1.2 - ગવામયનબ્રાહ્મણં - કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ પાઠઃ - ઉદ્ધન્યમાન-મસ્યા

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે પ્રથમાષ્ટકે દ્વિતીયઃ પ્રપાઠકઃ - ગવામયનબ્રાહ્મણં
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,

શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
અનુવાકં 1 - આધાનમન્ત્રાઃ પૂર્વપ્રપાઠકશેષભૂતાઃ
ઉદ્ધન્યમાન-મસ્યા અમેદ્ધ્યમ્ । અપ પાપ્માનં-યઁજમાનસ્ય હન્તુ । શિવા નઃ સન્તુ પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ । શ-ન્નો માતા પૃથિવી તોકસાતા ॥ શ-ન્નો દેવીરભિષ્ટયે । આપો ભવન્તુ પીતયે । શં-યોઁરભિ સ્રવન્તુ નઃ ॥ વૈશ્વાનરસ્ય રૂપમ્ । પૃથિવ્યા-મ્પરિસ્રસા । સ્યોન-માવિશન્તુ નઃ ॥ 1 ॥
યદિદ-ન્દિવો યદદઃ પૃથિવ્યાઃ । સજઞ્જ્ઞાને રોદસી સમ્બભૂવતુઃ । ઊષાન્ કૃષ્ણમવતુ કૃષ્ણમૂષાઃ । ઇહોભયો-ર્યજ્ઞિય-માગમિષ્ઠાઃ ॥ ઊતીઃ કુર્વાણો ય-ત્પૃથિવીમચરઃ । ગુહાકાર-માખુરૂપ-મ્પ્રતીત્ય । ત-ત્તે ન્યક્તમિહ સભંરન્તઃ । શત-ઞ્જીવેમ શરદ-સ્સવીરાઃ ॥ ઊર્જ-મ્પૃથિવ્યા રસ-માભરન્તઃ । શત-ઞ્જીવેમ શરદઃ પુરૂચીઃ ॥ 2 ॥
વમ્રીભિ-રનુવિત્ત-ઙ્ગુહાસુ । શ્રોત્ર-ન્ત ઉર્વ્યબધિરા ભવામઃ ॥ પ્રજાપતિ સૃષ્ટાના-મ્પ્રજાનામ્ । ક્ષુધોપહત્યૈ સુવિત-ન્નો અસ્તુ । ઉપપ્રભિન્નમિષ-મૂર્જ-મ્પ્રજાભ્યઃ । સૂદ-ઙ્ગૃહેભ્યો રસમાભરામિ ॥ યસ્ય રૂપ-મ્બિભ્રદિમા-મવિન્દત્ । ગુહા પ્રવિષ્ટાગ્ં સરિરસ્ય મદ્ધ્યે । તસ્યેદં-વિઁહત-માભરન્તઃ । અછમ્બટ્કારમસ્યાં-વિઁધેમ ॥ 3 ॥
ય-ત્પર્યપશ્ય-થ્સરિરસ્ય મદ્ધ્યે । ઉર્વીમપશ્ય-જ્જગતઃ પ્રતિષ્ઠામ્ । ત-ત્પુષ્કરસ્યાયતનાદ્ધિ જાતમ્ । પર્ણ-મ્પૃથિવ્યાઃ પ્રથનગ્ં હરામિ ॥ યાભિરદૃગ્ંહજ્જગતઃ પ્રતિષ્ઠામ્ । ઉર્વીમિમાં-વિઁશ્વજનસ્ય ભર્ત્રીમ્ । તા નઃ શિવા-શ્શર્કરા-સ્સન્તુ સર્વાઃ ॥ અગ્ને રેતશ્ચન્દ્રગ્ં હિરણ્યમ્ । અદ્ભ્ય-સ્સમ્ભૂત-મમૃત-મ્પ્રજાસુ । ત-થ્સભંરન્નુત્તરતો નિધાય ॥ 4 ॥
અતિ પ્રયચ્છ-ન્દુરિતિ-ન્તરેયમ્ ॥ અશ્વો રૂપ-ઙ્કૃત્વા યદશ્વત્થે ઽતિષ્ઠઃ । સંવઁથ્સર-ન્દેવેભ્યો નિલાય । તત્તે ન્યક્તમિહ સભંરન્તઃ । શત-ઞ્જીવેમ શરદ-સ્સવીરાઃ ॥ ઊર્જઃ પૃથિવ્યા અદ્ધ્યુત્થિતો-ઽસિ । વનસ્પતે શતવલ્શો વિરોહ । ત્વયા વયમિષમૂર્જ-મ્મદન્તઃ । રાયસ્પોષેણ સમિષા મદેમ ॥ ગાયત્રિયા હ્રિયમાણસ્ય યત્તે ॥ 5 ॥
