o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | hariḥ om ||
(aśvamedhasya dvitīya-tṛtīyā harvidhānam)
anuvākaṃ 1 - aṣṭādaśinā-ṅgrābhyāṇāṃ āraṇyānā-ñca paśūnā-mprayogaḥ
prajāpa̭ti-raśvamedhama̭sṛjata | so-'smāthsṛṣṭo-'pākrāmat |
tama̭ṣṭādaśibhiranu prāyṷṅkta | tamāpnot | tamāptvā 'ṣṭā̭daśibhiravā̭rundha |
yada̭ṣṭādaśina̭ ālabhyante | yajñameva tairāptvā yaja̭māno-'va̭rundhe ||
saṃva~thsarasya vā eṣā pra̭timā | yada̭ṣṭādaśinaḥ̭ |
dvāda̭śa māsāḥ pañcartavaḥ̭ || 1 ||
saṃva~thsarameva tairāptvā
yajamāno-'va̭rundhe ||
agniṣṭhe 'nyā-npaśūnṷpā-karoti̭ |
ita̭reṣu yūpeṣvaṣṭādaśino-'jā̭mitvāya ||
nava̭ navāla̭bhyante savīryatvāya̭ || yadā̭raṇyai-ssagg̭ sthāpayet | vyava̭syetā-mpitā putrau | vyaddhvā̭naḥ krāmeyuḥ |
vidṷ̄ra-ṅgrāma̭yo rgrāmāntau syā̭tām || 2 ||
tadā̭huḥ | apa̭śavo vā ete | yadā̭raṇyāḥ |
yadā̭raṇyai-ssagg̭sthāpayeta | kṣipre yaja̭māna-mara̭ṇya-mmṛtagṃ ha̭reyuḥ |
ara̭ṇyāyatanā hyā̭raṇyāḥ paśava iti̭ | yatpaśūnnālabhḙta | ana̭varuddhā asya paśavaḥ̭ syuḥ | yatparya̭gni-kṛtānuthsṛjet || 3 ||
yatparya̭gni-kṛtānuthsṛjatya-ya̭jñaveśasāya |
ava̭ruddhā asya paśavo bhava̭nti |
na ya̭jñaveśa sambha̭vati |
na yaja̭māna-mara̭ṇya-mmṛtagṃ ha̭ranti ||
grāmyai-ssaggsthā̭payati | ete vai paśavaḥ, kṣemo nāma̭ | sa-mpi̭tā putrāva va̭syataḥ | samaddhvā̭naḥ krāmanti |
samantika-ṅgrāma̭yo-rgrāmāntau bha̭vataḥ |
narkṣīkāḥ puruṣavyāghrāḥ pa̭rimoṣiṇa̭ āvyādhinī-staska̭rā ara̭ṇyeṣvā jā̭yante || 4 ||
anuvākaṃ 2 - cāturmāsyapaśūnā-mprayogaḥ
prajāpa̭tira-kāmayatobhau lokāva-va̭rundhīyeti̭ |
sa etānubhayā-npaśūna̭ paśyat | grāmyāgścā̭-raṇyāgśca̭ | tānāla̭bhata |
tairvai sa ubhau lokāva vā̭rundha | grāmyaireva paśubhi̭rimaṃ-lo~kama vā̭rundha |
āraṇyairamum | yadgrāmyā-npaśūnālabha̭te |
imameva tairlokamava̭rundhe | yadā̭raṇyān || 5 ||
etāvān. vai saṃ̭va~thsaraḥ | yaccā̭turmāsyāni̭ | yadete cātṷrmāsyāḥ paśava̭ ālabhyante | pratyakṣa̭meva tai-ssaṃ̭va~thsaraṃ-ya~ja̭māno-'va̭rundhe | ||
vi vā eṣa prajayā̭ paśubhi̭r-ṛddhyate |
ya-ssaṃ̭va~thsara-mpra̭yuṅkte | saṃva~thsara-ssṷvargo lokaḥ || 6 ||
prajā vai paśava̭ ekādaśinī |
yadeta ai̭kādaśināḥ paśava̭ ālabhyante |
sākṣādeva prajā-mpaśūn. yaja̭māno-'va̭rundhe || prajāpa̭ti-rvirāja̭masṛjata |
sā sṛṣṭā-'śva̭medha-mprāvi̭śat |
tā-ndaśibhiranu prāyṷṅkta | tāmāpnot |
tāmāptvā daśibhiravā̭rundha | yaddaśina̭ ālabhyante || 7 ||
ekā̭daśa daśata āla̭bhyante | ekā̭daśākṣarā triṣṭup | traiṣṭṷbhāḥ paśavaḥ̭ | paśūnevāva̭rundhe || vaiśvadevo vā aśvaḥ̭| nānādevatyāḥ paśavo̭ bhavanti |
aśva̭sya sarvatvāya̭ | nānā̭rūpā bhavanti | tasmānnānā̭rūpāḥ paśavaḥ̭( ) |
bahurūpā bha̭vanti | tasmā-dbahurūpāḥ paśava-ssamṛ̭ddhyai || 8 ||
anuvākaṃ 3 - rohitādīnā-mpaśūnāṃ-va~pāhomasāhityam
asmai vai lokāya̭ grāmyāḥ paśava āla̭bhyante | amuṣmā̭ āraṇyāḥ | yadgrāmyā-npaśūnālabha̭te | imameva tairlokamava̭rundhe | yadā̭raṇyān | amu-ntaiḥ | ubhayā-npaśūnāla̭bhate | grāmyāgścā̭-raṇyāgśca̭ |
ubhayo-rlokayora va̭ruddhyai | ubhayā-npaśūnāla̭bhate || 9 ||
ubhayḙṣā-mpaśūnāmava̭ruddhyai ||
traya̭strayo bhavanti | traya̭ ime lokāḥ |
eṣāṃ-lo~kānāmāptyai || brahmavādino̭ vadanti | kasmāthsatyāt || 10 ||
yathsa̭mānībhyo̭ devatābhyo-'nye-'nye paśava̭ ālabhyante | asminneva talloke kāmāndadhāti | tasmā̭dasmin-~loke bahavaḥ kāmāḥ || trayāṇā-ntra̭yāṇāgṃ saha vapā jṷhoti | tryā̭vṛto vai devāḥ |
