3.9 - അഷ്ടാദശിനാം പശൂനാം പ്രയോഗഃ - കൃഷ്ണ യജുര്വേദ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണ പാഠഃ - പ്രജാപതിഃ അശ്വമേധമ്

കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ തൃതീയാഷ്ടകേ നവമഃ പ്രപാഠകഃ - അഷ്ടാദശിനാ-മ്പശൂനാ-മ്പ്രയോഗഃ
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹരിഃ ഓമ് ॥
(അശ്വമേധസ്യ ദ്വിതീയ-തൃതീയാ ഹര്വിധാനമ്)
അനുവാകം 1 - അഷ്ടാദശിനാ-ങ്ഗ്രാഭ്യാണാം ആരണ്യാനാ-ഞ്ച പശൂനാ-മ്പ്രയോഗഃ
പ്രജാപതി-രശ്വമേധമസൃജത । സോ-ഽസ്മാഥ്സൃഷ്ടോ-ഽപാക്രാമത് ।
തമഷ്ടാദശിഭിരനു പ്രായുങ്ക്ത । തമാപ്നോത് । തമാപ്ത്വാ ഽഷ്ടാദശിഭിരവാരുന്ധ ।
യദഷ്ടാദശിന ആലഭ്യന്തേ । യജ്ഞമേവ തൈരാപ്ത്വാ യജമാനോ-ഽവരുന്ധേ ॥
സംവഁഥ്സരസ്യ വാ ഏഷാ പ്രതിമാ । യദഷ്ടാദശിനഃ ।
ദ്വാദശ മാസാഃ പഞ്ചര്തവഃ ॥ 1 ॥

സംവഁഥ്സരോ-ഽഷ്ടാദശഃ । യദഷ്ടാദശിന ആലഭ്യന്തേ ।
സംവഁഥ്സരമേവ തൈരാപ്ത്വാ
യജമാനോ-ഽവരുന്ധേ ॥
അഗ്നിഷ്ഠേ ഽന്യാ-ന്പശൂനുപാ-കരോതി ।
ഇതരേഷു യൂപേഷ്വഷ്ടാദശിനോ-ഽജാമിത്വായ ॥
നവ നവാലഭ്യന്തേ സവീര്യത്വായ ॥ യദാരണ്യൈ-സ്സഗ്ഗ് സ്ഥാപയേത് । വ്യവസ്യേതാ-മ്പിതാ പുത്രൌ । വ്യദ്ധ്വാനഃ ക്രാമേയുഃ ।
വിദൂര-ങ്ഗ്രാമയോ ര്ഗ്രാമാന്തൌ സ്യാതാമ് ॥ 2 ॥

ഋക്ഷീകാഃ പുരുഷവ്യാഘ്രാഃ പരിമോഷിണ ആവ്യാധിനീ-സ്തസ്കരാ അരണ്യേഷ്വാ-ജായേരന്ന് ॥
തദാഹുഃ । അപശവോ വാ ഏതേ । യദാരണ്യാഃ ।
യദാരണ്യൈ-സ്സഗ്ഗ്സ്ഥാപയേത । ക്ഷിപ്രേ യജമാന-മരണ്യ-മ്മൃതഗ്ം ഹരേയുഃ ।
അരണ്യായതനാ ഹ്യാരണ്യാഃ പശവ ഇതി । യത്പശൂന്നാലഭേത । അനവരുദ്ധാ അസ്യ പശവഃ സ്യുഃ । യത്പര്യഗ്നി-കൃതാനുഥ്സൃജേത് ॥ 3 ॥

യജ്ഞവേശസ-ങ്കുര്യാത് ॥ യത്പശൂനാലഭതേ । തേനൈവ പശൂനവരുന്ധേ ।
യത്പര്യഗ്നി-കൃതാനുഥ്സൃജത്യ-യജ്ഞവേശസായ ।
അവരുദ്ധാ അസ്യ പശവോ ഭവന്തി ।
ന യജ്ഞവേശ സമ്ഭവതി ।
ന യജമാന-മരണ്യ-മ്മൃതഗ്ം ഹരന്തി ॥
ഗ്രാമ്യൈ-സ്സഗ്ഗ്സ്ഥാപയതി । ഏതേ വൈ പശവഃ, ക്ഷേമോ നാമ । സ-മ്പിതാ പുത്രാവ വസ്യതഃ । സമദ്ധ്വാനഃ ക്രാമന്തി ।
സമന്തിക-ങ്ഗ്രാമയോ-ര്ഗ്രാമാന്തൌ ഭവതഃ ।
നര്ക്ഷീകാഃ പുരുഷവ്യാഘ്രാഃ പരിമോഷിണ ആവ്യാധിനീ-സ്തസ്കരാ അരണ്യേഷ്വാ ജായന്തേ ॥ 4 ॥

(ഋതവഃ - സ്യാതാ - മുഥ്സൃജേഥ് - സ്യതസ്ത്രീണി ച)(ആ1)
അനുവാകം 2 - ചാതുര്മാസ്യപശൂനാ-മ്പ്രയോഗഃ
പ്രജാപതിര-കാമയതോഭൌ ലോകാവ-വരുന്ധീയേതി ।
സ ഏതാനുഭയാ-ന്പശൂന പശ്യത് । ഗ്രാമ്യാഗ്ശ്ചാ-രണ്യാഗ്ശ്ച । താനാലഭത ।
തൈര്വൈ സ ഉഭൌ ലോകാവ വാരുന്ധ । ഗ്രാമ്യൈരേവ പശുഭിരിമം-ലോഁകമ വാരുന്ധ ।
ആരണ്യൈരമുമ് । യദ്ഗ്രാമ്യാ-ന്പശൂനാലഭതേ ।
ഇമമേവ തൈര്ലോകമവരുന്ധേ । യദാരണ്യാന് ॥ 5 ॥

അമു-ന്തൈഃ ॥ അനവരുദ്ധോ വാ ഏതസ്യ സംവഁഥ്സര ഇത്യാഹുഃ । യ ഇത ഇതശ്ചാതുര്മാസ്യാനി സംവഁഥ്സര-മ്പ്രയുങ്ക്ത ഇതി ।
ഏതാവാന്. വൈ സംവഁഥ്സരഃ । യച്ചാതുര്മാസ്യാനി । യദേതേ ചാതുര്മാസ്യാഃ പശവ ആലഭ്യന്തേ । പ്രത്യക്ഷമേവ തൈ-സ്സംവഁഥ്സരം-യഁജമാനോ-ഽവരുന്ധേ । ॥
വി വാ ഏഷ പ്രജയാ പശുഭിര്-ഋദ്ധ്യതേ ।
യ-സ്സംവഁഥ്സര-മ്പ്രയുങ്ക്തേ । സംവഁഥ്സര-സ്സുവര്ഗോ ലോകഃ ॥ 6 ॥

സുവര്ഗ-ന്തു ലോക-ന്നാപരാദ്ധ്നോതി ।
പ്രജാ വൈ പശവ ഏകാദശിനീ ।
യദേത ഐകാദശിനാഃ പശവ ആലഭ്യന്തേ ।
സാക്ഷാദേവ പ്രജാ-മ്പശൂന്. യജമാനോ-ഽവരുന്ധേ ॥ പ്രജാപതി-ര്വിരാജമസൃജത ।
സാ സൃഷ്ടാ-ഽശ്വമേധ-മ്പ്രാവിശത് ।
താ-ന്ദശിഭിരനു പ്രായുങ്ക്ത । താമാപ്നോത് ।
താമാപ്ത്വാ ദശിഭിരവാരുന്ധ । യദ്ദശിന ആലഭ്യന്തേ ॥ 7 ॥

വിരാജമേവ തൈരാപ്ത്വാ യജമാനോ-ഽവരുന്ധേ ॥
ഏകാദശ ദശത ആലഭ്യന്തേ । ഏകാദശാക്ഷരാ ത്രിഷ്ടുപ് । ത്രൈഷ്ടുഭാഃ പശവഃ । പശൂനേവാവരുന്ധേ ॥ വൈശ്വദേവോ വാ അശ്വഃ। നാനാദേവത്യാഃ പശവോ ഭവന്തി ।
അശ്വസ്യ സര്വത്വായ । നാനാരൂപാ ഭവന്തി । തസ്മാന്നാനാരൂപാഃ പശവഃ( ) ।
ബഹുരൂപാ ഭവന്തി । തസ്മാ-ദ്ബഹുരൂപാഃ പശവ-സ്സമൃദ്ധ്യൈ ॥ 8 ॥

(ആരണ്യാന്-ഁലോകോ-ദശിന ആലഭ്യന്തേ-നാനാരൂപാഃ പശവോ ദ്വേ ച) (അ. 2)
അനുവാകം 3 - രോഹിതാദീനാ-മ്പശൂനാം-വഁപാഹോമസാഹിത്യമ്
അസ്മൈ വൈ ലോകായ ഗ്രാമ്യാഃ പശവ ആലഭ്യന്തേ । അമുഷ്മാ ആരണ്യാഃ । യദ്ഗ്രാമ്യാ-ന്പശൂനാലഭതേ । ഇമമേവ തൈര്ലോകമവരുന്ധേ । യദാരണ്യാന് । അമു-ന്തൈഃ । ഉഭയാ-ന്പശൂനാലഭതേ । ഗ്രാമ്യാഗ്ശ്ചാ-രണ്യാഗ്ശ്ച ।
ഉഭയോ-ര്ലോകയോര വരുദ്ധ്യൈ । ഉഭയാ-ന്പശൂനാലഭതേ ॥ 9 ॥

