కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే తృతీయాష్టకే నవమః ప్రపాఠకః - అష్టాదశినా-మ్పశూనా-మ్ప్రయోగః
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,
శ్రీ గురుభ్యో నమః । హరిః ఓమ్ ॥
(అశ్వమేధస్య ద్వితీయ-తృతీయా హర్విధానమ్)
అనువాకం 1 - అష్టాదశినా-ఙ్గ్రాభ్యాణాం ఆరణ్యానా-ఞ్చ పశూనా-మ్ప్రయోగః
ప్రజాపతి-రశ్వమేధమసృజత । సో-ఽస్మాథ్సృష్టో-ఽపాక్రామత్ ।
తమష్టాదశిభిరను ప్రాయుఙ్క్త । తమాప్నోత్ । తమాప్త్వా ఽష్టాదశిభిరవారున్ధ ।
యదష్టాదశిన ఆలభ్యన్తే । యజ్ఞమేవ తైరాప్త్వా యజమానో-ఽవరున్ధే ॥
సంవఁథ్సరస్య వా ఏషా ప్రతిమా । యదష్టాదశినః ।
ద్వాదశ మాసాః పఞ్చర్తవః ॥ 1 ॥
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,
శ్రీ గురుభ్యో నమః । హరిః ఓమ్ ॥
(అశ్వమేధస్య ద్వితీయ-తృతీయా హర్విధానమ్)
అనువాకం 1 - అష్టాదశినా-ఙ్గ్రాభ్యాణాం ఆరణ్యానా-ఞ్చ పశూనా-మ్ప్రయోగః
ప్రజాపతి-రశ్వమేధమసృజత । సో-ఽస్మాథ్సృష్టో-ఽపాక్రామత్ ।
తమష్టాదశిభిరను ప్రాయుఙ్క్త । తమాప్నోత్ । తమాప్త్వా ఽష్టాదశిభిరవారున్ధ ।
యదష్టాదశిన ఆలభ్యన్తే । యజ్ఞమేవ తైరాప్త్వా యజమానో-ఽవరున్ధే ॥
సంవఁథ్సరస్య వా ఏషా ప్రతిమా । యదష్టాదశినః ।
ద్వాదశ మాసాః పఞ్చర్తవః ॥ 1 ॥
సంవఁథ్సరో-ఽష్టాదశః । యదష్టాదశిన ఆలభ్యన్తే ।
సంవఁథ్సరమేవ తైరాప్త్వా
యజమానో-ఽవరున్ధే ॥
అగ్నిష్ఠే ఽన్యా-న్పశూనుపా-కరోతి ।
ఇతరేషు యూపేష్వష్టాదశినో-ఽజామిత్వాయ ॥
నవ నవాలభ్యన్తే సవీర్యత్వాయ ॥ యదారణ్యై-స్సగ్గ్ స్థాపయేత్ । వ్యవస్యేతా-మ్పితా పుత్రౌ । వ్యద్ధ్వానః క్రామేయుః ।
విదూర-ఙ్గ్రామయో ర్గ్రామాన్తౌ స్యాతామ్ ॥ 2 ॥
సంవఁథ్సరమేవ తైరాప్త్వా
యజమానో-ఽవరున్ధే ॥
అగ్నిష్ఠే ఽన్యా-న్పశూనుపా-కరోతి ।
ఇతరేషు యూపేష్వష్టాదశినో-ఽజామిత్వాయ ॥
నవ నవాలభ్యన్తే సవీర్యత్వాయ ॥ యదారణ్యై-స్సగ్గ్ స్థాపయేత్ । వ్యవస్యేతా-మ్పితా పుత్రౌ । వ్యద్ధ్వానః క్రామేయుః ।
విదూర-ఙ్గ్రామయో ర్గ్రామాన్తౌ స్యాతామ్ ॥ 2 ॥
ఋక్షీకాః పురుషవ్యాఘ్రాః పరిమోషిణ ఆవ్యాధినీ-స్తస్కరా అరణ్యేష్వా-జాయేరన్న్ ॥
తదాహుః । అపశవో వా ఏతే । యదారణ్యాః ।
యదారణ్యై-స్సగ్గ్స్థాపయేత । క్షిప్రే యజమాన-మరణ్య-మ్మృతగ్ం హరేయుః ।
అరణ్యాయతనా హ్యారణ్యాః పశవ ఇతి । యత్పశూన్నాలభేత । అనవరుద్ధా అస్య పశవః స్యుః । యత్పర్యగ్ని-కృతానుథ్సృజేత్ ॥ 3 ॥
తదాహుః । అపశవో వా ఏతే । యదారణ్యాః ।
యదారణ్యై-స్సగ్గ్స్థాపయేత । క్షిప్రే యజమాన-మరణ్య-మ్మృతగ్ం హరేయుః ।
అరణ్యాయతనా హ్యారణ్యాః పశవ ఇతి । యత్పశూన్నాలభేత । అనవరుద్ధా అస్య పశవః స్యుః । యత్పర్యగ్ని-కృతానుథ్సృజేత్ ॥ 3 ॥
యజ్ఞవేశస-ఙ్కుర్యాత్ ॥ యత్పశూనాలభతే । తేనైవ పశూనవరున్ధే ।
యత్పర్యగ్ని-కృతానుథ్సృజత్య-యజ్ఞవేశసాయ ।
అవరుద్ధా అస్య పశవో భవన్తి ।
న యజ్ఞవేశ సమ్భవతి ।
న యజమాన-మరణ్య-మ్మృతగ్ం హరన్తి ॥
గ్రామ్యై-స్సగ్గ్స్థాపయతి । ఏతే వై పశవః, క్షేమో నామ । స-మ్పితా పుత్రావ వస్యతః । సమద్ధ్వానః క్రామన్తి ।
సమన్తిక-ఙ్గ్రామయో-ర్గ్రామాన్తౌ భవతః ।
నర్క్షీకాః పురుషవ్యాఘ్రాః పరిమోషిణ ఆవ్యాధినీ-స్తస్కరా అరణ్యేష్వా జాయన్తే ॥ 4 ॥
యత్పర్యగ్ని-కృతానుథ్సృజత్య-యజ్ఞవేశసాయ ।
అవరుద్ధా అస్య పశవో భవన్తి ।
న యజ్ఞవేశ సమ్భవతి ।
న యజమాన-మరణ్య-మ్మృతగ్ం హరన్తి ॥
గ్రామ్యై-స్సగ్గ్స్థాపయతి । ఏతే వై పశవః, క్షేమో నామ । స-మ్పితా పుత్రావ వస్యతః । సమద్ధ్వానః క్రామన్తి ।
సమన్తిక-ఙ్గ్రామయో-ర్గ్రామాన్తౌ భవతః ।
నర్క్షీకాః పురుషవ్యాఘ్రాః పరిమోషిణ ఆవ్యాధినీ-స్తస్కరా అరణ్యేష్వా జాయన్తే ॥ 4 ॥
(ఋతవః - స్యాతా - ముథ్సృజేథ్ - స్యతస్త్రీణి చ)(ఆ1)
అనువాకం 2 - చాతుర్మాస్యపశూనా-మ్ప్రయోగః
ప్రజాపతిర-కామయతోభౌ లోకావ-వరున్ధీయేతి ।
స ఏతానుభయా-న్పశూన పశ్యత్ । గ్రామ్యాగ్శ్చా-రణ్యాగ్శ్చ । తానాలభత ।
తైర్వై స ఉభౌ లోకావ వారున్ధ । గ్రామ్యైరేవ పశుభిరిమం-లోఁకమ వారున్ధ ।
ఆరణ్యైరముమ్ । యద్గ్రామ్యా-న్పశూనాలభతే ।
ఇమమేవ తైర్లోకమవరున్ధే । యదారణ్యాన్ ॥ 5 ॥
అనువాకం 2 - చాతుర్మాస్యపశూనా-మ్ప్రయోగః
ప్రజాపతిర-కామయతోభౌ లోకావ-వరున్ధీయేతి ।
స ఏతానుభయా-న్పశూన పశ్యత్ । గ్రామ్యాగ్శ్చా-రణ్యాగ్శ్చ । తానాలభత ।
తైర్వై స ఉభౌ లోకావ వారున్ధ । గ్రామ్యైరేవ పశుభిరిమం-లోఁకమ వారున్ధ ।
ఆరణ్యైరముమ్ । యద్గ్రామ్యా-న్పశూనాలభతే ।
ఇమమేవ తైర్లోకమవరున్ధే । యదారణ్యాన్ ॥ 5 ॥
అము-న్తైః ॥ అనవరుద్ధో వా ఏతస్య సంవఁథ్సర ఇత్యాహుః । య ఇత ఇతశ్చాతుర్మాస్యాని సంవఁథ్సర-మ్ప్రయుఙ్క్త ఇతి ।
ఏతావాన్. వై సంవఁథ్సరః । యచ్చాతుర్మాస్యాని । యదేతే చాతుర్మాస్యాః పశవ ఆలభ్యన్తే । ప్రత్యక్షమేవ తై-స్సంవఁథ్సరం-యఁజమానో-ఽవరున్ధే । ॥
వి వా ఏష ప్రజయా పశుభిర్-ఋద్ధ్యతే ।
య-స్సంవఁథ్సర-మ్ప్రయుఙ్క్తే । సంవఁథ్సర-స్సువర్గో లోకః ॥ 6 ॥
ఏతావాన్. వై సంవఁథ్సరః । యచ్చాతుర్మాస్యాని । యదేతే చాతుర్మాస్యాః పశవ ఆలభ్యన్తే । ప్రత్యక్షమేవ తై-స్సంవఁథ్సరం-యఁజమానో-ఽవరున్ధే । ॥
వి వా ఏష ప్రజయా పశుభిర్-ఋద్ధ్యతే ।
య-స్సంవఁథ్సర-మ్ప్రయుఙ్క్తే । సంవఁథ్సర-స్సువర్గో లోకః ॥ 6 ॥
సువర్గ-న్తు లోక-న్నాపరాద్ధ్నోతి ।
ప్రజా వై పశవ ఏకాదశినీ ।
యదేత ఐకాదశినాః పశవ ఆలభ్యన్తే ।
సాక్షాదేవ ప్రజా-మ్పశూన్. యజమానో-ఽవరున్ధే ॥ ప్రజాపతి-ర్విరాజమసృజత ।
సా సృష్టా-ఽశ్వమేధ-మ్ప్రావిశత్ ।
తా-న్దశిభిరను ప్రాయుఙ్క్త । తామాప్నోత్ ।
తామాప్త్వా దశిభిరవారున్ధ । యద్దశిన ఆలభ్యన్తే ॥ 7 ॥
ప్రజా వై పశవ ఏకాదశినీ ।
యదేత ఐకాదశినాః పశవ ఆలభ్యన్తే ।
సాక్షాదేవ ప్రజా-మ్పశూన్. యజమానో-ఽవరున్ధే ॥ ప్రజాపతి-ర్విరాజమసృజత ।
సా సృష్టా-ఽశ్వమేధ-మ్ప్రావిశత్ ।
తా-న్దశిభిరను ప్రాయుఙ్క్త । తామాప్నోత్ ।
తామాప్త్వా దశిభిరవారున్ధ । యద్దశిన ఆలభ్యన్తే ॥ 7 ॥
విరాజమేవ తైరాప్త్వా యజమానో-ఽవరున్ధే ॥
ఏకాదశ దశత ఆలభ్యన్తే । ఏకాదశాక్షరా త్రిష్టుప్ । త్రైష్టుభాః పశవః । పశూనేవావరున్ధే ॥ వైశ్వదేవో వా అశ్వః। నానాదేవత్యాః పశవో భవన్తి ।
అశ్వస్య సర్వత్వాయ । నానారూపా భవన్తి । తస్మాన్నానారూపాః పశవః( ) ।
బహురూపా భవన్తి । తస్మా-ద్బహురూపాః పశవ-స్సమృద్ధ్యై ॥ 8 ॥
ఏకాదశ దశత ఆలభ్యన్తే । ఏకాదశాక్షరా త్రిష్టుప్ । త్రైష్టుభాః పశవః । పశూనేవావరున్ధే ॥ వైశ్వదేవో వా అశ్వః। నానాదేవత్యాః పశవో భవన్తి ।
అశ్వస్య సర్వత్వాయ । నానారూపా భవన్తి । తస్మాన్నానారూపాః పశవః( ) ।
బహురూపా భవన్తి । తస్మా-ద్బహురూపాః పశవ-స్సమృద్ధ్యై ॥ 8 ॥
(ఆరణ్యాన్-ఁలోకో-దశిన ఆలభ్యన్తే-నానారూపాః పశవో ద్వే చ) (అ. 2)
అనువాకం 3 - రోహితాదీనా-మ్పశూనాం-వఁపాహోమసాహిత్యమ్
అస్మై వై లోకాయ గ్రామ్యాః పశవ ఆలభ్యన్తే । అముష్మా ఆరణ్యాః । యద్గ్రామ్యా-న్పశూనాలభతే । ఇమమేవ తైర్లోకమవరున్ధే । యదారణ్యాన్ । అము-న్తైః । ఉభయా-న్పశూనాలభతే । గ్రామ్యాగ్శ్చా-రణ్యాగ్శ్చ ।
ఉభయో-ర్లోకయోర వరుద్ధ్యై । ఉభయా-న్పశూనాలభతే ॥ 9 ॥
అనువాకం 3 - రోహితాదీనా-మ్పశూనాం-వఁపాహోమసాహిత్యమ్
అస్మై వై లోకాయ గ్రామ్యాః పశవ ఆలభ్యన్తే । అముష్మా ఆరణ్యాః । యద్గ్రామ్యా-న్పశూనాలభతే । ఇమమేవ తైర్లోకమవరున్ధే । యదారణ్యాన్ । అము-న్తైః । ఉభయా-న్పశూనాలభతే । గ్రామ్యాగ్శ్చా-రణ్యాగ్శ్చ ।
ఉభయో-ర్లోకయోర వరుద్ధ్యై । ఉభయా-న్పశూనాలభతే ॥ 9 ॥
గ్రామ్యాగ్శ్చా-రణ్యాగ్శ్చ । ఉభయస్యా-న్నాద్యస్యా-వరుద్ధ్యై । ఉభయా-న్పశూనాలభతే । గ్రామ్యాగ్శ్చారణ్యాగ్శ్చ ।
ఉభయేషా-మ్పశూనామవరుద్ధ్యై ॥
త్రయస్త్రయో భవన్తి । త్రయ ఇమే లోకాః ।
ఏషాం-లోఁకానామాప్త్యై ॥ బ్రహ్మవాదినో వదన్తి । కస్మాథ్సత్యాత్ ॥ 10 ॥
ఉభయేషా-మ్పశూనామవరుద్ధ్యై ॥
త్రయస్త్రయో భవన్తి । త్రయ ఇమే లోకాః ।
ఏషాం-లోఁకానామాప్త్యై ॥ బ్రహ్మవాదినో వదన్తి । కస్మాథ్సత్యాత్ ॥ 10 ॥
అస్మిన్ ఁలోకే బహవః కామా ఇతి ।
యథ్సమానీభ్యో దేవతాభ్యో-ఽన్యే-ఽన్యే పశవ ఆలభ్యన్తే । అస్మిన్నేవ తల్లోకే కామాన్దధాతి । తస్మాదస్మిన్-ఁలోకే బహవః కామాః ॥ త్రయాణా-న్త్రయాణాగ్ం సహ వపా జుహోతి । త్ర్యావృతో వై దేవాః ।
త్ర్యావృత ఇమే లోకాః । ఏషాం-లోఁకానామాప్త్యై । ఏషాం-లోఁకానా-ఙ్క్లృప్త్యై ॥ పర్యగ్ని-కృతా-నారణ్యా-నుథ్సృజన్త్యహిగ్ంసాయై ॥ 11 ॥
యథ్సమానీభ్యో దేవతాభ్యో-ఽన్యే-ఽన్యే పశవ ఆలభ్యన్తే । అస్మిన్నేవ తల్లోకే కామాన్దధాతి । తస్మాదస్మిన్-ఁలోకే బహవః కామాః ॥ త్రయాణా-న్త్రయాణాగ్ం సహ వపా జుహోతి । త్ర్యావృతో వై దేవాః ।
త్ర్యావృత ఇమే లోకాః । ఏషాం-లోఁకానామాప్త్యై । ఏషాం-లోఁకానా-ఙ్క్లృప్త్యై ॥ పర్యగ్ని-కృతా-నారణ్యా-నుథ్సృజన్త్యహిగ్ంసాయై ॥ 11 ॥