tryā̭vṛta ime lokāḥ | eṣāṃ-lo~kānāmāptyai | eṣāṃ-lo~kānā-ṅklṛptyai || parya̭gni-kṛtā-nāraṇyā-nuthsṛ̭jantyahigṃ̭sāyai || 11 ||
anuvākaṃ 4 - aśvasya rathayojanālaṅkārādayaḥ
yuñjanti̭ braddhnamityā̭ha | asau vā ā̭dityo braddhnaḥ | āditya-mevāsmai̭ yunakti | aruṣamityā̭ha | agnirvā a̭ruṣaḥ |
agnimevāsmai̭ yunakti | cara̭ntamityā̭ha | vāyurvai caranṋ | vāyumevāsmai̭ yunakti | pari̭tasthuṣa ityā̭ha || 12 ||
nakṣa̭trāṇyevāsmai̭ rocayati || yuñjantya̭sya kāmyetyā̭ha | kāmā̭nevāsmai̭ yunakti || harī vipa̭kṣasetyā̭ha |
ime vai harī vipa̭kṣasā | ime evāsmai̭ yunakti || 13 ||
suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai ||
ketu-ṅkṛṇvanna̭-ketava iti̭ ddhvaja-mprati̭muñcati | yaśa̭ evainagṃ rājñā-ṅgamayati || jīmūta̭syeva bhavati pratī̭kamityā̭ha | yathā yajurevaitat || ye te panthā̭na-ssavitaḥ pūrvyāsa itya̭ddhvaryu-ryaja̭mānaṃ
~vācayatyabhiji̭tyai || 14 ||
vāyurvai stotā | vāyumevāsya̭ parastā-ddadhātyāvṛ̭ttyai || yathā vai haviṣo̭ gṛhītasya skanda̭ti | evaṃ-vā~ etadaśva̭sya skandati | yada̭syopākṛ̭tasya lomā̭ni śīya̭nte | yadvālḙṣu kācānāvaya̭nti |
lomānyevāsya tathsambha̭ranti || 15 ||
svayaivaina̭-ndevata̭yā sama̭drdhayanti || bhūriti mahi̭ṣī | bhuva iti̭ vāvātā |
suvariti̭ parivṛktī | eṣāṃ-lo~kānā̭-mabhiji̭tyai || hiraṇyayāḥ kācā bha̭vanti | jyotirvai hira̭ṇyam | rāṣṭrama̭śvamedhaḥ || 16 ||
apa vā etasmātteja̭ indriya-mpaśava-śśrīḥ krā̭manti | yo-'śvamedhena yaja̭te |
vasa̭vastvā-'ñjantu gāyatreṇa chandaseti mahi̭ṣyabhya̭nakti | tejo vā ājyam | tejo̭ gāyatrī | teja̭saivāsmai tejo-'va̭rundhe || 17 ||
ādityā-stvā-'ñjantu jāga̭tena chandaseti̭ parivṛktī | tejo vā ājyam | paśavo jaga̭tī |
teja̭saivāsmai̭ paśūnava̭rundhe ||
patna̭yo-'bhya̭ñjanti | śriyā vā eta-drūpam || 18 ||
nāsmātteja̭ indriya-mpaśava-śśrīrapa̭krāmanti ||
lājī(3)ñchācī(3)n. yaśo̭ mamā~(4) ityati̭rikta-mannamaśvā̭yo pāha̭ranti |
prajāmevānnādī-ṅkṷrvate ||
etaddḙvā anna̭mattaita-danna̭maddhi prajāpata ityā̭ha | prajāyā̭mevānnādya̭-ndadhate ||
yadi nāvajighrat | agniḥ paśurā̭sīdityava̭-ghrāpayet | ava̭ haiva ji̭ghrati ||
ākrāna̭. vājī kramairatya̭-kramīdvājī dyaustḙ pṛṣṭha-mpṛ̭thivī
sadhasthamityaśva-manṷmantrayate |
eṣāṃ-lo~kānā̭-mabhiji̭tyai ||
sami̭ddho añjankṛda̭ra-mmatīnā-mityaśva̭syā priyo̭ bhavanti sarūpatvāya̭ || 19 ||
anuvākaṃ 5 - brahmodyanāmakaḥ hotṛbrāhmaṇossaṃvā~daḥ
teja̭sā vā eṣa bra̭hmavarcasena vyṛ̭ddhyate | yo-'śvamedhena yaja̭te |
hotā̭ ca brahmā ca̭ brahmodyaṃ̭-va~dataḥ |
teja̭sā caivaina̭-mbrahmavarcasena̭ ca sama̭drdhayataḥ || dakṣiṇato brahmā bha̭vati |
dakṣiṇata ā̭yatano vai brahmā | bārhaspatyo vai brahmā |
brahmavarcasamevāsya̭ dakṣiṇato (dakṣiṇato) da̭dhāti |
tasmā-ddakṣiṇo-'drdho brahmavarcasita̭raḥ ||
uttarato hotā̭ bhavati || 20 ||
yūpa̭mabhito̭ vadataḥ | yajamānadevatyo̭ vai yūpaḥ̭ | yaja̭mānameva teja̭sā ca brahmavarcasena̭ ca sama̭drdhayataḥ ||
kigg svi̭dāsīt-pūrvaci̭tti-rityā̭ha |
dyaurvai vṛṣṭiḥ̭ pūrvaci̭ttiḥ || 21 ||
rātri̭mevāva̭rundhe || kigg svi̭dāsīt-pilippiletyā̭ha | śrīrvai pi̭lippilā | annādya̭mevāva̭rundhe || 22 ||
ka ṷ svijjāyate punarityā̭ha |
candramā vai jā̭yate punaḥ̭ |
āyṷrevāva̭rundhe ||
kigg svi̭ddhimasya̭ bheṣajamityā̭ha |
agnirvai himasya̭ bheṣajam | brahmavarcasamevāva̭rundhe ||
