కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే ప్రథమాష్టకే ద్వితీయః ప్రపాఠకః - గవామయనబ్రాహ్మణం
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,
శ్రీ గురుభ్యో నమః । హరిః ఓమ్ ॥
అనువాకం 1 - ఆధానమన్త్రాః పూర్వప్రపాఠకశేషభూతాః
ఉద్ధన్యమాన-మస్యా అమేద్ధ్యమ్ । అప పాప్మానం-యఁజమానస్య హన్తు । శివా నః సన్తు ప్రదిశశ్చతస్రః । శ-న్నో మాతా పృథివీ తోకసాతా ॥ శ-న్నో దేవీరభిష్టయే । ఆపో భవన్తు పీతయే । శం-యోఁరభి స్రవన్తు నః ॥ వైశ్వానరస్య రూపమ్ । పృథివ్యా-మ్పరిస్రసా । స్యోన-మావిశన్తు నః ॥ 1 ॥
యదిద-న్దివో యదదః పృథివ్యాః । సజఞ్జ్ఞానే రోదసీ సమ్బభూవతుః । ఊషాన్ కృష్ణమవతు కృష్ణమూషాః । ఇహోభయో-ర్యజ్ఞియ-మాగమిష్ఠాః ॥ ఊతీః కుర్వాణో య-త్పృథివీమచరః । గుహాకార-మాఖురూప-మ్ప్రతీత్య । త-త్తే న్యక్తమిహ సభంరన్తః । శత-ఞ్జీవేమ శరద-స్సవీరాః ॥ ఊర్జ-మ్పృథివ్యా రస-మాభరన్తః । శత-ఞ్జీవేమ శరదః పురూచీః ॥ 2 ॥
వమ్రీభి-రనువిత్త-ఙ్గుహాసు । శ్రోత్ర-న్త ఉర్వ్యబధిరా భవామః ॥ ప్రజాపతి సృష్టానా-మ్ప్రజానామ్ । క్షుధోపహత్యై సువిత-న్నో అస్తు । ఉపప్రభిన్నమిష-మూర్జ-మ్ప్రజాభ్యః । సూద-ఙ్గృహేభ్యో రసమాభరామి ॥ యస్య రూప-మ్బిభ్రదిమా-మవిన్దత్ । గుహా ప్రవిష్టాగ్ం సరిరస్య మద్ధ్యే । తస్యేదం-విఁహత-మాభరన్తః । అఛమ్బట్కారమస్యాం-విఁధేమ ॥ 3 ॥
య-త్పర్యపశ్య-థ్సరిరస్య మద్ధ్యే । ఉర్వీమపశ్య-జ్జగతః ప్రతిష్ఠామ్ । త-త్పుష్కరస్యాయతనాద్ధి జాతమ్ । పర్ణ-మ్పృథివ్యాః ప్రథనగ్ం హరామి ॥ యాభిరదృగ్ంహజ్జగతః ప్రతిష్ఠామ్ । ఉర్వీమిమాం-విఁశ్వజనస్య భర్త్రీమ్ । తా నః శివా-శ్శర్కరా-స్సన్తు సర్వాః ॥ అగ్నే రేతశ్చన్ద్రగ్ం హిరణ్యమ్ । అద్భ్య-స్సమ్భూత-మమృత-మ్ప్రజాసు । త-థ్సభంరన్నుత్తరతో నిధాయ ॥ 4 ॥
అతి ప్రయచ్ఛ-న్దురితి-న్తరేయమ్ ॥ అశ్వో రూప-ఙ్కృత్వా యదశ్వత్థే ఽతిష్ఠః । సంవఁథ్సర-న్దేవేభ్యో నిలాయ । తత్తే న్యక్తమిహ సభంరన్తః । శత-ఞ్జీవేమ శరద-స్సవీరాః ॥ ఊర్జః పృథివ్యా అద్ధ్యుత్థితో-ఽసి । వనస్పతే శతవల్శో విరోహ । త్వయా వయమిషమూర్జ-మ్మదన్తః । రాయస్పోషేణ సమిషా మదేమ ॥ గాయత్రియా హ్రియమాణస్య యత్తే ॥ 5 ॥
పర్ణమపత-త్తృతీయస్యై దివో-ఽధి । సో-ఽయ-మ్పర్ణ-స్సోమపర్ణాద్ధి జాతః । తతో హరామి సోమపీథస్యావ-రుద్ధ్యై । దేవానా-మ్బ్రహ్మవాదం-వఁదతాం-యఁత్ । ఉపాశృణో-స్సుశ్రవా వై శ్రుతో-ఽసి । తతో మామావిశతు బ్రహ్మవర్చసమ్ । త-థ్సభంరగ్గ్ స్తదవరున్ధీయ సాక్షాత్ ॥ యయా తే సృష్టస్యాగ్నేః । హేతిమశమయ-త్ప్రజాపతిః । తామిమామ ప్రదాహాయ ॥ 6 ॥
శమీగ్ం శాన్త్యై హరామ్యహమ్ ॥ యత్తే సృష్టస్య యతః । వికఙ్కత-మ్భా ఆర్ఛజ్జాతవేదః । తయా భాసా సమ్మితః । ఉరు-న్నో లోకమను ప్రభాహి ॥ యత్తే తాన్తస్య హృదయమాచ్ఛిన్దన్ జాతవేదః । మరుతో-ఽద్భిస్తమయిత్వా । ఏతత్తే తదశనే-స్సమ్భరామి । సాత్మా అగ్నే సహృదయో భవేహ ॥ చిత్రియాదశ్వత్థా-థ్సమ్భృతా బృహత్యః ॥ 7 ॥
శరీరమభి సగ్గ్ స్కృతా-స్స్థ । ప్రజాపతినా యజ్ఞముఖేన సమ్మితాః । తిస్రస్ త్రివృద్భి-ర్మిథునాః ప్రజాత్యై ॥ అశ్వత్థా-ద్ధవ్యవాహా-ద్ధి జాతామ్ । అగ్నే స్తనూం-యఁజ్ఞియాగ్ం సమ్భరామి । శాన్తయోనిగ్ం శమీగర్భమ్ । అగ్నయే ప్రజనయితవే ॥ యో అశ్వత్థ-శ్శమీగర్భః । ఆరురోహ త్వే సచా । త-న్తే హరామి బ్రహ్మణా ॥ 8 ॥
యజ్ఞియైః కేతుభిః సహ ॥ య-న్త్వా సమభరన్-జాతవేదః । యథా శరీర-మ్భూతేషు న్యక్తమ్ । స సమ్భృత-స్సీద శివః ప్రజాభ్యః । ఉరు-న్నో లోకమనునేషి విద్వాన్ ॥ ప్ర వేధసే కవయే మేద్ధ్యాయ । వచో వన్దారు వృషభాయ వృష్ణే । యతో భయమభయ-న్తన్నో అస్తు । అవ దేవాన్. యజే హేడ్యాన్ ॥ సమిధా-ఽగ్ని-న్దువస్యత ॥ 9 ॥
ఘృతై-ర్బోధయతాతిథిమ్ । ఆ-ఽస్మిన్. హవ్యా జుహోతన ॥ ఉప త్వా-ఽగ్నే హవిష్మతీః । ఘృతాచీర్యన్తు హర్యత । జుషస్వ సమిధో మమ ॥ త-న్త్వా సమిద్భిరఙ్గిరః । ఘృతేన వర్ధయామసి । బృహచ్ఛోచా యవిష్ఠ్య ॥ సమిద్ధ్యమానః ప్రథమో ను ధర్మః । సమక్తుభిరజ్యతే విశ్వవారః ॥ 10 ॥
శోచిష్కేశో ఘృతనిర్ణిక్-పావకః । సుయజ్ఞో అగ్ని-ర్యజథాయ దేవాన్ ॥ ఘృతప్రతీకో ఘృతయోనిరగ్నిః । ఘృతై-స్సమిద్ధో ఘృతమస్యాన్నమ్ । ఘృతప్రుషస్త్వా సరితో వహన్తి । ఘృత-మ్పిబన్-థ్సుయజా యక్షి దేవాన్ ॥ ఆయుర్దా అగ్నే హవిషో జుషాణః । ఘృత ప్రతీకో ఘృతయోనిరేధి । ఘృత-మ్పీత్వా మధుచారు గవ్యమ్ । పితేవ పుత్రమభి రక్షతాదిమమ్ ॥ 11 ॥
త్వామగ్నే సమిధానం-యఁవిష్ఠ । దేవా దూత-ఞ్చక్రిరే హవ్యవాహమ్ । ఉరుజ్రయస-ఙ్ఘృతయోని-మాహుతమ్ । త్వేష-ఞ్చక్షుర్దధిరే చోదయన్వతి ॥ త్వామగ్నే ప్రదివ ఆహుత-ఙ్ఘృతేన । సుమ్నాయవః సుషమిధా సమీధిరే । స వావృధాన ఓషధీభిరుక్షితః । ఉరుజ్రయాగ్ంసి పార్థివా వితిష్ఠసే ॥ ఘృత ప్రతీకం-వఁ ఋతస్య ధూర్షదమ్ (ధూర్షదమ్) । అగ్ని-మ్మిత్రన్న సమిధాన ఋఞ్జతే ॥ 12 ॥