(అవరుద్ధ్యా ఉభయా-న్పశూనాలభతే - సత్యా - దహిగ్ంసాయై)(ఆ3)
అనువాకం 4 - అశ్వస్య రథయోజనాలఙ్కారాదయః
యుఞ్జన్తి బ్రద్ధ్నమిత్యాహ । అసౌ వా ఆదిత్యో బ్రద్ధ్నః । ఆదిత్య-మేవాస్మై యునక్తి । అరుషమిత్యాహ । అగ్నిర్వా అరుషః ।
అగ్నిమేవాస్మై యునక్తి । చరన్తమిత్యాహ । వాయుర్వై చరన్న్ । వాయుమేవాస్మై యునక్తి । పరితస్థుష ఇత్యాహ ॥ 12 ॥
అనువాకం 4 - అశ్వస్య రథయోజనాలఙ్కారాదయః
యుఞ్జన్తి బ్రద్ధ్నమిత్యాహ । అసౌ వా ఆదిత్యో బ్రద్ధ్నః । ఆదిత్య-మేవాస్మై యునక్తి । అరుషమిత్యాహ । అగ్నిర్వా అరుషః ।
అగ్నిమేవాస్మై యునక్తి । చరన్తమిత్యాహ । వాయుర్వై చరన్న్ । వాయుమేవాస్మై యునక్తి । పరితస్థుష ఇత్యాహ ॥ 12 ॥
ఇమే వై లోకాః పరితస్థుషః । ఇమనేవాస్మై లోకాన్. యునక్తి ॥ రోచన్తే రోచనా దివీత్యాహ । నక్షత్రాణి వై రోచనా దివి ।
నక్షత్రాణ్యేవాస్మై రోచయతి ॥ యుఞ్జన్త్యస్య కామ్యేత్యాహ । కామానేవాస్మై యునక్తి ॥ హరీ విపక్షసేత్యాహ ।
ఇమే వై హరీ విపక్షసా । ఇమే ఏవాస్మై యునక్తి ॥ 13 ॥
నక్షత్రాణ్యేవాస్మై రోచయతి ॥ యుఞ్జన్త్యస్య కామ్యేత్యాహ । కామానేవాస్మై యునక్తి ॥ హరీ విపక్షసేత్యాహ ।
ఇమే వై హరీ విపక్షసా । ఇమే ఏవాస్మై యునక్తి ॥ 13 ॥
శోణా ధృష్ణూ నృవాహసేత్యాహ । అహోరాత్రే వై నృవాహసా । అహోరాత్రే ఏవాస్మై యునక్తి ॥ ఏతా ఏవాస్మై దేవతా యునక్తి ।
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥
కేతు-ఙ్కృణ్వన్న-కేతవ ఇతి ద్ధ్వజ-మ్ప్రతిముఞ్చతి । యశ ఏవైనగ్ం రాజ్ఞా-ఙ్గమయతి ॥ జీమూతస్యేవ భవతి ప్రతీకమిత్యాహ । యథా యజురేవైతత్ ॥ యే తే పన్థాన-స్సవితః పూర్వ్యాస ఇత్యద్ధ్వర్యు-ర్యజమానం
ఁవాచయత్యభిజిత్యై ॥ 14 ॥
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥
కేతు-ఙ్కృణ్వన్న-కేతవ ఇతి ద్ధ్వజ-మ్ప్రతిముఞ్చతి । యశ ఏవైనగ్ం రాజ్ఞా-ఙ్గమయతి ॥ జీమూతస్యేవ భవతి ప్రతీకమిత్యాహ । యథా యజురేవైతత్ ॥ యే తే పన్థాన-స్సవితః పూర్వ్యాస ఇత్యద్ధ్వర్యు-ర్యజమానం
ఁవాచయత్యభిజిత్యై ॥ 14 ॥
పరా వా ఏతస్య యజ్ఞ ఏతి । యస్య పశురుపా-కృతో-ఽన్యత్ర వేద్యా ఏతి । ఏతగ్గ్ స్తోతరేతేన పథా పునరశ్వ-మావర్తయాసి న ఇత్యాహ ।
వాయుర్వై స్తోతా । వాయుమేవాస్య పరస్తా-ద్దధాత్యావృత్త్యై ॥ యథా వై హవిషో గృహీతస్య స్కన్దతి । ఏవం-వాఁ ఏతదశ్వస్య స్కన్దతి । యదస్యోపాకృతస్య లోమాని శీయన్తే । యద్వాలేషు కాచానావయన్తి ।
లోమాన్యేవాస్య తథ్సమ్భరన్తి ॥ 15 ॥
వాయుర్వై స్తోతా । వాయుమేవాస్య పరస్తా-ద్దధాత్యావృత్త్యై ॥ యథా వై హవిషో గృహీతస్య స్కన్దతి । ఏవం-వాఁ ఏతదశ్వస్య స్కన్దతి । యదస్యోపాకృతస్య లోమాని శీయన్తే । యద్వాలేషు కాచానావయన్తి ।
లోమాన్యేవాస్య తథ్సమ్భరన్తి ॥ 15 ॥
భూర్భువస్సువరితి ప్రాజాపత్యా-భిరావయన్తి । ప్రాజాపత్యో వా అశ్వః ।
స్వయైవైన-న్దేవతయా సమద్ర్ధయన్తి ॥ భూరితి మహిషీ । భువ ఇతి వావాతా ।
సువరితి పరివృక్తీ । ఏషాం-లోఁకానా-మభిజిత్యై ॥ హిరణ్యయాః కాచా భవన్తి । జ్యోతిర్వై హిరణ్యమ్ । రాష్ట్రమశ్వమేధః ॥ 16 ॥
స్వయైవైన-న్దేవతయా సమద్ర్ధయన్తి ॥ భూరితి మహిషీ । భువ ఇతి వావాతా ।
సువరితి పరివృక్తీ । ఏషాం-లోఁకానా-మభిజిత్యై ॥ హిరణ్యయాః కాచా భవన్తి । జ్యోతిర్వై హిరణ్యమ్ । రాష్ట్రమశ్వమేధః ॥ 16 ॥
జ్యోతిశ్చైవాస్మై రాష్ట్ర-ఞ్చ సమీచీ దధాతి ॥ సహస్ర-మ్భవన్తి । సహస్ర సమ్మిత-స్సువర్గో లోకః । సువర్గస్య లోకస్యా-భిజిత్యై ॥
అప వా ఏతస్మాత్తేజ ఇన్ద్రియ-మ్పశవ-శ్శ్రీః క్రామన్తి । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
వసవస్త్వా-ఽఞ్జన్తు గాయత్రేణ ఛన్దసేతి మహిష్యభ్యనక్తి । తేజో వా ఆజ్యమ్ । తేజో గాయత్రీ । తేజసైవాస్మై తేజో-ఽవరున్ధే ॥ 17 ॥
అప వా ఏతస్మాత్తేజ ఇన్ద్రియ-మ్పశవ-శ్శ్రీః క్రామన్తి । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
వసవస్త్వా-ఽఞ్జన్తు గాయత్రేణ ఛన్దసేతి మహిష్యభ్యనక్తి । తేజో వా ఆజ్యమ్ । తేజో గాయత్రీ । తేజసైవాస్మై తేజో-ఽవరున్ధే ॥ 17 ॥
రుద్రాస్త్వా-ఽఞ్జన్తు త్రైష్టుభేన ఛన్దసేతి వావాతా । తేజో వా ఆజ్యమ్ । ఇన్ద్రియ-న్త్రిష్టుప్ । తేజసైవాస్మా ఇన్ద్రియమవరున్ధే ।
ఆదిత్యా-స్త్వా-ఽఞ్జన్తు జాగతేన ఛన్దసేతి పరివృక్తీ । తేజో వా ఆజ్యమ్ । పశవో జగతీ ।
తేజసైవాస్మై పశూనవరున్ధే ॥
పత్నయో-ఽభ్యఞ్జన్తి । శ్రియా వా ఏత-ద్రూపమ్ ॥ 18 ॥
ఆదిత్యా-స్త్వా-ఽఞ్జన్తు జాగతేన ఛన్దసేతి పరివృక్తీ । తేజో వా ఆజ్యమ్ । పశవో జగతీ ।
తేజసైవాస్మై పశూనవరున్ధే ॥
పత్నయో-ఽభ్యఞ్జన్తి । శ్రియా వా ఏత-ద్రూపమ్ ॥ 18 ॥
యత్పత్నయః । శ్రియ-మేవాస్మి-న్తద్దధతి ।
నాస్మాత్తేజ ఇన్ద్రియ-మ్పశవ-శ్శ్రీరపక్రామన్తి ॥
లాజీ(3)ఞ్ఛాచీ(3)న్. యశో మమాఁ(4) ఇత్యతిరిక్త-మన్నమశ్వాయో పాహరన్తి ।
ప్రజామేవాన్నాదీ-ఙ్కుర్వతే ॥
ఏతద్దేవా అన్నమత్తైత-దన్నమద్ధి ప్రజాపత ఇత్యాహ । ప్రజాయామేవాన్నాద్య-న్దధతే ॥
యది నావజిఘ్రత్ । అగ్నిః పశురాసీదిత్యవ-ఘ్రాపయేత్ । అవ హైవ జిఘ్రతి ॥
ఆక్రాన. వాజీ క్రమైరత్య-క్రమీద్వాజీ ద్యౌస్తే పృష్ఠ-మ్పృథివీ
సధస్థమిత్యశ్వ-మనుమన్త్రయతే ।
ఏషాం-లోఁకానా-మభిజిత్యై ॥
సమిద్ధో అఞ్జన్కృదర-మ్మతీనా-మిత్యశ్వస్యా ప్రియో భవన్తి సరూపత్వాయ ॥ 19 ॥
నాస్మాత్తేజ ఇన్ద్రియ-మ్పశవ-శ్శ్రీరపక్రామన్తి ॥
లాజీ(3)ఞ్ఛాచీ(3)న్. యశో మమాఁ(4) ఇత్యతిరిక్త-మన్నమశ్వాయో పాహరన్తి ।
ప్రజామేవాన్నాదీ-ఙ్కుర్వతే ॥
ఏతద్దేవా అన్నమత్తైత-దన్నమద్ధి ప్రజాపత ఇత్యాహ । ప్రజాయామేవాన్నాద్య-న్దధతే ॥
యది నావజిఘ్రత్ । అగ్నిః పశురాసీదిత్యవ-ఘ్రాపయేత్ । అవ హైవ జిఘ్రతి ॥
ఆక్రాన. వాజీ క్రమైరత్య-క్రమీద్వాజీ ద్యౌస్తే పృష్ఠ-మ్పృథివీ
సధస్థమిత్యశ్వ-మనుమన్త్రయతే ।
ఏషాం-లోఁకానా-మభిజిత్యై ॥
సమిద్ధో అఞ్జన్కృదర-మ్మతీనా-మిత్యశ్వస్యా ప్రియో భవన్తి సరూపత్వాయ ॥ 19 ॥
(పరితస్థుష ఇత్యాహే - మే ఏవాస్మై యునక్త్య - భిజిత్యై-భర-న్త్యశ్వమేధో - రున్ధే - రూపమ్ - జిఘ్రతి త్రీణి చ) (అ. 4)
అనువాకం 5 - బ్రహ్మోద్యనామకః హోతృబ్రాహ్మణోస్సంవాఁదః
తేజసా వా ఏష బ్రహ్మవర్చసేన వ్యృద్ధ్యతే । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
హోతా చ బ్రహ్మా చ బ్రహ్మోద్యం-వఁదతః ।
తేజసా చైవైన-మ్బ్రహ్మవర్చసేన చ సమద్ర్ధయతః ॥ దక్షిణతో బ్రహ్మా భవతి ।
దక్షిణత ఆయతనో వై బ్రహ్మా । బార్హస్పత్యో వై బ్రహ్మా ।
బ్రహ్మవర్చసమేవాస్య దక్షిణతో (దక్షిణతో) దధాతి ।
తస్మా-ద్దక్షిణో-ఽద్ర్ధో బ్రహ్మవర్చసితరః ॥
ఉత్తరతో హోతా భవతి ॥ 20 ॥
అనువాకం 5 - బ్రహ్మోద్యనామకః హోతృబ్రాహ్మణోస్సంవాఁదః
తేజసా వా ఏష బ్రహ్మవర్చసేన వ్యృద్ధ్యతే । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
హోతా చ బ్రహ్మా చ బ్రహ్మోద్యం-వఁదతః ।
తేజసా చైవైన-మ్బ్రహ్మవర్చసేన చ సమద్ర్ధయతః ॥ దక్షిణతో బ్రహ్మా భవతి ।
దక్షిణత ఆయతనో వై బ్రహ్మా । బార్హస్పత్యో వై బ్రహ్మా ।
బ్రహ్మవర్చసమేవాస్య దక్షిణతో (దక్షిణతో) దధాతి ।
తస్మా-ద్దక్షిణో-ఽద్ర్ధో బ్రహ్మవర్చసితరః ॥
ఉత్తరతో హోతా భవతి ॥ 20 ॥
ఉత్తరత ఆయతనో వై హోతా । ఆగ్నేయో వై హోతా । తేజో వా అగ్నిః । తేజ ఏవాస్యోత్తరతో దధాతి । తస్మాదుత్తరో-ఽద్ర్ధ-స్తేజస్వితరః ॥
యూపమభితో వదతః । యజమానదేవత్యో వై యూపః । యజమానమేవ తేజసా చ బ్రహ్మవర్చసేన చ సమద్ర్ధయతః ॥
కిగ్గ్ స్విదాసీత్-పూర్వచిత్తి-రిత్యాహ ।
ద్యౌర్వై వృష్టిః పూర్వచిత్తిః ॥ 21 ॥
యూపమభితో వదతః । యజమానదేవత్యో వై యూపః । యజమానమేవ తేజసా చ బ్రహ్మవర్చసేన చ సమద్ర్ధయతః ॥
కిగ్గ్ స్విదాసీత్-పూర్వచిత్తి-రిత్యాహ ।
ద్యౌర్వై వృష్టిః పూర్వచిత్తిః ॥ 21 ॥
దివమేవ వృష్టిమవరున్ధే ॥ కిగ్గ్ స్విదాసీ-ద్బృహద్వయ ఇత్యాహ । అశ్వో వై బృహద్వయః । అశ్వమేవావరున్ధే ॥ కిగ్గ్ స్విదాసీత్-పిశఙ్గిలేత్యాహ । రాత్రిర్వై పిశఙ్గిలా ।
రాత్రిమేవావరున్ధే ॥ కిగ్గ్ స్విదాసీత్-పిలిప్పిలేత్యాహ । శ్రీర్వై పిలిప్పిలా । అన్నాద్యమేవావరున్ధే ॥ 22 ॥
రాత్రిమేవావరున్ధే ॥ కిగ్గ్ స్విదాసీత్-పిలిప్పిలేత్యాహ । శ్రీర్వై పిలిప్పిలా । అన్నాద్యమేవావరున్ధే ॥ 22 ॥
క-స్స్విదేకాకీ చరతీత్యాహ । అసౌ వా ఆదిత్య ఏకాకీ చరతి । తేజ ఏవావరున్ధే ॥
క ఉ స్విజ్జాయతే పునరిత్యాహ ।
చన్ద్రమా వై జాయతే పునః ।
ఆయురేవావరున్ధే ॥
కిగ్గ్ స్విద్ధిమస్య భేషజమిత్యాహ ।
అగ్నిర్వై హిమస్య భేషజమ్ । బ్రహ్మవర్చసమేవావరున్ధే ॥
కిగ్గ్ స్విదా-వపన-మ్మహదిత్యాహ ॥ 23 ॥
క ఉ స్విజ్జాయతే పునరిత్యాహ ।
చన్ద్రమా వై జాయతే పునః ।
ఆయురేవావరున్ధే ॥