ഗ്രാമ്യാഗ്ശ്ചാ-രണ്യാഗ്ശ്ച । ഉഭയസ്യാ-ന്നാദ്യസ്യാ-വരുദ്ധ്യൈ । ഉഭയാ-ന്പശൂനാലഭതേ । ഗ്രാമ്യാഗ്ശ്ചാരണ്യാഗ്ശ്ച ।
ഉഭയേഷാ-മ്പശൂനാമവരുദ്ധ്യൈ ॥
ത്രയസ്ത്രയോ ഭവന്തി । ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ ।
ഏഷാം-ലോഁകാനാമാപ്ത്യൈ ॥ ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി । കസ്മാഥ്സത്യാത് ॥ 10 ॥

അസ്മിന് ഁലോകേ ബഹവഃ കാമാ ഇതി ।
യഥ്സമാനീഭ്യോ ദേവതാഭ്യോ-ഽന്യേ-ഽന്യേ പശവ ആലഭ്യന്തേ । അസ്മിന്നേവ തല്ലോകേ കാമാന്ദധാതി । തസ്മാദസ്മിന്-ഁലോകേ ബഹവഃ കാമാഃ ॥ ത്രയാണാ-ന്ത്രയാണാഗ്ം സഹ വപാ ജുഹോതി । ത്ര്യാവൃതോ വൈ ദേവാഃ ।
ത്ര്യാവൃത ഇമേ ലോകാഃ । ഏഷാം-ലോഁകാനാമാപ്ത്യൈ । ഏഷാം-ലോഁകാനാ-ങ്ക്ലൃപ്ത്യൈ ॥ പര്യഗ്നി-കൃതാ-നാരണ്യാ-നുഥ്സൃജന്ത്യഹിഗ്ംസായൈ ॥ 11 ॥

(അവരുദ്ധ്യാ ഉഭയാ-ന്പശൂനാലഭതേ - സത്യാ - ദഹിഗ്ംസായൈ)(ആ3)
അനുവാകം 4 - അശ്വസ്യ രഥയോജനാലങ്കാരാദയഃ
യുഞ്ജന്തി ബ്രദ്ധ്നമിത്യാഹ । അസൌ വാ ആദിത്യോ ബ്രദ്ധ്നഃ । ആദിത്യ-മേവാസ്മൈ യുനക്തി । അരുഷമിത്യാഹ । അഗ്നിര്വാ അരുഷഃ ।
അഗ്നിമേവാസ്മൈ യുനക്തി । ചരന്തമിത്യാഹ । വായുര്വൈ ചരന്ന് । വായുമേവാസ്മൈ യുനക്തി । പരിതസ്ഥുഷ ഇത്യാഹ ॥ 12 ॥

ഇമേ വൈ ലോകാഃ പരിതസ്ഥുഷഃ । ഇമനേവാസ്മൈ ലോകാന്. യുനക്തി ॥ രോചന്തേ രോചനാ ദിവീത്യാഹ । നക്ഷത്രാണി വൈ രോചനാ ദിവി ।
നക്ഷത്രാണ്യേവാസ്മൈ രോചയതി ॥ യുഞ്ജന്ത്യസ്യ കാമ്യേത്യാഹ । കാമാനേവാസ്മൈ യുനക്തി ॥ ഹരീ വിപക്ഷസേത്യാഹ ।
ഇമേ വൈ ഹരീ വിപക്ഷസാ । ഇമേ ഏവാസ്മൈ യുനക്തി ॥ 13 ॥

ശോണാ ധൃഷ്ണൂ നൃവാഹസേത്യാഹ । അഹോരാത്രേ വൈ നൃവാഹസാ । അഹോരാത്രേ ഏവാസ്മൈ യുനക്തി ॥ ഏതാ ഏവാസ്മൈ ദേവതാ യുനക്തി ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ സമഷ്ട്യൈ ॥
കേതു-ങ്കൃണ്വന്ന-കേതവ ഇതി ദ്ധ്വജ-മ്പ്രതിമുഞ്ചതി । യശ ഏവൈനഗ്ം രാജ്ഞാ-ങ്ഗമയതി ॥ ജീമൂതസ്യേവ ഭവതി പ്രതീകമിത്യാഹ । യഥാ യജുരേവൈതത് ॥ യേ തേ പന്ഥാന-സ്സവിതഃ പൂര്വ്യാസ ഇത്യദ്ധ്വര്യു-ര്യജമാനം
ഁവാചയത്യഭിജിത്യൈ ॥ 14 ॥

പരാ വാ ഏതസ്യ യജ്ഞ ഏതി । യസ്യ പശുരുപാ-കൃതോ-ഽന്യത്ര വേദ്യാ ഏതി । ഏതഗ്ഗ് സ്തോതരേതേന പഥാ പുനരശ്വ-മാവര്തയാസി ന ഇത്യാഹ ।
വായുര്വൈ സ്തോതാ । വായുമേവാസ്യ പരസ്താ-ദ്ദധാത്യാവൃത്ത്യൈ ॥ യഥാ വൈ ഹവിഷോ ഗൃഹീതസ്യ സ്കന്ദതി । ഏവം-വാഁ ഏതദശ്വസ്യ സ്കന്ദതി । യദസ്യോപാകൃതസ്യ ലോമാനി ശീയന്തേ । യദ്വാലേഷു കാചാനാവയന്തി ।
ലോമാന്യേവാസ്യ തഥ്സമ്ഭരന്തി ॥ 15 ॥

ഭൂര്ഭുവസ്സുവരിതി പ്രാജാപത്യാ-ഭിരാവയന്തി । പ്രാജാപത്യോ വാ അശ്വഃ ।
സ്വയൈവൈന-ന്ദേവതയാ സമദ്ര്ധയന്തി ॥ ഭൂരിതി മഹിഷീ । ഭുവ ഇതി വാവാതാ ।
സുവരിതി പരിവൃക്തീ । ഏഷാം-ലോഁകാനാ-മഭിജിത്യൈ ॥ ഹിരണ്യയാഃ കാചാ ഭവന്തി । ജ്യോതിര്വൈ ഹിരണ്യമ് । രാഷ്ട്രമശ്വമേധഃ ॥ 16 ॥

ജ്യോതിശ്ചൈവാസ്മൈ രാഷ്ട്ര-ഞ്ച സമീചീ ദധാതി ॥ സഹസ്ര-മ്ഭവന്തി । സഹസ്ര സമ്മിത-സ്സുവര്ഗോ ലോകഃ । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാ-ഭിജിത്യൈ ॥
അപ വാ ഏതസ്മാത്തേജ ഇന്ദ്രിയ-മ്പശവ-ശ്ശ്രീഃ ക്രാമന്തി । യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ ।
വസവസ്ത്വാ-ഽഞ്ജന്തു ഗായത്രേണ ഛന്ദസേതി മഹിഷ്യഭ്യനക്തി । തേജോ വാ ആജ്യമ് । തേജോ ഗായത്രീ । തേജസൈവാസ്മൈ തേജോ-ഽവരുന്ധേ ॥ 17 ॥

രുദ്രാസ്ത്വാ-ഽഞ്ജന്തു ത്രൈഷ്ടുഭേന ഛന്ദസേതി വാവാതാ । തേജോ വാ ആജ്യമ് । ഇന്ദ്രിയ-ന്ത്രിഷ്ടുപ് । തേജസൈവാസ്മാ ഇന്ദ്രിയമവരുന്ധേ ।
ആദിത്യാ-സ്ത്വാ-ഽഞ്ജന്തു ജാഗതേന ഛന്ദസേതി പരിവൃക്തീ । തേജോ വാ ആജ്യമ് । പശവോ ജഗതീ ।
തേജസൈവാസ്മൈ പശൂനവരുന്ധേ ॥
പത്നയോ-ഽഭ്യഞ്ജന്തി । ശ്രിയാ വാ ഏത-ദ്രൂപമ് ॥ 18 ॥

യത്പത്നയഃ । ശ്രിയ-മേവാസ്മി-ന്തദ്ദധതി ।
നാസ്മാത്തേജ ഇന്ദ്രിയ-മ്പശവ-ശ്ശ്രീരപക്രാമന്തി ॥
ലാജീ(3)ഞ്ഛാചീ(3)ന്. യശോ മമാഁ(4) ഇത്യതിരിക്ത-മന്നമശ്വായോ പാഹരന്തി ।
പ്രജാമേവാന്നാദീ-ങ്കുര്വതേ ॥
ഏതദ്ദേവാ അന്നമത്തൈത-ദന്നമദ്ധി പ്രജാപത ഇത്യാഹ । പ്രജായാമേവാന്നാദ്യ-ന്ദധതേ ॥
യദി നാവജിഘ്രത് । അഗ്നിഃ പശുരാസീദിത്യവ-ഘ്രാപയേത് । അവ ഹൈവ ജിഘ്രതി ॥
ആക്രാന. വാജീ ക്രമൈരത്യ-ക്രമീദ്വാജീ ദ്യൌസ്തേ പൃഷ്ഠ-മ്പൃഥിവീ
സധസ്ഥമിത്യശ്വ-മനുമന്ത്രയതേ ।
ഏഷാം-ലോഁകാനാ-മഭിജിത്യൈ ॥
സമിദ്ധോ അഞ്ജന്കൃദര-മ്മതീനാ-മിത്യശ്വസ്യാ പ്രിയോ ഭവന്തി സരൂപത്വായ ॥ 19 ॥