ఇన్ధానో అక్రో విదథేషు దీద్యత్ । శుక్రవర్ణాముదు నో యగ్ంసతే ధియమ్ ॥ ప్రజా అగ్నే సంవాఁసయ । ఆశాశ్చ పశుభిః సహ । రాష్ట్రాణ్యస్మా ఆధేహి । యాన్యాసన్-థ్సవితు-స్సవే ॥ మహీ విశ్పత్నీ సదనే ఋతస్య । అర్వాచీ ఏత-న్ధరుణే రయీణామ్ । అన్తర్వత్నీ జన్య-ఞ్జాతవేదసమ్ । అద్ధ్వరాణా-ఞ్జనయథః పురోగామ్ ॥ 13 ॥
ఆరోహత-న్దశతగ్ం శక్వరీ-ర్మమ । ఋతేనాగ్న ఆయుషా వర్చసా సహ । జ్యోగ్ జీవన్త ఉత్తరాముత్తరాగ్ం సమామ్ । దర్శమహ-మ్పూర్ణమాసం-యఁజ్ఞం-యఁథా యజై ॥ ఋత్వియవతీ స్థో అగ్నిరేతసౌ । గర్భ-న్దధాథా-న్తే వామహ-న్దదే । త-థ్సత్యం-యఁ-ద్వీర-మ్బిభృథః । వీర-ఞ్జనయిష్యథః । తే మ-త్ప్రాతః ప్రజనిష్యేథే । తే మా ప్రజాతే ప్రజనయిష్యథః ॥ 14 ॥
ప్రజయా పశుభి-ర్బ్రహ్మవర్చసేన సువర్గే లోకే ॥ అనృతా-థ్సత్యముపైమి । మానుషా-ద్దైవ్య-ముపైమి । దైవీం-వాఁచం-యఁచ్ఛామి ॥ శల్కైరగ్నిమిన్ధానః । ఉభౌ లోకౌ సనేమహమ్ । ఉభయో-ర్లోకయోర్. ఋద్ధ్వా । అతి మృత్యు-న్తరామ్యహమ్ ॥ జాతవేదో భువనస్య రేతః । ఇహ సిఞ్చ తపసో యజ్జనిష్యతే ॥ 15 ॥
అగ్నిమశ్వత్థాదధి హవ్యవాహమ్ । శమీగర్భా-జ్జనయన.యో మయో భూః ॥ అయ-న్తే యోనిర్-ఋత్వియః । యతో జాతో అరోచథాః । త-ఞ్జానన్నగ్న ఆరోహ । అథా నో వర్ధయా రయిమ్ ॥ అపేత వీత వి చ సర్పతాతః । యే-ఽత్ర స్థ పురాణా యే చ నూతనాః । అదాదిదం-యఁమో-ఽవసాన-మ్పృథివ్యాః । అక్రన్నిమ-మ్పితరో లోకమస్మై ॥ 16 ॥
అగ్నేర్భస్మాస్యగ్నేః పురీషమసి ॥ సజ్ఞాన్నమసి కామధరణమ్ । మయి తే కామధరణ-మ్భూయాత్ ॥ సం-వః ఁసృజామి హృదయాని । సగ్ం సృష్ట-మ్మనో అస్తు వః । సగ్ం సృష్టః ప్రాణో అస్తు వః ॥ సం-యాఁ వః ప్రియాస్తనువః । సమ్ప్రియా హృదయాని వః । ఆత్మా వో అస్తు సమ్ప్రియః । సమ్ప్రియా-స్తనువో మమ ॥ 17 ॥
కల్పేతా-న్ద్యావాపృథివీ । కల్పన్తామాప ఓషధీః । కల్పన్తామగ్నయః పృథక్ । మమ జ్యైష్ఠ్యాయ సవ్రతాః ॥ యే-ఽగ్నయ-స్సమనసః । అన్తరా ద్యావాపృథివీ । వాసన్తికావృతూ అభి కల్పమానాః । ఇన్ద్రమివ దేవా అభి సంవిఁశన్తు ॥ దివస్త్వా వీర్యేణ । పృథివ్యై-మహిమ్నా ॥ 18 ॥
అన్తరిక్షస్య పోషేణ । సర్వపశు-మాదధే ॥ అజీజన-న్నమృత-మ్మర్త్యాసః । అస్రేమాణ-న్తరణిం-వీఁడుజమ్భమ్ । దశ స్వసారో అగ్రువః సమీచీః । పుమాగ్ంస-ఞ్జాతమభి సగ్ంరభన్తామ్ ॥ ప్రజాపతేస్త్వా ప్రాణేనాభి ప్రాణిమి । పూష్ణః పోషేణ మహ్యమ్ । దీర్ఘాయుత్వాయ శతశారదాయ । శతగ్ం శరద్భ్య ఆయుషే వర్చసే ॥ 19 ॥
జీవాత్వై పుణ్యాయ ॥ అహ-న్త్వదస్మి మదసి త్వమేతత్ । మమాసి యోనిస్తవ యోనిరస్మి । మమైవ సన్వహ హవ్యాన్యగ్నే । పుత్రః పిత్రే లోకకృ-జ్జాతవేదః ॥ ప్రాణే త్వా ఽమృతమాదధామి । అన్నాదమన్నాద్యాయ । గోప్తార-ఙ్గుప్త్యై ॥ సుగార్హపత్యో విదహన్నరాతీః । ఉషస-శ్శ్రేయసీ-శ్శ్రేయసీ-ర్దధత్ ॥ 20 ॥
అగ్నే సపత్నాగ్ం అప బాధమానః । రాయస్పోష-మిషమూర్జ-మస్మాసు ధేహి ॥ ఇమా ఉ మాముపతిష్ఠన్తు రాయః । ఆభిః ప్రజాభిరిహ సం-వఁసేయ । ఇహో ఇడా తిష్ఠతు విశ్వరూపీ । మద్ధ్యే వసో-ర్దీదిహి జాతవేదః ॥ ఓజసే బలాయ త్వోద్యచ్ఛే । వృషణే శుష్మాయాయుషే వర్చసే । సపత్నతూరసి వృత్రతూః । యస్తే దేవేషు మహిమా సువర్గః ॥ 21 ॥
యస్త ఆత్మా పశుషు ప్రవిష్టః । పుష్టిర్యా తే మనుష్యేషు పప్రథే । తయా నో అగ్నే జుషమాణ ఏహి ॥ దివః పృథివ్యాః పర్యన్తరిక్షాత్ । వాతా-త్పశుభ్యో అద్ధ్యోషధీభ్యః । యత్రయత్ర జాతవేద-స్స-మ్బభూథ । తతో నో అగ్నే జుషమాణ ఏహి ॥ ప్రాచీమను ప్రదిశ-మ్ప్రేహి విద్వాన్ । అగ్నేరగ్నే పురో అగ్ని-ర్భవేహ । విశ్వా ఆశా దీద్యానో వి భాహి ॥ 22 ॥
ఊర్జ-న్నో ధేహి ద్విపదే చతుష్పదే ॥ అన్వగ్నిరుషసా-మగ్ర-మఖ్యత్ । అన్వహాని ప్రథమో జాతవేదాః । అను సూర్యస్య పురుత్రా చ రశ్మీన్ । అను ద్యావాపృథివీ ఆతతాన ॥ విక్రమస్వ మహాగ్ం అసి । వేదిష-న్మానుషేభ్యః । త్రిషు లోకేషు జాగృహి ॥ యదిద-న్దివో యదదః పృథివ్యాః । సం-విఁదానే రోదసీ స-మ్బభూవతుః ॥ 23 ॥
తయోః పృష్ఠే సీదతు జాతవేదాః । శభూంః ప్రజాభ్య-స్తనువే స్యోనః ॥ ప్రాణ-న్త్వా-ఽమృత ఆదధామి । అన్నాదమన్నాద్యాయ । గోప్తార-ఙ్గుప్త్యై । యత్తే శుక్ర శుక్రం-వఁర్చః శుక్రా తనూః । శుక్ర-ఞ్జ్యోతి-రజస్రమ్ । తేన మే దీదిహి తేన త్వా-ఽఽదధే । అగ్నినా-ఽఽగ్నే బ్రహ్మణా । ఆనశే వ్యానశే సర్వమాయు-ర్వ్యానశే ॥ 24 ॥
నర్య ప్రజా-మ్మే గోపాయ । అమృతత్వాయ జీవసే । జాతా-ఞ్జనిష్యమాణా-ఞ్చ । అమృతే సత్యే ప్రతిష్ఠితామ్ ॥ అథర్వ పితు-మ్మే గోపాయ । రసమన్నమిహాయుషే । అదబ్ధాయో-ఽశీతతనో । అవిష-న్నః పితు-ఙ్కృణు ॥ శగ్గ్స్య పశూ-న్మే గోపాయ । ద్విపాదో యే చతుష్పదః ॥ 25 ॥
