The Supreme Brahman

3.4 - puruṣamedhaḥ - kṛṣṇa yajurveda taittirīya brāhmaṇa pāṭhaḥ - brahmaṇe brāhmaṇamālabhate

(Purushamedha in English (IAST))

From Krishna Yajurveda Taittiriya Brahmana

Purushamedha is a significant ritualistic hymn found in the third ashtaka and fourth prapathaka of the Krishna Yajurveda Taittiriya Brahmana. It represents a symbolic sacrificial offering where various social roles and cosmic entities are dedicated to the Supreme Brahman. While historically misinterpreted as human sacrifice, Vedic scholars interpret it as an allegorical ritual of self-surrender, where the practitioner offers their ego, societal roles, and mundane attachments to the Divine. Chanting this text is believed to bring cosmic harmony, spiritual discipline, and the realization of one's interconnectedness with the universal order, ultimately leading to the purification of the intellect.

kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe tṛtīyāṣṭake caturthaḥ prapāṭhakaḥ - puruṣamedhaḥ
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | hariḥ om ||
3.4.1 to 3.4.19 -puruṣamedhaḥ
brahma̭ṇe brāhmaṇamāla̭bhate | kṣatrāya̭ rājanyam | marudbhyo vaiśyam | tapa̭se śūdram | tama̭se taska̭ram | nāra̭kāya vīrahaṇam | pāpmane klībam | ākrayāyā̭yogūm | kāmā̭ya puggścalūm |
ati̭kruṣṭāya māgadham || 1 ||
(a. 1)
gītāya̭ sūtam | nṛttāya̭ śailūṣam | dharmā̭ya sabhācaram | narmāya̭ rebham | nari̭ṣṭhāyai bhīmalam | hasā̭ya kārim | ānandāya̭ strīṣakham |
pramudḙ kumārīputram | medhāyai̭ rathakāram |
dhairyā̭ya takṣā̭ṇam || 2 ||
(a. 2)
śramā̭ya kaulālam | māyāyai̭ kārmāram | rūpāya̭ maṇikāram | śubhḙ vapam | śaravyā̭yā iṣukāram | hetyai dha̭nvakāram | karma̭ṇe jyākāram | diṣṭāya̭ rajjusargam | mṛtyavḙ mṛgayum |
anta̭kāya śvanitam || 3 ||
(a. 3)
sandhayḙ jāram | gehāyo̭papatim | nir-ṛ̭tyai parivittam | ārtyai̭ parivividānam | arāddhyai didhiṣūpatim | pavitrā̭ya bhiṣajam |
prajñānā̭ya nakṣatradara.śam | niṣkṛ̭tyai peśaskārīm | balā̭yo padām |
varṇā̭yānūrudham || 4 ||
(a. 4)
nadībhyaḥ̭ pauñjiṣṭam | ṛkṣīkābhyo naiṣā̭dam |
puruṣavyāghrāya̭ durmadam | prayudbhya unma̭ttam | gandharvāphsarābhyo vrātyam |
sarpadevajanebhyo 'pra̭tipadam | avebhyaḥ kitavam |
iryatā̭yā aki̭tavam | piśācebhyo̭ bidalakāram |
yātudhānebhyaḥ kaṇṭakakāram || 5 ||
(a. 5)
uthsādebhyaḥ̭ kubjam | pramudḙ vāmanam | dvārbhya-ssrāmam | svapnā̭yāndham | adha̭rmāya badhiram | sajñānnā̭ya smarakārīm |
prakāmodyā̭yopasadam | āśikṣāyai praśninam |
upaśikṣāyā̭ abhipraśninam |
maryādā̭yai praśnavivākam || 6 ||
(a. 6)
ṛtyai stenahṛ̭dayam | vaira̭hatyāya piśṷnam | vivi̭ttyai kṣattāram | aupa̭draṣṭāya saṅgrahītāram | balā̭yānucaram | bhūmne pa̭riṣkandam |
priyāya̭ priyavādinam | ari̭ṣṭyā aśvasādam |
medhā̭ya vāsaḥ palpūlīm | prakāmāya̭ rajayitrīm || 7 ||
(a. 7)
bhāyai̭ dārvāhāram | prabhāyā̭ āgnendham | nāka̭sya pṛṣṭhāyā̭bhiṣektāram | braddhnasya̭ viṣṭapā̭ya pātranirṇegam | devalokāya̭ peśitāram |
manuṣyalokāya̭ prakaritāram |
sarvebhyo lokebhya̭ upasektāram |
ava̭rtyai vadhāyo̭pamanthitāram |
suvargāya̭ lokāya̭ bhāgadugham |
varṣi̭ṣṭhāya nākā̭ya pariveṣṭāram || 8 ||
(a. 8)