కిగ్గ్ స్విద్ధిమస్య భేషజమిత్యాహ ।
అగ్నిర్వై హిమస్య భేషజమ్ । బ్రహ్మవర్చసమేవావరున్ధే ॥
కిగ్గ్ స్విదా-వపన-మ్మహదిత్యాహ ॥ 23 ॥
అయం-వైఁ లోక ఆవపన-మ్మహత్ ।
అస్మిన్నేవ లోకే ప్రతితిష్ఠతి ॥
పృచ్ఛామి త్వా పరమన్త-మ్పృథివ్యా ఇత్యాహ । వేదిర్వై పరో-ఽన్తః పృథివ్యాః ।
వేదిమేవావరున్ధే ॥ పృచ్ఛామి త్వా భువనస్య నాభిమిత్యాహ ।
యజ్ఞో వై భువనస్య నాభిః । యజ్ఞమేవావరున్ధే ॥
పృచ్ఛామి త్వా వృష్ణో అశ్వస్య రేత ఇత్యాహ ।
సోమో వై వృష్ణో అశ్వస్య రేతః । సోమపీథ-మేవావరున్ధే ॥
పృచ్ఛామి వాచః పరమం-వ్యోఁమేత్యాహ । బ్రహ్మ వై వాచః పరమం-వ్యోఁమ ।
బ్రహ్మవర్చస-మేవావరున్ధే ॥ 24 ॥
అస్మిన్నేవ లోకే ప్రతితిష్ఠతి ॥
పృచ్ఛామి త్వా పరమన్త-మ్పృథివ్యా ఇత్యాహ । వేదిర్వై పరో-ఽన్తః పృథివ్యాః ।
వేదిమేవావరున్ధే ॥ పృచ్ఛామి త్వా భువనస్య నాభిమిత్యాహ ।
యజ్ఞో వై భువనస్య నాభిః । యజ్ఞమేవావరున్ధే ॥
పృచ్ఛామి త్వా వృష్ణో అశ్వస్య రేత ఇత్యాహ ।
సోమో వై వృష్ణో అశ్వస్య రేతః । సోమపీథ-మేవావరున్ధే ॥
పృచ్ఛామి వాచః పరమం-వ్యోఁమేత్యాహ । బ్రహ్మ వై వాచః పరమం-వ్యోఁమ ।
బ్రహ్మవర్చస-మేవావరున్ధే ॥ 24 ॥
(హోతా భవతి - వై వృష్టిః పూర్వచిత్తి - రన్నాద్యమేవావరున్ధే - మహదిత్యాహ - సోమో వై వృష్ణో అశ్వస్య రేతశ్చత్వారి చ) (అ. 5)
అనువాకం 6 - అశ్వస్య మృతోపచార-స్సఞ్జ్ఞపనప్రకారః
అప వా ఏతస్మా-త్ప్రాణాః క్రామన్తి । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
ప్రాణాయ స్వాహా వ్యానాయ స్వాహేతి సఞ్జ్ఞప్యమాన ఆహుతీ-ర్జుహోతి ।
ప్రాణానేవాస్మిన్దధాతి । నాస్మాత్ప్రాణా అపక్రామన్తి ॥ అవన్తీః-స్థావన్తీ-స్త్వా-ఽవన్తు । ప్రియ-న్త్వా ప్రియాణామ్ । వర్షిష్ఠమాప్యానామ్ । నిధీనా-న్త్వా నిధిపతిగ్ం హవామహే
వసోమ-మేత్యాహ ।
అపైవాస్మై తద్ధ్నువతే ॥ 25 ॥
అనువాకం 6 - అశ్వస్య మృతోపచార-స్సఞ్జ్ఞపనప్రకారః
అప వా ఏతస్మా-త్ప్రాణాః క్రామన్తి । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
ప్రాణాయ స్వాహా వ్యానాయ స్వాహేతి సఞ్జ్ఞప్యమాన ఆహుతీ-ర్జుహోతి ।
ప్రాణానేవాస్మిన్దధాతి । నాస్మాత్ప్రాణా అపక్రామన్తి ॥ అవన్తీః-స్థావన్తీ-స్త్వా-ఽవన్తు । ప్రియ-న్త్వా ప్రియాణామ్ । వర్షిష్ఠమాప్యానామ్ । నిధీనా-న్త్వా నిధిపతిగ్ం హవామహే
వసోమ-మేత్యాహ ।
అపైవాస్మై తద్ధ్నువతే ॥ 25 ॥
అథో ధువన్త్యేవైనమ్ । అథో న్యేవాస్మై హ్నువతే ॥ త్రిః పరియన్తి । త్రయ ఇమే లోకాః । ఏభ్య ఏవైనం-లోఁకేభ్యో ధువతే ॥ త్రిః పునః పరియన్తి । షట్-థ్సమ్పద్యన్తే । షడ్వా ఋతవః ।
ఋతుభిరేవైన-న్ధువతే ॥ అప వా ఏతేభ్యః ప్రాణాః క్రామన్తి ॥ 26 ॥
ఋతుభిరేవైన-న్ధువతే ॥ అప వా ఏతేభ్యః ప్రాణాః క్రామన్తి ॥ 26 ॥
యే యజ్ఞే ధువన-న్తన్వతే । నవకృత్వః పరియన్తి । నవ వై పురుషే ప్రాణాః ।
ప్రాణానేవాత్మన్దధతే । నైభ్యః ప్రాణా అపక్రామన్తి ॥ అమ్బే అమ్బాల్యమ్బిక ఇతి పత్నీముదానయతి । అహ్వతైవైనామ్ ॥
సుభగే కామ్పీల-వాసినీత్యాహ । తప ఏవైనా-ముపనయతి ॥ సువర్గే లోకే సమ్ప్రోర్ణ్వాథా-మిత్యాహ ॥ 27 ॥
ప్రాణానేవాత్మన్దధతే । నైభ్యః ప్రాణా అపక్రామన్తి ॥ అమ్బే అమ్బాల్యమ్బిక ఇతి పత్నీముదానయతి । అహ్వతైవైనామ్ ॥
సుభగే కామ్పీల-వాసినీత్యాహ । తప ఏవైనా-ముపనయతి ॥ సువర్గే లోకే సమ్ప్రోర్ణ్వాథా-మిత్యాహ ॥ 27 ॥
సువర్గమేవైనాం-లోఁక-ఙ్గమయతి ॥
ఆ-ఽహమజాని గర్భధమా త్వమజాసి గర్భధమిత్యాహ । ప్రజా వై పశవో గర్భః । ప్రజామేవ పశూనాత్మన్ధత్తే ॥
దేవా వా అశ్వమేధే పవమానే । సువర్గం-లోఁక-న్న ప్రాజానన్న్ । తమశ్వః ప్రాజానాత్ । యథ్సూచీభి-రసిపథా-న్కల్పయన్తి ।
సువర్గస్య లోకస్య ప్రజ్ఞాత్యై ॥ గాయత్రీ త్రిష్టుబ్జగతీత్యాహ ॥ 28 ॥
ఆ-ఽహమజాని గర్భధమా త్వమజాసి గర్భధమిత్యాహ । ప్రజా వై పశవో గర్భః । ప్రజామేవ పశూనాత్మన్ధత్తే ॥
దేవా వా అశ్వమేధే పవమానే । సువర్గం-లోఁక-న్న ప్రాజానన్న్ । తమశ్వః ప్రాజానాత్ । యథ్సూచీభి-రసిపథా-న్కల్పయన్తి ।
సువర్గస్య లోకస్య ప్రజ్ఞాత్యై ॥ గాయత్రీ త్రిష్టుబ్జగతీత్యాహ ॥ 28 ॥
యథా యజురేవైతత్ ॥ త్రయ్య-స్సూచ్యో భవన్తి ।
అయస్మయ్యో రజతా హరిణ్యః । అస్య వై లోకస్య రూపమయస్మయ్యః । అన్తరిక్షస్య రజతాః । దివో హరిణ్యః । దిశో వా అయస్మయ్యః ।
అవాన్తరదిశా రజతాః । ఊద్ర్ధ్వా హరిణ్యః ।
దిశ ఏవాస్మై కల్పయతి ॥
కస్త్వా-ఛ్యతి కస్త్వా విశాస్తీ-త్యాహా హిగ్ంసాయై ॥ 29 ॥
అయస్మయ్యో రజతా హరిణ్యః । అస్య వై లోకస్య రూపమయస్మయ్యః । అన్తరిక్షస్య రజతాః । దివో హరిణ్యః । దిశో వా అయస్మయ్యః ।
అవాన్తరదిశా రజతాః । ఊద్ర్ధ్వా హరిణ్యః ।
దిశ ఏవాస్మై కల్పయతి ॥
కస్త్వా-ఛ్యతి కస్త్వా విశాస్తీ-త్యాహా హిగ్ంసాయై ॥ 29 ॥
(హ్నువతే-క్రామ-న్త్యూర్ణ్వాథామిత్యాహ-జగతీత్యాహ-కల్పయత్యేక-ఞ్చ) (అ. 6)
అనువాకం 7 - తత్ర మన్త్రాః
అప వా ఏతస్మాచ్ఛ్రీ రాష్ట్ర-ఙ్క్రామతి । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
ఊద్ర్ధ్వామేనా-ముచ్ఛ్రయతా-దిత్యాహ ।
శ్రీర్వై రాష్ట్రమశ్వమేధః ।
శ్రియమేవాస్మ రాష్ట్రమూద్ర్ధ్వ-ముచ్ఛ్రయతి ॥ వేణుభార-ఙ్గిరావి-వేత్యాహ ।
రాష్ట్రం-వైఁ భారః । రాష్ట్రమేవాస్మై పర్యూహతి ॥ అథాస్యా మద్ధ్యమేధతా-మిత్యాహ । శ్రీర్వై రాష్ట్రస్య మద్ధ్యమ్ ॥ 30 ॥
అనువాకం 7 - తత్ర మన్త్రాః
అప వా ఏతస్మాచ్ఛ్రీ రాష్ట్ర-ఙ్క్రామతి । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
ఊద్ర్ధ్వామేనా-ముచ్ఛ్రయతా-దిత్యాహ ।
శ్రీర్వై రాష్ట్రమశ్వమేధః ।
శ్రియమేవాస్మ రాష్ట్రమూద్ర్ధ్వ-ముచ్ఛ్రయతి ॥ వేణుభార-ఙ్గిరావి-వేత్యాహ ।
రాష్ట్రం-వైఁ భారః । రాష్ట్రమేవాస్మై పర్యూహతి ॥ అథాస్యా మద్ధ్యమేధతా-మిత్యాహ । శ్రీర్వై రాష్ట్రస్య మద్ధ్యమ్ ॥ 30 ॥
శ్రియమేవా-వరున్ధే ॥ శీతే వాతే పునన్ని-వేత్యాహ । క్షేమో వై రాష్ట్రస్య శీతో వాతః । క్షేమమేవా-వరున్ధే ॥ యద్ధరిణీ యవమత్తీత్యాహ । విడ్వై హరిణీ । రాష్ట్రం-యఁవః । విశ-ఞ్చైవాస్మై రాష్ట్ర-ఞ్చ సమీచీ దధాతి ॥
న పుష్ట-మ్పశు మన్యత ఇత్యాహ ।
తస్మా-ద్రాజా పశూన్న పుష్యతి ॥ 31 ॥
న పుష్ట-మ్పశు మన్యత ఇత్యాహ ।
తస్మా-ద్రాజా పశూన్న పుష్యతి ॥ 31 ॥
శూద్రా యదర్యజారా న పోషాయ ధనాయతీత్యాహ ।
తస్మా-ద్వైశీపుత్ర-న్నాభిషిఞ్చన్తే ॥ ఇయం-యఁకా శకున్తికేత్యాహ । విడ్వై శకున్తికా । రాష్ట్రమశ్వమేధః । విశ-ఞ్చైవాస్మై రాష్ట్ర-ఞ్చ సమీచీ దధాతి ॥
ఆహలమితి సర్పతీత్యాహ । తస్మా-ద్రాష్ట్రాయ విశః సర్పన్తి ॥ ఆహత-ఙ్గభే పస ఇత్యాహ । విడ్వై గభః ॥ 32 ॥
తస్మా-ద్వైశీపుత్ర-న్నాభిషిఞ్చన్తే ॥ ఇయం-యఁకా శకున్తికేత్యాహ । విడ్వై శకున్తికా । రాష్ట్రమశ్వమేధః । విశ-ఞ్చైవాస్మై రాష్ట్ర-ఞ్చ సమీచీ దధాతి ॥
ఆహలమితి సర్పతీత్యాహ । తస్మా-ద్రాష్ట్రాయ విశః సర్పన్తి ॥ ఆహత-ఙ్గభే పస ఇత్యాహ । విడ్వై గభః ॥ 32 ॥
రాష్ట్ర-మ్పసః । రాష్ట్రమవ విశ్యాహన్తి । తస్మా-ద్రాష్ట్రం-విఁశ-ఙ్ఘాతుకమ్ ॥
మాతా చ తే పితా చ త ఇత్యాహ । ఇయం-వైఁ మాతా । అసౌ పితా । ఆభ్యామేవైన-మ్పరిదదాతి ॥
అగ్రం-వృఁక్షస్య రోహత ఇత్యాహ ।
శ్రీర్వై వక్షస్యాగ్రమ్ । శ్రియమేవావరున్ధే ॥ 33 ॥
మాతా చ తే పితా చ త ఇత్యాహ । ఇయం-వైఁ మాతా । అసౌ పితా । ఆభ్యామేవైన-మ్పరిదదాతి ॥
అగ్రం-వృఁక్షస్య రోహత ఇత్యాహ ।
శ్రీర్వై వక్షస్యాగ్రమ్ । శ్రియమేవావరున్ధే ॥ 33 ॥
ప్రసులామీతి తే పితా గభే ముష్టిమతగ్ంసయ-దిత్యాహ । విడ్వై గభః । రాష్ట్ర-మ్ముష్టిః । రాష్ట్రమేవ విశ్యాహన్తి । తస్మా-ద్రాష్ట్రం-విఁశ-ఙ్ఘాతుకమ్ ॥ అప వా ఏతేభ్యః ప్రాణాః క్రామన్తి । యే యజ్ఞే-ఽపూతం-వఁదన్తి ।
దధిక్రావ్.ణ్ణో అకారిషమితి సురభి-మతీమృచం-వఁదన్తి ।
ప్రాణా వై సురభయః । ప్రాణానేవాత్మన్దధతే । నైభ్యః ప్రాణా అపక్రామన్తి ॥
ఆపో హిష్ఠా మయోభువ ఇత్యద్భిర్మార్జయన్తే । ఆపో వై సర్వా దేవతాః ।
దేవతాభిరే-వాత్మాన-మ్పవయన్తే ॥ 34 ॥
దధిక్రావ్.ణ్ణో అకారిషమితి సురభి-మతీమృచం-వఁదన్తి ।
ప్రాణా వై సురభయః । ప్రాణానేవాత్మన్దధతే । నైభ్యః ప్రాణా అపక్రామన్తి ॥
ఆపో హిష్ఠా మయోభువ ఇత్యద్భిర్మార్జయన్తే । ఆపో వై సర్వా దేవతాః ।
దేవతాభిరే-వాత్మాన-మ్పవయన్తే ॥ 34 ॥
(రాష్ట్రస్య మద్ధ్యమ్ - పుష్యతి - గభో - రున్ధే - దధతే చత్వారి చ) (అ. 7)
అనువాకం 8 - అశ్వమేధస్య తత్పశూనా-ఞ్చ ప్రశంసా
ప్రజాపతిః ప్రజా-స్సృష్ట్వా ప్రేణా-ఽను ప్రావిశత్ । తాభ్యః పున-స్సమ్భవితు-న్నాశక్నోత్ । సో-ఽబ్రవీత్ । ఋద్ధ్నవదిథ్సః । యో మేతః పునః సభంరదితి । త-న్దేవా అశ్వమేధేనైవ సమభరన్న్ । తతో వై త ఆద్ర్ధ్నువన్న । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