(പരിതസ്ഥുഷ ഇത്യാഹേ - മേ ഏവാസ്മൈ യുനക്ത്യ - ഭിജിത്യൈ-ഭര-ന്ത്യശ്വമേധോ - രുന്ധേ - രൂപമ് - ജിഘ്രതി ത്രീണി ച) (അ. 4)
അനുവാകം 5 - ബ്രഹ്മോദ്യനാമകഃ ഹോതൃബ്രാഹ്മണോസ്സംവാഁദഃ
തേജസാ വാ ഏഷ ബ്രഹ്മവര്ചസേന വ്യൃദ്ധ്യതേ । യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ ।
ഹോതാ ച ബ്രഹ്മാ ച ബ്രഹ്മോദ്യം-വഁദതഃ ।
തേജസാ ചൈവൈന-മ്ബ്രഹ്മവര്ചസേന ച സമദ്ര്ധയതഃ ॥ ദക്ഷിണതോ ബ്രഹ്മാ ഭവതി ।
ദക്ഷിണത ആയതനോ വൈ ബ്രഹ്മാ । ബാര്ഹസ്പത്യോ വൈ ബ്രഹ്മാ ।
ബ്രഹ്മവര്ചസമേവാസ്യ ദക്ഷിണതോ (ദക്ഷിണതോ) ദധാതി ।
തസ്മാ-ദ്ദക്ഷിണോ-ഽദ്ര്ധോ ബ്രഹ്മവര്ചസിതരഃ ॥
ഉത്തരതോ ഹോതാ ഭവതി ॥ 20 ॥

ഉത്തരത ആയതനോ വൈ ഹോതാ । ആഗ്നേയോ വൈ ഹോതാ । തേജോ വാ അഗ്നിഃ । തേജ ഏവാസ്യോത്തരതോ ദധാതി । തസ്മാദുത്തരോ-ഽദ്ര്ധ-സ്തേജസ്വിതരഃ ॥
യൂപമഭിതോ വദതഃ । യജമാനദേവത്യോ വൈ യൂപഃ । യജമാനമേവ തേജസാ ച ബ്രഹ്മവര്ചസേന ച സമദ്ര്ധയതഃ ॥
കിഗ്ഗ് സ്വിദാസീത്-പൂര്വചിത്തി-രിത്യാഹ ।
ദ്യൌര്വൈ വൃഷ്ടിഃ പൂര്വചിത്തിഃ ॥ 21 ॥

ദിവമേവ വൃഷ്ടിമവരുന്ധേ ॥ കിഗ്ഗ് സ്വിദാസീ-ദ്ബൃഹദ്വയ ഇത്യാഹ । അശ്വോ വൈ ബൃഹദ്വയഃ । അശ്വമേവാവരുന്ധേ ॥ കിഗ്ഗ് സ്വിദാസീത്-പിശങ്ഗിലേത്യാഹ । രാത്രിര്വൈ പിശങ്ഗിലാ ।
രാത്രിമേവാവരുന്ധേ ॥ കിഗ്ഗ് സ്വിദാസീത്-പിലിപ്പിലേത്യാഹ । ശ്രീര്വൈ പിലിപ്പിലാ । അന്നാദ്യമേവാവരുന്ധേ ॥ 22 ॥

ക-സ്സ്വിദേകാകീ ചരതീത്യാഹ । അസൌ വാ ആദിത്യ ഏകാകീ ചരതി । തേജ ഏവാവരുന്ധേ ॥
ക ഉ സ്വിജ്ജായതേ പുനരിത്യാഹ ।
ചന്ദ്രമാ വൈ ജായതേ പുനഃ ।
ആയുരേവാവരുന്ധേ ॥
കിഗ്ഗ് സ്വിദ്ധിമസ്യ ഭേഷജമിത്യാഹ ।
അഗ്നിര്വൈ ഹിമസ്യ ഭേഷജമ് । ബ്രഹ്മവര്ചസമേവാവരുന്ധേ ॥
കിഗ്ഗ് സ്വിദാ-വപന-മ്മഹദിത്യാഹ ॥ 23 ॥

അയം-വൈഁ ലോക ആവപന-മ്മഹത് ।
അസ്മിന്നേവ ലോകേ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥
പൃച്ഛാമി ത്വാ പരമന്ത-മ്പൃഥിവ്യാ ഇത്യാഹ । വേദിര്വൈ പരോ-ഽന്തഃ പൃഥിവ്യാഃ ।
വേദിമേവാവരുന്ധേ ॥ പൃച്ഛാമി ത്വാ ഭുവനസ്യ നാഭിമിത്യാഹ ।
യജ്ഞോ വൈ ഭുവനസ്യ നാഭിഃ । യജ്ഞമേവാവരുന്ധേ ॥
പൃച്ഛാമി ത്വാ വൃഷ്ണോ അശ്വസ്യ രേത ഇത്യാഹ ।
സോമോ വൈ വൃഷ്ണോ അശ്വസ്യ രേതഃ । സോമപീഥ-മേവാവരുന്ധേ ॥
പൃച്ഛാമി വാചഃ പരമം-വ്യോഁമേത്യാഹ । ബ്രഹ്മ വൈ വാചഃ പരമം-വ്യോഁമ ।
ബ്രഹ്മവര്ചസ-മേവാവരുന്ധേ ॥ 24 ॥

(ഹോതാ ഭവതി - വൈ വൃഷ്ടിഃ പൂര്വചിത്തി - രന്നാദ്യമേവാവരുന്ധേ - മഹദിത്യാഹ - സോമോ വൈ വൃഷ്ണോ അശ്വസ്യ രേതശ്ചത്വാരി ച) (അ. 5)
അനുവാകം 6 - അശ്വസ്യ മൃതോപചാര-സ്സഞ്ജ്ഞപനപ്രകാരഃ
അപ വാ ഏതസ്മാ-ത്പ്രാണാഃ ക്രാമന്തി । യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ ।
പ്രാണായ സ്വാഹാ വ്യാനായ സ്വാഹേതി സഞ്ജ്ഞപ്യമാന ആഹുതീ-ര്ജുഹോതി ।
പ്രാണാനേവാസ്മിന്ദധാതി । നാസ്മാത്പ്രാണാ അപക്രാമന്തി ॥ അവന്തീഃ-സ്ഥാവന്തീ-സ്ത്വാ-ഽവന്തു । പ്രിയ-ന്ത്വാ പ്രിയാണാമ് । വര്ഷിഷ്ഠമാപ്യാനാമ് । നിധീനാ-ന്ത്വാ നിധിപതിഗ്ം ഹവാമഹേ
വസോമ-മേത്യാഹ ।
അപൈവാസ്മൈ തദ്ധ്നുവതേ ॥ 25 ॥

അഥോ ധുവന്ത്യേവൈനമ് । അഥോ ന്യേവാസ്മൈ ഹ്നുവതേ ॥ ത്രിഃ പരിയന്തി । ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ । ഏഭ്യ ഏവൈനം-ലോഁകേഭ്യോ ധുവതേ ॥ ത്രിഃ പുനഃ പരിയന്തി । ഷട്-ഥ്സമ്പദ്യന്തേ । ഷഡ്വാ ഋതവഃ ।
ഋതുഭിരേവൈന-ന്ധുവതേ ॥ അപ വാ ഏതേഭ്യഃ പ്രാണാഃ ക്രാമന്തി ॥ 26 ॥

യേ യജ്ഞേ ധുവന-ന്തന്വതേ । നവകൃത്വഃ പരിയന്തി । നവ വൈ പുരുഷേ പ്രാണാഃ ।
പ്രാണാനേവാത്മന്ദധതേ । നൈഭ്യഃ പ്രാണാ അപക്രാമന്തി ॥ അമ്ബേ അമ്ബാല്യമ്ബിക ഇതി പത്നീമുദാനയതി । അഹ്വതൈവൈനാമ് ॥
സുഭഗേ കാമ്പീല-വാസിനീത്യാഹ । തപ ഏവൈനാ-മുപനയതി ॥ സുവര്ഗേ ലോകേ സമ്പ്രോര്ണ്വാഥാ-മിത്യാഹ ॥ 27 ॥

സുവര്ഗമേവൈനാം-ലോഁക-ങ്ഗമയതി ॥
ആ-ഽഹമജാനി ഗര്ഭധമാ ത്വമജാസി ഗര്ഭധമിത്യാഹ । പ്രജാ വൈ പശവോ ഗര്ഭഃ । പ്രജാമേവ പശൂനാത്മന്ധത്തേ ॥
ദേവാ വാ അശ്വമേധേ പവമാനേ । സുവര്ഗം-ലോഁക-ന്ന പ്രാജാനന്ന് । തമശ്വഃ പ്രാജാനാത് । യഥ്സൂചീഭി-രസിപഥാ-ന്കല്പയന്തി ।
സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യ പ്രജ്ഞാത്യൈ ॥ ഗായത്രീ ത്രിഷ്ടുബ്ജഗതീത്യാഹ ॥ 28 ॥

യഥാ യജുരേവൈതത് ॥ ത്രയ്യ-സ്സൂച്യോ ഭവന്തി ।
അയസ്മയ്യോ രജതാ ഹരിണ്യഃ । അസ്യ വൈ ലോകസ്യ രൂപമയസ്മയ്യഃ । അന്തരിക്ഷസ്യ രജതാഃ । ദിവോ ഹരിണ്യഃ । ദിശോ വാ അയസ്മയ്യഃ ।
അവാന്തരദിശാ രജതാഃ । ഊദ്ര്ധ്വാ ഹരിണ്യഃ ।
ദിശ ഏവാസ്മൈ കല്പയതി ॥
കസ്ത്വാ-ഛ്യതി കസ്ത്വാ വിശാസ്തീ-ത്യാഹാ ഹിഗ്ംസായൈ ॥ 29 ॥