armebhyo hastipam | javāyāśvapam | puṣṭyai̭ gopālam | teja̭se-'japālam | vīryā̭yāvipālam | irā̭yai kīnāśam | kīlālā̭ya surākāram | bhadrāya̭ gṛhapam | śreya̭se vittadham | addhya̭kṣāyānukṣattāram || 9 ||
(a. 9)
manyavḙ-'yastāpam | krodhā̭ya nisaram | śokā̭yābhisaram | utkūlavikūlābhyā-ntristhinam | yogā̭ya yoktāram | kṣemā̭ya vimoktāram |
vapṷṣe mānaskṛtam | śīlā̭yāñjanīkāram |
nir-ṛ̭tyai kośakārīm | yamāyāsūm || 10 ||
(a. 10)
yamyai̭ yamasūm | atha̭rvabhyo-'va̭tokām | saṃva~thsarāya̭ paryāriṇīm |
parivathsarāyāvi̭jātām | idāvathsarāyā̭paskadva̭rīm |
idvathsarāyātītva̭rīm | vathsarāya vija̭rjarām |
sarvathsaṃrāya pali̭knīm | vanā̭ya vanapam |
anyato̭raṇyāya dāvapam || 11 ||
(a. 11)
sarobhyo dhaivaram | veśa̭ntābhyo dāśam | upasthāva̭rībhyo baindam |
naḍvalābhyaḥ̭ śauṣkalam | pāryā̭ya kaivartam | avāryā̭ya mārgāram | tīrthebhya̭ āndam | viṣa̭mebhyo mainālam | svanebhyaḥ parṇa̭kam |
guhābhyaḥ kirā̭tam | sānṷbhyo jambha̭kam |
parva̭tebhyaḥ ki-mpṷ̄ruṣam || 12 ||
(a. 12)
pratiśrutkā̭yā ṛtulam | ghoṣā̭ya bhaṣam |
antā̭ya bahuvādinam | anantāya mūkam |
maha̭se vīṇāvādam | krośā̭ya tūṇavaddhmam |
ākrandāya̭ dundubhyāghātam | avarasparāya̭ śaṅkhaddhmam | ṛbhubhyo̭-'jinasandhāyam | sāddhyebhya̭ścarmamṇam || 13 ||
(a. 13)
bībhathsāyai̭ paulkasam | bhūtyai̭ jāgaraṇam | abhūtyai svapanam | tulāyai̭ vāṇijam | varṇā̭ya hiraṇyakāram |
viśvebhyo devebhyaḥ̭ siddhmalam | paścā-ddoṣāya̭ glāvam | ṛtyai̭ janavādinam | vyṛ̭ddhyā apagalbham |
sagṃśarāya̭ pracchidam || 14 ||
(a. 14)
hasā̭ya puggścalūmāla̭bhate | vīṇāvāda-ṅgaṇa̭ka-ṅgītāya̭ | yāda̭se śābulyām | narmāya̭ bhadravatīm |
tūṇavaddhma-ṅgrā̭maṇya̭-mpāṇisaṅghāta-nnṛttāya̭ | modā̭yānukrośa̭kam |
ānandāya̭ talavam || 15 ||
(a. 15)
akṣarājāya̭ kitavam | kṛtāya̭ sabhāvinam | tretā̭yā ādinavadarśam | dvāparāya̭ bahi-ssadam | kala̭ye sabhāsthāṇum | duṣkṛtāya̭ carakā̭cāryam |
addhva̭ne brahmacāriṇam | piśācebhyaḥ̭ sailagam | pipāsāyai̭ govyaccham | nir-ṛ̭tyai goghātam | kṣudhe go̭vikartam | kṣuttṛṣṇābhyā-ntam |
yo gāṃ-vi~kṛnta̭nta-mmāgṃsa-mbhikṣa̭māṇa upatiṣṭha̭te || 16 ||
(a. 16)
bhūmyai̭ pīṭhasarpiṇamāla̭bhate | agnaye-'gṃ̭salam |
vāyavḙ cāṇḍālam | antari̭kṣāya vagṃśanartinam | dive kha̭latim | sūryā̭ya haryakṣam |
candrama̭se mirmiram | nakṣa̭trebhyaḥ kilāsam |
ahnḙ śukla-mpi̭ṅgalam | rātri̭yai kṛṣṇa-mpi̭ṅgākṣam || 17 ||
(a. 17)
vāce purṷṣamāla̭bhate | prāṇama̭pānaṃ-vyā~namṷdānagṃ sa̭māna-ntān. vāyave |
sūryā̭ya cakṣurāla̭bhate | mana̭ścandrama̭se | dibhya-śśrotram | prajāpa̭taye purṷṣam || 18 ||
(a. 18)
athaitānarṷ̄pebhya āla̭bhate | ati̭hrasva-mati̭dīrgham |
ati̭kṛśamatyagṃ̭salam | ati̭śukla-mati̭kṛṣṇam |
ati̭ślakṣṇa-mati̭lomaśam | ati̭kiriṭa-mati̭danturam |
ati̭mirmira-mati̭memiṣam | āśāyai̭ jāmim |
pratīkṣāyai̭ kumārīm || 19 ||
(a. 19)
(brahma̭ṇe - gītāya - śramā̭ya - sandhayḙ - nadībhya̭ - uthsādebhya -ṛtyai - bhāyā - armebhyo - manyavḙ - yamyai̭ daśa̭ daśa - sarobhyo dvāda̭śa - pratiśrutkā̭yai - bībhathsāyai daśa̭ daśa - hasā̭ya saptā-
kṣa̭rājāya trayo̭daśa - bhūmyai daśa̭ - vāce ṣaḍatha - navaikānna vigṃ̭śatiḥ )
(brahma̭ṇe - yamyai̭ nava̭daśa)
(brahma̭ṇe - kumārīm)
|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe tṛtīyāṣṭake caturtha prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||

Explore More