అష్టాశఫాశ్చ య ఇహాగ్నే । యే చైకశఫా ఆశుగాః ॥ సప్రథ సభా-మ్మే గోపాయ । యే చ సభ్యా-స్సభాసదః । తానిన్ద్రియావతః కురు । సర్వమాయు-రుపాసతామ్ ॥ అహేబుద్ధ్నియ మన్త్ర-మ్మే గోపాయ । యమృషయస్త్రైవిదా విదుః । ఋచ-స్సామాని యజూగ్ంషి । సా హి శ్రీరమృతా సతామ్ ॥ 26 ॥
చతుః శిఖణ్డా యువతి-స్సుపేశాః । ఘృతప్రతీకా భువనస్య మద్ధ్యే । మర్మృజ్యమానా మహతే సౌభగాయ । మహ్య-న్ధుక్ష్వ యజమానాయ కామాన్ ॥ ఇహైవ సన్తత్ర సతో వో అగ్నయః । ప్రాణేన వాచా మనసా బిభర్మి । తిరో మా సన్తమాయుర్మా ప్రహాసీత్ । జ్యోతిషా వో వైశ్వానరే-ణోపతిష్ఠే ॥ పఞ్చధా-ఽగ్నీన్-వ్యక్రామత్ । విరాట్-థ్సృష్టా ప్రజాపతేః । ఊర్ధ్వా-ఽఽరోహ-ద్రోహిణీ । యోనిరగ్నేః ప్రతిష్ఠితిః ॥ 27 ॥
అనువాకం 1 - ఆధానమన్త్రాః పూర్వప్రపాఠకశేషభూతాః
ఉద్ధన్యమాన-మస్యా అమేద్ధ్యమ్ । అప పాప్మానం-యఁజమానస్య హన్తు । శివా నః సన్తు ప్రదిశశ్చతస్రః । శ-న్నో మాతా పృథివీ తోకసాతా ॥ శ-న్నో దేవీరభిష్టయే । ఆపో భవన్తు పీతయే । శం-యోఁరభి స్రవన్తు నః ॥ వైశ్వానరస్య రూపమ్ । పృథివ్యా-మ్పరిస్రసా । స్యోన-మావిశన్తు నః ॥ 1 ॥
యదిద-న్దివో యదదః పృథివ్యాః । సజఞ్జ్ఞానే రోదసీ సమ్బభూవతుః । ఊషాన్ కృష్ణమవతు కృష్ణమూషాః । ఇహోభయో-ర్యజ్ఞియ-మాగమిష్ఠాః ॥ ఊతీః కుర్వాణో య-త్పృథివీమచరః । గుహాకార-మాఖురూప-మ్ప్రతీత్య । త-త్తే న్యక్తమిహ సభంరన్తః । శత-ఞ్జీవేమ శరద-స్సవీరాః ॥ ఊర్జ-మ్పృథివ్యా రస-మాభరన్తః । శత-ఞ్జీవేమ శరదః పురూచీః ॥ 2 ॥
వమ్రీభి-రనువిత్త-ఙ్గుహాసు । శ్రోత్ర-న్త ఉర్వ్యబధిరా భవామః ॥ ప్రజాపతి సృష్టానా-మ్ప్రజానామ్ । క్షుధోపహత్యై సువిత-న్నో అస్తు । ఉపప్రభిన్నమిష-మూర్జ-మ్ప్రజాభ్యః । సూద-ఙ్గృహేభ్యో రసమాభరామి ॥ యస్య రూప-మ్బిభ్రదిమా-మవిన్దత్ । గుహా ప్రవిష్టాగ్ం సరిరస్య మద్ధ్యే । తస్యేదం-విఁహత-మాభరన్తః । అఛమ్బట్కారమస్యాం-విఁధేమ ॥ 3 ॥
య-త్పర్యపశ్య-థ్సరిరస్య మద్ధ్యే । ఉర్వీమపశ్య-జ్జగతః ప్రతిష్ఠామ్ । త-త్పుష్కరస్యాయతనాద్ధి జాతమ్ । పర్ణ-మ్పృథివ్యాః ప్రథనగ్ం హరామి ॥ యాభిరదృగ్ంహజ్జగతః ప్రతిష్ఠామ్ । ఉర్వీమిమాం-విఁశ్వజనస్య భర్త్రీమ్ । తా నః శివా-శ్శర్కరా-స్సన్తు సర్వాః ॥ అగ్నే రేతశ్చన్ద్రగ్ం హిరణ్యమ్ । అద్భ్య-స్సమ్భూత-మమృత-మ్ప్రజాసు । త-థ్సభంరన్నుత్తరతో నిధాయ ॥ 4 ॥
అతి ప్రయచ్ఛ-న్దురితి-న్తరేయమ్ ॥ అశ్వో రూప-ఙ్కృత్వా యదశ్వత్థే ఽతిష్ఠః । సంవఁథ్సర-న్దేవేభ్యో నిలాయ । తత్తే న్యక్తమిహ సభంరన్తః । శత-ఞ్జీవేమ శరద-స్సవీరాః ॥ ఊర్జః పృథివ్యా అద్ధ్యుత్థితో-ఽసి । వనస్పతే శతవల్శో విరోహ । త్వయా వయమిషమూర్జ-మ్మదన్తః । రాయస్పోషేణ సమిషా మదేమ ॥ గాయత్రియా హ్రియమాణస్య యత్తే ॥ 5 ॥
పర్ణమపత-త్తృతీయస్యై దివో-ఽధి । సో-ఽయ-మ్పర్ణ-స్సోమపర్ణాద్ధి జాతః । తతో హరామి సోమపీథస్యావ-రుద్ధ్యై । దేవానా-మ్బ్రహ్మవాదం-వఁదతాం-యఁత్ । ఉపాశృణో-స్సుశ్రవా వై శ్రుతో-ఽసి । తతో మామావిశతు బ్రహ్మవర్చసమ్ । త-థ్సభంరగ్గ్ స్తదవరున్ధీయ సాక్షాత్ ॥ యయా తే సృష్టస్యాగ్నేః । హేతిమశమయ-త్ప్రజాపతిః । తామిమామ ప్రదాహాయ ॥ 6 ॥
శమీగ్ం శాన్త్యై హరామ్యహమ్ ॥ యత్తే సృష్టస్య యతః । వికఙ్కత-మ్భా ఆర్ఛజ్జాతవేదః । తయా భాసా సమ్మితః । ఉరు-న్నో లోకమను ప్రభాహి ॥ యత్తే తాన్తస్య హృదయమాచ్ఛిన్దన్ జాతవేదః । మరుతో-ఽద్భిస్తమయిత్వా । ఏతత్తే తదశనే-స్సమ్భరామి । సాత్మా అగ్నే సహృదయో భవేహ ॥ చిత్రియాదశ్వత్థా-థ్సమ్భృతా బృహత్యః ॥ 7 ॥
శరీరమభి సగ్గ్ స్కృతా-స్స్థ । ప్రజాపతినా యజ్ఞముఖేన సమ్మితాః । తిస్రస్ త్రివృద్భి-ర్మిథునాః ప్రజాత్యై ॥ అశ్వత్థా-ద్ధవ్యవాహా-ద్ధి జాతామ్ । అగ్నే స్తనూం-యఁజ్ఞియాగ్ం సమ్భరామి । శాన్తయోనిగ్ం శమీగర్భమ్ । అగ్నయే ప్రజనయితవే ॥ యో అశ్వత్థ-శ్శమీగర్భః । ఆరురోహ త్వే సచా । త-న్తే హరామి బ్రహ్మణా ॥ 8 ॥
యజ్ఞియైః కేతుభిః సహ ॥ య-న్త్వా సమభరన్-జాతవేదః । యథా శరీర-మ్భూతేషు న్యక్తమ్ । స సమ్భృత-స్సీద శివః ప్రజాభ్యః । ఉరు-న్నో లోకమనునేషి విద్వాన్ ॥ ప్ర వేధసే కవయే మేద్ధ్యాయ । వచో వన్దారు వృషభాయ వృష్ణే । యతో భయమభయ-న్తన్నో అస్తు । అవ దేవాన్. యజే హేడ్యాన్ ॥ సమిధా-ఽగ్ని-న్దువస్యత ॥ 9 ॥
ఘృతై-ర్బోధయతాతిథిమ్ । ఆ-ఽస్మిన్. హవ్యా జుహోతన ॥ ఉప త్వా-ఽగ్నే హవిష్మతీః । ఘృతాచీర్యన్తు హర్యత । జుషస్వ సమిధో మమ ॥ త-న్త్వా సమిద్భిరఙ్గిరః । ఘృతేన వర్ధయామసి । బృహచ్ఛోచా యవిష్ఠ్య ॥ సమిద్ధ్యమానః ప్రథమో ను ధర్మః । సమక్తుభిరజ్యతే విశ్వవారః ॥ 10 ॥