ప్రజాపతిమేవ సమ్భరత్యృద్ధ్నోతి ॥ పురుషమాలభతే ॥ 35 ॥
అనువాకం 8 - అశ్వమేధస్య తత్పశూనా-ఞ్చ ప్రశంసా
ప్రజాపతిః ప్రజా-స్సృష్ట్వా ప్రేణా-ఽను ప్రావిశత్ । తాభ్యః పున-స్సమ్భవితు-న్నాశక్నోత్ । సో-ఽబ్రవీత్ । ఋద్ధ్నవదిథ్సః । యో మేతః పునః సభంరదితి । త-న్దేవా అశ్వమేధేనైవ సమభరన్న్ । తతో వై త ఆద్ర్ధ్నువన్న । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
ప్రజాపతిమేవ సమ్భరత్యృద్ధ్నోతి ॥ పురుషమాలభతే ॥ 35 ॥
వైరాజో వై పురుషః । విరాజ-మేవాలభతే । అథో అన్నం-వైఁ విరాట్ । అన్నమేవావరున్ధే ॥ అశ్వమాలభతే । ప్రాజాపత్యో వా అశ్వః ।
ప్రజాపతి-మేవాలభతే । అథో శ్రీర్వా ఏకశఫమ్ ।
శ్రియ-మేవావరున్ధే ॥ గామాలభతే ॥ 36 ॥
ప్రజాపతి-మేవాలభతే । అథో శ్రీర్వా ఏకశఫమ్ ।
శ్రియ-మేవావరున్ధే ॥ గామాలభతే ॥ 36 ॥
యజ్ఞో వై గౌః । యజ్ఞమేవాలభతే ।
అథో అన్నం-వైఁ గౌః । అన్నమేవావరున్ధే ॥
అజావీ ఆలభతే భూమ్నే । అథో పుష్టిర్వై భూమా ।
పుష్టిమేవావరున్ధే ॥
పర్యగ్నికృత-మ్పురుష-ఞ్చారణ్యాగ్-శ్చో-థ్సృజన్త్యహిగ్ంసాయై ॥ ఉభౌ వా ఏతౌ పశూ ఆలభ్యేతే । యశ్చావమో యశ్చ పరమః ।
తే-ఽస్యోభయే యజ్ఞే బద్ధాః । అభీష్టా అభిప్రీతాః । అభిజితా అభిహుతా భవన్తి ॥ నైన-న్దఙ్క్ష్ణవః పశవో యజ్ఞే బద్ధాః ।
అభీష్టా అభిప్రీతాః । అభిజితా అభిహుతా హిగ్ంసన్తి । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే । య ఉ చైనమేవం-వేఁద ॥ 37 ॥
అథో అన్నం-వైఁ గౌః । అన్నమేవావరున్ధే ॥
అజావీ ఆలభతే భూమ్నే । అథో పుష్టిర్వై భూమా ।
పుష్టిమేవావరున్ధే ॥
పర్యగ్నికృత-మ్పురుష-ఞ్చారణ్యాగ్-శ్చో-థ్సృజన్త్యహిగ్ంసాయై ॥ ఉభౌ వా ఏతౌ పశూ ఆలభ్యేతే । యశ్చావమో యశ్చ పరమః ।
తే-ఽస్యోభయే యజ్ఞే బద్ధాః । అభీష్టా అభిప్రీతాః । అభిజితా అభిహుతా భవన్తి ॥ నైన-న్దఙ్క్ష్ణవః పశవో యజ్ఞే బద్ధాః ।
అభీష్టా అభిప్రీతాః । అభిజితా అభిహుతా హిగ్ంసన్తి । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే । య ఉ చైనమేవం-వేఁద ॥ 37 ॥
(లభతే - గామాలభతే - పరమో-ఽష్టౌ చ) (అ. 8)
అనువాకం 9 - ఉత్తమే-ఽహని ప్రశవః
ప్రథమేన వా ఏష స్తోమన రాద్ధ్వా ।
చతుష్టోమేన కృతేనాయానా-ముత్తరే-ఽహన్న్ ।
ఏకవిగ్ంశే ప్రతిష్ఠాయా-మ్ప్రతితిష్ఠతి ॥
ఏకవిగ్ంశా-త్ప్రతిష్ఠాయా ఋతూనన్వారోహతి । ఋతవో వై పృష్ఠాని । ఋతవః సంవఁథ్సరః । ఋతుష్వేవ సంవఁథ్సరే ప్రతిష్ఠాయ । దేవతా అభ్యారోహతి । శక్వరయః పృష్ఠ-మ్భవన్త్య-న్యదన్య-చ్ఛన్దః । అన్యే-ఽన్యే వా ఏతే పశవ ఆలభ్యన్తే ॥ 38 ॥
అనువాకం 9 - ఉత్తమే-ఽహని ప్రశవః
ప్రథమేన వా ఏష స్తోమన రాద్ధ్వా ।
చతుష్టోమేన కృతేనాయానా-ముత్తరే-ఽహన్న్ ।
ఏకవిగ్ంశే ప్రతిష్ఠాయా-మ్ప్రతితిష్ఠతి ॥
ఏకవిగ్ంశా-త్ప్రతిష్ఠాయా ఋతూనన్వారోహతి । ఋతవో వై పృష్ఠాని । ఋతవః సంవఁథ్సరః । ఋతుష్వేవ సంవఁథ్సరే ప్రతిష్ఠాయ । దేవతా అభ్యారోహతి । శక్వరయః పృష్ఠ-మ్భవన్త్య-న్యదన్య-చ్ఛన్దః । అన్యే-ఽన్యే వా ఏతే పశవ ఆలభ్యన్తే ॥ 38 ॥
ఉతేవ గ్రామ్యాః । ఉతేవారణ్యాః । అహరేవ రూపేణ సమద్ర్ధయతి । అథో అహ్న ఏవైష బలిర్హ్రియతే ॥ తదాహుః । అపశవో వా ఏతే ।
యదజా-వయశ్చారణ్యాశ్చ । ఏతే వై సర్వే పశవః । యద్గవ్యా ఇతి ।
గవ్యా-న్పశూనుత్తమే-ఽహన్నాలభతే ॥ 39 ॥
యదజా-వయశ్చారణ్యాశ్చ । ఏతే వై సర్వే పశవః । యద్గవ్యా ఇతి ।
గవ్యా-న్పశూనుత్తమే-ఽహన్నాలభతే ॥ 39 ॥
తేనైవోభయా-న్పశూనవరున్ధే ॥ ప్రాజాపత్యా భవన్తి । అనభిజితస్యా-భిజిత్యై ॥ సౌరీర్నవ శ్వేతావశా అనూబన్ధ్యా భవన్తి ।
అన్తత ఏవ బహ్మవర్చసమవరున్ధే ॥
సోమాయ స్వరాజ్ఞే-ఽనోవాహా-వనడ్వాహావితి ద్వన్ద్వినః పశూనాలభతే ।
అహోరాత్రాణా-మభిజిత్యై ॥ పశుభిర్వా ఏష వ్యృద్ధ్యతే । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
ఛగల-ఙ్కల్మాష-ఙ్కికిదీవిం-విఁదీగయమితి త్వాష్ట్రా-న్పశూనాలభతే ।
పశుభిరేవాత్మానగ్ం సమద్ర్ధయతి ॥
ఋతుభిర్వా ఏష వ్యృద్ధ్యతే । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
పిశఙ్గా-స్త్రయో వాసన్తా ఇత్యృతు-పశూనాలభతే । ఋతుభిరే-వాత్మానగ్ం సమద్ర్ధయతి ॥
ఆ వా ఏష పశుభ్యో వృశ్చ్యతే ।
యో-ఽశ్వమేధేన యజతే । పర్యగ్నికృతా ఉథ్సృజన్త్యనావ్రస్కాయ ॥ 40 ॥
అన్తత ఏవ బహ్మవర్చసమవరున్ధే ॥
సోమాయ స్వరాజ్ఞే-ఽనోవాహా-వనడ్వాహావితి ద్వన్ద్వినః పశూనాలభతే ।
అహోరాత్రాణా-మభిజిత్యై ॥ పశుభిర్వా ఏష వ్యృద్ధ్యతే । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
ఛగల-ఙ్కల్మాష-ఙ్కికిదీవిం-విఁదీగయమితి త్వాష్ట్రా-న్పశూనాలభతే ।
పశుభిరేవాత్మానగ్ం సమద్ర్ధయతి ॥
ఋతుభిర్వా ఏష వ్యృద్ధ్యతే । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
పిశఙ్గా-స్త్రయో వాసన్తా ఇత్యృతు-పశూనాలభతే । ఋతుభిరే-వాత్మానగ్ం సమద్ర్ధయతి ॥
ఆ వా ఏష పశుభ్యో వృశ్చ్యతే ।
యో-ఽశ్వమేధేన యజతే । పర్యగ్నికృతా ఉథ్సృజన్త్యనావ్రస్కాయ ॥ 40 ॥
(లభ్యన్తే - లభతే - త్వాష్ట్రా-న్పశూనాలభతే-ఽష్టౌ చ) (అ. 9)
అనువాకం 10 - మహిమాభిధానౌ ప్రహౌ
ప్రజాపతి-రకామయత మహానన్నాద-స్స్యామితి ।
స ఏతావశ్వమేధే మహిమానావపశ్యత్ । తావగృహ్ణీత । తతో వై స మహానన్నాదో-ఽభవత్ । యః కామయేత మహానన్నాద-స్స్యామితి । స ఏతావశ్వమేధే మహిమానౌ గృహ్ణీత ।
మహానేవాన్నాదో భవతి ॥ యజమానదేవత్యా వై వపా । రాజా మహిమా ।
యద్వపా-మ్మహిమ్నోభయతః పరియజతి ।
యజమానమేవ రాజ్యేనోభయతః పరిగృహ్ణాతి ॥
పురస్తా-థ్స్వాహాకారా వా అన్యే దేవాః ।
ఉపరిష్టా-థ్స్వాహాకారా అన్యే । తే వా ఏతే-ఽశ్వ ఏవ మేద్ధ్య ఉభయే-ఽవరుద్ధ్యన్తే ।
యద్వపా-మ్మహిమ్నోభయతః పరియజతి । తానేవోభయా-న్ప్రీణాతి ॥ 41 ॥
అనువాకం 10 - మహిమాభిధానౌ ప్రహౌ
ప్రజాపతి-రకామయత మహానన్నాద-స్స్యామితి ।
స ఏతావశ్వమేధే మహిమానావపశ్యత్ । తావగృహ్ణీత । తతో వై స మహానన్నాదో-ఽభవత్ । యః కామయేత మహానన్నాద-స్స్యామితి । స ఏతావశ్వమేధే మహిమానౌ గృహ్ణీత ।
మహానేవాన్నాదో భవతి ॥ యజమానదేవత్యా వై వపా । రాజా మహిమా ।
యద్వపా-మ్మహిమ్నోభయతః పరియజతి ।
యజమానమేవ రాజ్యేనోభయతః పరిగృహ్ణాతి ॥
పురస్తా-థ్స్వాహాకారా వా అన్యే దేవాః ।
ఉపరిష్టా-థ్స్వాహాకారా అన్యే । తే వా ఏతే-ఽశ్వ ఏవ మేద్ధ్య ఉభయే-ఽవరుద్ధ్యన్తే ।
యద్వపా-మ్మహిమ్నోభయతః పరియజతి । తానేవోభయా-న్ప్రీణాతి ॥ 41 ॥
(పరియజతి షట్చ) (అ. 10)
అనువాకం 11 - శరీరహోమా-స్స్విష్టకృదాదయశ్చ
వైశ్వదేవో వా అశ్వః । తం-యఁత్ప్రాజాపత్య-ఙ్కుర్యాత్ । యా దేవతా అపిభాగాః ।
తా భాగధేయేన వ్యద్ర్ధయేత్ । దేవతాభ్య-స్సమద-న్దద్ధ్యాత్ । స్తేగాన్-దగ్గ్ష్ట్రాభ్యా-మ్మణ్డూకా-ఞ్జమ్భ్యే-భిరితి ।
ఆజ్య-మవదాన-ఙ్కృత్వా ప్రతిసఙ్ఖ్యాయ-మాహుతీ-ర్జుహోతి । యా ఏవ దేవతా అపిభాగాః । తా భాగధేయేన సమద్ర్ధయతి ।
న దేవతాభ్య-స్సమద-న్దధాతి ॥ 42 ॥
అనువాకం 11 - శరీరహోమా-స్స్విష్టకృదాదయశ్చ
వైశ్వదేవో వా అశ్వః । తం-యఁత్ప్రాజాపత్య-ఙ్కుర్యాత్ । యా దేవతా అపిభాగాః ।
తా భాగధేయేన వ్యద్ర్ధయేత్ । దేవతాభ్య-స్సమద-న్దద్ధ్యాత్ । స్తేగాన్-దగ్గ్ష్ట్రాభ్యా-మ్మణ్డూకా-ఞ్జమ్భ్యే-భిరితి ।
ఆజ్య-మవదాన-ఙ్కృత్వా ప్రతిసఙ్ఖ్యాయ-మాహుతీ-ర్జుహోతి । యా ఏవ దేవతా అపిభాగాః । తా భాగధేయేన సమద్ర్ధయతి ।
న దేవతాభ్య-స్సమద-న్దధాతి ॥ 42 ॥
చతుర్దశైతా-ననువాకాఞ్జుహోత్య-నన్తరిత్యై ॥
ప్రయాసాయ స్వాహేతి పఞ్చదశమ్ । పఞ్చదశ వా అద్ర్ధమాసస్య రాత్రయః ।
అద్ర్ధమాసశ-స్సంవఁథ్సర ఆప్యతే ॥ దేవాసురా-స్సంయఁన్త్తా ఆసన్న్ ।
తే-ఽబ్రువన్నగ్నయః స్విష్టకృతః । అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య వయముద్ధార-ముద్ధరామహై ।
అథైతానభి-భవామేతి । తే లోహిత-ముదహరన్త ।
తతో దేవా అభవన్న్ ॥ 43 ॥
ప్రయాసాయ స్వాహేతి పఞ్చదశమ్ । పఞ్చదశ వా అద్ర్ధమాసస్య రాత్రయః ।
అద్ర్ధమాసశ-స్సంవఁథ్సర ఆప్యతే ॥ దేవాసురా-స్సంయఁన్త్తా ఆసన్న్ ।
తే-ఽబ్రువన్నగ్నయః స్విష్టకృతః । అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య వయముద్ధార-ముద్ధరామహై ।
అథైతానభి-భవామేతి । తే లోహిత-ముదహరన్త ।
తతో దేవా అభవన్న్ ॥ 43 ॥
పరా-ఽసురాః । యథ్స్విష్టకృద్భ్యో లోహిత-ఞ్జుహోతి భ్రాతృవ్యాభిభూత్యై । భవత్యాత్మనా । పరా-ఽస్య భ్రాతృవ్యో భవతి ॥
గోమృగకణ్ఠేన ప్రథమా-మాహుతి-ఞ్జుహోతి ।
పశవో వై గోమృగః । రుద్రో-ఽగ్ని-స్స్విష్టకృత్ । రుద్రాదేవ పశూనన్తర్దధాతి । అథో యత్రైషా-ఽఽహుతిర్-హూయతే ।
న తత్ర రుద్రః పశూనభిమన్యతే ॥ 44 ॥
గోమృగకణ్ఠేన ప్రథమా-మాహుతి-ఞ్జుహోతి ।
పశవో వై గోమృగః । రుద్రో-ఽగ్ని-స్స్విష్టకృత్ । రుద్రాదేవ పశూనన్తర్దధాతి । అథో యత్రైషా-ఽఽహుతిర్-హూయతే ।