(ഹ്നുവതേ-ക്രാമ-ന്ത്യൂര്ണ്വാഥാമിത്യാഹ-ജഗതീത്യാഹ-കല്പയത്യേക-ഞ്ച) (അ. 6)
അനുവാകം 7 - തത്ര മന്ത്രാഃ
അപ വാ ഏതസ്മാച്ഛ്രീ രാഷ്ട്ര-ങ്ക്രാമതി । യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ ।
ഊദ്ര്ധ്വാമേനാ-മുച്ഛ്രയതാ-ദിത്യാഹ ।
ശ്രീര്വൈ രാഷ്ട്രമശ്വമേധഃ ।
ശ്രിയമേവാസ്മ രാഷ്ട്രമൂദ്ര്ധ്വ-മുച്ഛ്രയതി ॥ വേണുഭാര-ങ്ഗിരാവി-വേത്യാഹ ।
രാഷ്ട്രം-വൈഁ ഭാരഃ । രാഷ്ട്രമേവാസ്മൈ പര്യൂഹതി ॥ അഥാസ്യാ മദ്ധ്യമേധതാ-മിത്യാഹ । ശ്രീര്വൈ രാഷ്ട്രസ്യ മദ്ധ്യമ് ॥ 30 ॥

ശ്രിയമേവാ-വരുന്ധേ ॥ ശീതേ വാതേ പുനന്നി-വേത്യാഹ । ക്ഷേമോ വൈ രാഷ്ട്രസ്യ ശീതോ വാതഃ । ക്ഷേമമേവാ-വരുന്ധേ ॥ യദ്ധരിണീ യവമത്തീത്യാഹ । വിഡ്വൈ ഹരിണീ । രാഷ്ട്രം-യഁവഃ । വിശ-ഞ്ചൈവാസ്മൈ രാഷ്ട്ര-ഞ്ച സമീചീ ദധാതി ॥
ന പുഷ്ട-മ്പശു മന്യത ഇത്യാഹ ।
തസ്മാ-ദ്രാജാ പശൂന്ന പുഷ്യതി ॥ 31 ॥

ശൂദ്രാ യദര്യജാരാ ന പോഷായ ധനായതീത്യാഹ ।
തസ്മാ-ദ്വൈശീപുത്ര-ന്നാഭിഷിഞ്ചന്തേ ॥ ഇയം-യഁകാ ശകുന്തികേത്യാഹ । വിഡ്വൈ ശകുന്തികാ । രാഷ്ട്രമശ്വമേധഃ । വിശ-ഞ്ചൈവാസ്മൈ രാഷ്ട്ര-ഞ്ച സമീചീ ദധാതി ॥
ആഹലമിതി സര്പതീത്യാഹ । തസ്മാ-ദ്രാഷ്ട്രായ വിശഃ സര്പന്തി ॥ ആഹത-ങ്ഗഭേ പസ ഇത്യാഹ । വിഡ്വൈ ഗഭഃ ॥ 32 ॥

രാഷ്ട്ര-മ്പസഃ । രാഷ്ട്രമവ വിശ്യാഹന്തി । തസ്മാ-ദ്രാഷ്ട്രം-വിഁശ-ങ്ഘാതുകമ് ॥
മാതാ ച തേ പിതാ ച ത ഇത്യാഹ । ഇയം-വൈഁ മാതാ । അസൌ പിതാ । ആഭ്യാമേവൈന-മ്പരിദദാതി ॥
അഗ്രം-വൃഁക്ഷസ്യ രോഹത ഇത്യാഹ ।
ശ്രീര്വൈ വക്ഷസ്യാഗ്രമ് । ശ്രിയമേവാവരുന്ധേ ॥ 33 ॥

പ്രസുലാമീതി തേ പിതാ ഗഭേ മുഷ്ടിമതഗ്ംസയ-ദിത്യാഹ । വിഡ്വൈ ഗഭഃ । രാഷ്ട്ര-മ്മുഷ്ടിഃ । രാഷ്ട്രമേവ വിശ്യാഹന്തി । തസ്മാ-ദ്രാഷ്ട്രം-വിഁശ-ങ്ഘാതുകമ് ॥ അപ വാ ഏതേഭ്യഃ പ്രാണാഃ ക്രാമന്തി । യേ യജ്ഞേ-ഽപൂതം-വഁദന്തി ।
ദധിക്രാവ്.ണ്ണോ അകാരിഷമിതി സുരഭി-മതീമൃചം-വഁദന്തി ।
പ്രാണാ വൈ സുരഭയഃ । പ്രാണാനേവാത്മന്ദധതേ । നൈഭ്യഃ പ്രാണാ അപക്രാമന്തി ॥
ആപോ ഹിഷ്ഠാ മയോഭുവ ഇത്യദ്ഭിര്മാര്ജയന്തേ । ആപോ വൈ സര്വാ ദേവതാഃ ।
ദേവതാഭിരേ-വാത്മാന-മ്പവയന്തേ ॥ 34 ॥

(രാഷ്ട്രസ്യ മദ്ധ്യമ് - പുഷ്യതി - ഗഭോ - രുന്ധേ - ദധതേ ചത്വാരി ച) (അ. 7)
അനുവാകം 8 - അശ്വമേധസ്യ തത്പശൂനാ-ഞ്ച പ്രശംസാ
പ്രജാപതിഃ പ്രജാ-സ്സൃഷ്ട്വാ പ്രേണാ-ഽനു പ്രാവിശത് । താഭ്യഃ പുന-സ്സമ്ഭവിതു-ന്നാശക്നോത് । സോ-ഽബ്രവീത് । ഋദ്ധ്നവദിഥ്സഃ । യോ മേതഃ പുനഃ സഭംരദിതി । ത-ന്ദേവാ അശ്വമേധേനൈവ സമഭരന്ന് । തതോ വൈ ത ആദ്ര്ധ്നുവന്ന । യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ ।
പ്രജാപതിമേവ സമ്ഭരത്യൃദ്ധ്നോതി ॥ പുരുഷമാലഭതേ ॥ 35 ॥

വൈരാജോ വൈ പുരുഷഃ । വിരാജ-മേവാലഭതേ । അഥോ അന്നം-വൈഁ വിരാട് । അന്നമേവാവരുന്ധേ ॥ അശ്വമാലഭതേ । പ്രാജാപത്യോ വാ അശ്വഃ ।
പ്രജാപതി-മേവാലഭതേ । അഥോ ശ്രീര്വാ ഏകശഫമ് ।
ശ്രിയ-മേവാവരുന്ധേ ॥ ഗാമാലഭതേ ॥ 36 ॥

യജ്ഞോ വൈ ഗൌഃ । യജ്ഞമേവാലഭതേ ।
അഥോ അന്നം-വൈഁ ഗൌഃ । അന്നമേവാവരുന്ധേ ॥
അജാവീ ആലഭതേ ഭൂമ്നേ । അഥോ പുഷ്ടിര്വൈ ഭൂമാ ।
പുഷ്ടിമേവാവരുന്ധേ ॥
പര്യഗ്നികൃത-മ്പുരുഷ-ഞ്ചാരണ്യാഗ്-ശ്ചോ-ഥ്സൃജന്ത്യഹിഗ്ംസായൈ ॥ ഉഭൌ വാ ഏതൌ പശൂ ആലഭ്യേതേ । യശ്ചാവമോ യശ്ച പരമഃ ।
തേ-ഽസ്യോഭയേ യജ്ഞേ ബദ്ധാഃ । അഭീഷ്ടാ അഭിപ്രീതാഃ । അഭിജിതാ അഭിഹുതാ ഭവന്തി ॥ നൈന-ന്ദങ്ക്ഷ്ണവഃ പശവോ യജ്ഞേ ബദ്ധാഃ ।
അഭീഷ്ടാ അഭിപ്രീതാഃ । അഭിജിതാ അഭിഹുതാ ഹിഗ്ംസന്തി । യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ । യ ഉ ചൈനമേവം-വേഁദ ॥ 37 ॥

(ലഭതേ - ഗാമാലഭതേ - പരമോ-ഽഷ്ടൌ ച) (അ. 8)
അനുവാകം 9 - ഉത്തമേ-ഽഹനി പ്രശവഃ
പ്രഥമേന വാ ഏഷ സ്തോമന രാദ്ധ്വാ ।
ചതുഷ്ടോമേന കൃതേനായാനാ-മുത്തരേ-ഽഹന്ന് ।
ഏകവിഗ്ംശേ പ്രതിഷ്ഠായാ-മ്പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥
ഏകവിഗ്ംശാ-ത്പ്രതിഷ്ഠായാ ഋതൂനന്വാരോഹതി । ഋതവോ വൈ പൃഷ്ഠാനി । ഋതവഃ സംവഁഥ്സരഃ । ഋതുഷ്വേവ സംവഁഥ്സരേ പ്രതിഷ്ഠായ । ദേവതാ അഭ്യാരോഹതി । ശക്വരയഃ പൃഷ്ഠ-മ്ഭവന്ത്യ-ന്യദന്യ-ച്ഛന്ദഃ । അന്യേ-ഽന്യേ വാ ഏതേ പശവ ആലഭ്യന്തേ ॥ 38 ॥

ഉതേവ ഗ്രാമ്യാഃ । ഉതേവാരണ്യാഃ । അഹരേവ രൂപേണ സമദ്ര്ധയതി । അഥോ അഹ്ന ഏവൈഷ ബലിര്ഹ്രിയതേ ॥ തദാഹുഃ । അപശവോ വാ ഏതേ ।
യദജാ-വയശ്ചാരണ്യാശ്ച । ഏതേ വൈ സര്വേ പശവഃ । യദ്ഗവ്യാ ഇതി ।
ഗവ്യാ-ന്പശൂനുത്തമേ-ഽഹന്നാലഭതേ ॥ 39 ॥