પર્ણમપત-ત્તૃતીયસ્યૈ દિવો-ઽધિ । સો-ઽય-મ્પર્ણ-સ્સોમપર્ણાદ્ધિ જાતઃ । તતો હરામિ સોમપીથસ્યાવ-રુદ્ધ્યૈ । દેવાના-મ્બ્રહ્મવાદં-વઁદતાં-યઁત્ । ઉપાશૃણો-સ્સુશ્રવા વૈ શ્રુતો-ઽસિ । તતો મામાવિશતુ બ્રહ્મવર્ચસમ્ । ત-થ્સભંરગ્ગ્ સ્તદવરુન્ધીય સાક્ષાત્ ॥ યયા તે સૃષ્ટસ્યાગ્નેઃ । હેતિમશમય-ત્પ્રજાપતિઃ । તામિમામ પ્રદાહાય ॥ 6 ॥
શમીગ્ં શાન્ત્યૈ હરામ્યહમ્ ॥ યત્તે સૃષ્ટસ્ય યતઃ । વિકઙ્કત-મ્ભા આર્છજ્જાતવેદઃ । તયા ભાસા સમ્મિતઃ । ઉરુ-ન્નો લોકમનુ પ્રભાહિ ॥ યત્તે તાન્તસ્ય હૃદયમાચ્છિન્દન્ જાતવેદઃ । મરુતો-ઽદ્ભિસ્તમયિત્વા । એતત્તે તદશને-સ્સમ્ભરામિ । સાત્મા અગ્ને સહૃદયો ભવેહ ॥ ચિત્રિયાદશ્વત્થા-થ્સમ્ભૃતા બૃહત્યઃ ॥ 7 ॥
શરીરમભિ સગ્ગ્ સ્કૃતા-સ્સ્થ । પ્રજાપતિના યજ્ઞમુખેન સમ્મિતાઃ । તિસ્રસ્ ત્રિવૃદ્ભિ-ર્મિથુનાઃ પ્રજાત્યૈ ॥ અશ્વત્થા-દ્ધવ્યવાહા-દ્ધિ જાતામ્ । અગ્ને સ્તનૂં-યઁજ્ઞિયાગ્ં સમ્ભરામિ । શાન્તયોનિગ્ં શમીગર્ભમ્ । અગ્નયે પ્રજનયિતવે ॥ યો અશ્વત્થ-શ્શમીગર્ભઃ । આરુરોહ ત્વે સચા । ત-ન્તે હરામિ બ્રહ્મણા ॥ 8 ॥
યજ્ઞિયૈઃ કેતુભિઃ સહ ॥ ય-ન્ત્વા સમભરન્-જાતવેદઃ । યથા શરીર-મ્ભૂતેષુ ન્યક્તમ્ । સ સમ્ભૃત-સ્સીદ શિવઃ પ્રજાભ્યઃ । ઉરુ-ન્નો લોકમનુનેષિ વિદ્વાન્ ॥ પ્ર વેધસે કવયે મેદ્ધ્યાય । વચો વન્દારુ વૃષભાય વૃષ્ણે । યતો ભયમભય-ન્તન્નો અસ્તુ । અવ દેવાન્. યજે હેડ્યાન્ ॥ સમિધા-ઽગ્નિ-ન્દુવસ્યત ॥ 9 ॥
ઘૃતૈ-ર્બોધયતાતિથિમ્ । આ-ઽસ્મિન્. હવ્યા જુહોતન ॥ ઉપ ત્વા-ઽગ્ને હવિષ્મતીઃ । ઘૃતાચીર્યન્તુ હર્યત । જુષસ્વ સમિધો મમ ॥ ત-ન્ત્વા સમિદ્ભિરઙ્ગિરઃ । ઘૃતેન વર્ધયામસિ । બૃહચ્છોચા યવિષ્ઠ્ય ॥ સમિદ્ધ્યમાનઃ પ્રથમો નુ ધર્મઃ । સમક્તુભિરજ્યતે વિશ્વવારઃ ॥ 10 ॥
શોચિષ્કેશો ઘૃતનિર્ણિક્-પાવકઃ । સુયજ્ઞો અગ્નિ-ર્યજથાય દેવાન્ ॥ ઘૃતપ્રતીકો ઘૃતયોનિરગ્નિઃ । ઘૃતૈ-સ્સમિદ્ધો ઘૃતમસ્યાન્નમ્ । ઘૃતપ્રુષસ્ત્વા સરિતો વહન્તિ । ઘૃત-મ્પિબન્-થ્સુયજા યક્ષિ દેવાન્ ॥ આયુર્દા અગ્ને હવિષો જુષાણઃ । ઘૃત પ્રતીકો ઘૃતયોનિરેધિ । ઘૃત-મ્પીત્વા મધુચારુ ગવ્યમ્ । પિતેવ પુત્રમભિ રક્ષતાદિમમ્ ॥ 11 ॥
ત્વામગ્ને સમિધાનં-યઁવિષ્ઠ । દેવા દૂત-ઞ્ચક્રિરે હવ્યવાહમ્ । ઉરુજ્રયસ-ઙ્ઘૃતયોનિ-માહુતમ્ । ત્વેષ-ઞ્ચક્ષુર્દધિરે ચોદયન્વતિ ॥ ત્વામગ્ને પ્રદિવ આહુત-ઙ્ઘૃતેન । સુમ્નાયવઃ સુષમિધા સમીધિરે । સ વાવૃધાન ઓષધીભિરુક્ષિતઃ । ઉરુજ્રયાગ્ંસિ પાર્થિવા વિતિષ્ઠસે ॥ ઘૃત પ્રતીકં-વઁ ઋતસ્ય ધૂર્ષદમ્ (ધૂર્ષદમ્) । અગ્નિ-મ્મિત્રન્ન સમિધાન ઋઞ્જતે ॥ 12 ॥
