Lord Prajapati

3.9 - aṣṭādaśināṃ paśūnāṃ prayogaḥ - kṛṣṇa yajurveda taittirīya brāhmaṇa pāṭhaḥ - prajāpatiḥ aśvamedham

(Ashtadashinam Pashunam Prayogah - Krishna Yajurveda Taittiriya Brahmana in English (IAST))

From Krishna Yajurveda

This sacred text is derived from the third Ashtaka, ninth Prapathaka of the Taittiriya Brahmana of the Krishna Yajurveda. It details the ritual application of eighteen types of sacrificial animals for the Ashvamedha Yajna as performed by Prajapati, the lord of creation. The text explains the cosmological significance of the ritual sacrifice as a method for the creator to manifest and sustain the universe. Chanting these Vedic verses is traditionally considered to foster cosmic order, spiritual merit, and the realization of divine structural harmony within the practitioner and the greater world.

#of 84
kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe tṛtīyāṣṭake navamaḥ prapāṭhakaḥ - aṣṭādaśinā-mpaśūnā-mprayogaḥ
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | hariḥ om ||
(aśvamedhasya dvitīya-tṛtīyā harvidhānam)
anuvākaṃ 1 - aṣṭādaśinā-ṅgrābhyāṇāṃ āraṇyānā-ñca paśūnā-mprayogaḥ
prajāpa̭ti-raśvamedhama̭sṛjata | so-'smāthsṛṣṭo-'pākrāmat |
tama̭ṣṭādaśibhiranu prāyṷṅkta | tamāpnot | tamāptvā 'ṣṭā̭daśibhiravā̭rundha |
yada̭ṣṭādaśina̭ ālabhyante | yajñameva tairāptvā yaja̭māno-'va̭rundhe ||
saṃva~thsarasya vā eṣā pra̭timā | yada̭ṣṭādaśinaḥ̭ |
dvāda̭śa māsāḥ pañcartavaḥ̭ || 1 ||
saṃva~thsaro-'ṣṭādaśaḥ | yada̭ṣṭādaśina̭ ālabhyantḙ |
saṃva~thsarameva tairāptvā
yajamāno-'va̭rundhe ||
agniṣṭhe 'nyā-npaśūnṷpā-karoti̭ |
ita̭reṣu yūpeṣvaṣṭādaśino-'jā̭mitvāya ||
nava̭ navāla̭bhyante savīryatvāya̭ || yadā̭raṇyai-ssagg̭ sthāpayet | vyava̭syetā-mpitā putrau | vyaddhvā̭naḥ krāmeyuḥ |
vidṷ̄ra-ṅgrāma̭yo rgrāmāntau syā̭tām || 2 ||
ṛkṣīkāḥ puruṣavyāghrāḥ pa̭rimoṣiṇa̭ āvyādhinī-staska̭rā ara̭ṇyeṣvā-jā̭yerann ||
tadā̭huḥ | apa̭śavo vā ete | yadā̭raṇyāḥ |
yadā̭raṇyai-ssagg̭sthāpayeta | kṣipre yaja̭māna-mara̭ṇya-mmṛtagṃ ha̭reyuḥ |
ara̭ṇyāyatanā hyā̭raṇyāḥ paśava iti̭ | yatpaśūnnālabhḙta | ana̭varuddhā asya paśavaḥ̭ syuḥ | yatparya̭gni-kṛtānuthsṛjet || 3 ||
yajñaveśasa-ṅkṷryāt || yatpaśūnālabha̭te | tenaiva paśūnava̭rundhe |
yatparya̭gni-kṛtānuthsṛjatya-ya̭jñaveśasāya |
ava̭ruddhā asya paśavo bhava̭nti |
na ya̭jñaveśa sambha̭vati |
na yaja̭māna-mara̭ṇya-mmṛtagṃ ha̭ranti ||
grāmyai-ssaggsthā̭payati | ete vai paśavaḥ, kṣemo nāma̭ | sa-mpi̭tā putrāva va̭syataḥ | samaddhvā̭naḥ krāmanti |
samantika-ṅgrāma̭yo-rgrāmāntau bha̭vataḥ |
narkṣīkāḥ puruṣavyāghrāḥ pa̭rimoṣiṇa̭ āvyādhinī-staska̭rā ara̭ṇyeṣvā jā̭yante || 4 ||
(ṛtavaḥ̭ - syātā - muthsṛjeth - sya̭tastrīṇi̭ ca)(ā1)
anuvākaṃ 2 - cāturmāsyapaśūnā-mprayogaḥ
prajāpa̭tira-kāmayatobhau lokāva-va̭rundhīyeti̭ |
sa etānubhayā-npaśūna̭ paśyat | grāmyāgścā̭-raṇyāgśca̭ | tānāla̭bhata |
tairvai sa ubhau lokāva vā̭rundha | grāmyaireva paśubhi̭rimaṃ-lo~kama vā̭rundha |
āraṇyairamum | yadgrāmyā-npaśūnālabha̭te |
imameva tairlokamava̭rundhe | yadā̭raṇyān || 5 ||
amu-ntaiḥ || ana̭varuddho vā etasya̭ saṃva~thsara ityā̭huḥ | ya ita itaścāturmāsyāni̭ saṃva~thsara-mpra̭yuṅkta iti̭ |
etāvān. vai saṃ̭va~thsaraḥ | yaccā̭turmāsyāni̭ | yadete cātṷrmāsyāḥ paśava̭ ālabhyante | pratyakṣa̭meva tai-ssaṃ̭va~thsaraṃ-ya~ja̭māno-'va̭rundhe | ||
vi vā eṣa prajayā̭ paśubhi̭r-ṛddhyate |
ya-ssaṃ̭va~thsara-mpra̭yuṅkte | saṃva~thsara-ssṷvargo lokaḥ || 6 ||
suvarga-ntu loka-nnāpa̭rāddhnoti |
prajā vai paśava̭ ekādaśinī |
yadeta ai̭kādaśināḥ paśava̭ ālabhyante |
sākṣādeva prajā-mpaśūn. yaja̭māno-'va̭rundhe || prajāpa̭ti-rvirāja̭masṛjata |
sā sṛṣṭā-'śva̭medha-mprāvi̭śat |
tā-ndaśibhiranu prāyṷṅkta | tāmāpnot |
tāmāptvā daśibhiravā̭rundha | yaddaśina̭ ālabhyante || 7 ||
virāja̭meva tairāptvā yaja̭māno-'va̭rundhe ||
ekā̭daśa daśata āla̭bhyante | ekā̭daśākṣarā triṣṭup | traiṣṭṷbhāḥ paśavaḥ̭ | paśūnevāva̭rundhe || vaiśvadevo vā aśvaḥ̭| nānādevatyāḥ paśavo̭ bhavanti |
aśva̭sya sarvatvāya̭ | nānā̭rūpā bhavanti | tasmānnānā̭rūpāḥ paśavaḥ̭( ) |
bahurūpā bha̭vanti | tasmā-dbahurūpāḥ paśava-ssamṛ̭ddhyai || 8 ||
(āraṇyān-~loko-daśina̭ ālabhyante-nānā̭rūpāḥ paśavo dve ca̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3 - rohitādīnā-mpaśūnāṃ-va~pāhomasāhityam
asmai vai lokāya̭ grāmyāḥ paśava āla̭bhyante | amuṣmā̭ āraṇyāḥ | yadgrāmyā-npaśūnālabha̭te | imameva tairlokamava̭rundhe | yadā̭raṇyān | amu-ntaiḥ | ubhayā-npaśūnāla̭bhate | grāmyāgścā̭-raṇyāgśca̭ |