శోచిష్కేశో ఘృతనిర్ణిక్-పావకః । సుయజ్ఞో అగ్ని-ర్యజథాయ దేవాన్ ॥ ఘృతప్రతీకో ఘృతయోనిరగ్నిః । ఘృతై-స్సమిద్ధో ఘృతమస్యాన్నమ్ । ఘృతప్రుషస్త్వా సరితో వహన్తి । ఘృత-మ్పిబన్-థ్సుయజా యక్షి దేవాన్ ॥ ఆయుర్దా అగ్నే హవిషో జుషాణః । ఘృత ప్రతీకో ఘృతయోనిరేధి । ఘృత-మ్పీత్వా మధుచారు గవ్యమ్ । పితేవ పుత్రమభి రక్షతాదిమమ్ ॥ 11 ॥
త్వామగ్నే సమిధానం-యఁవిష్ఠ । దేవా దూత-ఞ్చక్రిరే హవ్యవాహమ్ । ఉరుజ్రయస-ఙ్ఘృతయోని-మాహుతమ్ । త్వేష-ఞ్చక్షుర్దధిరే చోదయన్వతి ॥ త్వామగ్నే ప్రదివ ఆహుత-ఙ్ఘృతేన । సుమ్నాయవః సుషమిధా సమీధిరే । స వావృధాన ఓషధీభిరుక్షితః । ఉరుజ్రయాగ్ంసి పార్థివా వితిష్ఠసే ॥ ఘృత ప్రతీకం-వఁ ఋతస్య ధూర్షదమ్ (ధూర్షదమ్) । అగ్ని-మ్మిత్రన్న సమిధాన ఋఞ్జతే ॥ 12 ॥
ఇన్ధానో అక్రో విదథేషు దీద్యత్ । శుక్రవర్ణాముదు నో యగ్ంసతే ధియమ్ ॥ ప్రజా అగ్నే సంవాఁసయ । ఆశాశ్చ పశుభిః సహ । రాష్ట్రాణ్యస్మా ఆధేహి । యాన్యాసన్-థ్సవితు-స్సవే ॥ మహీ విశ్పత్నీ సదనే ఋతస్య । అర్వాచీ ఏత-న్ధరుణే రయీణామ్ । అన్తర్వత్నీ జన్య-ఞ్జాతవేదసమ్ । అద్ధ్వరాణా-ఞ్జనయథః పురోగామ్ ॥ 13 ॥
ఆరోహత-న్దశతగ్ం శక్వరీ-ర్మమ । ఋతేనాగ్న ఆయుషా వర్చసా సహ । జ్యోగ్ జీవన్త ఉత్తరాముత్తరాగ్ం సమామ్ । దర్శమహ-మ్పూర్ణమాసం-యఁజ్ఞం-యఁథా యజై ॥ ఋత్వియవతీ స్థో అగ్నిరేతసౌ । గర్భ-న్దధాథా-న్తే వామహ-న్దదే । త-థ్సత్యం-యఁ-ద్వీర-మ్బిభృథః । వీర-ఞ్జనయిష్యథః । తే మ-త్ప్రాతః ప్రజనిష్యేథే । తే మా ప్రజాతే ప్రజనయిష్యథః ॥ 14 ॥
ప్రజయా పశుభి-ర్బ్రహ్మవర్చసేన సువర్గే లోకే ॥ అనృతా-థ్సత్యముపైమి । మానుషా-ద్దైవ్య-ముపైమి । దైవీం-వాఁచం-యఁచ్ఛామి ॥ శల్కైరగ్నిమిన్ధానః । ఉభౌ లోకౌ సనేమహమ్ । ఉభయో-ర్లోకయోర్. ఋద్ధ్వా । అతి మృత్యు-న్తరామ్యహమ్ ॥ జాతవేదో భువనస్య రేతః । ఇహ సిఞ్చ తపసో యజ్జనిష్యతే ॥ 15 ॥
అగ్నిమశ్వత్థాదధి హవ్యవాహమ్ । శమీగర్భా-జ్జనయన.యో మయో భూః ॥ అయ-న్తే యోనిర్-ఋత్వియః । యతో జాతో అరోచథాః । త-ఞ్జానన్నగ్న ఆరోహ । అథా నో వర్ధయా రయిమ్ ॥ అపేత వీత వి చ సర్పతాతః । యే-ఽత్ర స్థ పురాణా యే చ నూతనాః । అదాదిదం-యఁమో-ఽవసాన-మ్పృథివ్యాః । అక్రన్నిమ-మ్పితరో లోకమస్మై ॥ 16 ॥
అగ్నేర్భస్మాస్యగ్నేః పురీషమసి ॥ సజ్ఞాన్నమసి కామధరణమ్ । మయి తే కామధరణ-మ్భూయాత్ ॥ సం-వః ఁసృజామి హృదయాని । సగ్ం సృష్ట-మ్మనో అస్తు వః । సగ్ం సృష్టః ప్రాణో అస్తు వః ॥ సం-యాఁ వః ప్రియాస్తనువః । సమ్ప్రియా హృదయాని వః । ఆత్మా వో అస్తు సమ్ప్రియః । సమ్ప్రియా-స్తనువో మమ ॥ 17 ॥
కల్పేతా-న్ద్యావాపృథివీ । కల్పన్తామాప ఓషధీః । కల్పన్తామగ్నయః పృథక్ । మమ జ్యైష్ఠ్యాయ సవ్రతాః ॥ యే-ఽగ్నయ-స్సమనసః । అన్తరా ద్యావాపృథివీ । వాసన్తికావృతూ అభి కల్పమానాః । ఇన్ద్రమివ దేవా అభి సంవిఁశన్తు ॥ దివస్త్వా వీర్యేణ । పృథివ్యై-మహిమ్నా ॥ 18 ॥
అన్తరిక్షస్య పోషేణ । సర్వపశు-మాదధే ॥ అజీజన-న్నమృత-మ్మర్త్యాసః । అస్రేమాణ-న్తరణిం-వీఁడుజమ్భమ్ । దశ స్వసారో అగ్రువః సమీచీః । పుమాగ్ంస-ఞ్జాతమభి సగ్ంరభన్తామ్ ॥ ప్రజాపతేస్త్వా ప్రాణేనాభి ప్రాణిమి । పూష్ణః పోషేణ మహ్యమ్ । దీర్ఘాయుత్వాయ శతశారదాయ । శతగ్ం శరద్భ్య ఆయుషే వర్చసే ॥ 19 ॥
జీవాత్వై పుణ్యాయ ॥ అహ-న్త్వదస్మి మదసి త్వమేతత్ । మమాసి యోనిస్తవ యోనిరస్మి । మమైవ సన్వహ హవ్యాన్యగ్నే । పుత్రః పిత్రే లోకకృ-జ్జాతవేదః ॥ ప్రాణే త్వా ఽమృతమాదధామి । అన్నాదమన్నాద్యాయ । గోప్తార-ఙ్గుప్త్యై ॥ సుగార్హపత్యో విదహన్నరాతీః । ఉషస-శ్శ్రేయసీ-శ్శ్రేయసీ-ర్దధత్ ॥ 20 ॥
అగ్నే సపత్నాగ్ం అప బాధమానః । రాయస్పోష-మిషమూర్జ-మస్మాసు ధేహి ॥ ఇమా ఉ మాముపతిష్ఠన్తు రాయః । ఆభిః ప్రజాభిరిహ సం-వఁసేయ । ఇహో ఇడా తిష్ఠతు విశ్వరూపీ । మద్ధ్యే వసో-ర్దీదిహి జాతవేదః ॥ ఓజసే బలాయ త్వోద్యచ్ఛే । వృషణే శుష్మాయాయుషే వర్చసే । సపత్నతూరసి వృత్రతూః । యస్తే దేవేషు మహిమా సువర్గః ॥ 21 ॥
యస్త ఆత్మా పశుషు ప్రవిష్టః । పుష్టిర్యా తే మనుష్యేషు పప్రథే । తయా నో అగ్నే జుషమాణ ఏహి ॥ దివః పృథివ్యాః పర్యన్తరిక్షాత్ । వాతా-త్పశుభ్యో అద్ధ్యోషధీభ్యః । యత్రయత్ర జాతవేద-స్స-మ్బభూథ । తతో నో అగ్నే జుషమాణ ఏహి ॥ ప్రాచీమను ప్రదిశ-మ్ప్రేహి విద్వాన్ । అగ్నేరగ్నే పురో అగ్ని-ర్భవేహ । విశ్వా ఆశా దీద్యానో వి భాహి ॥ 22 ॥
ఊర్జ-న్నో ధేహి ద్విపదే చతుష్పదే ॥ అన్వగ్నిరుషసా-మగ్ర-మఖ్యత్ । అన్వహాని ప్రథమో జాతవేదాః । అను సూర్యస్య పురుత్రా చ రశ్మీన్ । అను ద్యావాపృథివీ ఆతతాన ॥ విక్రమస్వ మహాగ్ం అసి । వేదిష-న్మానుషేభ్యః । త్రిషు లోకేషు జాగృహి ॥ యదిద-న్దివో యదదః పృథివ్యాః । సం-విఁదానే రోదసీ స-మ్బభూవతుః ॥ 23 ॥
