The Supreme Brahman

3.4 - પુરુષમેધઃ - કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ પાઠઃ - બ્રહ્મણે બ્રાહ્મણમાલભતે

(Purushamedha in Gujarati)

From Krishna Yajurveda Taittiriya Brahmana

Purushamedha is a significant ritualistic hymn found in the third ashtaka and fourth prapathaka of the Krishna Yajurveda Taittiriya Brahmana. It represents a symbolic sacrificial offering where various social roles and cosmic entities are dedicated to the Supreme Brahman. While historically misinterpreted as human sacrifice, Vedic scholars interpret it as an allegorical ritual of self-surrender, where the practitioner offers their ego, societal roles, and mundane attachments to the Divine. Chanting this text is believed to bring cosmic harmony, spiritual discipline, and the realization of one's interconnectedness with the universal order, ultimately leading to the purification of the intellect.

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે તૃતીયાષ્ટકે ચતુર્થઃ પ્રપાઠકઃ - પુરુષમેધઃ
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
3.4.1 તો 3.4.19 -પુરુષમેધઃ
બ્રહ્મણે બ્રાહ્મણમાલભતે । ક્ષત્રાય રાજન્યમ્ । મરુદ્ભ્યો વૈશ્યમ્ । તપસે શૂદ્રમ્ । તમસે તસ્કરમ્ । નારકાય વીરહણમ્ । પાપ્મને ક્લીબમ્ । આક્રયાયાયોગૂમ્ । કામાય પુગ્ગ્શ્ચલૂમ્ ।
અતિક્રુષ્ટાય માગધમ્ ॥ 1 ॥
(અ. 1)
ગીતાય સૂતમ્ । નૃત્તાય શૈલૂષમ્ । ધર્માય સભાચરમ્ । નર્માય રેભમ્ । નરિષ્ઠાયૈ ભીમલમ્ । હસાય કારિમ્ । આનન્દાય સ્ત્રીષખમ્ ।
પ્રમુદે કુમારીપુત્રમ્ । મેધાયૈ રથકારમ્ ।
ધૈર્યાય તક્ષાણમ્ ॥ 2 ॥
(અ. 2)
શ્રમાય કૌલાલમ્ । માયાયૈ કાર્મારમ્ । રૂપાય મણિકારમ્ । શુભે વપમ્ । શરવ્યાયા ઇષુકારમ્ । હેત્યૈ ધન્વકારમ્ । કર્મણે જ્યાકારમ્ । દિષ્ટાય રજ્જુસર્ગમ્ । મૃત્યવે મૃગયુમ્ ।
અન્તકાય શ્વનિતમ્ ॥ 3 ॥
(અ. 3)
સન્ધયે જારમ્ । ગેહાયોપપતિમ્ । નિર્-ઋત્યૈ પરિવિત્તમ્ । આર્ત્યૈ પરિવિવિદાનમ્ । અરાદ્ધ્યૈ દિધિષૂપતિમ્ । પવિત્રાય ભિષજમ્ ।
પ્રજ્ઞાનાય નક્ષત્રદર.શમ્ । નિષ્કૃત્યૈ પેશસ્કારીમ્ । બલાયો પદામ્ ।
વર્ણાયાનૂરુધમ્ ॥ 4 ॥
(અ. 4)
નદીભ્યઃ પૌઞ્જિષ્ટમ્ । ઋક્ષીકાભ્યો નૈષાદમ્ ।