న తత్ర రుద్రః పశూనభిమన్యతే ॥ 44 ॥
అశ్వశఫేన ద్వితీయా-మాహుతి-ఞ్జుహోతి । పశవో వా ఏకశఫమ్ । రుద్రో-ఽగ్ని-స్స్విష్టకృత్ । రుద్రాదేవ పశూనన్తర్దధాతి ।
అథో యత్రైషా-ఽఽహుతిరఃఅయతే ।
న తత్ర రుద్రః పశూనభిమన్యతే ॥
అయస్మయేన కమణ్డలునా తృతీయామ్ ।
ఆహుతి-ఞ్జుహోత్యా-యస్యో వై ప్రజాః । రుద్రో-ఽగ్ని-స్స్విష్టకృత్ । రుద్రాదేవ ప్రజా అన్తర్దధాతి । అథో యత్రైషా-ఽఽహుతిర్-హూయతే ।
న తత్ర రుద్రః ప్రజా అభిమన్యతే ॥ 45 ॥
అథో యత్రైషా-ఽఽహుతిరఃఅయతే ।
న తత్ర రుద్రః పశూనభిమన్యతే ॥
అయస్మయేన కమణ్డలునా తృతీయామ్ ।
ఆహుతి-ఞ్జుహోత్యా-యస్యో వై ప్రజాః । రుద్రో-ఽగ్ని-స్స్విష్టకృత్ । రుద్రాదేవ ప్రజా అన్తర్దధాతి । అథో యత్రైషా-ఽఽహుతిర్-హూయతే ।
న తత్ర రుద్రః ప్రజా అభిమన్యతే ॥ 45 ॥
(దధా - త్యభవన్ - మన్యతే - ప్రజా అన్త-ర్దధాతి ద్వే చ) (అ. 11)
అనువాకం 12 - తదుభయహోమమధ్యవర్త్యశ్చస్తోమీయహోమః
అశ్వస్య వా ఆలబ్ధస్య మేధ ఉదక్రామత్ । తదశ్వస్తోమీయ-మభవత్ ।
యదశ్వస్తోమీయ-ఞ్జుహోతి । సమేధమేవైన-మాలభతే ॥ ఆజ్యేన జుహోతి । మేధో వా ఆజ్యమ్ । మేధో-ఽశ్వస్తోమీయమ్ । మేధేనైవాస్మి-న్మేధ-న్దధాతి ॥ షటత్రగ్ంశత-ఞ్జుహోతి ।
షటత్రగ్ంశదక్షరా బృహతీ ॥ 46 ॥
అనువాకం 12 - తదుభయహోమమధ్యవర్త్యశ్చస్తోమీయహోమః
అశ్వస్య వా ఆలబ్ధస్య మేధ ఉదక్రామత్ । తదశ్వస్తోమీయ-మభవత్ ।
యదశ్వస్తోమీయ-ఞ్జుహోతి । సమేధమేవైన-మాలభతే ॥ ఆజ్యేన జుహోతి । మేధో వా ఆజ్యమ్ । మేధో-ఽశ్వస్తోమీయమ్ । మేధేనైవాస్మి-న్మేధ-న్దధాతి ॥ షటత్రగ్ంశత-ఞ్జుహోతి ।
షటత్రగ్ంశదక్షరా బృహతీ ॥ 46 ॥
బార్హతాః పశవః । సా పశూనా-మ్మాత్రా । పశూనేవ మాత్రయా సమద్ర్ధయతి ॥
తా యద్భూయసీర్వా కనీయసీర్వా జుహుయాత్ । పశూన్మాత్రయా వ్యద్ర్ధయేత్ ।
షటత్రగ్ంశత-ఞ్జుహోతి । షటత్రగ్ంశదక్షరా బృహతీ । బార్హతాః పశవః ।
సా పశూనా-మ్మాత్రా । పశూనేవ మాత్రయా సమద్ర్ధయతి ॥ 47 ॥
తా యద్భూయసీర్వా కనీయసీర్వా జుహుయాత్ । పశూన్మాత్రయా వ్యద్ర్ధయేత్ ।
షటత్రగ్ంశత-ఞ్జుహోతి । షటత్రగ్ంశదక్షరా బృహతీ । బార్హతాః పశవః ।
సా పశూనా-మ్మాత్రా । పశూనేవ మాత్రయా సమద్ర్ధయతి ॥ 47 ॥
అశ్వస్తోమీయగ్ం హుత్వా ద్విపదా జుహోతి । ద్విపాద్వై పురుషో ద్విప్రతిష్ఠః ।
తదేన-మ్ప్రతిష్ఠయా సమద్ర్ధయతి ॥ తదాహుః । అశ్వస్తోమీయ-మ్పూర్వగ్ం హోతవ్యా(3)-న్ద్విపదా(3) ఇతి । అశ్వో వా అశ్వస్తోమీయమ్ । పురుషో ద్విపదాః । అశ్వస్తోమీయగ్ం హుత్వా ద్విపదా జుహోతి । తస్మా-ద్ద్విపాచ్చతుష్పాదమత్తి ।
అథో ద్విపద్యేవ చతుష్పదః ప్రతిష్ఠాపయతి ॥ ద్విపదా హుత్వా । నాన్యాముత్తరా-మాహుతి-ఞ్జుహుయాత్ । యదన్యాముత్తరా-మాహుతి-ఞ్జుహుయాత్ ।
ప్ర ప్రతిష్ఠాయాశ్చ్యవేత । ద్విపదా అన్తతో జహోతి ప్రతిష్ఠిత్యై ॥ 48 ॥
తదేన-మ్ప్రతిష్ఠయా సమద్ర్ధయతి ॥ తదాహుః । అశ్వస్తోమీయ-మ్పూర్వగ్ం హోతవ్యా(3)-న్ద్విపదా(3) ఇతి । అశ్వో వా అశ్వస్తోమీయమ్ । పురుషో ద్విపదాః । అశ్వస్తోమీయగ్ం హుత్వా ద్విపదా జుహోతి । తస్మా-ద్ద్విపాచ్చతుష్పాదమత్తి ।
అథో ద్విపద్యేవ చతుష్పదః ప్రతిష్ఠాపయతి ॥ ద్విపదా హుత్వా । నాన్యాముత్తరా-మాహుతి-ఞ్జుహుయాత్ । యదన్యాముత్తరా-మాహుతి-ఞ్జుహుయాత్ ।
ప్ర ప్రతిష్ఠాయాశ్చ్యవేత । ద్విపదా అన్తతో జహోతి ప్రతిష్ఠిత్యై ॥ 48 ॥
(బృహ - త్యద్ర్ధయతి - స్థాపయతి పఞ్చ చ) (అ. 12)
అనువాకం 13 - సంవఁథ్సరానుష్ఠానమిష్టీనామ్
ప్రజాపతి-రశ్వమేధ-మసృజత ।
సో-ఽస్మాథ్సృష్టో-ఽపాక్రామత్ ।
తం-యఁజ్ఞ-క్రతుభి-రన్వైచ్ఛత్ । తం-యఁజ్ఞ-క్రతుభి-ర్నాన్వవిన్దత్ । తమిష్టిభి-రన్వైచ్ఛత్ । తమిష్టిభి-రన్వవిన్దత్ । తదిష్టీనా-మిష్టిత్వమ్ ।
యథ్సంవఁథ్సర-మిష్టిభి-ర్యజతే । అశ్వమేవ తదన్విచ్ఛతి ॥
సావిత్రియో భవన్తి ॥ 49 ॥
అనువాకం 13 - సంవఁథ్సరానుష్ఠానమిష్టీనామ్
ప్రజాపతి-రశ్వమేధ-మసృజత ।
సో-ఽస్మాథ్సృష్టో-ఽపాక్రామత్ ।
తం-యఁజ్ఞ-క్రతుభి-రన్వైచ్ఛత్ । తం-యఁజ్ఞ-క్రతుభి-ర్నాన్వవిన్దత్ । తమిష్టిభి-రన్వైచ్ఛత్ । తమిష్టిభి-రన్వవిన్దత్ । తదిష్టీనా-మిష్టిత్వమ్ ।
యథ్సంవఁథ్సర-మిష్టిభి-ర్యజతే । అశ్వమేవ తదన్విచ్ఛతి ॥
సావిత్రియో భవన్తి ॥ 49 ॥
ఇయం-వైఁ సవితా । యో వా అస్యా-న్నశ్యతి యో నిలయతే । అస్యాం-వాఁవ తం-విఁన్దన్తి । న వా ఇమా-ఙ్కశ్చనేత్యాహుః । తిర్యన్నోద్ర్ధ్వో-ఽత్యేతుమర్హతీతి । యథ్సావిత్రియో భవన్తి ।
సవితృ-ప్రసూత ఏవైనమిచ్ఛతి ॥
ఈశ్వరో వా అశ్వః ప్రముక్తః పరా-మ్పరావత-ఙ్గన్తోః । యథ్సాయ-న్ధృతీర్జుహోతి । అశ్వస్య యత్యై ధృత్యై ॥ 50 ॥
సవితృ-ప్రసూత ఏవైనమిచ్ఛతి ॥
ఈశ్వరో వా అశ్వః ప్రముక్తః పరా-మ్పరావత-ఙ్గన్తోః । యథ్సాయ-న్ధృతీర్జుహోతి । అశ్వస్య యత్యై ధృత్యై ॥ 50 ॥
యత్ప్రాతరిష్టిభి-ర్యజతే । అశ్వమేవ తదన్విచ్ఛతి । యథ్సాయ-న్ధృతీర్జుహోతి । అశ్వస్యైవ యత్యై ధృత్యై । తస్మాథ్సాయ-మ్ప్రజాః, క్షేమ్యా
భవన్తి ॥ యత్ప్రాత-రిష్టిభి-ర్యజతే ।
అశ్వమేవ తదన్విచ్ఛతి । తస్మాద్దివా నష్టైష ఏతి ॥ యత్ప్రాతరిష్టిభి-ర్యజతే సాయ-న్ధృతీర్జుహోతి । అహోరాత్రాభ్యా-మేవైన-మన్విచ్ఛతి । అథో అహోరాత్రాభ్యా-మేవాస్మై యోగక్షేమ-ఙ్కల్పయతి ॥ 51 ॥
భవన్తి ॥ యత్ప్రాత-రిష్టిభి-ర్యజతే ।
అశ్వమేవ తదన్విచ్ఛతి । తస్మాద్దివా నష్టైష ఏతి ॥ యత్ప్రాతరిష్టిభి-ర్యజతే సాయ-న్ధృతీర్జుహోతి । అహోరాత్రాభ్యా-మేవైన-మన్విచ్ఛతి । అథో అహోరాత్రాభ్యా-మేవాస్మై యోగక్షేమ-ఙ్కల్పయతి ॥ 51 ॥
(భవన్తి - ధృత్యా - ఏన మన్విచ్ఛత్యేక-ఞ్చ) (అ. 13)
అనువాకం 14 - తాస్విష్టిషు బ్రాహ్మణరాజన్యయోర్గానమ్
అప వా ఏతస్మాచ్ఛ్రీ రాష్ట్ర-ఙ్క్రామతి । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే । బ్రాహ్మణౌ వీణాగాథినౌ గాయతః । శ్రియా వా ఏత-ద్రూపమ్ । యద్వీణా । శ్రియ-మేవాస్మి-న్తద్ధత్తః । యదా ఖలు వై పురుష-శ్శ్రియమశ్నుతే ।
వీణా-ఽస్మై వాద్యతే ॥ తదాహుః ।
యదుభౌ బ్రాహ్మణౌ గాయేతామ్ ॥ 52 ॥
అనువాకం 14 - తాస్విష్టిషు బ్రాహ్మణరాజన్యయోర్గానమ్
అప వా ఏతస్మాచ్ఛ్రీ రాష్ట్ర-ఙ్క్రామతి । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే । బ్రాహ్మణౌ వీణాగాథినౌ గాయతః । శ్రియా వా ఏత-ద్రూపమ్ । యద్వీణా । శ్రియ-మేవాస్మి-న్తద్ధత్తః । యదా ఖలు వై పురుష-శ్శ్రియమశ్నుతే ।
వీణా-ఽస్మై వాద్యతే ॥ తదాహుః ।
యదుభౌ బ్రాహ్మణౌ గాయేతామ్ ॥ 52 ॥
ప్రభ్రగ్ంశుకా-ఽస్మాచ్ఛ్రీ-స్స్యాత్ ।
న వై బ్రాహ్మణే శ్రీ రమత ఇతి ।
బ్రాహ్మణో-ఽన్యో గాయేత్ । రాజన్యో-ఽన్యః ।
బ్రహ్మ వై బ్రాహ్మణః । క్షత్రగ్ం రాజన్యః ।
తథా హాస్య బ్రహ్మణా చ క్షత్రేణ చోభయత-శ్శ్రీః పరిగృహీతా భవతి ॥
తదాహుః । యదుభౌ దివా గాయేతామ్ ।
అపాస్మా-ద్రాష్ట్ర-ఙ్క్రామేత్ ॥ 53 ॥
న వై బ్రాహ్మణే శ్రీ రమత ఇతి ।
బ్రాహ్మణో-ఽన్యో గాయేత్ । రాజన్యో-ఽన్యః ।
బ్రహ్మ వై బ్రాహ్మణః । క్షత్రగ్ం రాజన్యః ।
తథా హాస్య బ్రహ్మణా చ క్షత్రేణ చోభయత-శ్శ్రీః పరిగృహీతా భవతి ॥
తదాహుః । యదుభౌ దివా గాయేతామ్ ।
అపాస్మా-ద్రాష్ట్ర-ఙ్క్రామేత్ ॥ 53 ॥
న వై బ్రాహ్మణే రాష్ట్రగ్ం రమత ఇతి । యదా ఖలు వై రాజా కామయతే । అథ బ్రాహ్మణ-ఞ్జినాతి । దివా బ్రాహ్మణో గాయేత్ । నక్తగ్ం రాజన్యః ।
బ్రహ్మణో వై రూపమహః । క్షత్రస్య రాత్రిః ।
తథా హాస్య బ్రహ్మణా చ క్షత్రేణ చోభయతో రాష్ట్ర-మ్పరిగృహీత-మ్భవతి ॥ ఇత్యదదా ఇత్యయజథా ఇత్యపచ ఇతి బ్రాహ్మణో గాయేత్ ।
ఇష్టాపూర్తం-వైఁ బ్రాహ్మణస్య ॥ 54 ॥
బ్రహ్మణో వై రూపమహః । క్షత్రస్య రాత్రిః ।
తథా హాస్య బ్రహ్మణా చ క్షత్రేణ చోభయతో రాష్ట్ర-మ్పరిగృహీత-మ్భవతి ॥ ఇత్యదదా ఇత్యయజథా ఇత్యపచ ఇతి బ్రాహ్మణో గాయేత్ ।
ఇష్టాపూర్తం-వైఁ బ్రాహ్మణస్య ॥ 54 ॥
ఇష్టాపూర్తే-నైవైనగ్ం స సమద్ర్ధయతి ॥
ఇత్యజినా ఇత్యయుద్ధ్యథా ఇత్యముగ్ం సగ్రామ్మ-మహన్నితి రాజన్యః । యుద్ధం-వైఁ రాజన్యస్య । యుద్ధేనైవైనగ్ం స సమద్ర్ధయతి ॥ అక్లృప్తా వా ఏతస్యర్తవ ఇత్యాహుః । యో-ఽశ్వమేధేన యజత ఇతి ।
తిస్రో-ఽన్యో గాయతి తిస్రో-ఽన్యః । షట్థ్సమ్పద్యన్తే । షడ్వా ఋతవః ।
ఋతూనేవాస్మై కల్పయతః ॥ తాభ్యాగ్ం సగ్గ్స్థాయామ్ । అనోయుక్తే చ శతే చ దదాతి । శతాయుః పురుష-శ్శతేన్ద్రియః ।
ఆయుష్యేవేన్ద్రియే ప్రతితిష్ఠతి ॥ 55 ॥
ఇత్యజినా ఇత్యయుద్ధ్యథా ఇత్యముగ్ం సగ్రామ్మ-మహన్నితి రాజన్యః । యుద్ధం-వైఁ రాజన్యస్య । యుద్ధేనైవైనగ్ం స సమద్ర్ధయతి ॥ అక్లృప్తా వా ఏతస్యర్తవ ఇత్యాహుః । యో-ఽశ్వమేధేన యజత ఇతి ।
తిస్రో-ఽన్యో గాయతి తిస్రో-ఽన్యః । షట్థ్సమ్పద్యన్తే । షడ్వా ఋతవః ।
ఋతూనేవాస్మై కల్పయతః ॥ తాభ్యాగ్ం సగ్గ్స్థాయామ్ । అనోయుక్తే చ శతే చ దదాతి । శతాయుః పురుష-శ్శతేన్ద్రియః ।