తయోః పృష్ఠే సీదతు జాతవేదాః । శభూంః ప్రజాభ్య-స్తనువే స్యోనః ॥ ప్రాణ-న్త్వా-ఽమృత ఆదధామి । అన్నాదమన్నాద్యాయ । గోప్తార-ఙ్గుప్త్యై । యత్తే శుక్ర శుక్రం-వఁర్చః శుక్రా తనూః । శుక్ర-ఞ్జ్యోతి-రజస్రమ్ । తేన మే దీదిహి తేన త్వా-ఽఽదధే । అగ్నినా-ఽఽగ్నే బ్రహ్మణా । ఆనశే వ్యానశే సర్వమాయు-ర్వ్యానశే ॥ 24 ॥
నర్య ప్రజా-మ్మే గోపాయ । అమృతత్వాయ జీవసే । జాతా-ఞ్జనిష్యమాణా-ఞ్చ । అమృతే సత్యే ప్రతిష్ఠితామ్ ॥ అథర్వ పితు-మ్మే గోపాయ । రసమన్నమిహాయుషే । అదబ్ధాయో-ఽశీతతనో । అవిష-న్నః పితు-ఙ్కృణు ॥ శగ్గ్స్య పశూ-న్మే గోపాయ । ద్విపాదో యే చతుష్పదః ॥ 25 ॥
అష్టాశఫాశ్చ య ఇహాగ్నే । యే చైకశఫా ఆశుగాః ॥ సప్రథ సభా-మ్మే గోపాయ । యే చ సభ్యా-స్సభాసదః । తానిన్ద్రియావతః కురు । సర్వమాయు-రుపాసతామ్ ॥ అహేబుద్ధ్నియ మన్త్ర-మ్మే గోపాయ । యమృషయస్త్రైవిదా విదుః । ఋచ-స్సామాని యజూగ్ంషి । సా హి శ్రీరమృతా సతామ్ ॥ 26 ॥
చతుః శిఖణ్డా యువతి-స్సుపేశాః । ఘృతప్రతీకా భువనస్య మద్ధ్యే । మర్మృజ్యమానా మహతే సౌభగాయ । మహ్య-న్ధుక్ష్వ యజమానాయ కామాన్ ॥ ఇహైవ సన్తత్ర సతో వో అగ్నయః । ప్రాణేన వాచా మనసా బిభర్మి । తిరో మా సన్తమాయుర్మా ప్రహాసీత్ । జ్యోతిషా వో వైశ్వానరే-ణోపతిష్ఠే ॥ పఞ్చధా-ఽగ్నీన్-వ్యక్రామత్ । విరాట్-థ్సృష్టా ప్రజాపతేః । ఊర్ధ్వా-ఽఽరోహ-ద్రోహిణీ । యోనిరగ్నేః ప్రతిష్ఠితిః ॥ 27 ॥
(విశన్తు నః - పురుచీ--ర్ విధేమ - నిధాయ - య-త్తే - ఽప్రదాహాయ - బృహత్యో - బ్రహ్మణా - దువస్యత - విశ్వవార - ఇమ - మృఞ్జతే - పురోగాం - ప్రజనయిష్యథో - జనిష్యతే-ఽ - స్మై - మమ - మహిమ్నా - వర్చసే - దధథ్ - సువర్గా - భాహి - సమ్బభూవతు - రాయు-ర్వ్యానశే - చతుష్పదః - సతాం - ప్రజాపతే-ర్ద్వే చ) (అ. 1)
అనువాకం 2 - విషూవన్నామక-మ్ముఖ్యమహ, తదుభయపార్శ్వవర్తీని చత్వార్యహాని చోచ్యన్తే
అనువాకం 2 - విషూవన్నామక-మ్ముఖ్యమహ, తదుభయపార్శ్వవర్తీని చత్వార్యహాని చోచ్యన్తే
నవైతాన్యహాని భవన్తి । నవ వై సువర్గా లోకాః । యదేతాన్యహా-న్యుపయన్తి । నవస్వేవ త-థ్సువర్గేషు లోకేషు సత్రిణః ప్రతితిష్ఠన్తో యన్తి ॥ అగ్నిష్టోమాః పరః సామానః కార్యా ఇత్యాహుః । అగ్నిష్టోమసమిన్త-స్సువర్గో లోక ఇతి । ద్వాదశా-గ్నిష్టోమస్య స్తోత్రాణి । ద్వాదశ మాసా-స్సంవఁథ్సరః ॥ త-త్తన్న సూర్క్ష్యమ్ । ఉక్థ్యా ఏవ సప్తదశాః పరః సామానః కార్యాః ॥ 28 ॥
పశవో వా ఉక్థాని । పశూనామవ-రుద్ధ్యై ॥ విశ్వజిదభిజితా-వగ్నిష్టోమౌ ॥ ఉక్థ్యా-స్సప్తదశాః పరః సామానః । తే సగ్గ్స్తుతా విరాజమభి సమ్పద్యన్తే । ద్వే చర్చావతి రిచ్యేతే । ఏకయా గౌరతిరిక్తః । ఏకయా-ఽఽయురూనః । సువర్గో వై లోకో జ్యోతిః । ఊర్గ్ విరాట్ ॥ 29 ॥
సువర్గమేవ తేన లోకమభి జయన్తి ॥ య-త్పరగ్ం రాథన్తరమ్ । త-త్ప్రథమే-ఽహన్-కార్యమ్ । బృహ-ద్ద్వితీయే । వైరూప-న్తృతీయే । వైరాజ-ఞ్చతుర్థే । శాక్వర-మ్పఞ్చమే । రైవతగ్ం షష్ఠే । తదు పృష్ఠేభ్యో నయన్తి ॥ సతన్నయ ఏతే గ్రహా గృహ్యన్తే ॥ 30 ॥
అతిగ్రాహ్యాః పరః సామసు । ఇమానేవైతై-ర్లోకాన్-థ్సన్తన్వన్తి ॥ మిథునా ఏతే గ్రహా గృహ్యన్తే । అతిగ్రాహ్యాః పరః సామసు । మిథునమేవ తై-ర్యజమానా అవరున్ధతే ॥ బృహ-త్పృష్ఠ-మ్భవతి । బృహ-ద్వై సువర్గో లోకః । బృహతైవ సువర్గం-లోఁకం-యఁన్తి ॥ త్రయస్త్రిగ్ంశి నామ సామ । మాద్ధ్యన్దినే పవమానే భవతి ॥ 31 ॥
త్రయస్త్రిగ్ంశద్వై దేవతాః । దేవతా ఏవావరున్ధతే ॥ యే వా ఇతః పరాఞ్చగ్ం సంవఁథ్సర-ముప యన్తి । న హైన-న్తే స్వస్తి సమశ్ఞువతే । అథ యే-ఽముతో-ఽర్వాఞ్చముప యన్తి । తే హైనగ్గ్ స్వస్తి సమశ్ఞువతే । ఏతద్వా అముతో-ఽర్వాఞ్చముప యన్తి । యదేవమ్ । యో హ ఖలు వావ ప్రజాపతిః । స ఉ వేవేన్ద్రః । తదు దేవేభ్యో నయన్తి ॥ 32 ॥
పశవో వా ఉక్థాని । పశూనామవ-రుద్ధ్యై ॥ విశ్వజిదభిజితా-వగ్నిష్టోమౌ ॥ ఉక్థ్యా-స్సప్తదశాః పరః సామానః । తే సగ్గ్స్తుతా విరాజమభి సమ్పద్యన్తే । ద్వే చర్చావతి రిచ్యేతే । ఏకయా గౌరతిరిక్తః । ఏకయా-ఽఽయురూనః । సువర్గో వై లోకో జ్యోతిః । ఊర్గ్ విరాట్ ॥ 29 ॥
సువర్గమేవ తేన లోకమభి జయన్తి ॥ య-త్పరగ్ం రాథన్తరమ్ । త-త్ప్రథమే-ఽహన్-కార్యమ్ । బృహ-ద్ద్వితీయే । వైరూప-న్తృతీయే । వైరాజ-ఞ్చతుర్థే । శాక్వర-మ్పఞ్చమే । రైవతగ్ం షష్ఠే । తదు పృష్ఠేభ్యో నయన్తి ॥ సతన్నయ ఏతే గ్రహా గృహ్యన్తే ॥ 30 ॥
అతిగ్రాహ్యాః పరః సామసు । ఇమానేవైతై-ర్లోకాన్-థ్సన్తన్వన్తి ॥ మిథునా ఏతే గ్రహా గృహ్యన్తే । అతిగ్రాహ్యాః పరః సామసు । మిథునమేవ తై-ర్యజమానా అవరున్ధతే ॥ బృహ-త్పృష్ఠ-మ్భవతి । బృహ-ద్వై సువర్గో లోకః । బృహతైవ సువర్గం-లోఁకం-యఁన్తి ॥ త్రయస్త్రిగ్ంశి నామ సామ । మాద్ధ్యన్దినే పవమానే భవతి ॥ 31 ॥