પુરુષવ્યાઘ્રાય દુર્મદમ્ । પ્રયુદ્ભ્ય ઉન્મત્તમ્ । ગન્ધર્વાફ્સરાભ્યો વ્રાત્યમ્ ।
સર્પદેવજનેભ્યો ઽપ્રતિપદમ્ । અવેભ્યઃ કિતવમ્ ।
ઇર્યતાયા અકિતવમ્ । પિશાચેભ્યો બિદલકારમ્ ।
યાતુધાનેભ્યઃ કણ્ટકકારમ્ ॥ 5 ॥
(અ. 5)
ઉથ્સાદેભ્યઃ કુબ્જમ્ । પ્રમુદે વામનમ્ । દ્વાર્ભ્ય-સ્સ્રામમ્ । સ્વપ્નાયાન્ધમ્ । અધર્માય બધિરમ્ । સજ્ઞાન્નાય સ્મરકારીમ્ ।
પ્રકામોદ્યાયોપસદમ્ । આશિક્ષાયૈ પ્રશ્નિનમ્ ।
ઉપશિક્ષાયા અભિપ્રશ્નિનમ્ ।
મર્યાદાયૈ પ્રશ્નવિવાકમ્ ॥ 6 ॥
(અ. 6)
ઋત્યૈ સ્તેનહૃદયમ્ । વૈરહત્યાય પિશુનમ્ । વિવિત્ત્યૈ ક્ષત્તારમ્ । ઔપદ્રષ્ટાય સઙ્ગ્રહીતારમ્ । બલાયાનુચરમ્ । ભૂમ્ને પરિષ્કન્દમ્ ।
પ્રિયાય પ્રિયવાદિનમ્ । અરિષ્ટ્યા અશ્વસાદમ્ ।
મેધાય વાસઃ પલ્પૂલીમ્ । પ્રકામાય રજયિત્રીમ્ ॥ 7 ॥
(અ. 7)
ભાયૈ દાર્વાહારમ્ । પ્રભાયા આગ્નેન્ધમ્ । નાકસ્ય પૃષ્ઠાયાભિષેક્તારમ્ । બ્રદ્ધ્નસ્ય વિષ્ટપાય પાત્રનિર્ણેગમ્ । દેવલોકાય પેશિતારમ્ ।
મનુષ્યલોકાય પ્રકરિતારમ્ ।
સર્વેભ્યો લોકેભ્ય ઉપસેક્તારમ્ ।
અવર્ત્યૈ વધાયોપમન્થિતારમ્ ।
સુવર્ગાય લોકાય ભાગદુઘમ્ ।
વર્ષિષ્ઠાય નાકાય પરિવેષ્ટારમ્ ॥ 8 ॥
(અ. 8)
અર્મેભ્યો હસ્તિપમ્ । જવાયાશ્વપમ્ । પુષ્ટ્યૈ ગોપાલમ્ । તેજસે-ઽજપાલમ્ । વીર્યાયાવિપાલમ્ । ઇરાયૈ કીનાશમ્ । કીલાલાય સુરાકારમ્ । ભદ્રાય ગૃહપમ્ । શ્રેયસે વિત્તધમ્ । અદ્ધ્યક્ષાયાનુક્ષત્તારમ્ ॥ 9 ॥
(અ. 9)
મન્યવે-ઽયસ્તાપમ્ । ક્રોધાય નિસરમ્ । શોકાયાભિસરમ્ । ઉત્કૂલવિકૂલાભ્યા-ન્ત્રિસ્થિનમ્ । યોગાય યોક્તારમ્ । ક્ષેમાય વિમોક્તારમ્ ।
વપુષે માનસ્કૃતમ્ । શીલાયાઞ્જનીકારમ્ ।
નિર્-ઋત્યૈ કોશકારીમ્ । યમાયાસૂમ્ ॥ 10 ॥
(અ. 10)
યમ્યૈ યમસૂમ્ । અથર્વભ્યો-ઽવતોકામ્ । સંવઁથ્સરાય પર્યારિણીમ્ ।
પરિવથ્સરાયાવિજાતામ્ । ઇદાવથ્સરાયાપસ્કદ્વરીમ્ ।
ઇદ્વથ્સરાયાતીત્વરીમ્ । વથ્સરાય વિજર્જરામ્ ।
સર્વથ્સંરાય પલિક્નીમ્ । વનાય વનપમ્ ।
અન્યતોરણ્યાય દાવપમ્ ॥ 11 ॥
(અ. 11)
સરોભ્યો ધૈવરમ્ । વેશન્તાભ્યો દાશમ્ । ઉપસ્થાવરીભ્યો બૈન્દમ્ ।
નડ્વલાભ્યઃ શૌષ્કલમ્ । પાર્યાય કૈવર્તમ્ । અવાર્યાય માર્ગારમ્ । તીર્થેભ્ય આન્દમ્ । વિષમેભ્યો મૈનાલમ્ । સ્વનેભ્યઃ પર્ણકમ્ ।
ગુહાભ્યઃ કિરાતમ્ । સાનુભ્યો જમ્ભકમ્ ।
પર્વતેભ્યઃ કિ-મ્પૂરુષમ્ ॥ 12 ॥
(અ. 12)
પ્રતિશ્રુત્કાયા ઋતુલમ્ । ઘોષાય ભષમ્ ।
અન્તાય બહુવાદિનમ્ । અનન્તાય મૂકમ્ ।