ubhayo-rlokayora va̭ruddhyai | ubhayā-npaśūnāla̭bhate || 9 ||
grāmyāgścā̭-raṇyāgśca̭ | ubhaya̭syā-nnādyasyā-va̭ruddhyai | ubhayā-npaśūnālabhate | grāmyāgścā̭raṇyāgśca̭ |
ubhayḙṣā-mpaśūnāmava̭ruddhyai ||
traya̭strayo bhavanti | traya̭ ime lokāḥ |
eṣāṃ-lo~kānāmāptyai || brahmavādino̭ vadanti | kasmāthsatyāt || 10 ||
asmin ~loke bahavaḥ kāmā iti̭ |
yathsa̭mānībhyo̭ devatābhyo-'nye-'nye paśava̭ ālabhyante | asminneva talloke kāmāndadhāti | tasmā̭dasmin-~loke bahavaḥ kāmāḥ || trayāṇā-ntra̭yāṇāgṃ saha vapā jṷhoti | tryā̭vṛto vai devāḥ |
tryā̭vṛta ime lokāḥ | eṣāṃ-lo~kānāmāptyai | eṣāṃ-lo~kānā-ṅklṛptyai || parya̭gni-kṛtā-nāraṇyā-nuthsṛ̭jantyahigṃ̭sāyai || 11 ||
(ava̭ruddhyā ubhayā-npaśūnāla̭bhate - satyā - dahigṃ̭sāyai)(ā3)
anuvākaṃ 4 - aśvasya rathayojanālaṅkārādayaḥ
yuñjanti̭ braddhnamityā̭ha | asau vā ā̭dityo braddhnaḥ | āditya-mevāsmai̭ yunakti | aruṣamityā̭ha | agnirvā a̭ruṣaḥ |
agnimevāsmai̭ yunakti | cara̭ntamityā̭ha | vāyurvai caranṋ | vāyumevāsmai̭ yunakti | pari̭tasthuṣa ityā̭ha || 12 ||
ime vai lokāḥ pari̭tasthuṣaḥ̭ | imanevāsmai̭ lokān. yṷnakti || roca̭nte rocanā divītyā̭ha | nakṣa̭trāṇi vai ro̭canā divi |
nakṣa̭trāṇyevāsmai̭ rocayati || yuñjantya̭sya kāmyetyā̭ha | kāmā̭nevāsmai̭ yunakti || harī vipa̭kṣasetyā̭ha |
ime vai harī vipa̭kṣasā | ime evāsmai̭ yunakti || 13 ||
śoṇā̭ dhṛṣṇū nṛvāhasetyā̭ha | ahorātre vai nṛvāha̭sā | ahorātre evāsmai̭ yunakti || etā evāsmai̭ devatā̭ yunakti |
suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai ||
ketu-ṅkṛṇvanna̭-ketava iti̭ ddhvaja-mprati̭muñcati | yaśa̭ evainagṃ rājñā-ṅgamayati || jīmūta̭syeva bhavati pratī̭kamityā̭ha | yathā yajurevaitat || ye te panthā̭na-ssavitaḥ pūrvyāsa itya̭ddhvaryu-ryaja̭mānaṃ
~vācayatyabhiji̭tyai || 14 ||
parā vā etasya̭ yajña ḙti | yasya̭ paśurupā-kṛ̭to-'nyatra vedyā eti̭ | etagg sto̭taretena̭ pathā punaraśva-māva̭rtayāsi na ityā̭ha |
vāyurvai stotā | vāyumevāsya̭ parastā-ddadhātyāvṛ̭ttyai || yathā vai haviṣo̭ gṛhītasya skanda̭ti | evaṃ-vā~ etadaśva̭sya skandati | yada̭syopākṛ̭tasya lomā̭ni śīya̭nte | yadvālḙṣu kācānāvaya̭nti |
lomānyevāsya tathsambha̭ranti || 15 ||
bhūrbhuvassuvariti̭ prājāpatyā-bhirāva̭yanti | prājāpatyo vā aśvaḥ̭ |
svayaivaina̭-ndevata̭yā sama̭drdhayanti || bhūriti mahi̭ṣī | bhuva iti̭ vāvātā |
suvariti̭ parivṛktī | eṣāṃ-lo~kānā̭-mabhiji̭tyai || hiraṇyayāḥ kācā bha̭vanti | jyotirvai hira̭ṇyam | rāṣṭrama̭śvamedhaḥ || 16 ||
jyoti̭ścaivāsmai̭ rāṣṭra-ñca̭ samīcī̭ dadhāti || sahasra̭-mbhavanti | sahasra̭ sammita-ssuvargo lokaḥ | suvargasya̭ lokasyā-bhiji̭tyai ||
apa vā etasmātteja̭ indriya-mpaśava-śśrīḥ krā̭manti | yo-'śvamedhena yaja̭te |
vasa̭vastvā-'ñjantu gāyatreṇa chandaseti mahi̭ṣyabhya̭nakti | tejo vā ājyam | tejo̭ gāyatrī | teja̭saivāsmai tejo-'va̭rundhe || 17 ||
rudrāstvā-'ñjantu traiṣṭṷbhena chandaseti̭ vāvātā | tejo vā ājyam | indriya-ntriṣṭup | teja̭saivāsmā̭ indriyamava̭rundhe |
ādityā-stvā-'ñjantu jāga̭tena chandaseti̭ parivṛktī | tejo vā ājyam | paśavo jaga̭tī |
teja̭saivāsmai̭ paśūnava̭rundhe ||
patna̭yo-'bhya̭ñjanti | śriyā vā eta-drūpam || 18 ||
yatpatna̭yaḥ | śriya̭-mevāsmi-ntadda̭dhati |
nāsmātteja̭ indriya-mpaśava-śśrīrapa̭krāmanti ||
lājī(3)ñchācī(3)n. yaśo̭ mamā~(4) ityati̭rikta-mannamaśvā̭yo pāha̭ranti |
prajāmevānnādī-ṅkṷrvate ||
etaddḙvā anna̭mattaita-danna̭maddhi prajāpata ityā̭ha | prajāyā̭mevānnādya̭-ndadhate ||
yadi nāvajighrat | agniḥ paśurā̭sīdityava̭-ghrāpayet | ava̭ haiva ji̭ghrati ||
ākrāna̭. vājī kramairatya̭-kramīdvājī dyaustḙ pṛṣṭha-mpṛ̭thivī
sadhasthamityaśva-manṷmantrayate |
eṣāṃ-lo~kānā̭-mabhiji̭tyai ||
sami̭ddho añjankṛda̭ra-mmatīnā-mityaśva̭syā priyo̭ bhavanti sarūpatvāya̭ || 19 ||
(pari̭tasthuṣa ityā̭he - me evāsmai̭ yunaktya - bhiji̭tyai-bhara-ntyaśvamedho - rṷndhe - rūpam - ji̭ghrati trīṇi̭ ca) (a. 4)
anuvākaṃ 5 - brahmodyanāmakaḥ hotṛbrāhmaṇossaṃvā~daḥ
teja̭sā vā eṣa bra̭hmavarcasena vyṛ̭ddhyate | yo-'śvamedhena yaja̭te |
hotā̭ ca brahmā ca̭ brahmodyaṃ̭-va~dataḥ |
teja̭sā caivaina̭-mbrahmavarcasena̭ ca sama̭drdhayataḥ || dakṣiṇato brahmā bha̭vati |
dakṣiṇata ā̭yatano vai brahmā | bārhaspatyo vai brahmā |
brahmavarcasamevāsya̭ dakṣiṇato (dakṣiṇato) da̭dhāti |
tasmā-ddakṣiṇo-'drdho brahmavarcasita̭raḥ ||
uttarato hotā̭ bhavati || 20 ||