ઇન્ધાનો અક્રો વિદથેષુ દીદ્યત્ । શુક્રવર્ણામુદુ નો યગ્ંસતે ધિયમ્ ॥ પ્રજા અગ્ને સંવાઁસય । આશાશ્ચ પશુભિઃ સહ । રાષ્ટ્રાણ્યસ્મા આધેહિ । યાન્યાસન્-થ્સવિતુ-સ્સવે ॥ મહી વિશ્પત્ની સદને ઋતસ્ય । અર્વાચી એત-ન્ધરુણે રયીણામ્ । અન્તર્વત્ની જન્ય-ઞ્જાતવેદસમ્ । અદ્ધ્વરાણા-ઞ્જનયથઃ પુરોગામ્ ॥ 13 ॥
આરોહત-ન્દશતગ્ં શક્વરી-ર્મમ । ઋતેનાગ્ન આયુષા વર્ચસા સહ । જ્યોગ્ જીવન્ત ઉત્તરામુત્તરાગ્ં સમામ્ । દર્શમહ-મ્પૂર્ણમાસં-યઁજ્ઞં-યઁથા યજૈ ॥ ઋત્વિયવતી સ્થો અગ્નિરેતસૌ । ગર્ભ-ન્દધાથા-ન્તે વામહ-ન્દદે । ત-થ્સત્યં-યઁ-દ્વીર-મ્બિભૃથઃ । વીર-ઞ્જનયિષ્યથઃ । તે મ-ત્પ્રાતઃ પ્રજનિષ્યેથે । તે મા પ્રજાતે પ્રજનયિષ્યથઃ ॥ 14 ॥
પ્રજયા પશુભિ-ર્બ્રહ્મવર્ચસેન સુવર્ગે લોકે ॥ અનૃતા-થ્સત્યમુપૈમિ । માનુષા-દ્દૈવ્ય-મુપૈમિ । દૈવીં-વાઁચં-યઁચ્છામિ ॥ શલ્કૈરગ્નિમિન્ધાનઃ । ઉભૌ લોકૌ સનેમહમ્ । ઉભયો-ર્લોકયોર્. ઋદ્ધ્વા । અતિ મૃત્યુ-ન્તરામ્યહમ્ ॥ જાતવેદો ભુવનસ્ય રેતઃ । ઇહ સિઞ્ચ તપસો યજ્જનિષ્યતે ॥ 15 ॥
અગ્નિમશ્વત્થાદધિ હવ્યવાહમ્ । શમીગર્ભા-જ્જનયન.યો મયો ભૂઃ ॥ અય-ન્તે યોનિર્-ઋત્વિયઃ । યતો જાતો અરોચથાઃ । ત-ઞ્જાનન્નગ્ન આરોહ । અથા નો વર્ધયા રયિમ્ ॥ અપેત વીત વિ ચ સર્પતાતઃ । યે-ઽત્ર સ્થ પુરાણા યે ચ નૂતનાઃ । અદાદિદં-યઁમો-ઽવસાન-મ્પૃથિવ્યાઃ । અક્રન્નિમ-મ્પિતરો લોકમસ્મૈ ॥ 16 ॥
અગ્નેર્ભસ્માસ્યગ્નેઃ પુરીષમસિ ॥ સજ્ઞાન્નમસિ કામધરણમ્ । મયિ તે કામધરણ-મ્ભૂયાત્ ॥ સં-વઃ ઁસૃજામિ હૃદયાનિ । સગ્ં સૃષ્ટ-મ્મનો અસ્તુ વઃ । સગ્ં સૃષ્ટઃ પ્રાણો અસ્તુ વઃ ॥ સં-યાઁ વઃ પ્રિયાસ્તનુવઃ । સમ્પ્રિયા હૃદયાનિ વઃ । આત્મા વો અસ્તુ સમ્પ્રિયઃ । સમ્પ્રિયા-સ્તનુવો મમ ॥ 17 ॥
કલ્પેતા-ન્દ્યાવાપૃથિવી । કલ્પન્તામાપ ઓષધીઃ । કલ્પન્તામગ્નયઃ પૃથક્ । મમ જ્યૈષ્ઠ્યાય સવ્રતાઃ ॥ યે-ઽગ્નય-સ્સમનસઃ । અન્તરા દ્યાવાપૃથિવી । વાસન્તિકાવૃતૂ અભિ કલ્પમાનાઃ । ઇન્દ્રમિવ દેવા અભિ સંવિઁશન્તુ ॥ દિવસ્ત્વા વીર્યેણ । પૃથિવ્યૈ-મહિમ્ના ॥ 18 ॥
અન્તરિક્ષસ્ય પોષેણ । સર્વપશુ-માદધે ॥ અજીજન-ન્નમૃત-મ્મર્ત્યાસઃ । અસ્રેમાણ-ન્તરણિં-વીઁડુજમ્ભમ્ । દશ સ્વસારો અગ્રુવઃ સમીચીઃ । પુમાગ્ંસ-ઞ્જાતમભિ સગ્ંરભન્તામ્ ॥ પ્રજાપતેસ્ત્વા પ્રાણેનાભિ પ્રાણિમિ । પૂષ્ણઃ પોષેણ મહ્યમ્ । દીર્ઘાયુત્વાય શતશારદાય । શતગ્ં શરદ્ભ્ય આયુષે વર્ચસે ॥ 19 ॥
જીવાત્વૈ પુણ્યાય ॥ અહ-ન્ત્વદસ્મિ મદસિ ત્વમેતત્ । મમાસિ યોનિસ્તવ યોનિરસ્મિ । મમૈવ સન્વહ હવ્યાન્યગ્ને । પુત્રઃ પિત્રે લોકકૃ-જ્જાતવેદઃ ॥ પ્રાણે ત્વા ઽમૃતમાદધામિ । અન્નાદમન્નાદ્યાય । ગોપ્તાર-ઙ્ગુપ્ત્યૈ ॥ સુગાર્હપત્યો વિદહન્નરાતીઃ । ઉષસ-શ્શ્રેયસી-શ્શ્રેયસી-ર્દધત્ ॥ 20 ॥