త్రయస్త్రిగ్ంశద్వై దేవతాః । దేవతా ఏవావరున్ధతే ॥ యే వా ఇతః పరాఞ్చగ్ం సంవఁథ్సర-ముప యన్తి । న హైన-న్తే స్వస్తి సమశ్ఞువతే । అథ యే-ఽముతో-ఽర్వాఞ్చముప యన్తి । తే హైనగ్గ్ స్వస్తి సమశ్ఞువతే । ఏతద్వా అముతో-ఽర్వాఞ్చముప యన్తి । యదేవమ్ । యో హ ఖలు వావ ప్రజాపతిః । స ఉ వేవేన్ద్రః । తదు దేవేభ్యో నయన్తి ॥ 32 ॥
(కార్యా-విరాడ్ - గృహ్యన్తే - పవమానే భవతీ - న్ద్ర ఏకం చ) (అ. 2)
అనువాకం 3 - విషువద్దినే-ఽతిగ్రాహ్యవిశేషాః
అనువాకం 3 - విషువద్దినే-ఽతిగ్రాహ్యవిశేషాః
సన్తతిర్వా ఏతే గ్రహాః । య-త్పరః సామానః । విషూవాన్-దివాకీర్త్యమ్ । యథా శాలాయై పక్షసీ । ఏవగ్ం సంవఁథ్సరస్య పక్షసీ । యదేతేన గృహ్యేరన్న్ । విషూచీ సంవఁథ్సరస్య పక్షసీ వ్యవస్రగ్ం సేయాతామ్ । ఆర్తిమార్చ్ఛేయుః । యదేతే గృహ్యన్తే । యథా శాలాయై పక్షసీ మద్ధ్యమంవఁగ్ంశమభి సమాయచ్ఛతి ॥ 33 ॥
ఏవగ్ం సంవఁథ్సరస్య పక్షసీ దివాకీర్త్యమభి సన్తన్వన్తి । నార్తిమార్చ్ఛన్తి ॥ ఏకవిగ్ంశ-మహర్భవతి । శుక్రాగ్రా గ్రహా గృహ్యన్తే । ప్రత్యుత్తబ్ధ్యై సయత్వాయ ॥ సౌర్య ఏతదహః పశురాలభ్యతే । సౌర్యో-ఽతిగ్రాహ్యో గృహ్యతే । అహరేవ రూపేణ సమర్ధయన్తి । అథో అహ్న ఏవైష బలిర్-హ్రియతే ॥ సప్తై-తదహరతి-గ్రాహ్యా గృహ్యన్తే ॥ 34 ॥
సప్త వై శీర్షణ్యాః ప్రాణాః । అసావాదిత్య-శ్శిరః ప్రజానామ్ । శీర్షన్నేవ ప్రజానా-మ్ప్రాణా-న్దధాతి । తస్మాథ్సప్త శీర్ష-న్ప్రాణాః ॥ ఇన్ద్రో వృత్రగ్ం హత్వా । అసురా-న్పరాభావ్య । స ఇమాఁల్లోకా-నభ్యజయత్ । తస్యాసౌ లోకో-ఽనభిజిత ఆసీత్ । తం-విఁశ్వకర్మా భూత్వా-ఽభ్యజయత్ । య-ద్వైశ్వకర్మణో గృహ్యతే ॥ 35 ॥
సువర్గస్య లోకస్యా-భిజిత్యై ॥ ప్ర వా ఏతే-ఽస్మా-ల్లోకా-చ్చ్యవన్తే । యే వైశ్వకర్మణ-ఙ్గృహ్ణతే । ఆదిత్యశ్శ్వో గృహ్యతే । ఇయం-వాఁ అదితిః । అస్యామేవ ప్రతితిష్ఠన్తి ॥ అన్యోన్యో గృహ్యేతే । విశ్వాన్యేవాన్యేన కర్మాణి కుర్వాణా యన్తి । అస్యామన్యేన ప్రతి తిష్ఠన్తి ॥ తావా-ఽపరార్ధా-థ్సంవఁథ్సరస్యా-న్యోన్యో గృహ్యేతే ॥ తావుభౌ సహ మహావ్రతే గృహ్యేతే । యజ్ఞస్యైవాన్త-ఙ్గత్వా । ఉభయో-ర్లోకయోః ప్రతి తిష్ఠన్తి ॥ అర్క్యముక్థ-మ్భవతి ।
ఏవగ్ం సంవఁథ్సరస్య పక్షసీ దివాకీర్త్యమభి సన్తన్వన్తి । నార్తిమార్చ్ఛన్తి ॥ ఏకవిగ్ంశ-మహర్భవతి । శుక్రాగ్రా గ్రహా గృహ్యన్తే । ప్రత్యుత్తబ్ధ్యై సయత్వాయ ॥ సౌర్య ఏతదహః పశురాలభ్యతే । సౌర్యో-ఽతిగ్రాహ్యో గృహ్యతే । అహరేవ రూపేణ సమర్ధయన్తి । అథో అహ్న ఏవైష బలిర్-హ్రియతే ॥ సప్తై-తదహరతి-గ్రాహ్యా గృహ్యన్తే ॥ 34 ॥
సప్త వై శీర్షణ్యాః ప్రాణాః । అసావాదిత్య-శ్శిరః ప్రజానామ్ । శీర్షన్నేవ ప్రజానా-మ్ప్రాణా-న్దధాతి । తస్మాథ్సప్త శీర్ష-న్ప్రాణాః ॥ ఇన్ద్రో వృత్రగ్ం హత్వా । అసురా-న్పరాభావ్య । స ఇమాఁల్లోకా-నభ్యజయత్ । తస్యాసౌ లోకో-ఽనభిజిత ఆసీత్ । తం-విఁశ్వకర్మా భూత్వా-ఽభ్యజయత్ । య-ద్వైశ్వకర్మణో గృహ్యతే ॥ 35 ॥
సువర్గస్య లోకస్యా-భిజిత్యై ॥ ప్ర వా ఏతే-ఽస్మా-ల్లోకా-చ్చ్యవన్తే । యే వైశ్వకర్మణ-ఙ్గృహ్ణతే । ఆదిత్యశ్శ్వో గృహ్యతే । ఇయం-వాఁ అదితిః । అస్యామేవ ప్రతితిష్ఠన్తి ॥ అన్యోన్యో గృహ్యేతే । విశ్వాన్యేవాన్యేన కర్మాణి కుర్వాణా యన్తి । అస్యామన్యేన ప్రతి తిష్ఠన్తి ॥ తావా-ఽపరార్ధా-థ్సంవఁథ్సరస్యా-న్యోన్యో గృహ్యేతే ॥ తావుభౌ సహ మహావ్రతే గృహ్యేతే । యజ్ఞస్యైవాన్త-ఙ్గత్వా । ఉభయో-ర్లోకయోః ప్రతి తిష్ఠన్తి ॥ అర్క్యముక్థ-మ్భవతి ।
అన్నాద్యస్యా-వరుద్ధ్యై ॥ 36 ॥
(సమాయచ్ఛ - త్యతిగ్రాహ్యా గృహ్యన్తే - గృహ్యతే - సంవఁథ్సరస్థాన్యోన్యో గృహ్యేతే పఞ్చ చ ) (అ. 3)
అనువాకం 4 - తస్మిన్నేవ దినే దివాకీర్త్యనామాని సామాని
అనువాకం 4 - తస్మిన్నేవ దినే దివాకీర్త్యనామాని సామాని
ఏకవిగ్ంశ ఏష భవతి । ఏతేన వై దేవా ఏకవిగ్ంశేన । ఆదిత్యమిత ఉత్తమగ్ం సువర్గం-లోఁక-మారోహయన్న్ । స వా ఏష ఇత ఏకవిగ్ంశః । తస్య దశావస్తాదహాని । దశ పరస్తాత్ । స వా ఏష విరాజ్యుభయతః ప్రతిష్ఠితః । విరాజి హి వా ఏష ఉభయతః ప్రతిష్ఠితః । తస్మాదన్తరేమౌ లోకౌ యన్న్ । సర్వేషు సువర్గేషు లోకే-ష్వభితపన్నేతి ॥ 37 ॥
దేవా వా ఆదిత్యస్య సువర్గస్య లోకస్య । పరాచో-ఽతిపాదాదబిభయుః । త-ఞ్ఛన్దోభిరదృగ్ం హన్ధృత్యై । దేవా వా ఆదిత్యస్య సువర్గస్య లోకస్య । అవాచో-ఽవపాదాదబిభయుః । త-మ్పఞ్చభీ రశ్మిభి-రుదవయన్న్ । తస్మాదేకవిగ్ంశే ఽహ-న్పఞ్చ దివాకీర్త్యాని క్రియన్తే । రశ్మయో వై దివాకీర్త్యాని ॥ యే గాయత్రే । తే గాయత్రీషూత్తరయోః పవమానయోః ॥ 38 ॥