uttarata ā̭yatano vai hotā | āgneyo vai hotā | tejo vā agniḥ | teja̭ evāsyottarato da̭dhāti | tasmāduttaro-'drdha̭-stejasvita̭raḥ ||
yūpa̭mabhito̭ vadataḥ | yajamānadevatyo̭ vai yūpaḥ̭ | yaja̭mānameva teja̭sā ca brahmavarcasena̭ ca sama̭drdhayataḥ ||
kigg svi̭dāsīt-pūrvaci̭tti-rityā̭ha |
dyaurvai vṛṣṭiḥ̭ pūrvaci̭ttiḥ || 21 ||
diva̭meva vṛṣṭimava̭rundhe || kigg svi̭dāsī-dbṛhadvaya ityā̭ha | aśvo vai bṛhadvayaḥ̭ | aśva̭mevāva̭rundhe || kigg svi̭dāsīt-piśaṅgiletyā̭ha | rātrirvai pi̭śaṅgilā |
rātri̭mevāva̭rundhe || kigg svi̭dāsīt-pilippiletyā̭ha | śrīrvai pi̭lippilā | annādya̭mevāva̭rundhe || 22 ||
ka-ssvi̭dekākī ca̭ratītyā̭ha | asau vā ā̭ditya ḙkākī ca̭rati | teja̭ evāva̭rundhe ||
ka ṷ svijjāyate punarityā̭ha |
candramā vai jā̭yate punaḥ̭ |
āyṷrevāva̭rundhe ||
kigg svi̭ddhimasya̭ bheṣajamityā̭ha |
agnirvai himasya̭ bheṣajam | brahmavarcasamevāva̭rundhe ||
kigg svi̭dā-vapa̭na-mmahadityā̭ha || 23 ||
ayaṃ-vai~ loka āvapa̭na-mmahat |
asminneva loke prati̭tiṣṭhati ||
pṛcchāmi̭ tvā paramanta̭-mpṛthivyā ityā̭ha | vedirvai paro-'ntaḥ̭ pṛthivyāḥ |
vedi̭mevāva̭rundhe || pṛcchāmi̭ tvā bhuva̭nasya nābhimityā̭ha |
yajño vai bhuva̭nasya nābhiḥ̭ | yajñamevāva̭rundhe ||
pṛcchāmi̭ tvā vṛṣṇo aśva̭sya reta ityā̭ha |
somo vai vṛṣṇo aśva̭sya retaḥ̭ | somapītha-mevāva̭rundhe ||
pṛcchāmi̭ vācaḥ pa̭ramaṃ-vyo~̭metyā̭ha | brahma vai vācaḥ pa̭ramaṃ-vyo~̭ma |
brahmavarcasa-mevāva̭rundhe || 24 ||
(hotā̭ bhavati - vai vṛṣṭiḥ̭ pūrvaci̭tti - rannādya̭mevāva̭rundhe - mahadityā̭ha - somo vai vṛṣṇo aśva̭sya reta̭ścatvāri̭ ca) (a. 5)
anuvākaṃ 6 - aśvasya mṛtopacāra-ssañjñapanaprakāraḥ
apa vā etasmā-tprāṇāḥ krā̭manti | yo-'śvamedhena yaja̭te |
prāṇāya svāhā vyānāya svāheti̭ sañjñapyamā̭na āhṷtī-rjuhoti |
prāṇānevāsmi̭ndadhāti | nāsmātprāṇā apa̭krāmanti || ava̭ntīḥ-sthāva̭ntī-stvā-'vantu | priya-ntvā priyāṇām | varṣi̭ṣṭhamāpyānām | nidhīnā-ntvā̭ nidhipatigṃ̭ havāmahe
vasoma-metyā̭ha |
apaivāsmai taddhnṷvate || 25 ||
atho̭ dhuvantyevainam | atho nyḙvāsmai hnuvate || triḥ pari̭yanti | traya̭ ime lokāḥ | ebhya evainaṃ̭-lo~kebhyo̭ dhuvate || triḥ punaḥ pari̭yanti | ṣaṭ-thsampa̭dyante | ṣaḍvā ṛtavaḥ̭ |
ṛtubhi̭revaina̭-ndhuvate || apa vā etebhyaḥ̭ prāṇāḥ krā̭manti || 26 ||
ye yajñe dhuva̭na-ntanvate | navakṛtvaḥ pari̭yanti | nava vai purṷṣe prāṇāḥ |
prāṇānevātmanda̭dhate | naibhyaḥ̭ prāṇā apa̭krāmanti || ambe ambālyambi̭ka iti patnī̭mudāna̭yati | ahva̭taivainām ||
subha̭ge kāmpī̭la-vāsinītyā̭ha | tapa̭ evainā-mupa̭nayati || suvarge loke samprorṇvā̭thā-mityā̭ha || 27 ||
suvargamevaināṃ-lo~ka-ṅga̭mayati ||
ā-'hama̭jāni garbhadhamā tvama̭jāsi garbhadhamityā̭ha | prajā vai paśavo garbhaḥ̭ | prajāmeva paśūnātmandha̭tte ||
devā vā a̭śvamedhe pava̭māne | suvargaṃ-lo~ka-nna prājā̭nann | tamaśvaḥ prājā̭nāt | yathsūcībhi̭-rasipathā-nkalpaya̭nti |
suvargasya̭ lokasya prajñātyai || gāyatrī triṣṭubjagatītyā̭ha || 28 ||
yathā yajurevaitat || trayya-ssūcyo̭ bhavanti |
ayasmayyo̭ rajatā hari̭ṇyaḥ | asya vai lokasya̭ rūpama̭yasmayyaḥ̭ | antari̭kṣasya rajatāḥ | divo hari̭ṇyaḥ | diśo vā a̭yasmayyaḥ̭ |
avāntaradiśā ra̭jatāḥ | ūdrdhvā hari̭ṇyaḥ |
diśa̭ evāsmai̭ kalpayati ||
kastvā-chyati kastvā viśāstī-tyāhā higṃ̭sāyai || 29 ||
(hnuvate-krāma-ntyūrṇvāthāmityā̭ha-jagatītyā̭ha-kalpayatyeka̭-ñca) (a. 6)
anuvākaṃ 7 - tatra mantrāḥ
apa vā etasmācchrī rāṣṭra-ṅkrā̭mati | yo-'śvamedhena yaja̭te |
ūdrdhvāmḙnā-mucchra̭yatā-dityā̭ha |
śrīrvai rāṣṭrama̭śvamedhaḥ |
śriya̭mevāsma̭ rāṣṭramūdrdhva-mucchra̭yati || veṇubhāra-ṅgirāvi-vetyā̭ha |
rāṣṭraṃ-vai~ bhāraḥ | rāṣṭramevāsmai paryṷ̄hati || athāsyā maddhya̭medhatā-mityā̭ha | śrīrvai rāṣṭrasya maddhyam || 30 ||
śriya̭mevā-va̭rundhe || śīte vātḙ punanni-vetyā̭ha | kṣemo vai rāṣṭrasya̭ śīto vātaḥ̭ | kṣema̭mevā-va̭rundhe || yaddha̭riṇī yavamattītyā̭ha | viḍvai ha̭riṇī | rāṣṭraṃ-ya~vaḥ̭ | viśa̭-ñcaivāsmai̭ rāṣṭra-ñca̭ samīcī̭ dadhāti ||
na puṣṭa-mpaśu ma̭nyata ityā̭ha |
tasmā-drājā̭ paśūnna puṣya̭ti || 31 ||
śūdrā yadarya̭jārā na poṣā̭ya dhanāyatītyā̭ha |
tasmā-dvaiśīputra-nnābhiṣi̭ñcante || iyaṃ-ya~kā śa̭kuntiketyā̭ha | viḍvai śa̭kuntikā | rāṣṭrama̭śvamedhaḥ | viśa̭-ñcaivāsmai̭ rāṣṭra-ñca̭ samīcī̭ dadhāti ||
āhalamiti sarpatītyā̭ha | tasmā-drāṣṭrāya viśaḥ̭ sarpanti || āha̭ta-ṅgabhe pasa ityā̭ha | viḍvai gabhaḥ̭ || 32 ||
rāṣṭra-mpasaḥ̭ | rāṣṭramava viśyāha̭nti | tasmā-drāṣṭraṃ-vi~śa-ṅghātṷkam ||
mātā ca̭ te pitā ca̭ ta ityā̭ha | iyaṃ-vai~ mātā | asau pitā | ābhyāmevaina-mpari̭dadāti ||