અગ્ને સપત્નાગ્ં અપ બાધમાનઃ । રાયસ્પોષ-મિષમૂર્જ-મસ્માસુ ધેહિ ॥ ઇમા ઉ મામુપતિષ્ઠન્તુ રાયઃ । આભિઃ પ્રજાભિરિહ સં-વઁસેય । ઇહો ઇડા તિષ્ઠતુ વિશ્વરૂપી । મદ્ધ્યે વસો-ર્દીદિહિ જાતવેદઃ ॥ ઓજસે બલાય ત્વોદ્યચ્છે । વૃષણે શુષ્માયાયુષે વર્ચસે । સપત્નતૂરસિ વૃત્રતૂઃ । યસ્તે દેવેષુ મહિમા સુવર્ગઃ ॥ 21 ॥
યસ્ત આત્મા પશુષુ પ્રવિષ્ટઃ । પુષ્ટિર્યા તે મનુષ્યેષુ પપ્રથે । તયા નો અગ્ને જુષમાણ એહિ ॥ દિવઃ પૃથિવ્યાઃ પર્યન્તરિક્ષાત્ । વાતા-ત્પશુભ્યો અદ્ધ્યોષધીભ્યઃ । યત્રયત્ર જાતવેદ-સ્સ-મ્બભૂથ । તતો નો અગ્ને જુષમાણ એહિ ॥ પ્રાચીમનુ પ્રદિશ-મ્પ્રેહિ વિદ્વાન્ । અગ્નેરગ્ને પુરો અગ્નિ-ર્ભવેહ । વિશ્વા આશા દીદ્યાનો વિ ભાહિ ॥ 22 ॥
ઊર્જ-ન્નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે ॥ અન્વગ્નિરુષસા-મગ્ર-મખ્યત્ । અન્વહાનિ પ્રથમો જાતવેદાઃ । અનુ સૂર્યસ્ય પુરુત્રા ચ રશ્મીન્ । અનુ દ્યાવાપૃથિવી આતતાન ॥ વિક્રમસ્વ મહાગ્ં અસિ । વેદિષ-ન્માનુષેભ્યઃ । ત્રિષુ લોકેષુ જાગૃહિ ॥ યદિદ-ન્દિવો યદદઃ પૃથિવ્યાઃ । સં-વિઁદાને રોદસી સ-મ્બભૂવતુઃ ॥ 23 ॥
તયોઃ પૃષ્ઠે સીદતુ જાતવેદાઃ । શભૂંઃ પ્રજાભ્ય-સ્તનુવે સ્યોનઃ ॥ પ્રાણ-ન્ત્વા-ઽમૃત આદધામિ । અન્નાદમન્નાદ્યાય । ગોપ્તાર-ઙ્ગુપ્ત્યૈ । યત્તે શુક્ર શુક્રં-વઁર્ચઃ શુક્રા તનૂઃ । શુક્ર-ઞ્જ્યોતિ-રજસ્રમ્ । તેન મે દીદિહિ તેન ત્વા-ઽઽદધે । અગ્નિના-ઽઽગ્ને બ્રહ્મણા । આનશે વ્યાનશે સર્વમાયુ-ર્વ્યાનશે ॥ 24 ॥
નર્ય પ્રજા-મ્મે ગોપાય । અમૃતત્વાય જીવસે । જાતા-ઞ્જનિષ્યમાણા-ઞ્ચ । અમૃતે સત્યે પ્રતિષ્ઠિતામ્ ॥ અથર્વ પિતુ-મ્મે ગોપાય । રસમન્નમિહાયુષે । અદબ્ધાયો-ઽશીતતનો । અવિષ-ન્નઃ પિતુ-ઙ્કૃણુ ॥ શગ્ગ્સ્ય પશૂ-ન્મે ગોપાય । દ્વિપાદો યે ચતુષ્પદઃ ॥ 25 ॥
અષ્ટાશફાશ્ચ ય ઇહાગ્ને । યે ચૈકશફા આશુગાઃ ॥ સપ્રથ સભા-મ્મે ગોપાય । યે ચ સભ્યા-સ્સભાસદઃ । તાનિન્દ્રિયાવતઃ કુરુ । સર્વમાયુ-રુપાસતામ્ ॥ અહેબુદ્ધ્નિય મન્ત્ર-મ્મે ગોપાય । યમૃષયસ્ત્રૈવિદા વિદુઃ । ઋચ-સ્સામાનિ યજૂગ્ંષિ । સા હિ શ્રીરમૃતા સતામ્ ॥ 26 ॥
ચતુઃ શિખણ્ડા યુવતિ-સ્સુપેશાઃ । ઘૃતપ્રતીકા ભુવનસ્ય મદ્ધ્યે । મર્મૃજ્યમાના મહતે સૌભગાય । મહ્ય-ન્ધુક્ષ્વ યજમાનાય કામાન્ ॥ ઇહૈવ સન્તત્ર સતો વો અગ્નયઃ । પ્રાણેન વાચા મનસા બિભર્મિ । તિરો મા સન્તમાયુર્મા પ્રહાસીત્ । જ્યોતિષા વો વૈશ્વાનરે-ણોપતિષ્ઠે ॥ પઞ્ચધા-ઽગ્નીન્-વ્યક્રામત્ । વિરાટ્-થ્સૃષ્ટા પ્રજાપતેઃ । ઊર્ધ્વા-ઽઽરોહ-દ્રોહિણી । યોનિરગ્નેઃ પ્રતિષ્ઠિતિઃ ॥ 27 ॥