kigg svi̭dā-vapa̭na-mmahadityā̭ha || 23 ||
asminneva loke prati̭tiṣṭhati ||
pṛcchāmi̭ tvā paramanta̭-mpṛthivyā ityā̭ha | vedirvai paro-'ntaḥ̭ pṛthivyāḥ |
vedi̭mevāva̭rundhe || pṛcchāmi̭ tvā bhuva̭nasya nābhimityā̭ha |
yajño vai bhuva̭nasya nābhiḥ̭ | yajñamevāva̭rundhe ||
pṛcchāmi̭ tvā vṛṣṇo aśva̭sya reta ityā̭ha |
somo vai vṛṣṇo aśva̭sya retaḥ̭ | somapītha-mevāva̭rundhe ||
pṛcchāmi̭ vācaḥ pa̭ramaṃ-vyo~̭metyā̭ha | brahma vai vācaḥ pa̭ramaṃ-vyo~̭ma |
brahmavarcasa-mevāva̭rundhe || 24 ||
anuvākaṃ 6 - aśvasya mṛtopacāra-ssañjñapanaprakāraḥ
apa vā etasmā-tprāṇāḥ krā̭manti | yo-'śvamedhena yaja̭te |
prāṇāya svāhā vyānāya svāheti̭ sañjñapyamā̭na āhṷtī-rjuhoti |
prāṇānevāsmi̭ndadhāti | nāsmātprāṇā apa̭krāmanti || ava̭ntīḥ-sthāva̭ntī-stvā-'vantu | priya-ntvā priyāṇām | varṣi̭ṣṭhamāpyānām | nidhīnā-ntvā̭ nidhipatigṃ̭ havāmahe
vasoma-metyā̭ha |
apaivāsmai taddhnṷvate || 25 ||
ṛtubhi̭revaina̭-ndhuvate || apa vā etebhyaḥ̭ prāṇāḥ krā̭manti || 26 ||
prāṇānevātmanda̭dhate | naibhyaḥ̭ prāṇā apa̭krāmanti || ambe ambālyambi̭ka iti patnī̭mudāna̭yati | ahva̭taivainām ||
subha̭ge kāmpī̭la-vāsinītyā̭ha | tapa̭ evainā-mupa̭nayati || suvarge loke samprorṇvā̭thā-mityā̭ha || 27 ||
ā-'hama̭jāni garbhadhamā tvama̭jāsi garbhadhamityā̭ha | prajā vai paśavo garbhaḥ̭ | prajāmeva paśūnātmandha̭tte ||
devā vā a̭śvamedhe pava̭māne | suvargaṃ-lo~ka-nna prājā̭nann | tamaśvaḥ prājā̭nāt | yathsūcībhi̭-rasipathā-nkalpaya̭nti |
suvargasya̭ lokasya prajñātyai || gāyatrī triṣṭubjagatītyā̭ha || 28 ||
ayasmayyo̭ rajatā hari̭ṇyaḥ | asya vai lokasya̭ rūpama̭yasmayyaḥ̭ | antari̭kṣasya rajatāḥ | divo hari̭ṇyaḥ | diśo vā a̭yasmayyaḥ̭ |
avāntaradiśā ra̭jatāḥ | ūdrdhvā hari̭ṇyaḥ |
diśa̭ evāsmai̭ kalpayati ||
kastvā-chyati kastvā viśāstī-tyāhā higṃ̭sāyai || 29 ||
anuvākaṃ 7 - tatra mantrāḥ
apa vā etasmācchrī rāṣṭra-ṅkrā̭mati | yo-'śvamedhena yaja̭te |
ūdrdhvāmḙnā-mucchra̭yatā-dityā̭ha |
śrīrvai rāṣṭrama̭śvamedhaḥ |
śriya̭mevāsma̭ rāṣṭramūdrdhva-mucchra̭yati || veṇubhāra-ṅgirāvi-vetyā̭ha |
rāṣṭraṃ-vai~ bhāraḥ | rāṣṭramevāsmai paryṷ̄hati || athāsyā maddhya̭medhatā-mityā̭ha | śrīrvai rāṣṭrasya maddhyam || 30 ||
na puṣṭa-mpaśu ma̭nyata ityā̭ha |
tasmā-drājā̭ paśūnna puṣya̭ti || 31 ||
tasmā-dvaiśīputra-nnābhiṣi̭ñcante || iyaṃ-ya~kā śa̭kuntiketyā̭ha | viḍvai śa̭kuntikā | rāṣṭrama̭śvamedhaḥ | viśa̭-ñcaivāsmai̭ rāṣṭra-ñca̭ samīcī̭ dadhāti ||
āhalamiti sarpatītyā̭ha | tasmā-drāṣṭrāya viśaḥ̭ sarpanti || āha̭ta-ṅgabhe pasa ityā̭ha | viḍvai gabhaḥ̭ || 32 ||
mātā ca̭ te pitā ca̭ ta ityā̭ha | iyaṃ-vai~ mātā | asau pitā | ābhyāmevaina-mpari̭dadāti ||
agraṃ̭-vṛ~kṣasya̭ rohata ityā̭ha |
śrīrvai vakṣasyāgram | śriya̭mevāva̭rundhe || 33 ||
dadhikrāv.ṇṇo̭ akāriṣamiti̭ surabhi-matīmṛcaṃ̭-va~danti |
prāṇā vai sṷrabhayaḥ̭ | prāṇānevātmanda̭dhate | naibhyaḥ̭ prāṇā apa̭krāmanti ||
āpo hiṣṭhā ma̭yobhuva ityadbhirmārjayante | āpo vai sarvā̭ devatāḥ |
devatā̭bhire-vātmāna̭-mpavayante || 34 ||
anuvākaṃ 8 - aśvamedhasya tatpaśūnā-ñca praśaṃsā
prajāpa̭tiḥ prajā-ssṛṣṭvā preṇā-'nu prāvi̭śat | tābhyaḥ puna-ssambha̭vitu-nnāśa̭knot | so-'bravīt | ṛddhnavadithsaḥ | yo metaḥ punaḥ̭ sabhaṃraditi̭ | ta-ndevā a̭śvamedhenaiva sama̭bharann | tato vai ta ādrdhnuvanna | yo-'śvamedhena yaja̭te |