agraṃ̭-vṛ~kṣasya̭ rohata ityā̭ha |
śrīrvai vakṣasyāgram | śriya̭mevāva̭rundhe || 33 ||
prasṷlāmīti̭ te pitā gabhe muṣṭima̭tagṃsaya-dityā̭ha | viḍvai gabhaḥ̭ | rāṣṭra-mmuṣṭiḥ | rāṣṭrameva viśyāha̭nti | tasmā-drāṣṭraṃ-vi~śa-ṅghātṷkam || apa vā etebhyaḥ̭ prāṇāḥ krā̭manti | ye yajñe-'pṷ̄taṃ-va~da̭nti |
dadhikrāv.ṇṇo̭ akāriṣamiti̭ surabhi-matīmṛcaṃ̭-va~danti |
prāṇā vai sṷrabhayaḥ̭ | prāṇānevātmanda̭dhate | naibhyaḥ̭ prāṇā apa̭krāmanti ||
āpo hiṣṭhā ma̭yobhuva ityadbhirmārjayante | āpo vai sarvā̭ devatāḥ |
devatā̭bhire-vātmāna̭-mpavayante || 34 ||
(rāṣṭrasya maddhyam - puṣya̭ti - gabho̭ - rundhe - dadhate catvāri̭ ca) (a. 7)
anuvākaṃ 8 - aśvamedhasya tatpaśūnā-ñca praśaṃsā
prajāpa̭tiḥ prajā-ssṛṣṭvā preṇā-'nu prāvi̭śat | tābhyaḥ puna-ssambha̭vitu-nnāśa̭knot | so-'bravīt | ṛddhnavadithsaḥ | yo metaḥ punaḥ̭ sabhaṃraditi̭ | ta-ndevā a̭śvamedhenaiva sama̭bharann | tato vai ta ādrdhnuvanna | yo-'śvamedhena yaja̭te |
prajāpa̭timeva sambha̭ratyṛddhnoti̭ || purṷṣamāla̭bhate || 35 ||
vairājo vai purṷṣaḥ | virāja̭-mevāla̭bhate | atho annaṃ-vai~ virāṭ | anna̭mevāva̭rundhe || aśvamāla̭bhate | prājāpatyo vā aśvaḥ̭ |
prajāpa̭ti-mevāla̭bhate | atho śrīrvā eka̭śapham |
śriya̭-mevāva̭rundhe || gāmāla̭bhate || 36 ||
yajño vai gauḥ | yajñamevāla̭bhate |
atho annaṃ-vai~ gauḥ | anna̭mevāva̭rundhe ||
ajāvī āla̭bhate bhūmne | atho puṣṭirvai bhūmā |
puṣṭi̭mevāva̭rundhe ||
parya̭gnikṛta-mpurṷṣa-ñcāraṇyāg-śco-thsṛ̭jantyahigṃ̭sāyai || ubhau vā etau paśū āla̭bhyete | yaścā̭vamo yaśca̭ paramaḥ |
te-'syobhayḙ yajñe baddhāḥ | abhīṣṭā̭ abhiprī̭tāḥ | abhiji̭tā abhihṷtā bhavanti || naina̭-ndaṅkṣṇavaḥ̭ paśavo̭ yajñe baddhāḥ |
abhīṣṭā̭ abhiprī̭tāḥ | abhiji̭tā abhihṷtā higṃsanti | yo-'śvamedhena yaja̭te | ya ṷ cainamevaṃ-ve~da̭ || 37 ||
(labhate - gāmāla̭bhate - paramo-'ṣṭau ca̭) (a. 8)
anuvākaṃ 9 - uttame-'hani praśavaḥ
prathamena vā eṣa stoma̭na rāddhvā |
catuṣṭomena̭ kṛtenāyā̭nā-muttare-'hanṋ |
ekavigṃśe pra̭tiṣṭhāyā-mprati̭tiṣṭhati ||
ekavigṃśā-tpra̭tiṣṭhāyā̭ ṛtūnanvāro̭hati | ṛtavo vai pṛṣṭhāni̭ | ṛtavaḥ̭ saṃva~thsaraḥ | ṛtuṣveva saṃ̭va~thsare pra̭tiṣṭhāya̭ | devatā̭ abhyāro̭hati | śakva̭rayaḥ pṛṣṭha-mbha̭vantya-nyada̭nya-cchandaḥ̭ | anye-'nye vā ete paśava āla̭bhyante || 38 ||
uteva̭ grāmyāḥ | utevā̭raṇyāḥ | aha̭reva rūpeṇa sama̭drdhayati | atho ahna̭ evaiṣa balirhri̭yate || tadā̭huḥ | apa̭śavo vā ete |
yada̭jā-vaya̭ścāraṇyāśca̭ | ete vai sarvḙ paśavaḥ̭ | yadgavyā iti̭ |
gavyā-npaśūnṷttame-'hannāla̭bhate || 39 ||
tenaivobhayā-npaśūnava̭rundhe || prājāpatyā bha̭vanti | ana̭bhijitasyā-bhiji̭tyai || saurīrnava̭ śvetāvaśā a̭nūbandhyā̭ bhavanti |
antata eva ba̭hmavarcasamava̭rundhe ||
somā̭ya svarājñḙ-'novāhā-va̭naḍvāhāviti̭ dvandvinaḥ̭ paśūnāla̭bhate |
ahorātrāṇā̭-mabhiji̭tyai || paśubhirvā eṣa vyṛ̭ddhyate | yo-'śvamedhena yaja̭te |
chagala-ṅkalmāṣa̭-ṅkikidīviṃ-vi~̭dīgayamiti̭ tvāṣṭrā-npaśūnāla̭bhate |
paśubhi̭revātmānagṃ sama̭drdhayati ||
ṛtubhirvā eṣa vyṛ̭ddhyate | yo-'śvamedhena yaja̭te |
piśaṅgā-strayo̭ vāsantā ityṛ̭tu-paśūnāla̭bhate | ṛtubhi̭re-vātmānagṃ sama̭drdhayati ||
ā vā eṣa paśubhyo̭ vṛścyate |
yo-'śvamedhena yaja̭te | parya̭gnikṛtā uthsṛ̭jantyanāvraskāya || 40 ||
(labhyante - labhate - tvāṣṭrā-npaśūnāla̭bhate-'ṣṭau ca̭) (a. 9)
anuvākaṃ 10 - mahimābhidhānau prahau
prajāpa̭ti-rakāmayata mahāna̭nnāda-ssyāmiti̭ |
sa etāva̭śvamedhe ma̭himānā̭vapaśyat | tāva̭gṛhṇīta | tato vai sa mahāna̭nnādo̭-'bhavat | yaḥ kāmayḙta mahāna̭nnāda-ssyāmiti̭ | sa etāva̭śvamedhe ma̭himānaṷ gṛhṇīta |
mahānevānnādo bha̭vati || yajamānadevatyā̭ vai vapā | rājā̭ mahimā |
yadvapā-mma̭himnobhayataḥ̭ pariyaja̭ti |
yaja̭mānameva rājyeno̭bhayataḥ pari̭gṛhṇāti ||
purastā-thsvāhākārā vā anye devāḥ |
upari̭ṣṭā-thsvāhākārā anye | te vā ete-'śva̭ eva meddhya̭ ubhaye-'va̭ruddhyante |
yadvapā-mma̭himnobhayataḥ̭ pariyaja̭ti | tānevobhayā-nprīṇāti || 41 ||
(pariyaja̭ti ṣaṭca̭) (a. 10)
anuvākaṃ 11 - śarīrahomā-ssviṣṭakṛdādayaśca
vaiśvadevo vā aśvaḥ̭ | taṃ-ya~tprā̭jāpatya-ṅkuryāt | yā devatā api̭bhāgāḥ |
tā bhā̭gadheyḙna vya̭drdhayet | devatābhya-ssamada̭-ndaddhyāt | stegān-daggṣṭrābhyā-mmaṇḍūkā-ñjambhyḙ-bhiriti̭ |
ājya̭-mavadāna̭-ṅkṛtvā prati̭saṅkhyāya-māhṷtī-rjuhoti | yā eva devatā api̭bhāgāḥ | tā bhā̭gadheyḙna sama̭drdhayati |
na devatābhya-ssamada̭-ndadhāti || 42 ||
catṷrdaśaitā-na̭nuvākāñjṷhotya-na̭ntarityai ||