మహాదివాకీర్త్యగ్ం హోతుః పృష్ఠమ్ । వికర్ణ-మ్బ్రహ్మసామమ్ । భాసో-ఽగ్నిష్టోమః ॥ అథైతాని పరాణి । పరైర్వై దేవా ఆదిత్యగ్ం సువర్గం-లోఁకమపారయన్న్ । యదపారయన్న్ । త-త్పరాణా-మ్పరత్వమ్ । పారయన్త్యేన-మ్పరాణి । య ఏవం-వేఁద । అథైతాని స్పరాణి । స్పరైర్వై దేవా ఆదిత్యగ్ం సువర్గం-లోఁకమస్పారయన్న్ । యదస్పారయన్న్ । త-థ్స్పరాణాగ్ స్పరత్వమ్ । స్పారయన్త్యేనగ్గ్ స్పరాణి । య ఏవం-వేఁద ॥ 39 ॥
దేవా వా ఆదిత్యస్య సువర్గస్య లోకస్య । పరాచో-ఽతిపాదాదబిభయుః । త-ఞ్ఛన్దోభిరదృగ్ం హన్ధృత్యై । దేవా వా ఆదిత్యస్య సువర్గస్య లోకస్య । అవాచో-ఽవపాదాదబిభయుః । త-మ్పఞ్చభీ రశ్మిభి-రుదవయన్న్ । తస్మాదేకవిగ్ంశే ఽహ-న్పఞ్చ దివాకీర్త్యాని క్రియన్తే । రశ్మయో వై దివాకీర్త్యాని ॥ యే గాయత్రే । తే గాయత్రీషూత్తరయోః పవమానయోః ॥ 38 ॥
మహాదివాకీర్త్యగ్ం హోతుః పృష్ఠమ్ । వికర్ణ-మ్బ్రహ్మసామమ్ । భాసో-ఽగ్నిష్టోమః ॥ అథైతాని పరాణి । పరైర్వై దేవా ఆదిత్యగ్ం సువర్గం-లోఁకమపారయన్న్ । యదపారయన్న్ । త-త్పరాణా-మ్పరత్వమ్ । పారయన్త్యేన-మ్పరాణి । య ఏవం-వేఁద । అథైతాని స్పరాణి । స్పరైర్వై దేవా ఆదిత్యగ్ం సువర్గం-లోఁకమస్పారయన్న్ । యదస్పారయన్న్ । త-థ్స్పరాణాగ్ స్పరత్వమ్ । స్పారయన్త్యేనగ్గ్ స్పరాణి । య ఏవం-వేఁద ॥ 39 ॥
(ఏతి-పవమానయోః-స్పరాణీ పఞ్చ చ) (అ. 4)
అనువాకం 5 - పశవః వైష్ణవాద్యా నవ
అనువాకం 5 - పశవః వైష్ణవాద్యా నవ
అప్రతిష్ఠాం-వాఁ ఏతే గచ్ఛన్తి । యేషాగ్ం సంవఁథ్సరే-ఽనాప్తే-ఽథ । ఏకాదశిన్యాప్యతే ॥ వైష్ణవం-వాఁమన-మాలభన్తే । యజ్ఞో వై విష్ణుః । యజ్ఞమేవాలభన్తే ప్రతిష్ఠిత్యై । ఐన్ద్రాగ్న-మాలభన్తే । ఇన్ద్రాగ్నీ వై దేవానా-మయాతయామానౌ । యే ఏవ దేవతే అయాతయామ్నీ । తే ఏవాలభన్తే ॥ 40 ॥
వైశ్వదేవ-మాలభన్తే । దేవతా ఏవావ-రున్ధతే । ద్యావాపృథివ్యా-న్ధేను-మాలభన్తే । ద్యావాపృథివ్యోరేవ ప్రతి తిష్ఠన్తి । వాయవ్యం-వఁథ్సమాలభన్తే । వాయురేవైభ్యో యథా-ఽఽయతనా-ద్దేవతా అవరున్ధే । ఆదిత్యామవిం-వఁశా-మాలభన్తే । ఇయం-వాఁ అదితిః । అస్యామేవ ప్రతి తిష్ఠన్తి । మైత్రావరుణీ-మాలభన్తే ॥ 41 ॥
మిత్రేణైవ యజ్ఞస్య స్విష్టగ్ం శమయన్తి । వరుణేన దురిష్టమ్ । ప్రాజాపత్య-న్తూపర-మ్మహావ్రత ఆలభన్తే । ప్రాజాపత్యో-ఽతిగ్రాహ్యో గృహ్యతే । అహరేవ రూపేణ సమర్ధయన్తి । అథో అహ్న ఏవైష బలిర్-హ్రియతే । ఆగ్నేయమాలభన్తే ప్రతి ప్రజ్ఞాత్యై ॥ అజపేత్వాన్. వా ఏతే పూర్వైర్మాసైర-వరున్ధతే । యదేతే గవ్యాః పశవ ఆలభ్యన్తే । ఉభయేషా-మ్పశూనా-మవరుద్ధ్యై ॥ 42 ॥
యదతిరిక్తా-మేకాదశినీ-మాలభేరన్న్ । అప్రియ-మ్భ్రాతృవ్య-మభ్యతిరిచ్యేత । య-ద్ద్వౌద్వౌ పశూ సమస్యేయుః । కనీయ ఆయుః కుర్వీరన్న్ । యదేతే బ్రాహ్మణవన్తః పశవ ఆలభ్యన్తే । నాప్రియ-మ్భ్రాతృవ్య-మభ్యతిరిచ్యతే । న కనీయ ఆయుః కుర్వతే ॥ 43 ॥
వైశ్వదేవ-మాలభన్తే । దేవతా ఏవావ-రున్ధతే । ద్యావాపృథివ్యా-న్ధేను-మాలభన్తే । ద్యావాపృథివ్యోరేవ ప్రతి తిష్ఠన్తి । వాయవ్యం-వఁథ్సమాలభన్తే । వాయురేవైభ్యో యథా-ఽఽయతనా-ద్దేవతా అవరున్ధే । ఆదిత్యామవిం-వఁశా-మాలభన్తే । ఇయం-వాఁ అదితిః । అస్యామేవ ప్రతి తిష్ఠన్తి । మైత్రావరుణీ-మాలభన్తే ॥ 41 ॥
మిత్రేణైవ యజ్ఞస్య స్విష్టగ్ం శమయన్తి । వరుణేన దురిష్టమ్ । ప్రాజాపత్య-న్తూపర-మ్మహావ్రత ఆలభన్తే । ప్రాజాపత్యో-ఽతిగ్రాహ్యో గృహ్యతే । అహరేవ రూపేణ సమర్ధయన్తి । అథో అహ్న ఏవైష బలిర్-హ్రియతే । ఆగ్నేయమాలభన్తే ప్రతి ప్రజ్ఞాత్యై ॥ అజపేత్వాన్. వా ఏతే పూర్వైర్మాసైర-వరున్ధతే । యదేతే గవ్యాః పశవ ఆలభ్యన్తే । ఉభయేషా-మ్పశూనా-మవరుద్ధ్యై ॥ 42 ॥
యదతిరిక్తా-మేకాదశినీ-మాలభేరన్న్ । అప్రియ-మ్భ్రాతృవ్య-మభ్యతిరిచ్యేత । య-ద్ద్వౌద్వౌ పశూ సమస్యేయుః । కనీయ ఆయుః కుర్వీరన్న్ । యదేతే బ్రాహ్మణవన్తః పశవ ఆలభ్యన్తే । నాప్రియ-మ్భ్రాతృవ్య-మభ్యతిరిచ్యతే । న కనీయ ఆయుః కుర్వతే ॥ 43 ॥
(తే-ఏవాలభన్తే-మైత్రావరుణీమాలభన్తే-ఽవరుద్ధ్యై-+సప్త చ) (అ. 5)
అనువాకం 6 - మహావ్రతమ్
అనువాకం 6 - మహావ్రతమ్
ప్రజాపతిః ప్రజా-స్సృష్ట్వా వృత్తో-ఽశయత్ । త-న్దేవా భూతానాగ్ం రస-న్తేజః సభృన్త్య । తేనైనమభిషజ్యన్న్ । మహానవవర్తీతి । త-న్మహావ్రతస్య మహావ్రతత్వమ్ । మహ-ద్వ్రతమితి । త-న్మహావ్రతస్య మహావ్రతత్వమ్ । మహతో వ్రతమితి । త-న్మహావ్రతస్య మహావ్రతత్వమ్ ॥ పఞ్చవిగ్ంశ-స్స్తోమో భవతి ॥ 44 ॥
చతుర్విగ్ంశ-త్యర్ధమాస-స్సంవఁథ్సరః । య-ద్వా ఏతస్మిన్-థ్సంవఁథ్సరే ఽధిప్రాజాయత । తదన్న-మ్పఞ్చవిగ్ంశ-మభవత్ ॥ మద్ధ్యతః క్రియతే । మద్ధ్యతో హ్యన్నమశిత-న్ధినోతి । అథో మద్ధ్యత ఏవ ప్రజానామూర్గ్ధీయతే ॥ అథ యద్వా ఇదమన్తతః క్రియతే । తస్మాదుదన్తే ప్రజా-స్సమేధన్తే । అన్తతః క్రియతే ప్రజననాయైవ ॥ త్రివృచ్ఛిరో భవతి ॥ 45 ॥