(વિશન્તુ નઃ - પુરુચી--ર્ વિધેમ - નિધાય - ય-ત્તે - ઽપ્રદાહાય - બૃહત્યો - બ્રહ્મણા - દુવસ્યત - વિશ્વવાર - ઇમ - મૃઞ્જતે - પુરોગાં - પ્રજનયિષ્યથો - જનિષ્યતે-ઽ - સ્મૈ - મમ - મહિમ્ના - વર્ચસે - દધથ્ - સુવર્ગા - ભાહિ - સમ્બભૂવતુ - રાયુ-ર્વ્યાનશે - ચતુષ્પદઃ - સતાં - પ્રજાપતે-ર્દ્વે ચ) (અ. 1)
અનુવાકં 2 - વિષૂવન્નામક-મ્મુખ્યમહ, તદુભયપાર્શ્વવર્તીનિ ચત્વાર્યહાનિ ચોચ્યન્તે

નવૈતાન્યહાનિ ભવન્તિ । નવ વૈ સુવર્ગા લોકાઃ । યદેતાન્યહા-ન્યુપયન્તિ । નવસ્વેવ ત-થ્સુવર્ગેષુ લોકેષુ સત્રિણઃ પ્રતિતિષ્ઠન્તો યન્તિ ॥ અગ્નિષ્ટોમાઃ પરઃ સામાનઃ કાર્યા ઇત્યાહુઃ । અગ્નિષ્ટોમસમિન્ત-સ્સુવર્ગો લોક ઇતિ । દ્વાદશા-ગ્નિષ્ટોમસ્ય સ્તોત્રાણિ । દ્વાદશ માસા-સ્સંવઁથ્સરઃ ॥ ત-ત્તન્ન સૂર્ક્ષ્યમ્ । ઉક્થ્યા એવ સપ્તદશાઃ પરઃ સામાનઃ કાર્યાઃ ॥ 28 ॥
પશવો વા ઉક્થાનિ । પશૂનામવ-રુદ્ધ્યૈ ॥ વિશ્વજિદભિજિતા-વગ્નિષ્ટોમૌ ॥ ઉક્થ્યા-સ્સપ્તદશાઃ પરઃ સામાનઃ । તે સગ્ગ્સ્તુતા વિરાજમભિ સમ્પદ્યન્તે । દ્વે ચર્ચાવતિ રિચ્યેતે । એકયા ગૌરતિરિક્તઃ । એકયા-ઽઽયુરૂનઃ । સુવર્ગો વૈ લોકો જ્યોતિઃ । ઊર્ગ્ વિરાટ્ ॥ 29 ॥
સુવર્ગમેવ તેન લોકમભિ જયન્તિ ॥ ય-ત્પરગ્ં રાથન્તરમ્ । ત-ત્પ્રથમે-ઽહન્-કાર્યમ્ । બૃહ-દ્દ્વિતીયે । વૈરૂપ-ન્તૃતીયે । વૈરાજ-ઞ્ચતુર્થે । શાક્વર-મ્પઞ્ચમે । રૈવતગ્ં ષષ્ઠે । તદુ પૃષ્ઠેભ્યો નયન્તિ ॥ સતન્નય એતે ગ્રહા ગૃહ્યન્તે ॥ 30 ॥
અતિગ્રાહ્યાઃ પરઃ સામસુ । ઇમાનેવૈતૈ-ર્લોકાન્-થ્સન્તન્વન્તિ ॥ મિથુના એતે ગ્રહા ગૃહ્યન્તે । અતિગ્રાહ્યાઃ પરઃ સામસુ । મિથુનમેવ તૈ-ર્યજમાના અવરુન્ધતે ॥ બૃહ-ત્પૃષ્ઠ-મ્ભવતિ । બૃહ-દ્વૈ સુવર્ગો લોકઃ । બૃહતૈવ સુવર્ગં-લોઁકં-યઁન્તિ ॥ ત્રયસ્ત્રિગ્ંશિ નામ સામ । માદ્ધ્યન્દિને પવમાને ભવતિ ॥ 31 ॥
ત્રયસ્ત્રિગ્ંશદ્વૈ દેવતાઃ । દેવતા એવાવરુન્ધતે ॥ યે વા ઇતઃ પરાઞ્ચગ્ં સંવઁથ્સર-મુપ યન્તિ । ન હૈન-ન્તે સ્વસ્તિ સમશ્ઞુવતે । અથ યે-ઽમુતો-ઽર્વાઞ્ચમુપ યન્તિ । તે હૈનગ્ગ્ સ્વસ્તિ સમશ્ઞુવતે । એતદ્વા અમુતો-ઽર્વાઞ્ચમુપ યન્તિ । યદેવમ્ । યો હ ખલુ વાવ પ્રજાપતિઃ । સ ઉ વેવેન્દ્રઃ । તદુ દેવેભ્યો નયન્તિ ॥ 32 ॥

(કાર્યા-વિરાડ્ - ગૃહ્યન્તે - પવમાને ભવતી - ન્દ્ર એકં ચ) (અ. 2)
અનુવાકં 3 - વિષુવદ્દિને-ઽતિગ્રાહ્યવિશેષાઃ

સન્તતિર્વા એતે ગ્રહાઃ । ય-ત્પરઃ સામાનઃ । વિષૂવાન્-દિવાકીર્ત્યમ્ । યથા શાલાયૈ પક્ષસી । એવગ્ં સંવઁથ્સરસ્ય પક્ષસી । યદેતેન ગૃહ્યેરન્ન્ । વિષૂચી સંવઁથ્સરસ્ય પક્ષસી વ્યવસ્રગ્ં સેયાતામ્ । આર્તિમાર્ચ્છેયુઃ । યદેતે ગૃહ્યન્તે । યથા શાલાયૈ પક્ષસી મદ્ધ્યમંવઁગ્ંશમભિ સમાયચ્છતિ ॥ 33 ॥