prajāpa̭timeva sambha̭ratyṛddhnoti̭ || purṷṣamāla̭bhate || 35 ||
prajāpa̭ti-mevāla̭bhate | atho śrīrvā eka̭śapham |
śriya̭-mevāva̭rundhe || gāmāla̭bhate || 36 ||
atho annaṃ-vai~ gauḥ | anna̭mevāva̭rundhe ||
ajāvī āla̭bhate bhūmne | atho puṣṭirvai bhūmā |
puṣṭi̭mevāva̭rundhe ||
parya̭gnikṛta-mpurṷṣa-ñcāraṇyāg-śco-thsṛ̭jantyahigṃ̭sāyai || ubhau vā etau paśū āla̭bhyete | yaścā̭vamo yaśca̭ paramaḥ |
te-'syobhayḙ yajñe baddhāḥ | abhīṣṭā̭ abhiprī̭tāḥ | abhiji̭tā abhihṷtā bhavanti || naina̭-ndaṅkṣṇavaḥ̭ paśavo̭ yajñe baddhāḥ |
abhīṣṭā̭ abhiprī̭tāḥ | abhiji̭tā abhihṷtā higṃsanti | yo-'śvamedhena yaja̭te | ya ṷ cainamevaṃ-ve~da̭ || 37 ||
anuvākaṃ 9 - uttame-'hani praśavaḥ
prathamena vā eṣa stoma̭na rāddhvā |
catuṣṭomena̭ kṛtenāyā̭nā-muttare-'hanṋ |
ekavigṃśe pra̭tiṣṭhāyā-mprati̭tiṣṭhati ||
ekavigṃśā-tpra̭tiṣṭhāyā̭ ṛtūnanvāro̭hati | ṛtavo vai pṛṣṭhāni̭ | ṛtavaḥ̭ saṃva~thsaraḥ | ṛtuṣveva saṃ̭va~thsare pra̭tiṣṭhāya̭ | devatā̭ abhyāro̭hati | śakva̭rayaḥ pṛṣṭha-mbha̭vantya-nyada̭nya-cchandaḥ̭ | anye-'nye vā ete paśava āla̭bhyante || 38 ||
yada̭jā-vaya̭ścāraṇyāśca̭ | ete vai sarvḙ paśavaḥ̭ | yadgavyā iti̭ |
gavyā-npaśūnṷttame-'hannāla̭bhate || 39 ||
antata eva ba̭hmavarcasamava̭rundhe ||
somā̭ya svarājñḙ-'novāhā-va̭naḍvāhāviti̭ dvandvinaḥ̭ paśūnāla̭bhate |
ahorātrāṇā̭-mabhiji̭tyai || paśubhirvā eṣa vyṛ̭ddhyate | yo-'śvamedhena yaja̭te |
chagala-ṅkalmāṣa̭-ṅkikidīviṃ-vi~̭dīgayamiti̭ tvāṣṭrā-npaśūnāla̭bhate |
paśubhi̭revātmānagṃ sama̭drdhayati ||
ṛtubhirvā eṣa vyṛ̭ddhyate | yo-'śvamedhena yaja̭te |
piśaṅgā-strayo̭ vāsantā ityṛ̭tu-paśūnāla̭bhate | ṛtubhi̭re-vātmānagṃ sama̭drdhayati ||
ā vā eṣa paśubhyo̭ vṛścyate |
yo-'śvamedhena yaja̭te | parya̭gnikṛtā uthsṛ̭jantyanāvraskāya || 40 ||
anuvākaṃ 10 - mahimābhidhānau prahau
prajāpa̭ti-rakāmayata mahāna̭nnāda-ssyāmiti̭ |
sa etāva̭śvamedhe ma̭himānā̭vapaśyat | tāva̭gṛhṇīta | tato vai sa mahāna̭nnādo̭-'bhavat | yaḥ kāmayḙta mahāna̭nnāda-ssyāmiti̭ | sa etāva̭śvamedhe ma̭himānaṷ gṛhṇīta |
mahānevānnādo bha̭vati || yajamānadevatyā̭ vai vapā | rājā̭ mahimā |
yadvapā-mma̭himnobhayataḥ̭ pariyaja̭ti |
yaja̭mānameva rājyeno̭bhayataḥ pari̭gṛhṇāti ||
purastā-thsvāhākārā vā anye devāḥ |
upari̭ṣṭā-thsvāhākārā anye | te vā ete-'śva̭ eva meddhya̭ ubhaye-'va̭ruddhyante |
yadvapā-mma̭himnobhayataḥ̭ pariyaja̭ti | tānevobhayā-nprīṇāti || 41 ||
anuvākaṃ 11 - śarīrahomā-ssviṣṭakṛdādayaśca
vaiśvadevo vā aśvaḥ̭ | taṃ-ya~tprā̭jāpatya-ṅkuryāt | yā devatā api̭bhāgāḥ |
tā bhā̭gadheyḙna vya̭drdhayet | devatābhya-ssamada̭-ndaddhyāt | stegān-daggṣṭrābhyā-mmaṇḍūkā-ñjambhyḙ-bhiriti̭ |
ājya̭-mavadāna̭-ṅkṛtvā prati̭saṅkhyāya-māhṷtī-rjuhoti | yā eva devatā api̭bhāgāḥ | tā bhā̭gadheyḙna sama̭drdhayati |
na devatābhya-ssamada̭-ndadhāti || 42 ||
prayāsāya svāheti̭ pañcadaśam | pañca̭daśa vā a̭drdhamāsasya rātra̭yaḥ |
adrdhamāsaśa-ssaṃ̭va~thsara āpyate || devāsurā-ssaṃya~̭nttā āsann |
te-'bruvannagnayaḥ̭ sviṣṭakṛtaḥ̭ | aśva̭sya meddhya̭sya vayamṷddhāra-muddha̭rāmahai |
athaitānabhi-bha̭vāmeti̭ | te lohi̭ta-muda̭haranta |
tato̭ devā abha̭vann || 43 ||
gomṛgakaṇṭhena̭ prathamā-māhṷti-ñjuhoti |
paśavo vai go̭mṛgaḥ | rudro-'gni-ssvi̭ṣṭakṛt | rudrādeva paśūnantarda̭dhāti | atho yatraiṣā-''hṷtir-hūyate |
na tatra̭ rudraḥ paśūnabhima̭nyate || 44 ||