મહસે વીણાવાદમ્ । ક્રોશાય તૂણવદ્ધ્મમ્ ।
આક્રન્દાય દુન્દુભ્યાઘાતમ્ । અવરસ્પરાય શઙ્ખદ્ધ્મમ્ । ઋભુભ્યો-ઽજિનસન્ધાયમ્ । સાદ્ધ્યેભ્યશ્ચર્મમ્ણમ્ ॥ 13 ॥
(અ. 13)
બીભથ્સાયૈ પૌલ્કસમ્ । ભૂત્યૈ જાગરણમ્ । અભૂત્યૈ સ્વપનમ્ । તુલાયૈ વાણિજમ્ । વર્ણાય હિરણ્યકારમ્ ।
વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સિદ્ધ્મલમ્ । પશ્ચા-દ્દોષાય ગ્લાવમ્ । ઋત્યૈ જનવાદિનમ્ । વ્યૃદ્ધ્યા અપગલ્ભમ્ ।
સગ્ંશરાય પ્રચ્છિદમ્ ॥ 14 ॥
(અ. 14)
હસાય પુગ્ગ્શ્ચલૂમાલભતે । વીણાવાદ-ઙ્ગણક-ઙ્ગીતાય । યાદસે શાબુલ્યામ્ । નર્માય ભદ્રવતીમ્ ।
તૂણવદ્ધ્મ-ઙ્ગ્રામણ્ય-મ્પાણિસઙ્ઘાત-ન્નૃત્તાય । મોદાયાનુક્રોશકમ્ ।
આનન્દાય તલવમ્ ॥ 15 ॥
(અ. 15)
અક્ષરાજાય કિતવમ્ । કૃતાય સભાવિનમ્ । ત્રેતાયા આદિનવદર્શમ્ । દ્વાપરાય બહિ-સ્સદમ્ । કલયે સભાસ્થાણુમ્ । દુષ્કૃતાય ચરકાચાર્યમ્ ।
અદ્ધ્વને બ્રહ્મચારિણમ્ । પિશાચેભ્યઃ સૈલગમ્ । પિપાસાયૈ ગોવ્યચ્છમ્ । નિર્-ઋત્યૈ ગોઘાતમ્ । ક્ષુધે ગોવિકર્તમ્ । ક્ષુત્તૃષ્ણાભ્યા-ન્તમ્ ।
યો ગાં-વિઁકૃન્તન્ત-મ્માગ્ંસ-મ્ભિક્ષમાણ ઉપતિષ્ઠતે ॥ 16 ॥
(અ. 16)
ભૂમ્યૈ પીઠસર્પિણમાલભતે । અગ્નયે-ઽગ્ંસલમ્ ।
વાયવે ચાણ્ડાલમ્ । અન્તરિક્ષાય વગ્ંશનર્તિનમ્ । દિવે ખલતિમ્ । સૂર્યાય હર્યક્ષમ્ ।
ચન્દ્રમસે મિર્મિરમ્ । નક્ષત્રેભ્યઃ કિલાસમ્ ।
અહ્ને શુક્લ-મ્પિઙ્ગલમ્ । રાત્રિયૈ કૃષ્ણ-મ્પિઙ્ગાક્ષમ્ ॥ 17 ॥
(અ. 17)
વાચે પુરુષમાલભતે । પ્રાણમપાનં-વ્યાઁનમુદાનગ્ં સમાન-ન્તાન્. વાયવે ।
સૂર્યાય ચક્ષુરાલભતે । મનશ્ચન્દ્રમસે । દિભ્ય-શ્શ્રોત્રમ્ । પ્રજાપતયે પુરુષમ્ ॥ 18 ॥
(અ. 18)
અથૈતાનરૂપેભ્ય આલભતે । અતિહ્રસ્વ-મતિદીર્ઘમ્ ।
અતિકૃશમત્યગ્ંસલમ્ । અતિશુક્લ-મતિકૃષ્ણમ્ ।
અતિશ્લક્ષ્ણ-મતિલોમશમ્ । અતિકિરિટ-મતિદન્તુરમ્ ।
અતિમિર્મિર-મતિમેમિષમ્ । આશાયૈ જામિમ્ ।
પ્રતીક્ષાયૈ કુમારીમ્ ॥ 19 ॥
(અ. 19)
(બ્રહ્મણે - ગીતાય - શ્રમાય - સન્ધયે - નદીભ્ય - ઉથ્સાદેભ્ય -ઋત્યૈ - ભાયા - અર્મેભ્યો - મન્યવે - યમ્યૈ દશ દશ - સરોભ્યો દ્વાદશ - પ્રતિશ્રુત્કાયૈ - બીભથ્સાયૈ દશ દશ - હસાય સપ્તા-
ક્ષરાજાય ત્રયોદશ - ભૂમ્યૈ દશ - વાચે ષડથ - નવૈકાન્ન વિગ્ંશતિઃ )
(બ્રહ્મણે - યમ્યૈ નવદશ)
(બ્રહ્મણે - કુમારીમ્)
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે તૃતીયાષ્ટકે ચતુર્થ પ્રપાઠક-સ્સમાપ્તઃ ॥

Explore More