એવગ્ં સંવઁથ્સરસ્ય પક્ષસી દિવાકીર્ત્યમભિ સન્તન્વન્તિ । નાર્તિમાર્ચ્છન્તિ ॥ એકવિગ્ંશ-મહર્ભવતિ । શુક્રાગ્રા ગ્રહા ગૃહ્યન્તે । પ્રત્યુત્તબ્ધ્યૈ સયત્વાય ॥ સૌર્ય એતદહઃ પશુરાલભ્યતે । સૌર્યો-ઽતિગ્રાહ્યો ગૃહ્યતે । અહરેવ રૂપેણ સમર્ધયન્તિ । અથો અહ્ન એવૈષ બલિર્-હ્રિયતે ॥ સપ્તૈ-તદહરતિ-ગ્રાહ્યા ગૃહ્યન્તે ॥ 34 ॥
સપ્ત વૈ શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણાઃ । અસાવાદિત્ય-શ્શિરઃ પ્રજાનામ્ । શીર્ષન્નેવ પ્રજાના-મ્પ્રાણા-ન્દધાતિ । તસ્માથ્સપ્ત શીર્ષ-ન્પ્રાણાઃ ॥ ઇન્દ્રો વૃત્રગ્ં હત્વા । અસુરા-ન્પરાભાવ્ય । સ ઇમાઁલ્લોકા-નભ્યજયત્ । તસ્યાસૌ લોકો-ઽનભિજિત આસીત્ । તં-વિઁશ્વકર્મા ભૂત્વા-ઽભ્યજયત્ । ય-દ્વૈશ્વકર્મણો ગૃહ્યતે ॥ 35 ॥
સુવર્ગસ્ય લોકસ્યા-ભિજિત્યૈ ॥ પ્ર વા એતે-ઽસ્મા-લ્લોકા-ચ્ચ્યવન્તે । યે વૈશ્વકર્મણ-ઙ્ગૃહ્ણતે । આદિત્યશ્શ્વો ગૃહ્યતે । ઇયં-વાઁ અદિતિઃ । અસ્યામેવ પ્રતિતિષ્ઠન્તિ ॥ અન્યોન્યો ગૃહ્યેતે । વિશ્વાન્યેવાન્યેન કર્માણિ કુર્વાણા યન્તિ । અસ્યામન્યેન પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ ॥ તાવા-ઽપરાર્ધા-થ્સંવઁથ્સરસ્યા-ન્યોન્યો ગૃહ્યેતે ॥ તાવુભૌ સહ મહાવ્રતે ગૃહ્યેતે । યજ્ઞસ્યૈવાન્ત-ઙ્ગત્વા । ઉભયો-ર્લોકયોઃ પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ ॥ અર્ક્યમુક્થ-મ્ભવતિ ।

અન્નાદ્યસ્યા-વરુદ્ધ્યૈ ॥ 36 ॥

(સમાયચ્છ - ત્યતિગ્રાહ્યા ગૃહ્યન્તે - ગૃહ્યતે - સંવઁથ્સરસ્થાન્યોન્યો ગૃહ્યેતે પઞ્ચ ચ ) (અ. 3)
અનુવાકં 4 - તસ્મિન્નેવ દિને દિવાકીર્ત્યનામાનિ સામાનિ

એકવિગ્ંશ એષ ભવતિ । એતેન વૈ દેવા એકવિગ્ંશેન । આદિત્યમિત ઉત્તમગ્ં સુવર્ગં-લોઁક-મારોહયન્ન્ । સ વા એષ ઇત એકવિગ્ંશઃ । તસ્ય દશાવસ્તાદહાનિ । દશ પરસ્તાત્ । સ વા એષ વિરાજ્યુભયતઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ । વિરાજિ હિ વા એષ ઉભયતઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ । તસ્માદન્તરેમૌ લોકૌ યન્ન્ । સર્વેષુ સુવર્ગેષુ લોકે-ષ્વભિતપન્નેતિ ॥ 37 ॥
દેવા વા આદિત્યસ્ય સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય । પરાચો-ઽતિપાદાદબિભયુઃ । ત-ઞ્છન્દોભિરદૃગ્ં હન્ધૃત્યૈ । દેવા વા આદિત્યસ્ય સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય । અવાચો-ઽવપાદાદબિભયુઃ । ત-મ્પઞ્ચભી રશ્મિભિ-રુદવયન્ન્ । તસ્માદેકવિગ્ંશે ઽહ-ન્પઞ્ચ દિવાકીર્ત્યાનિ ક્રિયન્તે । રશ્મયો વૈ દિવાકીર્ત્યાનિ ॥ યે ગાયત્રે । તે ગાયત્રીષૂત્તરયોઃ પવમાનયોઃ ॥ 38 ॥