atho yatraiṣā-''hṷtiraḥayate |
na tatra̭ rudraḥ paśūnabhima̭nyate ||
ayasmayḙna kamaṇḍalṷnā tṛtīyām |
āhṷti-ñjuhotyā-yasyo̭ vai prajāḥ | rudro-'gni-ssvi̭ṣṭakṛt | rudrādeva prajā antarda̭dhāti | atho yatraiṣā-''hṷtir-hūyate |
na tatra̭ rudraḥ prajā abhima̭nyate || 45 ||
anuvākaṃ 12 - tadubhayahomamadhyavartyaścastomīyahomaḥ
aśva̭sya vā āla̭bdhasya medha uda̭krāmat | tada̭śvastomīya̭-mabhavat |
yada̭śvastomīya̭-ñjuhoti̭ | samḙdhamevaina-māla̭bhate || ājyḙna juhoti | medho vā ājyam | medho-'śvastomīyam | medhḙnaivāsmi-nmedha̭-ndadhāti || ṣaṭatragṃ̭śata-ñjuhoti |
ṣaṭatragṃ̭śadakṣarā bṛhatī || 46 ||
tā yadbhūya̭sīrvā kanī̭yasīrvā juhuyāt | paśūnmātra̭yā vya̭drdhayet |
ṣaṭatragṃ̭śata-ñjuhoti | ṣaṭatragṃ̭śadakṣarā bṛhatī | bārha̭tāḥ paśavaḥ̭ |
sā pa̭śūnā-mmātrā | paśūneva mātra̭yā sama̭drdhayati || 47 ||
tadḙna-mpratiṣṭhayā sama̭drdhayati || tadā̭huḥ | aśvastomīya-mpūrvagṃ̭ hotavyā(3)-ndvipadā(3) iti̭ | aśvo vā a̭śvastomīyam | purṷṣo dvipadāḥ | aśvastomīyagṃ̭ hutvā dvipadā̭ juhoti | tasmā-ddvipāccatṷṣpādamatti |
atho dvipadyeva catṷṣpadaḥ prati̭ṣṭhāpayati || dvipadā̭ hutvā | nānyāmutta̭rā-māhṷti-ñjuhuyāt | yadanyāmutta̭rā-māhṷti-ñjuhuyāt |
pra pra̭tiṣṭhāyāścyaveta | dvipadā̭ antato ja̭hoti prati̭ṣṭhityai || 48 ||
anuvākaṃ 13 - saṃva~thsarānuṣṭhānamiṣṭīnām
prajāpa̭ti-raśvamedha-ma̭sṛjata |
so-'smāthsṛṣṭo-'pākrāmat |
taṃ-ya~̭jña-kratubhi-ranvaicchat | taṃ-ya~̭jña-kratubhi-rnānva̭vindat | tamiṣṭi̭bhi-ranvaicchat | tamiṣṭi̭bhi-ranva̭vindat | tadiṣṭī̭nā-miṣṭitvam |
yathsaṃ̭va~thsara-miṣṭi̭bhi-ryaja̭te | aśva̭meva tadanvi̭cchati ||
sāvitriyo̭ bhavanti || 49 ||
savitṛ-pra̭sūta evaina̭micchati ||
īśvaro vā aśvaḥ pramṷktaḥ parā-mparāvata-ṅgantoḥ | yathsāya-ndhṛtīrjuhoti̭ | aśva̭sya yatyai dhṛtyai || 50 ||
bhavanti || yatprāta-riṣṭi̭bhi-ryaja̭te |
aśva̭meva tadanvi̭cchati | tasmāddivā̭ naṣṭaiṣa ḙti || yatprātariṣṭi̭bhi-ryaja̭te sāya-ndhṛtīrjuhoti̭ | ahorātrābhyā̭-mevaina-manvi̭cchati | atho̭ ahorātrābhyā̭-mevāsmai̭ yogakṣema-ṅka̭lpayati || 51 ||
anuvākaṃ 14 - tāsviṣṭiṣu brāhmaṇarājanyayorgānam
apa vā etasmācchrī rāṣṭra-ṅkrā̭mati | yo-'śvamedhena yaja̭te | brāhmaṇau vī̭ṇāgāthinaṷ gāyataḥ | śriyā vā eta-drūpam | yadvīṇā | śriya̭-mevāsmi-ntaddha̭ttaḥ | yadā khalu vai purṷṣa-śśriya̭maśnute |
vīṇā-'smai vādyate || tadā̭huḥ |
yadubhau brāhmaṇau gāyḙtām || 52 ||
na vai brāhmaṇe śrī ra̭mata iti̭ |
brāhmaṇo-'nyo gāyet | rājanyo-'nyaḥ |
brahma vai brāhmaṇaḥ | kṣatragṃ rā̭janyaḥ̭ |
tathā̭ hāsya brahma̭ṇā ca kṣatreṇa̭ cobhayata-śśrīḥ pari̭gṛhītā bhavati ||
tadā̭huḥ | yadubhau divā gāyḙtām |
apāsmā-drāṣṭra-ṅkrā̭met || 53 ||
brahma̭ṇo vai rūpamahaḥ̭ | kṣatrasya rātriḥ̭ |
tathā̭ hāsya brahma̭ṇā ca kṣatreṇa̭ cobhayato̭ rāṣṭra-mpari̭gṛhīta-mbhavati || itya̭dadā itya̭yajathā itya̭paca iti̭ brāhmaṇo gāyet |
iṣṭāpūrtaṃ-vai~ brāhmaṇasya̭ || 54 ||
itya̭jinā itya̭yuddhyathā ityamugṃ sa̭grāmma-ma̭hanniti̭ rājanyaḥ̭ | yuddhaṃ-vai~ rā̭janya̭sya | yuddhenaivainagṃ sa sama̭drdhayati || aklṛ̭ptā vā etasyartava ityā̭huḥ | yo-'śvamedhena yaja̭ta iti̭ |
tisro-'nyo gāya̭ti tisro-'nyaḥ | ṣaṭthsampa̭dyante | ṣaḍvā ṛtavaḥ̭ |
ṛtūnevāsmai̭ kalpayataḥ || tābhyāgṃ̭ saggsthāyām | anoyukte ca̭ śate ca̭ dadāti | śatāyuḥ purṷṣa-śśatendri̭yaḥ |