ఆయుష్యేవేన్ద్రియే ప్రతితిష్ఠతి ॥ 55 ॥
(గాయేతామ్ - క్రామే-ద్- బ్రాహ్మణస్య - కల్పయతశ్చత్వారి చ) (అ. 14)
అనువాకం 15 - అవభృథహోమవిశేషాః
సర్వేషు వా ఏషు లోకేషు మృత్యవో-ఽన్వాయత్తాః । తేభ్యో యదాహుతీర్న జుహుయాత్ । లోకే లోక ఏన-మ్మృత్యుర్విన్దేత్ ।
మృత్యవే స్వాహా మృత్యవే స్వాహేత్యభి పూర్వమాహుతీ-ర్జుహోతి ।
లోకాల్లోకాదేవ మృత్యుమవయజతే ।
నైనం-లోఁకే లాకే మృత్యుర్విన్దతి ॥
యదముష్మై స్వాహా-ఽముష్మై స్వాహేతి జుహ్వథ్స-ఞ్చక్షీత । బహు-మ్మృత్యుమమిత్ర-ఙ్కుర్వీత । మృత్యవే స్వాహేత్యేకస్మా ఏవైకా-ఞ్జుహుయాత్ । ఏకో వా అముష్మిన్ ఁలాకే మృత్యుః ॥ 56 ॥
అనువాకం 15 - అవభృథహోమవిశేషాః
సర్వేషు వా ఏషు లోకేషు మృత్యవో-ఽన్వాయత్తాః । తేభ్యో యదాహుతీర్న జుహుయాత్ । లోకే లోక ఏన-మ్మృత్యుర్విన్దేత్ ।
మృత్యవే స్వాహా మృత్యవే స్వాహేత్యభి పూర్వమాహుతీ-ర్జుహోతి ।
లోకాల్లోకాదేవ మృత్యుమవయజతే ।
నైనం-లోఁకే లాకే మృత్యుర్విన్దతి ॥
యదముష్మై స్వాహా-ఽముష్మై స్వాహేతి జుహ్వథ్స-ఞ్చక్షీత । బహు-మ్మృత్యుమమిత్ర-ఙ్కుర్వీత । మృత్యవే స్వాహేత్యేకస్మా ఏవైకా-ఞ్జుహుయాత్ । ఏకో వా అముష్మిన్ ఁలాకే మృత్యుః ॥ 56 ॥
అశనయా మృత్యురేవ । తమేవాముష్మిన్ ఁలోకే-ఽవయజతే ॥ భ్రూణహత్యాయై స్వాహేత్యవభృథ ఆహుతి-ఞ్జుహోతి ।
భ్రూణహత్యామే వా వయజతే ॥ తదాహుః । యద్భ్రూణహత్యా ఽపాత్ర్యా-ఽథ ।
కస్మా-ద్యజ్ఞే-ఽపి క్రియత ఇతి ॥
అమృత్యుర్వా అన్యో భ్రూణహత్యాయా ఇత్యాహుః ।
భ్రూణహత్యా వావ మృత్యురితి ।
యద్భ్రూణహత్యాయై స్వాహేత్యవభృథ ఆహుతి-ఞ్జుహోతి ॥ 57 ॥
భ్రూణహత్యామే వా వయజతే ॥ తదాహుః । యద్భ్రూణహత్యా ఽపాత్ర్యా-ఽథ ।
కస్మా-ద్యజ్ఞే-ఽపి క్రియత ఇతి ॥
అమృత్యుర్వా అన్యో భ్రూణహత్యాయా ఇత్యాహుః ।
భ్రూణహత్యా వావ మృత్యురితి ।
యద్భ్రూణహత్యాయై స్వాహేత్యవభృథ ఆహుతి-ఞ్జుహోతి ॥ 57 ॥
మృత్యుమే వా హుత్యా తర్పయిత్వా పరిపాణ-ఙ్కృత్వా ।
భ్రూణఘ్నే భేషజ-ఙ్కరోతి ॥ ఏతాగ్ం హ వై ముణ్డిభ ఔదన్యవః ।
భ్రూణహత్యాయై ప్రాయశ్చిత్తిం-విఁదాఞ్చకార ।
యో హాస్యాపి ప్రజాయా-మ్బ్రాహ్మణగ్ం హన్తి । సర్వస్మై తస్మై భేషజ-ఙ్కరోతి ॥
జుమ్బకాయ స్వాహేత్యవభృథ ఉత్తమామాహుతి-ఞ్జుహోతి । వరుణో వై జుమ్బకః । అన్తత ఏవ వరుణ-మవయజతే ॥ ఖలతేర్విక్లిధస్య శుక్లస్య పిఙ్గాక్షస్య మూద్ర్ధఞ్జుహోతి ।
ఏతద్వై వరుణస్య రూపమ్ । రూపేణైవ వరుణమవయజతే ॥ 58 ॥
భ్రూణఘ్నే భేషజ-ఙ్కరోతి ॥ ఏతాగ్ం హ వై ముణ్డిభ ఔదన్యవః ।
భ్రూణహత్యాయై ప్రాయశ్చిత్తిం-విఁదాఞ్చకార ।
యో హాస్యాపి ప్రజాయా-మ్బ్రాహ్మణగ్ం హన్తి । సర్వస్మై తస్మై భేషజ-ఙ్కరోతి ॥
జుమ్బకాయ స్వాహేత్యవభృథ ఉత్తమామాహుతి-ఞ్జుహోతి । వరుణో వై జుమ్బకః । అన్తత ఏవ వరుణ-మవయజతే ॥ ఖలతేర్విక్లిధస్య శుక్లస్య పిఙ్గాక్షస్య మూద్ర్ధఞ్జుహోతి ।
ఏతద్వై వరుణస్య రూపమ్ । రూపేణైవ వరుణమవయజతే ॥ 58 ॥
(లోకే మృత్యు--ర్ జుహోతి - మూద్ర్ధఞ్జుహోతి ద్వే చ) (అ. 15)
అనువాకం 16 - ఉపాకరణమన్త్రవ్యాఖ్యానాదిః
వారుణో వా అశ్వః । త-న్దేవతయా వ్యద్ర్ధయతి । యత్ప్రాజాపత్య-ఙ్కరోతి ।
నమో రాజ్ఞే నమో వరుణాయేత్యాహ । వారుణో వా అశ్వః । స్వయైవైన-న్దేవతయా సమద్ర్ధయతి ॥ నమో-ఽశ్వాయ నమః ప్రజాపతయ ఇత్యాహ । ప్రాజాపత్యో వా అశ్వః । స్వయైవైన-న్దేవతయా సమద్ర్ధయతి ॥
నమో-ఽధిపతయ ఇత్యాహ ॥ 59 ॥
అనువాకం 16 - ఉపాకరణమన్త్రవ్యాఖ్యానాదిః
వారుణో వా అశ్వః । త-న్దేవతయా వ్యద్ర్ధయతి । యత్ప్రాజాపత్య-ఙ్కరోతి ।
నమో రాజ్ఞే నమో వరుణాయేత్యాహ । వారుణో వా అశ్వః । స్వయైవైన-న్దేవతయా సమద్ర్ధయతి ॥ నమో-ఽశ్వాయ నమః ప్రజాపతయ ఇత్యాహ । ప్రాజాపత్యో వా అశ్వః । స్వయైవైన-న్దేవతయా సమద్ర్ధయతి ॥
నమో-ఽధిపతయ ఇత్యాహ ॥ 59 ॥
ధర్మో వా అధిపతిః । ధర్మమేవా-వరున్ధే ॥
అధిపతి-రస్యధిపతి-మ్మా కుర్వధిపతిరహ-మ్ప్రజానా-మ్భూయాస-మిత్యాహ ।
అధిపతి-మవైనగ్ం సమానానా-ఙ్కరోతి ॥
మా-న్ధహి మయి ధహీత్యాహ ।
ఆశిషమేవైతామాశాస్తే ॥
ఉపాకృతాయ స్వాహేత్యుపాకృతే జుహోతి ।
ఆలబ్ధాయ స్వాహేతి నియుక్తే జుహోతి ।
హుతాయ స్వాహేతి హుతే జుహోతి ।
ఏషాం-లోఁకానా-మభిజిత్యై ॥ 60 ॥
అధిపతి-రస్యధిపతి-మ్మా కుర్వధిపతిరహ-మ్ప్రజానా-మ్భూయాస-మిత్యాహ ।
అధిపతి-మవైనగ్ం సమానానా-ఙ్కరోతి ॥
మా-న్ధహి మయి ధహీత్యాహ ।
ఆశిషమేవైతామాశాస్తే ॥
ఉపాకృతాయ స్వాహేత్యుపాకృతే జుహోతి ।
ఆలబ్ధాయ స్వాహేతి నియుక్తే జుహోతి ।
హుతాయ స్వాహేతి హుతే జుహోతి ।
ఏషాం-లోఁకానా-మభిజిత్యై ॥ 60 ॥
ప్ర వా ఏష ఏభ్యో లోకేభ్యశ్చ్యవతే । యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ।
ఆగ్నేయ-మైన్ద్రాగ్న-మాశ్వినమ్ ।
తా-న్పశూనాలభతే ప్రతిష్ఠిత్యై ॥
యదా-ఽగ్నేయో భవతి । అగ్ని-స్సర్వా దేవతాః । దేవతా ఏవావరున్ధే ॥
బ్రహ్మ వా అగ్నిః । క్షత్రమిన్ద్రః । యదైన్ద్రాగ్నో భవతి ॥ 61 ॥
ఆగ్నేయ-మైన్ద్రాగ్న-మాశ్వినమ్ ।
తా-న్పశూనాలభతే ప్రతిష్ఠిత్యై ॥
యదా-ఽగ్నేయో భవతి । అగ్ని-స్సర్వా దేవతాః । దేవతా ఏవావరున్ధే ॥
బ్రహ్మ వా అగ్నిః । క్షత్రమిన్ద్రః । యదైన్ద్రాగ్నో భవతి ॥ 61 ॥
బ్రహ్మక్షత్రే ఏవావరున్ధే ॥
యదా-ఽశ్వినో భవతి । ఆశిషామవరుద్ధ్యై ॥
త్రయో భవన్తి । త్రయ ఇమే లోకాః ।
ఏష్వేవ లోకేషు ప్రతితిష్ఠతి ॥
అగ్నయే-ఽగ్ంహోముచే-ఽష్టాకపాల ఇతి దశహవిషమిష్టి-న్నిర్వపతి ।
దశాక్షరా విరాట్ । అన్నం-విఁరాట్ ।
విరాజై-వాన్నాద్య-మవరున్ధే ॥
అగ్నేర్మన్వే ప్రథమస్య ప్రచేతస ఇతి యాజ్యానువాక్యా భవన్తి సర్వత్వాయ ॥ 62 ॥
యదా-ఽశ్వినో భవతి । ఆశిషామవరుద్ధ్యై ॥
త్రయో భవన్తి । త్రయ ఇమే లోకాః ।
ఏష్వేవ లోకేషు ప్రతితిష్ఠతి ॥
అగ్నయే-ఽగ్ంహోముచే-ఽష్టాకపాల ఇతి దశహవిషమిష్టి-న్నిర్వపతి ।
దశాక్షరా విరాట్ । అన్నం-విఁరాట్ ।
విరాజై-వాన్నాద్య-మవరున్ధే ॥
అగ్నేర్మన్వే ప్రథమస్య ప్రచేతస ఇతి యాజ్యానువాక్యా భవన్తి సర్వత్వాయ ॥ 62 ॥
(అధిపతయ ఇత్యా - హాభిజిత్యా - ఐన్ద్రాగ్నో భవతి - రున్ధ ఏక-ఞ్చ) (అ. 16)
అనువాకం 17 - అశ్వస్య రోగాదినిమిత్త-మ్ప్రాయశ్చిత్తమ్
యద్యశ్వముపతపద్విన్దేత్ ।
ఆగ్నేయ-మష్టాకపాల-న్నిర్వపేత్ ।
సౌమ్య-ఞ్చరుమ్ । సావిత్ర-మష్టాకపాలమ్ ॥ యదాగ్నేయో భవతి ।
అగ్ని-స్సర్వా దేవతాః । దేవతా-భిరేవైన-మ్భిషజ్యతి ॥ యథ్సౌమ్యో భవతి ।
సోమో వా ఓషధీనాగ్ం రాజా ।
యాభ్య ఏవైనం-విఁన్దతి ॥ 63 ॥
అనువాకం 17 - అశ్వస్య రోగాదినిమిత్త-మ్ప్రాయశ్చిత్తమ్
యద్యశ్వముపతపద్విన్దేత్ ।
ఆగ్నేయ-మష్టాకపాల-న్నిర్వపేత్ ।
సౌమ్య-ఞ్చరుమ్ । సావిత్ర-మష్టాకపాలమ్ ॥ యదాగ్నేయో భవతి ।
అగ్ని-స్సర్వా దేవతాః । దేవతా-భిరేవైన-మ్భిషజ్యతి ॥ యథ్సౌమ్యో భవతి ।
సోమో వా ఓషధీనాగ్ం రాజా ।
యాభ్య ఏవైనం-విఁన్దతి ॥ 63 ॥
తాభిరేవైన-మ్భిషజ్యతి ॥ యథ్సావిత్రో భవతి ।
సవితృప్రసూత ఏవైన-మ్భిషజ్యతి ॥ ఏతాభిరేవైన-న్దేవతాభి-ర్భిషజ్యతి ।
అగదో హైవ భవతి ॥ పౌష్ణ-ఞ్చరు-న్నిర్వపేత్ । యది శ్లోణ-స్స్యాత్ । పూషా వై శ్లౌణ్యస్య భిషక్ । స ఏవైన-మ్భిషజ్యతి । అశ్లోణో హైవ భవతి ॥ 64 ॥
సవితృప్రసూత ఏవైన-మ్భిషజ్యతి ॥ ఏతాభిరేవైన-న్దేవతాభి-ర్భిషజ్యతి ।
అగదో హైవ భవతి ॥ పౌష్ణ-ఞ్చరు-న్నిర్వపేత్ । యది శ్లోణ-స్స్యాత్ । పూషా వై శ్లౌణ్యస్య భిషక్ । స ఏవైన-మ్భిషజ్యతి । అశ్లోణో హైవ భవతి ॥ 64 ॥
రౌద్ర-ఞ్చరు-న్నిర్వపేత్ । యది మహతీ దేవతా-ఽభిమన్యేత । ఏతద్దేవత్యో వా అశ్వః । స్వయైవైన-న్దేవతయా భిషజ్యతి ।
అగదో హైవ భవతి ॥ వైశ్వానర-న్ద్వాదశ-కపాల-న్నిర్వపేన్మృగాఖరే యది నాగచ్ఛేత్ ।
ఇయం-వాఁ అగ్నిర్వైశ్వానరః । ఇయమేవైన-మర్చిభ్యా-మ్పరిరోధమానయతి ।
ఆ హైవ సుత్యమహ-ర్గచ్ఛతి ॥ యద్యధీయాత్ ॥ 65 ॥
అగదో హైవ భవతి ॥ వైశ్వానర-న్ద్వాదశ-కపాల-న్నిర్వపేన్మృగాఖరే యది నాగచ్ఛేత్ ।
ఇయం-వాఁ అగ్నిర్వైశ్వానరః । ఇయమేవైన-మర్చిభ్యా-మ్పరిరోధమానయతి ।
ఆ హైవ సుత్యమహ-ర్గచ్ఛతి ॥ యద్యధీయాత్ ॥ 65 ॥
అగ్నయే-ఽగ్ంహోముచే-ఽష్టాకపాలః । సౌర్య-మ్పయః । వాయవ్య ఆజ్యభాగః ॥ యజమానో వా అశ్వః । అగ్ంహసా వా ఏష గృహీతః ।
యస్యాశ్వో మేధాయ ప్రోక్షితో-ఽద్ధ్యేతి । యదగ్ంహోముచే నిర్వపతి ।
అగ్ంహస ఏవ తేన ముచ్యతే ॥ యజమానో వా అశ్వః । రేతసా వా ఏష వ్యృద్ధ్యతే ॥ 66 ॥
యస్యాశ్వో మేధాయ ప్రోక్షితో-ఽద్ధ్యేతి । యదగ్ంహోముచే నిర్వపతి ।
అగ్ంహస ఏవ తేన ముచ్యతే ॥ యజమానో వా అశ్వః । రేతసా వా ఏష వ్యృద్ధ్యతే ॥ 66 ॥
యస్యాశ్వో మేధాయ ప్రోక్షితో-ఽద్ధ్యేతి । సౌర్యగ్ం రేతః । యథ్సౌర్య-మ్పయో భవతి । రేతసైవైనగ్ం స సమద్ర్ధయతి ॥
యజమానో వా అశ్వః । గర్భైర్వా ఏష వ్యృద్ధ్యతే । యస్యాశ్వో మేధాయ ప్రోక్షితో-ఽద్ధ్యేతి । వాయవ్యా గర్భాః ।