prayāsāya svāheti̭ pañcadaśam | pañca̭daśa vā a̭drdhamāsasya rātra̭yaḥ |
adrdhamāsaśa-ssaṃ̭va~thsara āpyate || devāsurā-ssaṃya~̭nttā āsann |
te-'bruvannagnayaḥ̭ sviṣṭakṛtaḥ̭ | aśva̭sya meddhya̭sya vayamṷddhāra-muddha̭rāmahai |
athaitānabhi-bha̭vāmeti̭ | te lohi̭ta-muda̭haranta |
tato̭ devā abha̭vann || 43 ||
parā-'sṷrāḥ | yathsvi̭ṣṭakṛdbhyo lohi̭ta-ñjuhoti bhrātṛ̭vyābhibhūtyai | bhava̭tyātmanā | parā-'sya bhrātṛ̭vyo bhavati ||
gomṛgakaṇṭhena̭ prathamā-māhṷti-ñjuhoti |
paśavo vai go̭mṛgaḥ | rudro-'gni-ssvi̭ṣṭakṛt | rudrādeva paśūnantarda̭dhāti | atho yatraiṣā-''hṷtir-hūyate |
na tatra̭ rudraḥ paśūnabhima̭nyate || 44 ||
aśvaśaphena̭ dvitīyā-māhṷti-ñjuhoti | paśavo vā eka̭śapham | rudro-'gni-ssvi̭ṣṭakṛt | rudrādeva paśūnantarda̭dhāti |
atho yatraiṣā-''hṷtiraḥayate |
na tatra̭ rudraḥ paśūnabhima̭nyate ||
ayasmayḙna kamaṇḍalṷnā tṛtīyām |
āhṷti-ñjuhotyā-yasyo̭ vai prajāḥ | rudro-'gni-ssvi̭ṣṭakṛt | rudrādeva prajā antarda̭dhāti | atho yatraiṣā-''hṷtir-hūyate |
na tatra̭ rudraḥ prajā abhima̭nyate || 45 ||
(dadhā - tyabha̭van - manyate - prajā anta-rda̭dhāti dve ca̭) (a. 11)
anuvākaṃ 12 - tadubhayahomamadhyavartyaścastomīyahomaḥ
aśva̭sya vā āla̭bdhasya medha uda̭krāmat | tada̭śvastomīya̭-mabhavat |
yada̭śvastomīya̭-ñjuhoti̭ | samḙdhamevaina-māla̭bhate || ājyḙna juhoti | medho vā ājyam | medho-'śvastomīyam | medhḙnaivāsmi-nmedha̭-ndadhāti || ṣaṭatragṃ̭śata-ñjuhoti |
ṣaṭatragṃ̭śadakṣarā bṛhatī || 46 ||
bārha̭tāḥ paśavaḥ̭ | sā pa̭śūnā-mmātrā | paśūneva mātra̭yā sama̭drdhayati ||
tā yadbhūya̭sīrvā kanī̭yasīrvā juhuyāt | paśūnmātra̭yā vya̭drdhayet |
ṣaṭatragṃ̭śata-ñjuhoti | ṣaṭatragṃ̭śadakṣarā bṛhatī | bārha̭tāḥ paśavaḥ̭ |
sā pa̭śūnā-mmātrā | paśūneva mātra̭yā sama̭drdhayati || 47 ||
aśvastomīyagṃ̭ hutvā dvipadā̭ juhoti | dvipādvai purṷṣo dvipra̭tiṣṭhaḥ |
tadḙna-mpratiṣṭhayā sama̭drdhayati || tadā̭huḥ | aśvastomīya-mpūrvagṃ̭ hotavyā(3)-ndvipadā(3) iti̭ | aśvo vā a̭śvastomīyam | purṷṣo dvipadāḥ | aśvastomīyagṃ̭ hutvā dvipadā̭ juhoti | tasmā-ddvipāccatṷṣpādamatti |
atho dvipadyeva catṷṣpadaḥ prati̭ṣṭhāpayati || dvipadā̭ hutvā | nānyāmutta̭rā-māhṷti-ñjuhuyāt | yadanyāmutta̭rā-māhṷti-ñjuhuyāt |
pra pra̭tiṣṭhāyāścyaveta | dvipadā̭ antato ja̭hoti prati̭ṣṭhityai || 48 ||
(bṛha - tya̭drdhayati - sthāpayati pañca̭ ca) (a. 12)
anuvākaṃ 13 - saṃva~thsarānuṣṭhānamiṣṭīnām
prajāpa̭ti-raśvamedha-ma̭sṛjata |
so-'smāthsṛṣṭo-'pākrāmat |
taṃ-ya~̭jña-kratubhi-ranvaicchat | taṃ-ya~̭jña-kratubhi-rnānva̭vindat | tamiṣṭi̭bhi-ranvaicchat | tamiṣṭi̭bhi-ranva̭vindat | tadiṣṭī̭nā-miṣṭitvam |
yathsaṃ̭va~thsara-miṣṭi̭bhi-ryaja̭te | aśva̭meva tadanvi̭cchati ||
sāvitriyo̭ bhavanti || 49 ||
iyaṃ-vai~ sa̭vitā | yo vā asyā-nnaśya̭ti yo nilaya̭te | asyāṃ-vā~va taṃ-vi~̭ndanti | na vā imā-ṅkaścanetyā̭huḥ | tiryannodrdhvo-'tyḙtumarhatīti̭ | yathsā̭vitriyo bhava̭nti |
savitṛ-pra̭sūta evaina̭micchati ||
īśvaro vā aśvaḥ pramṷktaḥ parā-mparāvata-ṅgantoḥ | yathsāya-ndhṛtīrjuhoti̭ | aśva̭sya yatyai dhṛtyai || 50 ||
yatprātariṣṭi̭bhi-ryaja̭te | aśva̭meva tadanvi̭cchati | yathsāya-ndhṛtīrjuhoti̭ | aśva̭syaiva yatyai dhṛtyai | tasmāthsāya-mprajāḥ, kṣemyā̭
bhavanti || yatprāta-riṣṭi̭bhi-ryaja̭te |
aśva̭meva tadanvi̭cchati | tasmāddivā̭ naṣṭaiṣa ḙti || yatprātariṣṭi̭bhi-ryaja̭te sāya-ndhṛtīrjuhoti̭ | ahorātrābhyā̭-mevaina-manvi̭cchati | atho̭ ahorātrābhyā̭-mevāsmai̭ yogakṣema-ṅka̭lpayati || 51 ||
(bhavanti - dhṛtyā̭ - ena manvi̭cchatyeka̭-ñca) (a. 13)
anuvākaṃ 14 - tāsviṣṭiṣu brāhmaṇarājanyayorgānam
apa vā etasmācchrī rāṣṭra-ṅkrā̭mati | yo-'śvamedhena yaja̭te | brāhmaṇau vī̭ṇāgāthinaṷ gāyataḥ | śriyā vā eta-drūpam | yadvīṇā | śriya̭-mevāsmi-ntaddha̭ttaḥ | yadā khalu vai purṷṣa-śśriya̭maśnute |
vīṇā-'smai vādyate || tadā̭huḥ |
yadubhau brāhmaṇau gāyḙtām || 52 ||
prabhragṃśṷkā-'smācchrī-ssyāt |
na vai brāhmaṇe śrī ra̭mata iti̭ |
brāhmaṇo-'nyo gāyet | rājanyo-'nyaḥ |
brahma vai brāhmaṇaḥ | kṣatragṃ rā̭janyaḥ̭ |
tathā̭ hāsya brahma̭ṇā ca kṣatreṇa̭ cobhayata-śśrīḥ pari̭gṛhītā bhavati ||
tadā̭huḥ | yadubhau divā gāyḙtām |
apāsmā-drāṣṭra-ṅkrā̭met || 53 ||
na vai brāhmaṇe rāṣṭragṃ ra̭mata iti̭ | yadā khalu vai rājā̭ kāmaya̭te | atha̭ brāhmaṇa-ñji̭nāti | divā brāhmaṇo gā̭yet | naktagṃ̭ rājanyaḥ̭ |
brahma̭ṇo vai rūpamahaḥ̭ | kṣatrasya rātriḥ̭ |
tathā̭ hāsya brahma̭ṇā ca kṣatreṇa̭ cobhayato̭ rāṣṭra-mpari̭gṛhīta-mbhavati || itya̭dadā itya̭yajathā itya̭paca iti̭ brāhmaṇo gāyet |