āyṷṣyevendriye prati̭tiṣṭhati || 55 ||
anuvākaṃ 15 - avabhṛthahomaviśeṣāḥ
sarvḙṣu vā eṣu lokeṣṷ mṛtyavo-'nvāya̭ttāḥ | tebhyo yadāhṷtīrna jṷhuyāt | loke lo̭ka ena-mmṛtyurvi̭ndet |
mṛtyave svāhā̭ mṛtyave svāhetya̭bhi pūrvamāhṷtī-rjuhoti |
lokāllo̭kādeva mṛtyumava̭yajate |
nainaṃ̭-lo~ke lā̭ke mṛtyurvi̭ndati ||
yadamuṣmai svāhā-'muṣmai svāheti juhva̭thsa-ñcakṣī̭ta | bahu-mmṛtyumamitra̭-ṅkurvīta | mṛtyave svāhetyeka̭smā evaikā-ñjuhuyāt | eko vā amuṣmi̭n ~lāke mṛtyuḥ || 56 ||
bhrūṇahatyāme vā va̭yajate || tadā̭huḥ | yadbhrṷ̄ṇahatyā 'pātryā-'tha̭ |
kasmā-dyajñe-'pi̭ kriyata iti̭ ||
amṛ̭tyurvā anyo bhrṷ̄ṇahatyāyā ityā̭huḥ |
bhrūṇahatyā vāva mṛtyuriti̭ |
yadbhrṷ̄ṇahatyāyai svāhetya̭vabhṛtha āhuti̭-ñjuhoti̭ || 57 ||
bhrūṇaghne bhḙṣaja-ṅka̭roti || etāgṃ ha vai mṷṇḍibha aṷdanyavaḥ |
bhrūṇahatyāyai prāya̭ścittiṃ-vi~dāñca̭kāra |
yo hāsyāpi̭ prajāyā-mbrāhmaṇagṃ hanti̭ | sarva̭smai tasmai̭ bheṣaja-ṅka̭roti ||
jumbakāya svāhetya̭vabhṛtha ṷttamāmāhṷti-ñjuhoti | varṷṇo vai jṷmbakaḥ | antata eva varṷṇa-mava̭yajate || khalatervi̭klidhasya̭ śuklasya̭ piṅgākṣasya̭ mūdrdhañjṷhoti |
etadvai varṷṇasya rūpam | rūpeṇaiva varṷṇamava̭yajate || 58 ||
anuvākaṃ 16 - upākaraṇamantravyākhyānādiḥ
vāruṇo vā aśvaḥ̭ | ta-ndevata̭yā vya̭drdhayati | yatprā̭jāpatya-ṅkaroti̭ |
namo rājñe namo varṷṇāyetyā̭ha | vāruṇo vā aśvaḥ̭ | svayaivaina̭-ndevata̭yā sama̭drdhayati || namo-'śvā̭ya namaḥ̭ prajāpa̭taya ityā̭ha | prājāpatyo vā aśvaḥ̭ | svayaivaina̭-ndevata̭yā sama̭drdhayati ||
namo-'dhi̭pataya ityā̭ha || 59 ||
adhi̭pati-rasyadhi̭pati-mmā kurvadhi̭patiraha-mprajānā-mbhūyāsa-mityā̭ha |
adhi̭pati-mavainagṃ̭ samānānā-ṅkaroti ||
mā-ndha̭hi mayi̭ dhahītyā̭ha |
āśiṣa̭mevaitāmāśāste ||
upākṛ̭tāya svāhetyupākṛ̭te juhoti |
āla̭bdhāya svāheti niyṷkte juhoti |
hutāya svāheti̭ hute jṷhoti |
eṣāṃ-lo~kānā̭-mabhiji̭tyai || 60 ||
āgneya-maindrāgna-māśvinam |
tā-npaśūnāla̭bhate prati̭ṣṭhityai ||
yadā-'gneyo bhava̭ti | agni-ssarvā̭ devatāḥ | devatā̭ evāva̭rundhe ||
brahma vā agniḥ | kṣatramindraḥ̭ | yadaindrāgno bhava̭ti || 61 ||
yadā-'śvino bhava̭ti | āśiṣāmava̭ruddhyai ||
trayo̭ bhavanti | traya̭ ime lokāḥ |
eṣvḙva lokeṣu prati̭tiṣṭhati ||
agnaye-'gṃ̭homuce-'ṣṭāka̭pāla iti daśa̭haviṣamiṣṭi-nnirva̭pati |
daśākṣarā virāṭ | annaṃ̭-vi~rāṭ |
virājai-vānnādya-mava̭rundhe ||
agnerma̭nve prathamasya pracḙtasa iti̭ yājyānuvākyā̭ bhavanti sarvatvāya̭ || 62 ||
anuvākaṃ 17 - aśvasya rogādinimitta-mprāyaścittam
yadyaśva̭mupatapa̭dvindet |
āgneya-maṣṭāka̭pāla-nnirva̭pet |
saumya-ñcarum | sāvitra-maṣṭāka̭pālam || yadāgneyo bhava̭ti |
agni-ssarvā̭ devatāḥ | devatā̭-bhirevaina̭-mbhiṣajyati || yathsaumyo bhava̭ti |
somo vā oṣa̭dhīnāgṃ rājā |
yābhya̭ evainaṃ̭-vi~ndati̭ || 63 ||
savitṛpra̭sūta evaina̭-mbhiṣajyati || etābhi̭revaina̭-ndevatā̭bhi-rbhiṣajyati |
agado haiva bha̭vati || pauṣṇa-ñcaru-nnirva̭pet | yadi̭ śloṇa-ssyāt | pūṣā vai ślauṇya̭sya bhiṣak | sa evaina̭-mbhiṣajyati | aślo̭ṇo haiva bha̭vati || 64 ||
agado haiva bha̭vati || vaiśvānara-ndvāda̭śa-kapāla-nnirva̭penmṛgākhare yadi nāgacchet |
iyaṃ-vā~ agnirvaiśvānaraḥ | iyamevaina̭-marcibhyā-mparirodhamāna̭yati |
ā haiva sutyamaha̭-rgacchati || yadya̭dhīyāt || 65 ||
yasyāśvo medhā̭ya prokṣi̭to-'ddhyeti̭ | yadagṃ̭homucḙ nirvapa̭ti |