యద్వాయవ్య ఆజ్యభాగో భవతి । గర్భైరేవైనగ్ం స సమద్ర్ధయతి ॥
అథో యస్యైషా-ఽశ్వమేధే ప్రాయశ్చిత్తః క్రియతే । ఇష్ట్వా వసీయా-న్భవతి ॥ 67 ॥
యజమానో వా అశ్వః । గర్భైర్వా ఏష వ్యృద్ధ్యతే । యస్యాశ్వో మేధాయ ప్రోక్షితో-ఽద్ధ్యేతి । వాయవ్యా గర్భాః ।
యద్వాయవ్య ఆజ్యభాగో భవతి । గర్భైరేవైనగ్ం స సమద్ర్ధయతి ॥
అథో యస్యైషా-ఽశ్వమేధే ప్రాయశ్చిత్తః క్రియతే । ఇష్ట్వా వసీయా-న్భవతి ॥ 67 ॥
(విన్ద - త్యశ్లోణో హైవ భవ - త్యధీయా - దృద్ధ్యతే - గర్భైరేవైనగ్ం స సమద్ర్ధయతి ద్వే చ) (అ. 17)
అనువాకం 18 - బ్రహ్మౌదనా ఉచ్యన్తే
తదాహుః । ద్వాదశ బ్రహ్మౌదనా-న్థ్సగ్గ్స్థిత నిర్వపేత్ । ద్వాదశభిర్వేష్టిభి-ర్యజేతేతి ॥ యదిష్టి-భిర్యజేత । ఉపనాముక ఏనం-యఁజ్ఞ-స్స్యాత్ । పాపీయాగ్స్తు స్యాత్ ।
ఆప్తాని వా ఏతస్య ఛన్దాగ్ంసి । య ఈజానః ।
తాని క ఏతావదాశు పునః ప్రయుఞ్జీతేతి ।
సర్వా వై సగ్గ్స్థితే యజ్ఞే వాగాప్యతే ॥ 68 ॥
అనువాకం 18 - బ్రహ్మౌదనా ఉచ్యన్తే
తదాహుః । ద్వాదశ బ్రహ్మౌదనా-న్థ్సగ్గ్స్థిత నిర్వపేత్ । ద్వాదశభిర్వేష్టిభి-ర్యజేతేతి ॥ యదిష్టి-భిర్యజేత । ఉపనాముక ఏనం-యఁజ్ఞ-స్స్యాత్ । పాపీయాగ్స్తు స్యాత్ ।
ఆప్తాని వా ఏతస్య ఛన్దాగ్ంసి । య ఈజానః ।
తాని క ఏతావదాశు పునః ప్రయుఞ్జీతేతి ।
సర్వా వై సగ్గ్స్థితే యజ్ఞే వాగాప్యతే ॥ 68 ॥
సా-ఽఽప్తా భవతి యాతయామ్నీ । క్రూరీకృతేవ హి భవత్యరుష్కృతా । సా న పునః ప్రయుజ్యేత్యాహుః ॥ ద్వాదశైవ బ్రహ్మౌదనా-న్థ్సగ్గ్స్థితే నిర్వపేత్ । ప్రజాపతిర్వా ఓదనః । యజ్ఞః ప్రజాపతిః । ఉపనాముక ఏనం-యఁజ్ఞో భవతి ।
న పాపీయా-న్భవతి ॥ ద్వాదశ భవన్తి ।
ద్వాదశ మాసా-స్సంవఁథ్సరః ।
సంవఁథ్సర ఏవ ప్రతితిష్ఠతి ॥ 69 ॥
న పాపీయా-న్భవతి ॥ ద్వాదశ భవన్తి ।
ద్వాదశ మాసా-స్సంవఁథ్సరః ।
సంవఁథ్సర ఏవ ప్రతితిష్ఠతి ॥ 69 ॥
(ఆప్యతే - సంవఁథ్సర ఏక-ఞ్చ) (అ. 18)
అనువాకం 19 - విభుత్వాదిభిః ద్వాదశభిర్గుణౌరశ్వమేధప్రశంసా
ఏష వై విభూర్నామ యజ్ఞః । సర్వగ్ం హ వై తత్ర విభు భవతి । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ ఏష వై ప్రభూర్నామ యజ్ఞః । సర్వగ్ం హ వై తత్ర ప్రభు భవతి । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ ఏష వా ఊర్జస్వాన్నామ యజ్ఞః । సర్వగ్ం హ వై తత్రోర్జస్వ-ద్భవతి । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ ఏష వై పయస్వాన్నామ యజ్ఞః ॥ 70 ॥
అనువాకం 19 - విభుత్వాదిభిః ద్వాదశభిర్గుణౌరశ్వమేధప్రశంసా
ఏష వై విభూర్నామ యజ్ఞః । సర్వగ్ం హ వై తత్ర విభు భవతి । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ ఏష వై ప్రభూర్నామ యజ్ఞః । సర్వగ్ం హ వై తత్ర ప్రభు భవతి । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ ఏష వా ఊర్జస్వాన్నామ యజ్ఞః । సర్వగ్ం హ వై తత్రోర్జస్వ-ద్భవతి । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ ఏష వై పయస్వాన్నామ యజ్ఞః ॥ 70 ॥
సర్వగ్ం హ వై తత్ర పయస్వ-ద్భవతి । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥
ఏష వై విధృతో నామ యజ్ఞః ।
సర్వగ్ం హ వై తత్ర విధృత-మ్భవతి ।
యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ ఏష వై వ్యావృత్తో నామ యజ్ఞః ।
సర్వగ్ం హ వై తత్ర వ్యావృత్త-మ్భవతి । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥
ఏష వై ప్రతిష్ఠితో నామ యజ్ఞః ।
సర్వగ్ం హ వై తత్ర ప్రతిష్ఠిత-మ్భవతి ॥ 71 ॥
ఏష వై విధృతో నామ యజ్ఞః ।
సర్వగ్ం హ వై తత్ర విధృత-మ్భవతి ।
యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ ఏష వై వ్యావృత్తో నామ యజ్ఞః ।
సర్వగ్ం హ వై తత్ర వ్యావృత్త-మ్భవతి । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥
ఏష వై ప్రతిష్ఠితో నామ యజ్ఞః ।
సర్వగ్ం హ వై తత్ర ప్రతిష్ఠిత-మ్భవతి ॥ 71 ॥
యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ ఏష వై తేజస్వీ నామ యజ్ఞః । సర్వగ్ం హ వై తత్ర తేజస్వి భవతి । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥
ఏష వై బ్రహ్మవర్చసీ నామ యజ్ఞః ।
ఆ హ వై తత్ర బ్రాహ్మణో బ్రహ్మవర్చసీ జాయతే । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥
ఏష వా అతివ్యాధీ నామ యజ్ఞః ।
ఆ హ వై తత్ర రాజన్యో-ఽతివ్యాధీ జాయతే । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥
ఏష వై దీర్ఘో నామ యజ్ఞః ।
దీర్ఘాయుషో హ వై తత్ర మనుష్యా భవన్తి ।
యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥
ఏష వై క్లృప్తో నామ యజ్ఞః ।
కల్పతే హ వై తత్ర ప్రజాభ్యో యోగక్షేమః ।
యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ 72 ॥
ఏష వై బ్రహ్మవర్చసీ నామ యజ్ఞః ।
ఆ హ వై తత్ర బ్రాహ్మణో బ్రహ్మవర్చసీ జాయతే । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥
ఏష వా అతివ్యాధీ నామ యజ్ఞః ।
ఆ హ వై తత్ర రాజన్యో-ఽతివ్యాధీ జాయతే । యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥
ఏష వై దీర్ఘో నామ యజ్ఞః ।
దీర్ఘాయుషో హ వై తత్ర మనుష్యా భవన్తి ।
యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥
ఏష వై క్లృప్తో నామ యజ్ఞః ।
కల్పతే హ వై తత్ర ప్రజాభ్యో యోగక్షేమః ।
యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే ॥ 72 ॥
(పయస్వాన్నామ యజ్ఞః - ప్రతిష్ఠిత-మ్భవతి - యత్రైతేన యజ్ఞేన యజన్తే షట్చ) (అ. 19)
(ఏష వై విభూః ప్రభూరూర్జస్వా-న్పయస్వాన్. విధృతో వ్యావృత్తః ప్రతిష్ఠితస్తేజస్వీ బ్రహ్మవర్చస్యతివ్యాధీ దీర్ఘః క్లుప్తో ద్వాదశ)
అనువాకం 20 - అశ్వసఞ్జ్ఞపనప్రకారః
తార్ప్యేణాశ్వగ్ం సఞ్జ్ఞపయన్తి । యజ్ఞో వై తార్ప్యమ్ । యజ్ఞేనైవైనగ్ం సమద్ర్ధయన్తి ॥ యామేన సామ్నా ప్రస్తోతా-ఽనూపతిష్ఠతే ।
యమలోక-మేవైన-ఙ్గమయతి ॥
తార్ప్యే చ కృత్త్యధీవాసే చాశ్వగ్ం సఞ్జ్ఞపయన్తి । ఏతద్వై పశూనాగ్ం రూపమ్ । రూపేణైవ పశూనవరున్ధే ॥
హిరణ్యకశిపు భవతి । తేజసో-ఽవరుద్ధ్యై ॥ 73 ॥
(ఏష వై విభూః ప్రభూరూర్జస్వా-న్పయస్వాన్. విధృతో వ్యావృత్తః ప్రతిష్ఠితస్తేజస్వీ బ్రహ్మవర్చస్యతివ్యాధీ దీర్ఘః క్లుప్తో ద్వాదశ)
అనువాకం 20 - అశ్వసఞ్జ్ఞపనప్రకారః
తార్ప్యేణాశ్వగ్ం సఞ్జ్ఞపయన్తి । యజ్ఞో వై తార్ప్యమ్ । యజ్ఞేనైవైనగ్ం సమద్ర్ధయన్తి ॥ యామేన సామ్నా ప్రస్తోతా-ఽనూపతిష్ఠతే ।
యమలోక-మేవైన-ఙ్గమయతి ॥
తార్ప్యే చ కృత్త్యధీవాసే చాశ్వగ్ం సఞ్జ్ఞపయన్తి । ఏతద్వై పశూనాగ్ం రూపమ్ । రూపేణైవ పశూనవరున్ధే ॥
హిరణ్యకశిపు భవతి । తేజసో-ఽవరుద్ధ్యై ॥ 73 ॥
రుక్మో భవతి । సువర్గస్య లోకస్యా-నుఖ్యాత్యై ॥ అశ్వో భవతి । ప్రజాపతే-రాప్త్యై ॥ అస్య వై లోకస్య రూప-న్తార్ప్యమ్ । అన్తరిక్షస్య కృత్త్యధీవాసః । దివో హిరణ్యకశిపు ।
ఆదిత్యస్య రుక్మః । ప్రజాపతేరశ్వః ।
ఇమమేవ లోక-న్తార్ప్యేణాప్నోతి ॥ 74 ॥
ఆదిత్యస్య రుక్మః । ప్రజాపతేరశ్వః ।
ఇమమేవ లోక-న్తార్ప్యేణాప్నోతి ॥ 74 ॥
అన్తరిక్ష-ఙ్కృత్యధీవాసేన । దివగ్ం హిరణ్యకశిపునా । ఆదిత్యగ్ం రుక్మేణ ।
అశ్వేనైవ మేద్ధ్యేన ప్రజాపతే-స్సాయుజ్యగ్ం సలోకతా-మాప్నోతి ॥ ఏతాసామేవ దేవతానాగ్ం సాయుజ్యమ్ ।
సార్ష్టితాగ్ం సమాన లోకతామాప్నోతి ।
యో-ఽశ్వమేధేన యజతే । య ఉ చైనమేవం-వేఁద ॥ 75 ॥
అశ్వేనైవ మేద్ధ్యేన ప్రజాపతే-స్సాయుజ్యగ్ం సలోకతా-మాప్నోతి ॥ ఏతాసామేవ దేవతానాగ్ం సాయుజ్యమ్ ।
సార్ష్టితాగ్ం సమాన లోకతామాప్నోతి ।
యో-ఽశ్వమేధేన యజతే । య ఉ చైనమేవం-వేఁద ॥ 75 ॥
(అవరుద్ధ్యా - ఆప్నోత్య -+ష్టౌ చ) (అ. 20)
అనువాకం 21 - ఉత్తరవేద్యుపవాపః
ఆదిత్యాశ్చాఙ్గిరసశ్చ సువర్గే లోకే-ఽస్పద్ర్ధన్త । తే-ఽఙ్గిరస ఆదిత్యేభ్యః ।
అముమాదిత్య-మశ్వగ్గ్ శ్వేత-మ్భూత-న్దక్షిణా-మనయన్న్ । తే-ఽబ్రువన్న్ ।
య-న్నో-ఽనష్ట । స వర్యో-ఽభూదితి । తస్మాదశ్వగ్ం సవర్యేత్యా-హ్వయన్తి ।
తస్మాద్యజ్ఞే వరో దీయతే ॥ యత్ప్రజాపతి-రాలబ్ధో-ఽశ్వో-ఽభవత్ ।
తస్మాదశ్వో నామ ॥ 76 ॥
అనువాకం 21 - ఉత్తరవేద్యుపవాపః
ఆదిత్యాశ్చాఙ్గిరసశ్చ సువర్గే లోకే-ఽస్పద్ర్ధన్త । తే-ఽఙ్గిరస ఆదిత్యేభ్యః ।
అముమాదిత్య-మశ్వగ్గ్ శ్వేత-మ్భూత-న్దక్షిణా-మనయన్న్ । తే-ఽబ్రువన్న్ ।
య-న్నో-ఽనష్ట । స వర్యో-ఽభూదితి । తస్మాదశ్వగ్ం సవర్యేత్యా-హ్వయన్తి ।
తస్మాద్యజ్ఞే వరో దీయతే ॥ యత్ప్రజాపతి-రాలబ్ధో-ఽశ్వో-ఽభవత్ ।
తస్మాదశ్వో నామ ॥ 76 ॥
యచ్ఛ్వయదరురాసీత్ । తస్మాదర్వా నామ ॥