iṣṭāpūrtaṃ-vai~ brāhmaṇasya̭ || 54 ||
iṣṭāpūrte-naivainagṃ sa sama̭drdhayati ||
itya̭jinā itya̭yuddhyathā ityamugṃ sa̭grāmma-ma̭hanniti̭ rājanyaḥ̭ | yuddhaṃ-vai~ rā̭janya̭sya | yuddhenaivainagṃ sa sama̭drdhayati || aklṛ̭ptā vā etasyartava ityā̭huḥ | yo-'śvamedhena yaja̭ta iti̭ |
tisro-'nyo gāya̭ti tisro-'nyaḥ | ṣaṭthsampa̭dyante | ṣaḍvā ṛtavaḥ̭ |
ṛtūnevāsmai̭ kalpayataḥ || tābhyāgṃ̭ saggsthāyām | anoyukte ca̭ śate ca̭ dadāti | śatāyuḥ purṷṣa-śśatendri̭yaḥ |
āyṷṣyevendriye prati̭tiṣṭhati || 55 ||
(gāyḙtām - krāme-d- brāhmaṇasya̭ - kalpayataścatvāri̭ ca) (a. 14)
anuvākaṃ 15 - avabhṛthahomaviśeṣāḥ
sarvḙṣu vā eṣu lokeṣṷ mṛtyavo-'nvāya̭ttāḥ | tebhyo yadāhṷtīrna jṷhuyāt | loke lo̭ka ena-mmṛtyurvi̭ndet |
mṛtyave svāhā̭ mṛtyave svāhetya̭bhi pūrvamāhṷtī-rjuhoti |
lokāllo̭kādeva mṛtyumava̭yajate |
nainaṃ̭-lo~ke lā̭ke mṛtyurvi̭ndati ||
yadamuṣmai svāhā-'muṣmai svāheti juhva̭thsa-ñcakṣī̭ta | bahu-mmṛtyumamitra̭-ṅkurvīta | mṛtyave svāhetyeka̭smā evaikā-ñjuhuyāt | eko vā amuṣmi̭n ~lāke mṛtyuḥ || 56 ||
aśanayā mṛtyureva | tamevāmuṣmi̭n ~loke-'va̭yajate || bhrūṇahatyāyai svāhetya̭vabhṛtha āhṷti-ñjuhoti |
bhrūṇahatyāme vā va̭yajate || tadā̭huḥ | yadbhrṷ̄ṇahatyā 'pātryā-'tha̭ |
kasmā-dyajñe-'pi̭ kriyata iti̭ ||
amṛ̭tyurvā anyo bhrṷ̄ṇahatyāyā ityā̭huḥ |
bhrūṇahatyā vāva mṛtyuriti̭ |
yadbhrṷ̄ṇahatyāyai svāhetya̭vabhṛtha āhuti̭-ñjuhoti̭ || 57 ||
mṛtyume vā hṷtyā tarpayitvā pa̭ripāṇa̭-ṅkṛtvā |
bhrūṇaghne bhḙṣaja-ṅka̭roti || etāgṃ ha vai mṷṇḍibha aṷdanyavaḥ |
bhrūṇahatyāyai prāya̭ścittiṃ-vi~dāñca̭kāra |
yo hāsyāpi̭ prajāyā-mbrāhmaṇagṃ hanti̭ | sarva̭smai tasmai̭ bheṣaja-ṅka̭roti ||
jumbakāya svāhetya̭vabhṛtha ṷttamāmāhṷti-ñjuhoti | varṷṇo vai jṷmbakaḥ | antata eva varṷṇa-mava̭yajate || khalatervi̭klidhasya̭ śuklasya̭ piṅgākṣasya̭ mūdrdhañjṷhoti |
etadvai varṷṇasya rūpam | rūpeṇaiva varṷṇamava̭yajate || 58 ||
(loke mṛtyu--r juhoti̭ - mūdrdhañjṷhoti dve ca̭) (a. 15)
anuvākaṃ 16 - upākaraṇamantravyākhyānādiḥ
vāruṇo vā aśvaḥ̭ | ta-ndevata̭yā vya̭drdhayati | yatprā̭jāpatya-ṅkaroti̭ |
namo rājñe namo varṷṇāyetyā̭ha | vāruṇo vā aśvaḥ̭ | svayaivaina̭-ndevata̭yā sama̭drdhayati || namo-'śvā̭ya namaḥ̭ prajāpa̭taya ityā̭ha | prājāpatyo vā aśvaḥ̭ | svayaivaina̭-ndevata̭yā sama̭drdhayati ||
namo-'dhi̭pataya ityā̭ha || 59 ||
dharmo vā adhi̭patiḥ | dharma̭mevā-va̭rundhe ||
adhi̭pati-rasyadhi̭pati-mmā kurvadhi̭patiraha-mprajānā-mbhūyāsa-mityā̭ha |
adhi̭pati-mavainagṃ̭ samānānā-ṅkaroti ||
mā-ndha̭hi mayi̭ dhahītyā̭ha |
āśiṣa̭mevaitāmāśāste ||
upākṛ̭tāya svāhetyupākṛ̭te juhoti |
āla̭bdhāya svāheti niyṷkte juhoti |
hutāya svāheti̭ hute jṷhoti |
eṣāṃ-lo~kānā̭-mabhiji̭tyai || 60 ||
pra vā eṣa ebhyo lokebhya̭ścyavate | yo-'śvamedhena yaja̭te |
āgneya-maindrāgna-māśvinam |
tā-npaśūnāla̭bhate prati̭ṣṭhityai ||
yadā-'gneyo bhava̭ti | agni-ssarvā̭ devatāḥ | devatā̭ evāva̭rundhe ||
brahma vā agniḥ | kṣatramindraḥ̭ | yadaindrāgno bhava̭ti || 61 ||
brahmakṣatre evāva̭rundhe ||
yadā-'śvino bhava̭ti | āśiṣāmava̭ruddhyai ||
trayo̭ bhavanti | traya̭ ime lokāḥ |
eṣvḙva lokeṣu prati̭tiṣṭhati ||
agnaye-'gṃ̭homuce-'ṣṭāka̭pāla iti daśa̭haviṣamiṣṭi-nnirva̭pati |
daśākṣarā virāṭ | annaṃ̭-vi~rāṭ |
virājai-vānnādya-mava̭rundhe ||
agnerma̭nve prathamasya pracḙtasa iti̭ yājyānuvākyā̭ bhavanti sarvatvāya̭ || 62 ||
(adhi̭pataya ityā̭ - hābhiji̭tyā - aindrāgno bhava̭ti - rundha eka̭-ñca) (a. 16)
anuvākaṃ 17 - aśvasya rogādinimitta-mprāyaścittam
yadyaśva̭mupatapa̭dvindet |
āgneya-maṣṭāka̭pāla-nnirva̭pet |
saumya-ñcarum | sāvitra-maṣṭāka̭pālam || yadāgneyo bhava̭ti |
agni-ssarvā̭ devatāḥ | devatā̭-bhirevaina̭-mbhiṣajyati || yathsaumyo bhava̭ti |
somo vā oṣa̭dhīnāgṃ rājā |
yābhya̭ evainaṃ̭-vi~ndati̭ || 63 ||
tābhi̭revaina̭-mbhiṣajyati || yathsā̭vitro bhava̭ti |
savitṛpra̭sūta evaina̭-mbhiṣajyati || etābhi̭revaina̭-ndevatā̭bhi-rbhiṣajyati |
agado haiva bha̭vati || pauṣṇa-ñcaru-nnirva̭pet | yadi̭ śloṇa-ssyāt | pūṣā vai ślauṇya̭sya bhiṣak | sa evaina̭-mbhiṣajyati | aślo̭ṇo haiva bha̭vati || 64 ||
raudra-ñcaru-nnirva̭pet | yadi̭ mahatī devatā̭-'bhimanyḙta | etaddevatyo̭ vā aśvaḥ̭ | svayaivaina̭-ndevata̭yā bhiṣajyati |
agado haiva bha̭vati || vaiśvānara-ndvāda̭śa-kapāla-nnirva̭penmṛgākhare yadi nāgacchet |
iyaṃ-vā~ agnirvaiśvānaraḥ | iyamevaina̭-marcibhyā-mparirodhamāna̭yati |
ā haiva sutyamaha̭-rgacchati || yadya̭dhīyāt || 65 ||