agṃha̭sa eva tena̭ mucyate || yaja̭māno vā aśvaḥ̭ | reta̭sā vā eṣa vyṛ̭ddhyate || 66 ||
yaja̭māno vā aśvaḥ̭ | garbhairvā eṣa vyṛ̭ddhyate | yasyāśvo medhā̭ya prokṣi̭to-'ddhyeti̭ | vāyavyā̭ garbhāḥ |
yadvā̭yavya̭ ājya̭bhāgo bhava̭ti | garbhai̭revainagṃ sa sama̭drdhayati ||
atho yasyaiṣā-'śva̭medhe prāya̭ścittaḥ kriyate | iṣṭvā vasī̭yā-nbhavati || 67 ||
anuvākaṃ 18 - brahmaudanā ucyante
tadā̭huḥ | dvāda̭śa brahmaudanā-nthsaggsthi̭ta nirva̭pet | dvādaśabhirveṣṭi̭bhi-ryajeteti̭ || yadiṣṭi̭-bhiryajḙta | upanāmṷka enaṃ-ya~jña-ssyāt | pāpī̭yāgstu syāt |
āptāni vā etasya chandāgṃ̭si | ya ī̭jānaḥ |
tāni ka etāva̭dāśu punaḥ prayṷñjīteti̭ |
sarvā vai saggsthi̭te yajñe vāgāpyate || 68 ||
na pāpī̭yā-nbhavati || dvāda̭śa bhavanti |
dvāda̭śa māsā-ssaṃva~thsaraḥ |
saṃva~thsara eva prati̭tiṣṭhati || 69 ||
anuvākaṃ 19 - vibhutvādibhiḥ dvādaśabhirguṇauraśvamedhapraśaṃsā
eṣa vai vibhūrnāma̭ yajñaḥ | sarvagṃ̭ ha vai tatra̭ vibhu bha̭vati | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || eṣa vai prabhūrnāma̭ yajñaḥ | sarvagṃ̭ ha vai tatra̭ prabhu bha̭vati | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || eṣa vā ūrja̭svānnāma̭ yajñaḥ | sarvagṃ̭ ha vai tatrorja̭sva-dbhavati | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || eṣa vai paya̭svānnāma̭ yajñaḥ || 70 ||
eṣa vai vidhṛ̭to nāma̭ yajñaḥ |
sarvagṃ̭ ha vai tatra vidhṛ̭ta-mbhavati |
yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || eṣa vai vyāvṛ̭tto nāma̭ yajñaḥ |
sarvagṃ̭ ha vai tatra vyāvṛ̭tta-mbhavati | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte ||
eṣa vai prati̭ṣṭhito nāma̭ yajñaḥ |
sarvagṃ̭ ha vai tatra prati̭ṣṭhita-mbhavati || 71 ||
eṣa vai bra̭hmavarcasī nāma̭ yajñaḥ |
ā ha vai tatra̭ brāhmaṇo bra̭hmavarcasī jā̭yate | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte ||
eṣa vā a̭tivyādhī nāma̭ yajñaḥ |
ā ha vai tatra̭ rājanyo̭-'tivyādhī jā̭yate | yatraitena̭ yajñena yaja̭nte ||
eṣa vai dīrgho nāma̭ yajñaḥ |
dīrghāyṷṣo ha vai tatra̭ manuṣyā̭ bhavanti |
yatraitena̭ yajñena yaja̭nte ||
eṣa vai klṛpto nāma̭ yajñaḥ |
kalpa̭te ha vai tatra̭ prajābhyo̭ yogakṣemaḥ |
yatraitena̭ yajñena yaja̭nte || 72 ||
(eṣa vai vibhūḥ prabhūrūrja̭svā-npaya̭svān. vidhṛ̭to vyāvṛ̭ttaḥ prati̭ṣṭhitastejasvī bra̭hmavarcasya̭tivyādhī dīrghaḥ klupto dvāda̭śa)
anuvākaṃ 20 - aśvasañjñapanaprakāraḥ
tārpyeṇāśvagṃ sañjña̭payanti | yajño vai tārpyam | yajñenaivainagṃ sama̭drdhayanti || yāmena sāmnā prastotā-'nūpa̭tiṣṭhate |
yamaloka-mevaina̭-ṅgamayati ||
tārpye ca̭ kṛttyadhīvāse cāśvagṃ sañjña̭payanti | etadvai pa̭śūnāgṃ rūpam | rūpeṇaiva paśūnava̭rundhe ||
hiraṇyakaśipu bha̭vati | tejaso-'va̭ruddhyai || 73 ||
ādityasya̭ rukmaḥ | prajāpa̭teraśvaḥ̭ |
imameva loka-ntārpyeṇāpnoti || 74 ||
aśvḙnaiva meddhyḙna prajāpa̭te-ssāyṷjyagṃ salokatā̭-māpnoti || etāsā̭meva devatā̭nāgṃ sāyṷjyam |
sārṣṭitāgṃ̭ samāna lokatā̭māpnoti |
yo-'śvamedhena yaja̭te | ya ṷ cainamevaṃ-ve~da̭ || 75 ||
anuvākaṃ 21 - uttaravedyupavāpaḥ
ādityāścāṅgi̭rasaśca suvarge loke-'spadrdhanta | te-'ṅgi̭rasa ādityebhyaḥ̭ |
amumā̭ditya-maśvagg̭ śveta-mbhūta-ndakṣi̭ṇā-manayann | te-'bruvann |
ya-nno-'naṣṭa | sa varyo̭-'bhūditi̭ | tasmādaśvagṃ savaryetyā-hva̭yanti |
tasmādyajñe varo̭ dīyate || yatprajāpa̭ti-rālabdho-'śvo-'bha̭vat |
tasmādaśvo nāma̭ || 76 ||