యథ్సద్యో వాజా-న్థ్సమజయత్ । తస్మాద్వాజీ నామ ॥ యదసురాణాం-లోఁకానాదత్త । తస్మాదాదిత్యో నామ ॥ అగ్నిర్వా అశ్వమేధస్య యోనిరాయతనమ్ । సూర్యో-ఽగ్నేర్యోని-రాయతనమ్ ।
యదశ్వమేధే-ఽగ్నౌ చిత్య ఉత్తరవేది-ముపవపతి । యోని-మన్తమేవైన-మాయతనవన్త-ఙ్కరోతి ॥ 77 ॥
యథ్సద్యో వాజా-న్థ్సమజయత్ । తస్మాద్వాజీ నామ ॥ యదసురాణాం-లోఁకానాదత్త । తస్మాదాదిత్యో నామ ॥ అగ్నిర్వా అశ్వమేధస్య యోనిరాయతనమ్ । సూర్యో-ఽగ్నేర్యోని-రాయతనమ్ ।
యదశ్వమేధే-ఽగ్నౌ చిత్య ఉత్తరవేది-ముపవపతి । యోని-మన్తమేవైన-మాయతనవన్త-ఙ్కరోతి ॥ 77 ॥
యోని-మానాయతనవా-న్భవతి । స ఏవం-వేఁద ॥
ప్రాణాపానౌ వా ఏతౌ దేవానామ్ । యదర్కాశ్వమేధౌ । ప్రాణాపానావేవావరున్ధే ॥ ఓజో బలం-వాఁ ఏతౌ దేవానామ్ ।
యదర్కాశ్వమేధౌ । ఓజో బలమేవావరున్ధే ॥
అగ్నిర్వా అశ్వమేధస్య యోని-రాయతనమ్ ।
సూర్యో-ఽగ్నేర్యోని-రాయతనమ్ ।
యదశ్వమేధే-ఽగ్నౌ చిత్య ఉత్తరవేది-ఞ్చినోతి ।
తావర్కాశ్వమేధౌ । అర్కాశ్వమేధావేవా వరున్ధే । అథో అర్కాశ్వ-మేధయోరేవ ప్రతితిష్ఠతి ॥ 78 ॥
ప్రాణాపానౌ వా ఏతౌ దేవానామ్ । యదర్కాశ్వమేధౌ । ప్రాణాపానావేవావరున్ధే ॥ ఓజో బలం-వాఁ ఏతౌ దేవానామ్ ।
యదర్కాశ్వమేధౌ । ఓజో బలమేవావరున్ధే ॥
అగ్నిర్వా అశ్వమేధస్య యోని-రాయతనమ్ ।
సూర్యో-ఽగ్నేర్యోని-రాయతనమ్ ।
యదశ్వమేధే-ఽగ్నౌ చిత్య ఉత్తరవేది-ఞ్చినోతి ।
తావర్కాశ్వమేధౌ । అర్కాశ్వమేధావేవా వరున్ధే । అథో అర్కాశ్వ-మేధయోరేవ ప్రతితిష్ఠతి ॥ 78 ॥
(నామ - కరోతి - సూర్యో-ఽగ్నేర్యోనిరాయతన-ఞ్చత్వారి చ) (అ. 21)
అనువాకం 22 - ఋషభాలమ్భః
ప్రజాపతిం-వైఁ దేవాః పితరమ్ ।
పశు-మ్భూత-మ్మేధాయాలభన్త ।
తమాలభ్యోపావసన్న్ । ప్రాతర్యష్టాస్మహ ఇతి ।
ఏకం-వాఁ ఏతద్దేవానామహః । యథ్సంవఁథ్సరః । తస్మాదశ్వః పురస్తా-థ్సంవఁథ్సర ఆలభ్యతే ॥
యత్ప్రజాపతి-రాలబ్ధో-ఽశ్వో-ఽభవత్ । తస్మాదశ్వః । యథ్సద్యో మేధో-ఽభవత్ ॥ 79 ॥
అనువాకం 22 - ఋషభాలమ్భః
ప్రజాపతిం-వైఁ దేవాః పితరమ్ ।
పశు-మ్భూత-మ్మేధాయాలభన్త ।
తమాలభ్యోపావసన్న్ । ప్రాతర్యష్టాస్మహ ఇతి ।
ఏకం-వాఁ ఏతద్దేవానామహః । యథ్సంవఁథ్సరః । తస్మాదశ్వః పురస్తా-థ్సంవఁథ్సర ఆలభ్యతే ॥
యత్ప్రజాపతి-రాలబ్ధో-ఽశ్వో-ఽభవత్ । తస్మాదశ్వః । యథ్సద్యో మేధో-ఽభవత్ ॥ 79 ॥
తస్మాదశ్వమేధః ॥ వేదుకో-ఽశ్వమాశు-మ్భవతి । య ఏవం-వేఁద ॥ యద్వై తత్ప్రజాపతి-రాలబ్ధో-ఽశ్వో-ఽభవత్ । తస్మాదశ్వః ప్రజాపతేః పశూనా-మనురూపతమః ॥
ఆ-ఽస్య పుత్రః ప్రతిరూపో జాయతే । య ఏవం-వేఁద ॥ సర్వాణి భూతాని సభృన్త్యాలభతే ।
సమేన-న్దేవా-స్తేజసే బ్రహ్మవర్చసాయ భరన్తి ।
యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ॥ 80 ॥
ఆ-ఽస్య పుత్రః ప్రతిరూపో జాయతే । య ఏవం-వేఁద ॥ సర్వాణి భూతాని సభృన్త్యాలభతే ।
సమేన-న్దేవా-స్తేజసే బ్రహ్మవర్చసాయ భరన్తి ।
యో-ఽశ్వమేధేన యజతే ॥ 80 ॥
య ఉ చైనమేవం-వేఁద ॥ ఏతద్వై తద్దేవా ఏతా-న్దేవతామ్ । పశు-మ్భూత-మ్మేధాయాలభన్త । యజ్ఞమవ । యజ్ఞేన యజ్ఞమయజన్త దేవాః । కామప్రం-యఁజ్ఞమ కుర్వత । తే-ఽమృతత్వమకామయన్త ।
త-ఽమృతత్వ-మగచ్ఛన్న్ ॥ యో-ఽశ్వమేధేన యజతే । దేవానామేవా-యనేనైతి ॥ 81 ॥
త-ఽమృతత్వ-మగచ్ఛన్న్ ॥ యో-ఽశ్వమేధేన యజతే । దేవానామేవా-యనేనైతి ॥ 81 ॥
ప్రాజాపత్యేనైవ యజ్ఞేన యజతే కామప్రేణ । అపునర్మారమేవ గచ్ఛతి ॥ ఏతస్య వై రూపేణ పురస్తా-త్ప్రాజాపత్య-మృషభ-న్తూపరం
బహురూప-మాలభతే । సర్వేభ్యః కామేభ్యః । సర్వస్యాప్త్యై । సర్వస్య జిత్యై ॥ సర్వమేవ తేనాప్నోతి । సర్వ-ఞ్జయతి ।
యో-ఽశ్వమేధేన యజతే । య ఉ చైనమేవం-వేఁద ॥ 82 ॥
బహురూప-మాలభతే । సర్వేభ్యః కామేభ్యః । సర్వస్యాప్త్యై । సర్వస్య జిత్యై ॥ సర్వమేవ తేనాప్నోతి । సర్వ-ఞ్జయతి ।
యో-ఽశ్వమేధేన యజతే । య ఉ చైనమేవం-వేఁద ॥ 82 ॥
(మేధో-ఽభవ--ద్యజత - ఏతి - వేద) (అ. 22)
అనువాకం 23 - అశ్వావయవేషూపాసనమ్
యో వా అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య లోమనీ వేద ।
అశ్వస్యైవ మేద్ధ్యస్య లోమం-లోఁమఞ్జుహోతి ।
అహోరాత్రే వా అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య లోమనీ । యథ్సాయ-మ్ప్రాతర్జుహోతి । అశ్వస్యైవ మేద్ధ్యస్య లోమం-లోఁమఞ్జుహోతి ।
ఏతదనుకృతి హస్మ వై పురా । అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య లోమం-లోఁమఞ్జుహ్వతి ॥
యో వా అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య పదే వేద ।
అశ్వస్యైవ మేద్ధ్యస్య పదే పదే జుహోతి ।
దర్శపూర్ణమాసౌ వా అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య పదే ॥ 83 ॥
అనువాకం 23 - అశ్వావయవేషూపాసనమ్
యో వా అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య లోమనీ వేద ।
అశ్వస్యైవ మేద్ధ్యస్య లోమం-లోఁమఞ్జుహోతి ।
అహోరాత్రే వా అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య లోమనీ । యథ్సాయ-మ్ప్రాతర్జుహోతి । అశ్వస్యైవ మేద్ధ్యస్య లోమం-లోఁమఞ్జుహోతి ।
ఏతదనుకృతి హస్మ వై పురా । అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య లోమం-లోఁమఞ్జుహ్వతి ॥
యో వా అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య పదే వేద ।
అశ్వస్యైవ మేద్ధ్యస్య పదే పదే జుహోతి ।
దర్శపూర్ణమాసౌ వా అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య పదే ॥ 83 ॥
యద్దర్శపూర్ణమాసౌ యజతే ।
అశ్వస్యైవ మేద్ధ్యస్య పదే పదే జుహోతి ।
ఏతదనుకృతి హ స్మ వై పురా ।
అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య పదే పదే జుహ్వతి ॥
యో వా అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య వివర్తనం-వేఁద । అశ్వస్యైవ మేద్ధ్యస్య వివర్తనే వివర్తనే జుహోతి । అసౌ వా ఆదిత్యో-ఽశ్వః । స ఆహవనీయ-మాగచ్ఛతి । తద్వివర్తతే ।
యదగ్నిహోత్ర-ఞ్జుహోతి ।
అశ్వస్యైవ మేద్ధ్యస్య వివర్తనే వివర్తనే జుహోతి । ఏతదనుకృతి హ స్మ వై పురా ।
అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య వివర్తనే వివర్తనే జుహ్వతి ॥ 84 ॥
(పదే - అగ్నిహోత్ర-ఞ్జుహోతి త్రీణి చ) (అ. 23)
(ప్రజాపతిస్తమష్టాదశిభిః - ప్రజాపతిరకామయతోభా - వస్మై - యుఞ్జన్తి-తేజసా - ఽప ప్రాణా - అప శ్రీరూద్ర్ధ్వమ్ - ప్రజాపతిః ప్రేణా-ఽను - ప్రథమేన - ప్రజాపతిరకామయత మహాన్. - వైశ్వదేవో వా అశ్వో - ఽశ్వస్య - ప్రజాపతిస్తం-యఁజ్ఞక్రతుభి - రప శ్రీర్బ్రాహ్మణౌ - సర్వేషు- వారుణో - యద్యశ్వమ్ - తదాహు- రేష వై విభూ - స్తార్ప్యేణా- దిత్యాః - ప్రజాపతి-మ్పితరం - ఁయో వా అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య లోమనీ త్రయోవిగ్ంశతిః)
(ప్రజాపతిర - స్మిన్ ఁలోకే - ఉత్తరతః - శ్రియమేవ - ప్రజాపతిరకామయత మహాన్.-య-త్ప్రాత - ప్ర వా ఏష ఏభ్యో
లోకేభ్యః- సర్వగ్ం హ వై తత్ర పయస్వద్య -ఉ చైనమేవం-వేఁద చత్వార్యశీతిః)
(ప్రజాపతిరశ్వమేధం - జుహ్వతి)
॥ హరిః ఓమ్ ॥
॥ కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే తృతీయాష్టకే నవమః ప్రపాఠక-స్సమాప్తః ॥
++++++++++++++++++++
అశ్వస్యైవ మేద్ధ్యస్య పదే పదే జుహోతి ।
ఏతదనుకృతి హ స్మ వై పురా ।
అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య పదే పదే జుహ్వతి ॥
యో వా అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య వివర్తనం-వేఁద । అశ్వస్యైవ మేద్ధ్యస్య వివర్తనే వివర్తనే జుహోతి । అసౌ వా ఆదిత్యో-ఽశ్వః । స ఆహవనీయ-మాగచ్ఛతి । తద్వివర్తతే ।
యదగ్నిహోత్ర-ఞ్జుహోతి ।
అశ్వస్యైవ మేద్ధ్యస్య వివర్తనే వివర్తనే జుహోతి । ఏతదనుకృతి హ స్మ వై పురా ।
అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య వివర్తనే వివర్తనే జుహ్వతి ॥ 84 ॥
(పదే - అగ్నిహోత్ర-ఞ్జుహోతి త్రీణి చ) (అ. 23)
(ప్రజాపతిస్తమష్టాదశిభిః - ప్రజాపతిరకామయతోభా - వస్మై - యుఞ్జన్తి-తేజసా - ఽప ప్రాణా - అప శ్రీరూద్ర్ధ్వమ్ - ప్రజాపతిః ప్రేణా-ఽను - ప్రథమేన - ప్రజాపతిరకామయత మహాన్. - వైశ్వదేవో వా అశ్వో - ఽశ్వస్య - ప్రజాపతిస్తం-యఁజ్ఞక్రతుభి - రప శ్రీర్బ్రాహ్మణౌ - సర్వేషు- వారుణో - యద్యశ్వమ్ - తదాహు- రేష వై విభూ - స్తార్ప్యేణా- దిత్యాః - ప్రజాపతి-మ్పితరం - ఁయో వా అశ్వస్య మేద్ధ్యస్య లోమనీ త్రయోవిగ్ంశతిః)
(ప్రజాపతిర - స్మిన్ ఁలోకే - ఉత్తరతః - శ్రియమేవ - ప్రజాపతిరకామయత మహాన్.-య-త్ప్రాత - ప్ర వా ఏష ఏభ్యో
లోకేభ్యః- సర్వగ్ం హ వై తత్ర పయస్వద్య -ఉ చైనమేవం-వేఁద చత్వార్యశీతిః)
(ప్రజాపతిరశ్వమేధం - జుహ్వతి)
॥ హరిః ఓమ్ ॥
॥ కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే తృతీయాష్టకే నవమః ప్రపాఠక-స్సమాప్తః ॥
++++++++++++++++++++