തേനൈവോഭയാ-ന്പശൂനവരുന്ധേ ॥ പ്രാജാപത്യാ ഭവന്തി । അനഭിജിതസ്യാ-ഭിജിത്യൈ ॥ സൌരീര്നവ ശ്വേതാവശാ അനൂബന്ധ്യാ ഭവന്തി ।
അന്തത ഏവ ബഹ്മവര്ചസമവരുന്ധേ ॥
സോമായ സ്വരാജ്ഞേ-ഽനോവാഹാ-വനഡ്വാഹാവിതി ദ്വന്ദ്വിനഃ പശൂനാലഭതേ ।
അഹോരാത്രാണാ-മഭിജിത്യൈ ॥ പശുഭിര്വാ ഏഷ വ്യൃദ്ധ്യതേ । യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ ।
ഛഗല-ങ്കല്മാഷ-ങ്കികിദീവിം-വിഁദീഗയമിതി ത്വാഷ്ട്രാ-ന്പശൂനാലഭതേ ।
പശുഭിരേവാത്മാനഗ്ം സമദ്ര്ധയതി ॥
ഋതുഭിര്വാ ഏഷ വ്യൃദ്ധ്യതേ । യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ ।
പിശങ്ഗാ-സ്ത്രയോ വാസന്താ ഇത്യൃതു-പശൂനാലഭതേ । ഋതുഭിരേ-വാത്മാനഗ്ം സമദ്ര്ധയതി ॥
ആ വാ ഏഷ പശുഭ്യോ വൃശ്ച്യതേ ।
യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ । പര്യഗ്നികൃതാ ഉഥ്സൃജന്ത്യനാവ്രസ്കായ ॥ 40 ॥

(ലഭ്യന്തേ - ലഭതേ - ത്വാഷ്ട്രാ-ന്പശൂനാലഭതേ-ഽഷ്ടൌ ച) (അ. 9)
അനുവാകം 10 - മഹിമാഭിധാനൌ പ്രഹൌ
പ്രജാപതി-രകാമയത മഹാനന്നാദ-സ്സ്യാമിതി ।
സ ഏതാവശ്വമേധേ മഹിമാനാവപശ്യത് । താവഗൃഹ്ണീത । തതോ വൈ സ മഹാനന്നാദോ-ഽഭവത് । യഃ കാമയേത മഹാനന്നാദ-സ്സ്യാമിതി । സ ഏതാവശ്വമേധേ മഹിമാനൌ ഗൃഹ്ണീത ।
മഹാനേവാന്നാദോ ഭവതി ॥ യജമാനദേവത്യാ വൈ വപാ । രാജാ മഹിമാ ।
യദ്വപാ-മ്മഹിമ്നോഭയതഃ പരിയജതി ।
യജമാനമേവ രാജ്യേനോഭയതഃ പരിഗൃഹ്ണാതി ॥
പുരസ്താ-ഥ്സ്വാഹാകാരാ വാ അന്യേ ദേവാഃ ।
ഉപരിഷ്ടാ-ഥ്സ്വാഹാകാരാ അന്യേ । തേ വാ ഏതേ-ഽശ്വ ഏവ മേദ്ധ്യ ഉഭയേ-ഽവരുദ്ധ്യന്തേ ।
യദ്വപാ-മ്മഹിമ്നോഭയതഃ പരിയജതി । താനേവോഭയാ-ന്പ്രീണാതി ॥ 41 ॥

(പരിയജതി ഷട്ച) (അ. 10)
അനുവാകം 11 - ശരീരഹോമാ-സ്സ്വിഷ്ടകൃദാദയശ്ച
വൈശ്വദേവോ വാ അശ്വഃ । തം-യഁത്പ്രാജാപത്യ-ങ്കുര്യാത് । യാ ദേവതാ അപിഭാഗാഃ ।
താ ഭാഗധേയേന വ്യദ്ര്ധയേത് । ദേവതാഭ്യ-സ്സമദ-ന്ദദ്ധ്യാത് । സ്തേഗാന്-ദഗ്ഗ്ഷ്ട്രാഭ്യാ-മ്മണ്ഡൂകാ-ഞ്ജമ്ഭ്യേ-ഭിരിതി ।
ആജ്യ-മവദാന-ങ്കൃത്വാ പ്രതിസങ്ഖ്യായ-മാഹുതീ-ര്ജുഹോതി । യാ ഏവ ദേവതാ അപിഭാഗാഃ । താ ഭാഗധേയേന സമദ്ര്ധയതി ।
ന ദേവതാഭ്യ-സ്സമദ-ന്ദധാതി ॥ 42 ॥

ചതുര്ദശൈതാ-നനുവാകാഞ്ജുഹോത്യ-നന്തരിത്യൈ ॥
പ്രയാസായ സ്വാഹേതി പഞ്ചദശമ് । പഞ്ചദശ വാ അദ്ര്ധമാസസ്യ രാത്രയഃ ।
അദ്ര്ധമാസശ-സ്സംവഁഥ്സര ആപ്യതേ ॥ ദേവാസുരാ-സ്സംയഁന്ത്താ ആസന്ന് ।
തേ-ഽബ്രുവന്നഗ്നയഃ സ്വിഷ്ടകൃതഃ । അശ്വസ്യ മേദ്ധ്യസ്യ വയമുദ്ധാര-മുദ്ധരാമഹൈ ।
അഥൈതാനഭി-ഭവാമേതി । തേ ലോഹിത-മുദഹരന്ത ।
തതോ ദേവാ അഭവന്ന് ॥ 43 ॥

പരാ-ഽസുരാഃ । യഥ്സ്വിഷ്ടകൃദ്ഭ്യോ ലോഹിത-ഞ്ജുഹോതി ഭ്രാതൃവ്യാഭിഭൂത്യൈ । ഭവത്യാത്മനാ । പരാ-ഽസ്യ ഭ്രാതൃവ്യോ ഭവതി ॥
ഗോമൃഗകണ്ഠേന പ്രഥമാ-മാഹുതി-ഞ്ജുഹോതി ।
പശവോ വൈ ഗോമൃഗഃ । രുദ്രോ-ഽഗ്നി-സ്സ്വിഷ്ടകൃത് । രുദ്രാദേവ പശൂനന്തര്ദധാതി । അഥോ യത്രൈഷാ-ഽഽഹുതിര്-ഹൂയതേ ।
ന തത്ര രുദ്രഃ പശൂനഭിമന്യതേ ॥ 44 ॥

അശ്വശഫേന ദ്വിതീയാ-മാഹുതി-ഞ്ജുഹോതി । പശവോ വാ ഏകശഫമ് । രുദ്രോ-ഽഗ്നി-സ്സ്വിഷ്ടകൃത് । രുദ്രാദേവ പശൂനന്തര്ദധാതി ।
അഥോ യത്രൈഷാ-ഽഽഹുതിരഃഅയതേ ।
ന തത്ര രുദ്രഃ പശൂനഭിമന്യതേ ॥
അയസ്മയേന കമണ്ഡലുനാ തൃതീയാമ് ।
ആഹുതി-ഞ്ജുഹോത്യാ-യസ്യോ വൈ പ്രജാഃ । രുദ്രോ-ഽഗ്നി-സ്സ്വിഷ്ടകൃത് । രുദ്രാദേവ പ്രജാ അന്തര്ദധാതി । അഥോ യത്രൈഷാ-ഽഽഹുതിര്-ഹൂയതേ ।
ന തത്ര രുദ്രഃ പ്രജാ അഭിമന്യതേ ॥ 45 ॥

(ദധാ - ത്യഭവന് - മന്യതേ - പ്രജാ അന്ത-ര്ദധാതി ദ്വേ ച) (അ. 11)
അനുവാകം 12 - തദുഭയഹോമമധ്യവര്ത്യശ്ചസ്തോമീയഹോമഃ
അശ്വസ്യ വാ ആലബ്ധസ്യ മേധ ഉദക്രാമത് । തദശ്വസ്തോമീയ-മഭവത് ।
യദശ്വസ്തോമീയ-ഞ്ജുഹോതി । സമേധമേവൈന-മാലഭതേ ॥ ആജ്യേന ജുഹോതി । മേധോ വാ ആജ്യമ് । മേധോ-ഽശ്വസ്തോമീയമ് । മേധേനൈവാസ്മി-ന്മേധ-ന്ദധാതി ॥ ഷടത്രഗ്ംശത-ഞ്ജുഹോതി ।
ഷടത്രഗ്ംശദക്ഷരാ ബൃഹതീ ॥ 46 ॥

ബാര്ഹതാഃ പശവഃ । സാ പശൂനാ-മ്മാത്രാ । പശൂനേവ മാത്രയാ സമദ്ര്ധയതി ॥
താ യദ്ഭൂയസീര്വാ കനീയസീര്വാ ജുഹുയാത് । പശൂന്മാത്രയാ വ്യദ്ര്ധയേത് ।
ഷടത്രഗ്ംശത-ഞ്ജുഹോതി । ഷടത്രഗ്ംശദക്ഷരാ ബൃഹതീ । ബാര്ഹതാഃ പശവഃ ।
സാ പശൂനാ-മ്മാത്രാ । പശൂനേവ മാത്രയാ സമദ്ര്ധയതി ॥ 47 ॥