yathsadyo vājā-nthsamaja̭yat | tasmādvājī nāma̭ || yadasṷrāṇāṃ-lo~kānāda̭tta | tasmā̭dādityo nāma̭ || agnirvā a̭śvamedhasya yoni̭rāyata̭nam | sūryo-'gneryoni̭-rāyata̭nam |
yada̭śvamedhe-'gnau citya̭ uttaravedi-mṷpavapa̭ti | yoni̭-mantamevaina̭-māyata̭navanta-ṅkaroti || 77 ||
prāṇāpānau vā etau devānām | yada̭rkāśvamedhau | prāṇāpānāvevāva̭rundhe || ojo balaṃ-vā~ etau devānām |
yada̭rkāśvamedhau | ojo bala̭mevāva̭rundhe ||
agnirvā a̭śvamedhasya yoni̭-rāyata̭nam |
sūryo-'gneryoni̭-rāyata̭nam |
yada̭śvamedhe-'gnau citya̭ uttaravedi-ñcinoti̭ |
tāva̭rkāśvamedhau | arkāśvamedhāvevā va̭rundhe | atho̭ arkāśva-medhayo̭reva prati̭tiṣṭhati || 78 ||
anuvākaṃ 22 - ṛṣabhālambhaḥ
prajāpa̭tiṃ-vai~ devāḥ pitaram |
paśu-mbhūta-mmedhāyāla̭bhanta |
tamālabhyopā̭vasann | prātaryaṣṭāsmaha iti̭ |
ekaṃ-vā~ etaddevānāmahaḥ̭ | yathsaṃ̭va~thsaraḥ | tasmādaśvaḥ̭ purastā-thsaṃva~thsara āla̭bhyate ||
yatprajāpa̭ti-rālabdho-'śvo-'bha̭vat | tasmādaśvaḥ̭ | yathsadyo medho-'bha̭vat || 79 ||
ā-'sya̭ putraḥ prati̭rūpo jāyate | ya evaṃ-ve~da̭ || sarvā̭ṇi bhūtāni̭ sabhṛntyāla̭bhate |
samḙna-ndevā-steja̭se brahmavarcasāya̭ bharanti |
yo-'śvamedhena yaja̭te || 80 ||
ta̭-'mṛtatva-ma̭gacchann || yo-'śvamedhena yaja̭te | devānā̭mevā-ya̭nenaiti || 81 ||
ba̭hurūpa-māla̭bhate | sarvebhyaḥ kāmebhyaḥ | sarvasyāptyai | sarva̭sya jityai || sarva̭meva tenāpnoti | sarva̭-ñjayati |
yo-'śvamedhena yaja̭te | ya ṷ cainamevaṃ-ve~da̭ || 82 ||
anuvākaṃ 23 - aśvāvayaveṣūpāsanam
yo vā aśva̭sya meddhya̭sya loma̭nī veda̭ |
aśva̭syaiva meddhya̭sya lomaṃ̭-lo~mañjuhoti |
ahorātre vā aśva̭sya meddhya̭sya loma̭nī | yathsāya-mprā̭tarjuhoti̭ | aśva̭syaiva meddhya̭sya lomaṃ̭-lo~mañjuhoti |
etada̭nukṛti hasma vai purā | aśva̭sya meddhya̭sya lomaṃ̭-lo~mañjuhvati ||
yo vā aśva̭sya meddhya̭sya pade veda̭ |
aśva̭syaiva meddhya̭sya pade pa̭de juhoti |
darśapūrṇamāsau vā aśva̭sya meddhya̭sya pade || 83 ||
aśva̭syaiva meddhya̭sya pade pa̭de juhoti |
etada̭nukṛti ha sma vai purā |
aśva̭sya meddhya̭sya pade pa̭de juhvati ||
yo vā aśva̭sya meddhya̭sya vivarta̭naṃ-ve~da̭ | aśva̭syaiva meddhya̭sya vivarta̭ne vivartane juhoti | asau vā ā̭dityo-'śvaḥ̭ | sa ā̭havanīya-māga̭cchati | tadviva̭rtate |
yada̭gnihotra-ñjuhoti̭ |
aśva̭syaiva meddhya̭sya vivarta̭ne vivartane juhoti | etada̭nukṛti ha sma vai purā |
aśva̭sya meddhya̭sya vivarta̭ne vivartane juhvati || 84 ||
(pade - a̭gnihotra-ñjuhoti trīṇi̭ ca) (a. 23)
(prajāpa̭tistama̭ṣṭādaśibhiḥ̭ - prajāpa̭tirakāmayatobhā - vasmai - yuñjanti-tejasā - 'pa̭ prāṇā - apa śrīrūdrdhvam - prajāpa̭tiḥ preṇā-'nṷ - prathamena̭ - prajāpa̭tirakāmayata mahān. - vaiśvadevo vā aśvo - 'śva̭sya - prajāpa̭tistaṃ-ya~̭jñakratubhi - rapa śrīrbrāhmaṇau - sarvḙṣu- vāruṇo - yadyaśvam - tadā̭hu- reṣa vai vibhū - stārpyeṇā̭- dityāḥ - prajāpa̭ti-mpitaraṃ - ~yo vā aśva̭sya meddhya̭sya loma̭nī trayo̭vigṃśatiḥ)
(prajāpa̭tira - smin ~loke - ṷttarataḥ - śriya̭meva - prajāpa̭tirakāmayata mahān.-ya-tprāta - pra vā eṣa ebhyo
lokebhyaḥ- sarvagṃ̭ ha vai tatra paya̭svadya -ṷ cainamevaṃ-ve~da̭ catvāryaśī̭tiḥ)
(prajāpa̭tiraśvamedhaṃ - jṷhvati)
|| hariḥ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe tṛtīyāṣṭake navamaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||
++++++++++++++++++++