મહાદિવાકીર્ત્યગ્ં હોતુઃ પૃષ્ઠમ્ । વિકર્ણ-મ્બ્રહ્મસામમ્ । ભાસો-ઽગ્નિષ્ટોમઃ ॥ અથૈતાનિ પરાણિ । પરૈર્વૈ દેવા આદિત્યગ્ં સુવર્ગં-લોઁકમપારયન્ન્ । યદપારયન્ન્ । ત-ત્પરાણા-મ્પરત્વમ્ । પારયન્ત્યેન-મ્પરાણિ । ય એવં-વેઁદ । અથૈતાનિ સ્પરાણિ । સ્પરૈર્વૈ દેવા આદિત્યગ્ં સુવર્ગં-લોઁકમસ્પારયન્ન્ । યદસ્પારયન્ન્ । ત-થ્સ્પરાણાગ્ સ્પરત્વમ્ । સ્પારયન્ત્યેનગ્ગ્ સ્પરાણિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 39 ॥

(એતિ-પવમાનયોઃ-સ્પરાણી પઞ્ચ ચ) (અ. 4)
અનુવાકં 5 - પશવઃ વૈષ્ણવાદ્યા નવ

અપ્રતિષ્ઠાં-વાઁ એતે ગચ્છન્તિ । યેષાગ્ં સંવઁથ્સરે-ઽનાપ્તે-ઽથ । એકાદશિન્યાપ્યતે ॥ વૈષ્ણવં-વાઁમન-માલભન્તે । યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુઃ । યજ્ઞમેવાલભન્તે પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । ઐન્દ્રાગ્ન-માલભન્તે । ઇન્દ્રાગ્ની વૈ દેવાના-મયાતયામાનૌ । યે એવ દેવતે અયાતયામ્ની । તે એવાલભન્તે ॥ 40 ॥
વૈશ્વદેવ-માલભન્તે । દેવતા એવાવ-રુન્ધતે । દ્યાવાપૃથિવ્યા-ન્ધેનુ-માલભન્તે । દ્યાવાપૃથિવ્યોરેવ પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ । વાયવ્યં-વઁથ્સમાલભન્તે । વાયુરેવૈભ્યો યથા-ઽઽયતના-દ્દેવતા અવરુન્ધે । આદિત્યામવિં-વઁશા-માલભન્તે । ઇયં-વાઁ અદિતિઃ । અસ્યામેવ પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ । મૈત્રાવરુણી-માલભન્તે ॥ 41 ॥
મિત્રેણૈવ યજ્ઞસ્ય સ્વિષ્ટગ્ં શમયન્તિ । વરુણેન દુરિષ્ટમ્ । પ્રાજાપત્ય-ન્તૂપર-મ્મહાવ્રત આલભન્તે । પ્રાજાપત્યો-ઽતિગ્રાહ્યો ગૃહ્યતે । અહરેવ રૂપેણ સમર્ધયન્તિ । અથો અહ્ન એવૈષ બલિર્-હ્રિયતે । આગ્નેયમાલભન્તે પ્રતિ પ્રજ્ઞાત્યૈ ॥ અજપેત્વાન્. વા એતે પૂર્વૈર્માસૈર-વરુન્ધતે । યદેતે ગવ્યાઃ પશવ આલભ્યન્તે । ઉભયેષા-મ્પશૂના-મવરુદ્ધ્યૈ ॥ 42 ॥
યદતિરિક્તા-મેકાદશિની-માલભેરન્ન્ । અપ્રિય-મ્ભ્રાતૃવ્ય-મભ્યતિરિચ્યેત । ય-દ્દ્વૌદ્વૌ પશૂ સમસ્યેયુઃ । કનીય આયુઃ કુર્વીરન્ન્ । યદેતે બ્રાહ્મણવન્તઃ પશવ આલભ્યન્તે । નાપ્રિય-મ્ભ્રાતૃવ્ય-મભ્યતિરિચ્યતે । ન કનીય આયુઃ કુર્વતે ॥ 43 ॥

(તે-એવાલભન્તે-મૈત્રાવરુણીમાલભન્તે-ઽવરુદ્ધ્યૈ-+સપ્ત ચ) (અ. 5)
અનુવાકં 6 - મહાવ્રતમ્