agnaye-'gṃ̭homuce-'ṣṭāka̭pālaḥ | saurya-mpayaḥ̭ | vāyavya̭ ājya̭bhāgaḥ || yaja̭māno vā aśvaḥ̭ | agṃha̭sā vā eṣa gṛ̭hītaḥ |
yasyāśvo medhā̭ya prokṣi̭to-'ddhyeti̭ | yadagṃ̭homucḙ nirvapa̭ti |
agṃha̭sa eva tena̭ mucyate || yaja̭māno vā aśvaḥ̭ | reta̭sā vā eṣa vyṛ̭ddhyate || 66 ||
yasyāśvo medhā̭ya prokṣi̭to-'ddhyeti̭ | sauryagṃ retaḥ̭ | yathsaurya-mpayo bhava̭ti | reta̭saivainagṃ sa sama̭drdhayati ||
yaja̭māno vā aśvaḥ̭ | garbhairvā eṣa vyṛ̭ddhyate | yasyāśvo medhā̭ya prokṣi̭to-'ddhyeti̭ | vāyavyā̭ garbhāḥ |
yadvā̭yavya̭ ājya̭bhāgo bhava̭ti | garbhai̭revainagṃ sa sama̭drdhayati ||
atho yasyaiṣā-'śva̭medhe prāya̭ścittaḥ kriyate | iṣṭvā vasī̭yā-nbhavati || 67 ||
(vinda - tyaślo̭ṇo haiva bha̭va - tyadhīyā - dṛ̭ddhyate - garbhai̭revainagṃ sa sama̭drdhayati dve ca̭) (a. 17)
anuvākaṃ 18 - brahmaudanā ucyante
tadā̭huḥ | dvāda̭śa brahmaudanā-nthsaggsthi̭ta nirva̭pet | dvādaśabhirveṣṭi̭bhi-ryajeteti̭ || yadiṣṭi̭-bhiryajḙta | upanāmṷka enaṃ-ya~jña-ssyāt | pāpī̭yāgstu syāt |
āptāni vā etasya chandāgṃ̭si | ya ī̭jānaḥ |
tāni ka etāva̭dāśu punaḥ prayṷñjīteti̭ |
sarvā vai saggsthi̭te yajñe vāgāpyate || 68 ||
sā-''ptā bha̭vati yātayāmnī | krūrīkṛ̭teva hi bhavatyarṷṣkṛtā | sā na punaḥ̭ prayujyetyā̭huḥ || dvāda̭śaiva bra̭hmaudanā-nthsaggsthi̭te nirva̭pet | prajāpa̭tirvā o̭danaḥ | yajñaḥ prajāpa̭tiḥ | upanāmṷka enaṃ-ya~jño bha̭vati |
na pāpī̭yā-nbhavati || dvāda̭śa bhavanti |
dvāda̭śa māsā-ssaṃva~thsaraḥ |
saṃva~thsara eva prati̭tiṣṭhati || 69 ||
(āpyate - saṃva~thsara eka̭-ñca) (a. 18)
anuvākaṃ 19 - vibhutvādibhiḥ dvādaśabhirguṇauraśvamedhapraśaṃsā
eṣa vai vibhūrnāma̭ yajñaḥ | sarvagṃ̭ ha vai tatra̭ vibhu bha̭vati | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || eṣa vai prabhūrnāma̭ yajñaḥ | sarvagṃ̭ ha vai tatra̭ prabhu bha̭vati | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || eṣa vā ūrja̭svānnāma̭ yajñaḥ | sarvagṃ̭ ha vai tatrorja̭sva-dbhavati | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || eṣa vai paya̭svānnāma̭ yajñaḥ || 70 ||
sarvagṃ̭ ha vai tatra paya̭sva-dbhavati | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte ||
eṣa vai vidhṛ̭to nāma̭ yajñaḥ |
sarvagṃ̭ ha vai tatra vidhṛ̭ta-mbhavati |
yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || eṣa vai vyāvṛ̭tto nāma̭ yajñaḥ |
sarvagṃ̭ ha vai tatra vyāvṛ̭tta-mbhavati | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte ||
eṣa vai prati̭ṣṭhito nāma̭ yajñaḥ |
sarvagṃ̭ ha vai tatra prati̭ṣṭhita-mbhavati || 71 ||
yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || eṣa vai tḙjasvī nāma̭ yajñaḥ | sarvagṃ̭ ha vai tatra̭ tejasvi bha̭vati | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte ||
eṣa vai bra̭hmavarcasī nāma̭ yajñaḥ |
ā ha vai tatra̭ brāhmaṇo bra̭hmavarcasī jā̭yate | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte ||
eṣa vā a̭tivyādhī nāma̭ yajñaḥ |
ā ha vai tatra̭ rājanyo̭-'tivyādhī jā̭yate | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte ||
eṣa vai dīrgho nāma̭ yajñaḥ |
dīrghāyṷṣo ha vai tatra̭ manuṣyā̭ bhavanti |
yatraitena̭ yajñena yaja̭nte ||
eṣa vai klṛpto nāma̭ yajñaḥ |
kalpa̭te ha vai tatra̭ prajābhyo̭ yogakṣemaḥ |
yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || 72 ||
(paya̭svānnāma̭ yajñaḥ - prati̭ṣṭhita-mbhavati - yatraitena̭ yajñena yaja̭nte ṣaṭca̭) (a. 19)
(eṣa vai vibhūḥ prabhūrūrja̭svā-npaya̭svān. vidhṛ̭to vyāvṛ̭ttaḥ prati̭ṣṭhitastejasvī bra̭hmavarcasya̭tivyādhī dīrghaḥ klupto dvāda̭śa)
anuvākaṃ 20 - aśvasañjñapanaprakāraḥ
tārpyeṇāśvagṃ sañjña̭payanti | yajño vai tārpyam | yajñenaivainagṃ sama̭drdhayanti || yāmena sāmnā prastotā-'nūpa̭tiṣṭhate |
yamaloka-mevaina̭-ṅgamayati ||
tārpye ca̭ kṛttyadhīvāse cāśvagṃ sañjña̭payanti | etadvai pa̭śūnāgṃ rūpam | rūpeṇaiva paśūnava̭rundhe ||
hiraṇyakaśipu bha̭vati | tejaso-'va̭ruddhyai || 73 ||
rukmo bha̭vati | suvargasya̭ lokasyā-nṷkhyātyai || aśvo̭ bhavati | prajāpa̭te-rāptyai || asya vai lokasya̭ rūpa-ntārpyam | antari̭kṣasya kṛttyadhīvāsaḥ | divo hi̭raṇyakaśipu |
ādityasya̭ rukmaḥ | prajāpa̭teraśvaḥ̭ |
imameva loka-ntārpyeṇāpnoti || 74 ||
antari̭kṣa-ṅkṛtyadhīvāsena̭ | divagṃ̭ hiraṇyakaśipunā | ādityagṃ rukmeṇa̭ |
aśvḙnaiva meddhyḙna prajāpa̭te-ssāyṷjyagṃ salokatā̭-māpnoti || etāsā̭meva devatā̭nāgṃ sāyṷjyam |
sārṣṭitāgṃ̭ samāna lokatā̭māpnoti |
yo-'śvamedhena yaja̭te | ya ṷ cainamevaṃ-ve~da̭ || 75 ||
(ava̭ruddhyā - āpnotya -+ṣṭau ca̭) (a. 20)