త్రేధా విహితగ్ం హి శిరః । లోమ ఛవీరస్థి ॥ పరాచా స్తువన్తి । తస్మా-త్త-థ్సదృగేవ । న మేద్యతో-ఽను మేద్యతి । న కృశ్యతో-ఽను కృశ్యతి ॥ పఞ్చదశో-ఽన్యః పక్షో భవతి । సప్తదశో-ఽన్యః । తస్మా-ద్వయాగ్స్య-న్యతరమర్ధమభి పర్యావర్తన్తే । అన్యతరతో హి త-ద్గరీయః క్రియతే ॥ 46 ॥
పఞ్చవిగ్ంశ ఆత్మా భవతి । తస్మా-న్మద్ధ్యతః పశవో వరిష్ఠాః ॥ ఏకవిగ్ంశ-మ్పుచ్ఛమ్ । ద్విపదాసు స్తువన్తి ప్రతిష్ఠిత్యై ॥ సర్వేణ సహ స్తువన్తి । సర్వేణ హ్యాత్మనా-ఽఽత్మన్వీ । సహోత్పతన్తి ॥ ఏకైకా-ముచ్ఛిగ్ంషన్తి । ఆత్మన్న్. హ్యఙ్గాని బద్ధాని ॥ న వా ఏతేన సర్వః పురుషః ॥ 47 ॥
యదిత ఇతో లోమాని దతో నఖాన్ । పరిమాదః క్రియన్తే । తాన్యేవ తేన ప్రత్యుప్యన్తే ॥ ఔదుమ్బరస్తల్పో భవతి । ఊర్గ్వా అన్నముదుమ్బరః । ఊర్జ ఏవాన్నాద్యస్యా-వరుద్ధ్యై ॥ యస్య తల్పసద్య-మనభిజితగ్గ్ స్యాత్ । స దేవానాగ్ం సామ్యక్షే । తల్పసద్య-మభిజయానీతి తల్పమా-రుహ్యో-ద్గాయేత్ । తల్పసద్య-మేవాభిజయతి ॥ 48 ॥
యస్య తల్పసద్య-మభిజితగ్గ్ స్యాత్ । స దేవానాగ్ం సామ్యక్షే । తల్పసద్య-మ్మా పరాజేషీతి తల్ప-మారుహ్యో-ద్గాయేత్ । న తల్పసద్య-మ్పరాజయతే ॥ ప్లేఙ్ఖే శగ్ంసతి । మహో వై ప్లేఙ్ఖః । మహస ఏవాన్నాద్యస్యా-వరుద్ధ్యై ॥ దేవాసురా-స్సంయఁత్తా ఆసన్న్ । త ఆదిత్యే వ్యాయచ్ఛన్త । త-న్దేవా-స్సమజయన్న్ ॥ 49 ॥
బ్రాహ్మణశ్చ శూద్రశ్చ చర్మకర్తే వ్యాయచ్ఛేతే । దైవ్యో వై వర్ణో బ్రాహ్మణః । అసర్యః శూద్రః । ఇమే-ఽరా-థ్సురిమే సుభూత-మక్ర-న్నిత్యన్యతరో బ్రూయాత్ । ఇమ ఉద్వాసీకారిణ ఇమే దుర్భూత-మక్రన్నిత్యన్యతరః । యదేవైషాగ్ం సుకృతం-యాఁ రాద్ధిః । తదన్యతరో-ఽభిశ్రీణాతి । యదేవైషా-న్దుష్కృతం-యాఁ-ఽరాద్ధిః । తదన్యతరో-ఽపహన్తి । బ్రాహ్మణ-స్స-ఞ్జయతి । అముమేవాదిత్య-మ్భ్రాతృవ్యస్య సంవిఁన్దన్తే ॥ 50 ॥
చతుర్విగ్ంశ-త్యర్ధమాస-స్సంవఁథ్సరః । య-ద్వా ఏతస్మిన్-థ్సంవఁథ్సరే ఽధిప్రాజాయత । తదన్న-మ్పఞ్చవిగ్ంశ-మభవత్ ॥ మద్ధ్యతః క్రియతే । మద్ధ్యతో హ్యన్నమశిత-న్ధినోతి । అథో మద్ధ్యత ఏవ ప్రజానామూర్గ్ధీయతే ॥ అథ యద్వా ఇదమన్తతః క్రియతే । తస్మాదుదన్తే ప్రజా-స్సమేధన్తే । అన్తతః క్రియతే ప్రజననాయైవ ॥ త్రివృచ్ఛిరో భవతి ॥ 45 ॥
త్రేధా విహితగ్ం హి శిరః । లోమ ఛవీరస్థి ॥ పరాచా స్తువన్తి । తస్మా-త్త-థ్సదృగేవ । న మేద్యతో-ఽను మేద్యతి । న కృశ్యతో-ఽను కృశ్యతి ॥ పఞ్చదశో-ఽన్యః పక్షో భవతి । సప్తదశో-ఽన్యః । తస్మా-ద్వయాగ్స్య-న్యతరమర్ధమభి పర్యావర్తన్తే । అన్యతరతో హి త-ద్గరీయః క్రియతే ॥ 46 ॥
పఞ్చవిగ్ంశ ఆత్మా భవతి । తస్మా-న్మద్ధ్యతః పశవో వరిష్ఠాః ॥ ఏకవిగ్ంశ-మ్పుచ్ఛమ్ । ద్విపదాసు స్తువన్తి ప్రతిష్ఠిత్యై ॥ సర్వేణ సహ స్తువన్తి । సర్వేణ హ్యాత్మనా-ఽఽత్మన్వీ । సహోత్పతన్తి ॥ ఏకైకా-ముచ్ఛిగ్ంషన్తి । ఆత్మన్న్. హ్యఙ్గాని బద్ధాని ॥ న వా ఏతేన సర్వః పురుషః ॥ 47 ॥
యదిత ఇతో లోమాని దతో నఖాన్ । పరిమాదః క్రియన్తే । తాన్యేవ తేన ప్రత్యుప్యన్తే ॥ ఔదుమ్బరస్తల్పో భవతి । ఊర్గ్వా అన్నముదుమ్బరః । ఊర్జ ఏవాన్నాద్యస్యా-వరుద్ధ్యై ॥ యస్య తల్పసద్య-మనభిజితగ్గ్ స్యాత్ । స దేవానాగ్ం సామ్యక్షే । తల్పసద్య-మభిజయానీతి తల్పమా-రుహ్యో-ద్గాయేత్ । తల్పసద్య-మేవాభిజయతి ॥ 48 ॥
యస్య తల్పసద్య-మభిజితగ్గ్ స్యాత్ । స దేవానాగ్ం సామ్యక్షే । తల్పసద్య-మ్మా పరాజేషీతి తల్ప-మారుహ్యో-ద్గాయేత్ । న తల్పసద్య-మ్పరాజయతే ॥ ప్లేఙ్ఖే శగ్ంసతి । మహో వై ప్లేఙ్ఖః । మహస ఏవాన్నాద్యస్యా-వరుద్ధ్యై ॥ దేవాసురా-స్సంయఁత్తా ఆసన్న్ । త ఆదిత్యే వ్యాయచ్ఛన్త । త-న్దేవా-స్సమజయన్న్ ॥ 49 ॥
బ్రాహ్మణశ్చ శూద్రశ్చ చర్మకర్తే వ్యాయచ్ఛేతే । దైవ్యో వై వర్ణో బ్రాహ్మణః । అసర్యః శూద్రః । ఇమే-ఽరా-థ్సురిమే సుభూత-మక్ర-న్నిత్యన్యతరో బ్రూయాత్ । ఇమ ఉద్వాసీకారిణ ఇమే దుర్భూత-మక్రన్నిత్యన్యతరః । యదేవైషాగ్ం సుకృతం-యాఁ రాద్ధిః । తదన్యతరో-ఽభిశ్రీణాతి । యదేవైషా-న్దుష్కృతం-యాఁ-ఽరాద్ధిః । తదన్యతరో-ఽపహన్తి । బ్రాహ్మణ-స్స-ఞ్జయతి । అముమేవాదిత్య-మ్భ్రాతృవ్యస్య సంవిఁన్దన్తే ॥ 50 ॥
(భవతి - భవతి - క్రియతే - పురుషో - జయత్య - జయ - ఞ్జయత్యేక-ఞ్చ) (అ. 6)
(ఉద్ధ్యన్యమానం - నవైతాని - సన్తతి - రేకవిగ్ంశ ఏషో - ఽప్రతిష్ఠాం - ప్రజాపతి-ర్వృత్త-ష్షట్ )
(ఉద్ధన్యమానగ్ం - శోచిష్కేశో - ఽగ్నే సపత్నా - నతిగ్రాహ్యా - వైశ్వదేవమాలభన్తే పఞ్చాశత్ )
(ఉద్ధన్యమానగ్ం - సంవిఁన్దన్తే )
॥ హరిః ఓమ్ ॥
॥ కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే ప్రథమాష్టకే ద్విదీయః ప్రపాఠక-స్సమాప్తః ॥