પ્રજાપતિઃ પ્રજા-સ્સૃષ્ટ્વા વૃત્તો-ઽશયત્ । ત-ન્દેવા ભૂતાનાગ્ં રસ-ન્તેજઃ સભૃન્ત્ય । તેનૈનમભિષજ્યન્ન્ । મહાનવવર્તીતિ । ત-ન્મહાવ્રતસ્ય મહાવ્રતત્વમ્ । મહ-દ્વ્રતમિતિ । ત-ન્મહાવ્રતસ્ય મહાવ્રતત્વમ્ । મહતો વ્રતમિતિ । ત-ન્મહાવ્રતસ્ય મહાવ્રતત્વમ્ ॥ પઞ્ચવિગ્ંશ-સ્સ્તોમો ભવતિ ॥ 44 ॥
ચતુર્વિગ્ંશ-ત્યર્ધમાસ-સ્સંવઁથ્સરઃ । ય-દ્વા એતસ્મિન્-થ્સંવઁથ્સરે ઽધિપ્રાજાયત । તદન્ન-મ્પઞ્ચવિગ્ંશ-મભવત્ ॥ મદ્ધ્યતઃ ક્રિયતે । મદ્ધ્યતો હ્યન્નમશિત-ન્ધિનોતિ । અથો મદ્ધ્યત એવ પ્રજાનામૂર્ગ્ધીયતે ॥ અથ યદ્વા ઇદમન્તતઃ ક્રિયતે । તસ્માદુદન્તે પ્રજા-સ્સમેધન્તે । અન્તતઃ ક્રિયતે પ્રજનનાયૈવ ॥ ત્રિવૃચ્છિરો ભવતિ ॥ 45 ॥
ત્રેધા વિહિતગ્ં હિ શિરઃ । લોમ છવીરસ્થિ ॥ પરાચા સ્તુવન્તિ । તસ્મા-ત્ત-થ્સદૃગેવ । ન મેદ્યતો-ઽનુ મેદ્યતિ । ન કૃશ્યતો-ઽનુ કૃશ્યતિ ॥ પઞ્ચદશો-ઽન્યઃ પક્ષો ભવતિ । સપ્તદશો-ઽન્યઃ । તસ્મા-દ્વયાગ્સ્ય-ન્યતરમર્ધમભિ પર્યાવર્તન્તે । અન્યતરતો હિ ત-દ્ગરીયઃ ક્રિયતે ॥ 46 ॥
પઞ્ચવિગ્ંશ આત્મા ભવતિ । તસ્મા-ન્મદ્ધ્યતઃ પશવો વરિષ્ઠાઃ ॥ એકવિગ્ંશ-મ્પુચ્છમ્ । દ્વિપદાસુ સ્તુવન્તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥ સર્વેણ સહ સ્તુવન્તિ । સર્વેણ હ્યાત્મના-ઽઽત્મન્વી । સહોત્પતન્તિ ॥ એકૈકા-મુચ્છિગ્ંષન્તિ । આત્મન્ન્. હ્યઙ્ગાનિ બદ્ધાનિ ॥ ન વા એતેન સર્વઃ પુરુષઃ ॥ 47 ॥
યદિત ઇતો લોમાનિ દતો નખાન્ । પરિમાદઃ ક્રિયન્તે । તાન્યેવ તેન પ્રત્યુપ્યન્તે ॥ ઔદુમ્બરસ્તલ્પો ભવતિ । ઊર્ગ્વા અન્નમુદુમ્બરઃ । ઊર્જ એવાન્નાદ્યસ્યા-વરુદ્ધ્યૈ ॥ યસ્ય તલ્પસદ્ય-મનભિજિતગ્ગ્ સ્યાત્ । સ દેવાનાગ્ં સામ્યક્ષે । તલ્પસદ્ય-મભિજયાનીતિ તલ્પમા-રુહ્યો-દ્ગાયેત્ । તલ્પસદ્ય-મેવાભિજયતિ ॥ 48 ॥
યસ્ય તલ્પસદ્ય-મભિજિતગ્ગ્ સ્યાત્ । સ દેવાનાગ્ં સામ્યક્ષે । તલ્પસદ્ય-મ્મા પરાજેષીતિ તલ્પ-મારુહ્યો-દ્ગાયેત્ । ન તલ્પસદ્ય-મ્પરાજયતે ॥ પ્લેઙ્ખે શગ્ંસતિ । મહો વૈ પ્લેઙ્ખઃ । મહસ એવાન્નાદ્યસ્યા-વરુદ્ધ્યૈ ॥ દેવાસુરા-સ્સંયઁત્તા આસન્ન્ । ત આદિત્યે વ્યાયચ્છન્ત । ત-ન્દેવા-સ્સમજયન્ન્ ॥ 49 ॥
બ્રાહ્મણશ્ચ શૂદ્રશ્ચ ચર્મકર્તે વ્યાયચ્છેતે । દૈવ્યો વૈ વર્ણો બ્રાહ્મણઃ । અસર્યઃ શૂદ્રઃ । ઇમે-ઽરા-થ્સુરિમે સુભૂત-મક્ર-ન્નિત્યન્યતરો બ્રૂયાત્ । ઇમ ઉદ્વાસીકારિણ ઇમે દુર્ભૂત-મક્રન્નિત્યન્યતરઃ । યદેવૈષાગ્ં સુકૃતં-યાઁ રાદ્ધિઃ । તદન્યતરો-ઽભિશ્રીણાતિ । યદેવૈષા-ન્દુષ્કૃતં-યાઁ-ઽરાદ્ધિઃ । તદન્યતરો-ઽપહન્તિ । બ્રાહ્મણ-સ્સ-ઞ્જયતિ । અમુમેવાદિત્ય-મ્ભ્રાતૃવ્યસ્ય સંવિઁન્દન્તે ॥ 50 ॥