anuvākaṃ 21 - uttaravedyupavāpaḥ
ādityāścāṅgi̭rasaśca suvarge loke-'spadrdhanta | te-'ṅgi̭rasa ādityebhyaḥ̭ |
amumā̭ditya-maśvagg̭ śveta-mbhūta-ndakṣi̭ṇā-manayann | te-'bruvann |
ya-nno-'naṣṭa | sa varyo̭-'bhūditi̭ | tasmādaśvagṃ savaryetyā-hva̭yanti |
tasmādyajñe varo̭ dīyate || yatprajāpa̭ti-rālabdho-'śvo-'bha̭vat |
tasmādaśvo nāma̭ || 76 ||
yacchvayadarurāsīt | tasmādarvā nāma̭ ||
yathsadyo vājā-nthsamaja̭yat | tasmādvājī nāma̭ || yadasṷrāṇāṃ-lo~kānāda̭tta | tasmā̭dādityo nāma̭ || agnirvā a̭śvamedhasya yoni̭rāyata̭nam | sūryo-'gneryoni̭-rāyata̭nam |
yada̭śvamedhe-'gnau citya̭ uttaravedi-mṷpavapa̭ti | yoni̭-mantamevaina̭-māyata̭navanta-ṅkaroti || 77 ||
yoni̭-mānāyata̭navā-nbhavati | sa evaṃ-ve~da̭ ||
prāṇāpānau vā etau devānām | yada̭rkāśvamedhau | prāṇāpānāvevāva̭rundhe || ojo balaṃ-vā~ etau devānām |
yada̭rkāśvamedhau | ojo bala̭mevāva̭rundhe ||
agnirvā a̭śvamedhasya yoni̭-rāyata̭nam |
sūryo-'gneryoni̭-rāyata̭nam |
yada̭śvamedhe-'gnau citya̭ uttaravedi-ñcinoti̭ |
tāva̭rkāśvamedhau | arkāśvamedhāvevā va̭rundhe | atho̭ arkāśva-medhayo̭reva prati̭tiṣṭhati || 78 ||
(nāma̭ - karoti - sūryo-'gneryoni̭rāyata̭na-ñcatvāri̭ ca) (a. 21)
anuvākaṃ 22 - ṛṣabhālambhaḥ
prajāpa̭tiṃ-vai~ devāḥ pitaram |
paśu-mbhūta-mmedhāyāla̭bhanta |
tamālabhyopā̭vasann | prātaryaṣṭāsmaha iti̭ |
ekaṃ-vā~ etaddevānāmahaḥ̭ | yathsaṃ̭va~thsaraḥ | tasmādaśvaḥ̭ purastā-thsaṃva~thsara āla̭bhyate ||
yatprajāpa̭ti-rālabdho-'śvo-'bha̭vat | tasmādaśvaḥ̭ | yathsadyo medho-'bha̭vat || 79 ||
tasmā̭daśvamedhaḥ || veduko-'śva̭māśu-mbha̭vati | ya evaṃ-ve~da̭ || yadvai tatprajāpa̭ti-rālabdho-'śvo-'bha̭vat | tasmādaśvaḥ̭ prajāpa̭teḥ paśūnā-manṷrūpatamaḥ ||
ā-'sya̭ putraḥ prati̭rūpo jāyate | ya evaṃ-ve~da̭ || sarvā̭ṇi bhūtāni̭ sabhṛntyāla̭bhate |
samḙna-ndevā-steja̭se brahmavarcasāya̭ bharanti |
yo-'śvamedhena yaja̭te || 80 ||
ya ṷ cainamevaṃ-ve~da̭ || etadvai taddevā etā-ndevatām | paśu-mbhūta-mmedhāyāla̭bhanta | yajñamava | yajñena̭ yajñama̭yajanta devāḥ | kāmapraṃ-ya~jñama̭ kurvata | tḙ-'mṛtatvama̭kāmayanta |
ta̭-'mṛtatva-ma̭gacchann || yo-'śvamedhena yaja̭te | devānā̭mevā-ya̭nenaiti || 81 ||
prājāpatyenaiva yajñena̭ yajate kāmapreṇa̭ | apṷnarmārameva ga̭cchati || etasya vai rūpeṇa̭ purastā-tprājāpatya-mṛ̭ṣabha-ntṷ̄paraṃ
ba̭hurūpa-māla̭bhate | sarvebhyaḥ kāmebhyaḥ | sarvasyāptyai | sarva̭sya jityai || sarva̭meva tenāpnoti | sarva̭-ñjayati |
yo-'śvamedhena yaja̭te | ya ṷ cainamevaṃ-ve~da̭ || 82 ||
(medho-'bha̭va--dyaja̭ta - eti - veda̭) (a. 22)
anuvākaṃ 23 - aśvāvayaveṣūpāsanam
yo vā aśva̭sya meddhya̭sya loma̭nī veda̭ |
aśva̭syaiva meddhya̭sya lomaṃ̭-lo~mañjuhoti |
ahorātre vā aśva̭sya meddhya̭sya loma̭nī | yathsāya-mprā̭tarjuhoti̭ | aśva̭syaiva meddhya̭sya lomaṃ̭-lo~mañjuhoti |
etada̭nukṛti hasma vai purā | aśva̭sya meddhya̭sya lomaṃ̭-lo~mañjuhvati ||
yo vā aśva̭sya meddhya̭sya pade veda̭ |
aśva̭syaiva meddhya̭sya pade pa̭de juhoti |
darśapūrṇamāsau vā aśva̭sya meddhya̭sya pade || 83 ||
yadda̭rśapūrṇamāsau yaja̭te |
aśva̭syaiva meddhya̭sya pade pa̭de juhoti |
etada̭nukṛti ha sma vai purā |
aśva̭sya meddhya̭sya pade pa̭de juhvati ||
yo vā aśva̭sya meddhya̭sya vivarta̭naṃ-ve~da̭ | aśva̭syaiva meddhya̭sya vivarta̭ne vivartane juhoti | asau vā ā̭dityo-'śvaḥ̭ | sa ā̭havanīya-māga̭cchati | tadviva̭rtate |
yada̭gnihotra-ñjuhoti̭ |
aśva̭syaiva meddhya̭sya vivarta̭ne vivartane juhoti | etada̭nukṛti ha sma vai purā |
aśva̭sya meddhya̭sya vivarta̭ne vivartane juhvati || 84 ||
(pade - a̭gnihotra-ñjuhoti trīṇi̭ ca) (a. 23)
(prajāpa̭tistama̭ṣṭādaśibhiḥ̭ - prajāpa̭tirakāmayatobhā - vasmai - yuñjanti-tejasā - 'pa̭ prāṇā - apa śrīrūdrdhvam - prajāpa̭tiḥ preṇā-'nṷ - prathamena̭ - prajāpa̭tirakāmayata mahān. - vaiśvadevo vā aśvo - 'śva̭sya - prajāpa̭tistaṃ-ya~̭jñakratubhi - rapa śrīrbrāhmaṇau - sarvḙṣu- vāruṇo - yadyaśvam - tadā̭hu- reṣa vai vibhū - stārpyeṇā̭- dityāḥ - prajāpa̭ti-mpitaraṃ - ~yo vā aśva̭sya meddhya̭sya loma̭nī trayo̭vigṃśatiḥ)
(prajāpa̭tira - smin ~loke - ṷttarataḥ - śriya̭meva - prajāpa̭tirakāmayata mahān.-ya-tprāta - pra vā eṣa ebhyo
lokebhyaḥ- sarvagṃ̭ ha vai tatra paya̭svadya -ṷ cainamevaṃ-ve~da̭ catvāryaśī̭tiḥ)
(prajāpa̭tiraśvamedhaṃ - jṷhvati)
|| hariḥ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe tṛtīyāṣṭake navamaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||
++++++++++++++++++++

Explore More