അശ്വസ്തോമീയഗ്ം ഹുത്വാ ദ്വിപദാ ജുഹോതി । ദ്വിപാദ്വൈ പുരുഷോ ദ്വിപ്രതിഷ്ഠഃ ।
തദേന-മ്പ്രതിഷ്ഠയാ സമദ്ര്ധയതി ॥ തദാഹുഃ । അശ്വസ്തോമീയ-മ്പൂര്വഗ്ം ഹോതവ്യാ(3)-ന്ദ്വിപദാ(3) ഇതി । അശ്വോ വാ അശ്വസ്തോമീയമ് । പുരുഷോ ദ്വിപദാഃ । അശ്വസ്തോമീയഗ്ം ഹുത്വാ ദ്വിപദാ ജുഹോതി । തസ്മാ-ദ്ദ്വിപാച്ചതുഷ്പാദമത്തി ।
അഥോ ദ്വിപദ്യേവ ചതുഷ്പദഃ പ്രതിഷ്ഠാപയതി ॥ ദ്വിപദാ ഹുത്വാ । നാന്യാമുത്തരാ-മാഹുതി-ഞ്ജുഹുയാത് । യദന്യാമുത്തരാ-മാഹുതി-ഞ്ജുഹുയാത് ।
പ്ര പ്രതിഷ്ഠായാശ്ച്യവേത । ദ്വിപദാ അന്തതോ ജഹോതി പ്രതിഷ്ഠിത്യൈ ॥ 48 ॥

(ബൃഹ - ത്യദ്ര്ധയതി - സ്ഥാപയതി പഞ്ച ച) (അ. 12)
അനുവാകം 13 - സംവഁഥ്സരാനുഷ്ഠാനമിഷ്ടീനാമ്
പ്രജാപതി-രശ്വമേധ-മസൃജത ।
സോ-ഽസ്മാഥ്സൃഷ്ടോ-ഽപാക്രാമത് ।
തം-യഁജ്ഞ-ക്രതുഭി-രന്വൈച്ഛത് । തം-യഁജ്ഞ-ക്രതുഭി-ര്നാന്വവിന്ദത് । തമിഷ്ടിഭി-രന്വൈച്ഛത് । തമിഷ്ടിഭി-രന്വവിന്ദത് । തദിഷ്ടീനാ-മിഷ്ടിത്വമ് ।
യഥ്സംവഁഥ്സര-മിഷ്ടിഭി-ര്യജതേ । അശ്വമേവ തദന്വിച്ഛതി ॥
സാവിത്രിയോ ഭവന്തി ॥ 49 ॥

ഇയം-വൈഁ സവിതാ । യോ വാ അസ്യാ-ന്നശ്യതി യോ നിലയതേ । അസ്യാം-വാഁവ തം-വിഁന്ദന്തി । ന വാ ഇമാ-ങ്കശ്ചനേത്യാഹുഃ । തിര്യന്നോദ്ര്ധ്വോ-ഽത്യേതുമര്ഹതീതി । യഥ്സാവിത്രിയോ ഭവന്തി ।
സവിതൃ-പ്രസൂത ഏവൈനമിച്ഛതി ॥
ഈശ്വരോ വാ അശ്വഃ പ്രമുക്തഃ പരാ-മ്പരാവത-ങ്ഗന്തോഃ । യഥ്സായ-ന്ധൃതീര്ജുഹോതി । അശ്വസ്യ യത്യൈ ധൃത്യൈ ॥ 50 ॥

യത്പ്രാതരിഷ്ടിഭി-ര്യജതേ । അശ്വമേവ തദന്വിച്ഛതി । യഥ്സായ-ന്ധൃതീര്ജുഹോതി । അശ്വസ്യൈവ യത്യൈ ധൃത്യൈ । തസ്മാഥ്സായ-മ്പ്രജാഃ, ക്ഷേമ്യാ
ഭവന്തി ॥ യത്പ്രാത-രിഷ്ടിഭി-ര്യജതേ ।
അശ്വമേവ തദന്വിച്ഛതി । തസ്മാദ്ദിവാ നഷ്ടൈഷ ഏതി ॥ യത്പ്രാതരിഷ്ടിഭി-ര്യജതേ സായ-ന്ധൃതീര്ജുഹോതി । അഹോരാത്രാഭ്യാ-മേവൈന-മന്വിച്ഛതി । അഥോ അഹോരാത്രാഭ്യാ-മേവാസ്മൈ യോഗക്ഷേമ-ങ്കല്പയതി ॥ 51 ॥

(ഭവന്തി - ധൃത്യാ - ഏന മന്വിച്ഛത്യേക-ഞ്ച) (അ. 13)
അനുവാകം 14 - താസ്വിഷ്ടിഷു ബ്രാഹ്മണരാജന്യയോര്ഗാനമ്
അപ വാ ഏതസ്മാച്ഛ്രീ രാഷ്ട്ര-ങ്ക്രാമതി । യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ । ബ്രാഹ്മണൌ വീണാഗാഥിനൌ ഗായതഃ । ശ്രിയാ വാ ഏത-ദ്രൂപമ് । യദ്വീണാ । ശ്രിയ-മേവാസ്മി-ന്തദ്ധത്തഃ । യദാ ഖലു വൈ പുരുഷ-ശ്ശ്രിയമശ്നുതേ ।
വീണാ-ഽസ്മൈ വാദ്യതേ ॥ തദാഹുഃ ।
യദുഭൌ ബ്രാഹ്മണൌ ഗായേതാമ് ॥ 52 ॥

പ്രഭ്രഗ്ംശുകാ-ഽസ്മാച്ഛ്രീ-സ്സ്യാത് ।
ന വൈ ബ്രാഹ്മണേ ശ്രീ രമത ഇതി ।
ബ്രാഹ്മണോ-ഽന്യോ ഗായേത് । രാജന്യോ-ഽന്യഃ ।
ബ്രഹ്മ വൈ ബ്രാഹ്മണഃ । ക്ഷത്രഗ്ം രാജന്യഃ ।
തഥാ ഹാസ്യ ബ്രഹ്മണാ ച ക്ഷത്രേണ ചോഭയത-ശ്ശ്രീഃ പരിഗൃഹീതാ ഭവതി ॥
തദാഹുഃ । യദുഭൌ ദിവാ ഗായേതാമ് ।
അപാസ്മാ-ദ്രാഷ്ട്ര-ങ്ക്രാമേത് ॥ 53 ॥

ന വൈ ബ്രാഹ്മണേ രാഷ്ട്രഗ്ം രമത ഇതി । യദാ ഖലു വൈ രാജാ കാമയതേ । അഥ ബ്രാഹ്മണ-ഞ്ജിനാതി । ദിവാ ബ്രാഹ്മണോ ഗായേത് । നക്തഗ്ം രാജന്യഃ ।
ബ്രഹ്മണോ വൈ രൂപമഹഃ । ക്ഷത്രസ്യ രാത്രിഃ ।
തഥാ ഹാസ്യ ബ്രഹ്മണാ ച ക്ഷത്രേണ ചോഭയതോ രാഷ്ട്ര-മ്പരിഗൃഹീത-മ്ഭവതി ॥ ഇത്യദദാ ഇത്യയജഥാ ഇത്യപച ഇതി ബ്രാഹ്മണോ ഗായേത് ।
ഇഷ്ടാപൂര്തം-വൈഁ ബ്രാഹ്മണസ്യ ॥ 54 ॥

ഇഷ്ടാപൂര്തേ-നൈവൈനഗ്ം സ സമദ്ര്ധയതി ॥
ഇത്യജിനാ ഇത്യയുദ്ധ്യഥാ ഇത്യമുഗ്ം സഗ്രാമ്മ-മഹന്നിതി രാജന്യഃ । യുദ്ധം-വൈഁ രാജന്യസ്യ । യുദ്ധേനൈവൈനഗ്ം സ സമദ്ര്ധയതി ॥ അക്ലൃപ്താ വാ ഏതസ്യര്തവ ഇത്യാഹുഃ । യോ-ഽശ്വമേധേന യജത ഇതി ।
തിസ്രോ-ഽന്യോ ഗായതി തിസ്രോ-ഽന്യഃ । ഷട്ഥ്സമ്പദ്യന്തേ । ഷഡ്വാ ഋതവഃ ।
ഋതൂനേവാസ്മൈ കല്പയതഃ ॥ താഭ്യാഗ്ം സഗ്ഗ്സ്ഥായാമ് । അനോയുക്തേ ച ശതേ ച ദദാതി । ശതായുഃ പുരുഷ-ശ്ശതേന്ദ്രിയഃ ।
ആയുഷ്യേവേന്ദ്രിയേ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ 55 ॥

(ഗായേതാമ് - ക്രാമേ-ദ്- ബ്രാഹ്മണസ്യ - കല്പയതശ്ചത്വാരി ച) (അ. 14)
അനുവാകം 15 - അവഭൃഥഹോമവിശേഷാഃ
സര്വേഷു വാ ഏഷു ലോകേഷു മൃത്യവോ-ഽന്വായത്താഃ । തേഭ്യോ യദാഹുതീര്ന ജുഹുയാത് । ലോകേ ലോക ഏന-മ്മൃത്യുര്വിന്ദേത് ।
മൃത്യവേ സ്വാഹാ മൃത്യവേ സ്വാഹേത്യഭി പൂര്വമാഹുതീ-ര്ജുഹോതി ।
ലോകാല്ലോകാദേവ മൃത്യുമവയജതേ ।
നൈനം-ലോഁകേ ലാകേ മൃത്യുര്വിന്ദതി ॥
യദമുഷ്മൈ സ്വാഹാ-ഽമുഷ്മൈ സ്വാഹേതി ജുഹ്വഥ്സ-ഞ്ചക്ഷീത । ബഹു-മ്മൃത്യുമമിത്ര-ങ്കുര്വീത । മൃത്യവേ സ്വാഹേത്യേകസ്മാ ഏവൈകാ-ഞ്ജുഹുയാത് । ഏകോ വാ അമുഷ്മിന് ഁലാകേ മൃത്യുഃ ॥ 56 ॥

അശനയാ മൃത്യുരേവ । തമേവാമുഷ്മിന് ഁലോകേ-ഽവയജതേ ॥ ഭ്രൂണഹത്യായൈ സ്വാഹേത്യവഭൃഥ ആഹുതി-ഞ്ജുഹോതി ।
ഭ്രൂണഹത്യാമേ വാ വയജതേ ॥ തദാഹുഃ । യദ്ഭ്രൂണഹത്യാ ഽപാത്ര്യാ-ഽഥ ।
കസ്മാ-ദ്യജ്ഞേ-ഽപി ക്രിയത ഇതി ॥
അമൃത്യുര്വാ അന്യോ ഭ്രൂണഹത്യായാ ഇത്യാഹുഃ ।
ഭ്രൂണഹത്യാ വാവ മൃത്യുരിതി ।
യദ്ഭ്രൂണഹത്യായൈ സ്വാഹേത്യവഭൃഥ ആഹുതി-ഞ്ജുഹോതി ॥ 57 ॥

മൃത്യുമേ വാ ഹുത്യാ തര്പയിത്വാ പരിപാണ-ങ്കൃത്വാ ।
ഭ്രൂണഘ്നേ ഭേഷജ-ങ്കരോതി ॥ ഏതാഗ്ം ഹ വൈ മുണ്ഡിഭ ഔദന്യവഃ ।
ഭ്രൂണഹത്യായൈ പ്രായശ്ചിത്തിം-വിഁദാഞ്ചകാര ।
യോ ഹാസ്യാപി പ്രജായാ-മ്ബ്രാഹ്മണഗ്ം ഹന്തി । സര്വസ്മൈ തസ്മൈ ഭേഷജ-ങ്കരോതി ॥
ജുമ്ബകായ സ്വാഹേത്യവഭൃഥ ഉത്തമാമാഹുതി-ഞ്ജുഹോതി । വരുണോ വൈ ജുമ്ബകഃ । അന്തത ഏവ വരുണ-മവയജതേ ॥ ഖലതേര്വിക്ലിധസ്യ ശുക്ലസ്യ പിങ്ഗാക്ഷസ്യ മൂദ്ര്ധഞ്ജുഹോതി ।
ഏതദ്വൈ വരുണസ്യ രൂപമ് । രൂപേണൈവ വരുണമവയജതേ ॥ 58 ॥

(ലോകേ മൃത്യു--ര് ജുഹോതി - മൂദ്ര്ധഞ്ജുഹോതി ദ്വേ ച) (അ. 15)
അനുവാകം 16 - ഉപാകരണമന്ത്രവ്യാഖ്യാനാദിഃ
വാരുണോ വാ അശ്വഃ । ത-ന്ദേവതയാ വ്യദ്ര്ധയതി । യത്പ്രാജാപത്യ-ങ്കരോതി ।
നമോ രാജ്ഞേ നമോ വരുണായേത്യാഹ । വാരുണോ വാ അശ്വഃ । സ്വയൈവൈന-ന്ദേവതയാ സമദ്ര്ധയതി ॥ നമോ-ഽശ്വായ നമഃ പ്രജാപതയ ഇത്യാഹ । പ്രാജാപത്യോ വാ അശ്വഃ । സ്വയൈവൈന-ന്ദേവതയാ സമദ്ര്ധയതി ॥
നമോ-ഽധിപതയ ഇത്യാഹ ॥ 59 ॥

ധര്മോ വാ അധിപതിഃ । ധര്മമേവാ-വരുന്ധേ ॥
അധിപതി-രസ്യധിപതി-മ്മാ കുര്വധിപതിരഹ-മ്പ്രജാനാ-മ്ഭൂയാസ-മിത്യാഹ ।
അധിപതി-മവൈനഗ്ം സമാനാനാ-ങ്കരോതി ॥
മാ-ന്ധഹി മയി ധഹീത്യാഹ ।
ആശിഷമേവൈതാമാശാസ്തേ ॥
ഉപാകൃതായ സ്വാഹേത്യുപാകൃതേ ജുഹോതി ।
ആലബ്ധായ സ്വാഹേതി നിയുക്തേ ജുഹോതി ।
ഹുതായ സ്വാഹേതി ഹുതേ ജുഹോതി ।
ഏഷാം-ലോഁകാനാ-മഭിജിത്യൈ ॥ 60 ॥

പ്ര വാ ഏഷ ഏഭ്യോ ലോകേഭ്യശ്ച്യവതേ । യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ ।
ആഗ്നേയ-മൈന്ദ്രാഗ്ന-മാശ്വിനമ് ।
താ-ന്പശൂനാലഭതേ പ്രതിഷ്ഠിത്യൈ ॥
യദാ-ഽഗ്നേയോ ഭവതി । അഗ്നി-സ്സര്വാ ദേവതാഃ । ദേവതാ ഏവാവരുന്ധേ ॥
ബ്രഹ്മ വാ അഗ്നിഃ । ക്ഷത്രമിന്ദ്രഃ । യദൈന്ദ്രാഗ്നോ ഭവതി ॥ 61 ॥

ബ്രഹ്മക്ഷത്രേ ഏവാവരുന്ധേ ॥
യദാ-ഽശ്വിനോ ഭവതി । ആശിഷാമവരുദ്ധ്യൈ ॥
ത്രയോ ഭവന്തി । ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ ।
ഏഷ്വേവ ലോകേഷു പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥
അഗ്നയേ-ഽഗ്ംഹോമുചേ-ഽഷ്ടാകപാല ഇതി ദശഹവിഷമിഷ്ടി-ന്നിര്വപതി ।
ദശാക്ഷരാ വിരാട് । അന്നം-വിഁരാട് ।
വിരാജൈ-വാന്നാദ്യ-മവരുന്ധേ ॥
അഗ്നേര്മന്വേ പ്രഥമസ്യ പ്രചേതസ ഇതി യാജ്യാനുവാക്യാ ഭവന്തി സര്വത്വായ ॥ 62 ॥

(അധിപതയ ഇത്യാ - ഹാഭിജിത്യാ - ഐന്ദ്രാഗ്നോ ഭവതി - രുന്ധ ഏക-ഞ്ച) (അ. 16)
അനുവാകം 17 - അശ്വസ്യ രോഗാദിനിമിത്ത-മ്പ്രായശ്ചിത്തമ്
യദ്യശ്വമുപതപദ്വിന്ദേത് ।
ആഗ്നേയ-മഷ്ടാകപാല-ന്നിര്വപേത് ।
സൌമ്യ-ഞ്ചരുമ് । സാവിത്ര-മഷ്ടാകപാലമ് ॥ യദാഗ്നേയോ ഭവതി ।
അഗ്നി-സ്സര്വാ ദേവതാഃ । ദേവതാ-ഭിരേവൈന-മ്ഭിഷജ്യതി ॥ യഥ്സൌമ്യോ ഭവതി ।
സോമോ വാ ഓഷധീനാഗ്ം രാജാ ।
യാഭ്യ ഏവൈനം-വിഁന്ദതി ॥ 63 ॥

താഭിരേവൈന-മ്ഭിഷജ്യതി ॥ യഥ്സാവിത്രോ ഭവതി ।
സവിതൃപ്രസൂത ഏവൈന-മ്ഭിഷജ്യതി ॥ ഏതാഭിരേവൈന-ന്ദേവതാഭി-ര്ഭിഷജ്യതി ।
അഗദോ ഹൈവ ഭവതി ॥ പൌഷ്ണ-ഞ്ചരു-ന്നിര്വപേത് । യദി ശ്ലോണ-സ്സ്യാത് । പൂഷാ വൈ ശ്ലൌണ്യസ്യ ഭിഷക് । സ ഏവൈന-മ്ഭിഷജ്യതി । അശ്ലോണോ ഹൈവ ഭവതി ॥ 64 ॥

രൌദ്ര-ഞ്ചരു-ന്നിര്വപേത് । യദി മഹതീ ദേവതാ-ഽഭിമന്യേത । ഏതദ്ദേവത്യോ വാ അശ്വഃ । സ്വയൈവൈന-ന്ദേവതയാ ഭിഷജ്യതി ।
അഗദോ ഹൈവ ഭവതി ॥ വൈശ്വാനര-ന്ദ്വാദശ-കപാല-ന്നിര്വപേന്മൃഗാഖരേ യദി നാഗച്ഛേത് ।
ഇയം-വാഁ അഗ്നിര്വൈശ്വാനരഃ । ഇയമേവൈന-മര്ചിഭ്യാ-മ്പരിരോധമാനയതി ।
ആ ഹൈവ സുത്യമഹ-ര്ഗച്ഛതി ॥ യദ്യധീയാത് ॥ 65 ॥

അഗ്നയേ-ഽഗ്ംഹോമുചേ-ഽഷ്ടാകപാലഃ । സൌര്യ-മ്പയഃ । വായവ്യ ആജ്യഭാഗഃ ॥ യജമാനോ വാ അശ്വഃ । അഗ്ംഹസാ വാ ഏഷ ഗൃഹീതഃ ।
യസ്യാശ്വോ മേധായ പ്രോക്ഷിതോ-ഽദ്ധ്യേതി । യദഗ്ംഹോമുചേ നിര്വപതി ।
അഗ്ംഹസ ഏവ തേന മുച്യതേ ॥ യജമാനോ വാ അശ്വഃ । രേതസാ വാ ഏഷ വ്യൃദ്ധ്യതേ ॥ 66 ॥

യസ്യാശ്വോ മേധായ പ്രോക്ഷിതോ-ഽദ്ധ്യേതി । സൌര്യഗ്ം രേതഃ । യഥ്സൌര്യ-മ്പയോ ഭവതി । രേതസൈവൈനഗ്ം സ സമദ്ര്ധയതി ॥
യജമാനോ വാ അശ്വഃ । ഗര്ഭൈര്വാ ഏഷ വ്യൃദ്ധ്യതേ । യസ്യാശ്വോ മേധായ പ്രോക്ഷിതോ-ഽദ്ധ്യേതി । വായവ്യാ ഗര്ഭാഃ ।
യദ്വായവ്യ ആജ്യഭാഗോ ഭവതി । ഗര്ഭൈരേവൈനഗ്ം സ സമദ്ര്ധയതി ॥
അഥോ യസ്യൈഷാ-ഽശ്വമേധേ പ്രായശ്ചിത്തഃ ക്രിയതേ । ഇഷ്ട്വാ വസീയാ-ന്ഭവതി ॥ 67 ॥

(വിന്ദ - ത്യശ്ലോണോ ഹൈവ ഭവ - ത്യധീയാ - ദൃദ്ധ്യതേ - ഗര്ഭൈരേവൈനഗ്ം സ സമദ്ര്ധയതി ദ്വേ ച) (അ. 17)
അനുവാകം 18 - ബ്രഹ്മൌദനാ ഉച്യന്തേ
തദാഹുഃ । ദ്വാദശ ബ്രഹ്മൌദനാ-ന്ഥ്സഗ്ഗ്സ്ഥിത നിര്വപേത് । ദ്വാദശഭിര്വേഷ്ടിഭി-ര്യജേതേതി ॥ യദിഷ്ടി-ഭിര്യജേത । ഉപനാമുക ഏനം-യഁജ്ഞ-സ്സ്യാത് । പാപീയാഗ്സ്തു സ്യാത് ।
ആപ്താനി വാ ഏതസ്യ ഛന്ദാഗ്ംസി । യ ഈജാനഃ ।
താനി ക ഏതാവദാശു പുനഃ പ്രയുഞ്ജീതേതി ।
സര്വാ വൈ സഗ്ഗ്സ്ഥിതേ യജ്ഞേ വാഗാപ്യതേ ॥ 68 ॥

സാ-ഽഽപ്താ ഭവതി യാതയാമ്നീ । ക്രൂരീകൃതേവ ഹി ഭവത്യരുഷ്കൃതാ । സാ ന പുനഃ പ്രയുജ്യേത്യാഹുഃ ॥ ദ്വാദശൈവ ബ്രഹ്മൌദനാ-ന്ഥ്സഗ്ഗ്സ്ഥിതേ നിര്വപേത് । പ്രജാപതിര്വാ ഓദനഃ । യജ്ഞഃ പ്രജാപതിഃ । ഉപനാമുക ഏനം-യഁജ്ഞോ ഭവതി ।
ന പാപീയാ-ന്ഭവതി ॥ ദ്വാദശ ഭവന്തി ।
ദ്വാദശ മാസാ-സ്സംവഁഥ്സരഃ ।
സംവഁഥ്സര ഏവ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ 69 ॥

(ആപ്യതേ - സംവഁഥ്സര ഏക-ഞ്ച) (അ. 18)
അനുവാകം 19 - വിഭുത്വാദിഭിഃ ദ്വാദശഭിര്ഗുണൌരശ്വമേധപ്രശംസാ
ഏഷ വൈ വിഭൂര്നാമ യജ്ഞഃ । സര്വഗ്ം ഹ വൈ തത്ര വിഭു ഭവതി । യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥ ഏഷ വൈ പ്രഭൂര്നാമ യജ്ഞഃ । സര്വഗ്ം ഹ വൈ തത്ര പ്രഭു ഭവതി । യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥ ഏഷ വാ ഊര്ജസ്വാന്നാമ യജ്ഞഃ । സര്വഗ്ം ഹ വൈ തത്രോര്ജസ്വ-ദ്ഭവതി । യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥ ഏഷ വൈ പയസ്വാന്നാമ യജ്ഞഃ ॥ 70 ॥

സര്വഗ്ം ഹ വൈ തത്ര പയസ്വ-ദ്ഭവതി । യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥
ഏഷ വൈ വിധൃതോ നാമ യജ്ഞഃ ।
സര്വഗ്ം ഹ വൈ തത്ര വിധൃത-മ്ഭവതി ।
യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥ ഏഷ വൈ വ്യാവൃത്തോ നാമ യജ്ഞഃ ।
സര്വഗ്ം ഹ വൈ തത്ര വ്യാവൃത്ത-മ്ഭവതി । യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥
ഏഷ വൈ പ്രതിഷ്ഠിതോ നാമ യജ്ഞഃ ।
സര്വഗ്ം ഹ വൈ തത്ര പ്രതിഷ്ഠിത-മ്ഭവതി ॥ 71 ॥

യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥ ഏഷ വൈ തേജസ്വീ നാമ യജ്ഞഃ । സര്വഗ്ം ഹ വൈ തത്ര തേജസ്വി ഭവതി । യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥
ഏഷ വൈ ബ്രഹ്മവര്ചസീ നാമ യജ്ഞഃ ।
ആ ഹ വൈ തത്ര ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മവര്ചസീ ജായതേ । യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥
ഏഷ വാ അതിവ്യാധീ നാമ യജ്ഞഃ ।
ആ ഹ വൈ തത്ര രാജന്യോ-ഽതിവ്യാധീ ജായതേ । യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥
ഏഷ വൈ ദീര്ഘോ നാമ യജ്ഞഃ ।
ദീര്ഘായുഷോ ഹ വൈ തത്ര മനുഷ്യാ ഭവന്തി ।
യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥
ഏഷ വൈ ക്ലൃപ്തോ നാമ യജ്ഞഃ ।
കല്പതേ ഹ വൈ തത്ര പ്രജാഭ്യോ യോഗക്ഷേമഃ ।
യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ॥ 72 ॥

(പയസ്വാന്നാമ യജ്ഞഃ - പ്രതിഷ്ഠിത-മ്ഭവതി - യത്രൈതേന യജ്ഞേന യജന്തേ ഷട്ച) (അ. 19)
(ഏഷ വൈ വിഭൂഃ പ്രഭൂരൂര്ജസ്വാ-ന്പയസ്വാന്. വിധൃതോ വ്യാവൃത്തഃ പ്രതിഷ്ഠിതസ്തേജസ്വീ ബ്രഹ്മവര്ചസ്യതിവ്യാധീ ദീര്ഘഃ ക്ലുപ്തോ ദ്വാദശ)
അനുവാകം 20 - അശ്വസഞ്ജ്ഞപനപ്രകാരഃ
താര്പ്യേണാശ്വഗ്ം സഞ്ജ്ഞപയന്തി । യജ്ഞോ വൈ താര്പ്യമ് । യജ്ഞേനൈവൈനഗ്ം സമദ്ര്ധയന്തി ॥ യാമേന സാമ്നാ പ്രസ്തോതാ-ഽനൂപതിഷ്ഠതേ ।
യമലോക-മേവൈന-ങ്ഗമയതി ॥
താര്പ്യേ ച കൃത്ത്യധീവാസേ ചാശ്വഗ്ം സഞ്ജ്ഞപയന്തി । ഏതദ്വൈ പശൂനാഗ്ം രൂപമ് । രൂപേണൈവ പശൂനവരുന്ധേ ॥
ഹിരണ്യകശിപു ഭവതി । തേജസോ-ഽവരുദ്ധ്യൈ ॥ 73 ॥

രുക്മോ ഭവതി । സുവര്ഗസ്യ ലോകസ്യാ-നുഖ്യാത്യൈ ॥ അശ്വോ ഭവതി । പ്രജാപതേ-രാപ്ത്യൈ ॥ അസ്യ വൈ ലോകസ്യ രൂപ-ന്താര്പ്യമ് । അന്തരിക്ഷസ്യ കൃത്ത്യധീവാസഃ । ദിവോ ഹിരണ്യകശിപു ।
ആദിത്യസ്യ രുക്മഃ । പ്രജാപതേരശ്വഃ ।
ഇമമേവ ലോക-ന്താര്പ്യേണാപ്നോതി ॥ 74 ॥

അന്തരിക്ഷ-ങ്കൃത്യധീവാസേന । ദിവഗ്ം ഹിരണ്യകശിപുനാ । ആദിത്യഗ്ം രുക്മേണ ।
അശ്വേനൈവ മേദ്ധ്യേന പ്രജാപതേ-സ്സായുജ്യഗ്ം സലോകതാ-മാപ്നോതി ॥ ഏതാസാമേവ ദേവതാനാഗ്ം സായുജ്യമ് ।
സാര്ഷ്ടിതാഗ്ം സമാന ലോകതാമാപ്നോതി ।
യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ । യ ഉ ചൈനമേവം-വേഁദ ॥ 75 ॥

(അവരുദ്ധ്യാ - ആപ്നോത്യ -+ഷ്ടൌ ച) (അ. 20)
അനുവാകം 21 - ഉത്തരവേദ്യുപവാപഃ
ആദിത്യാശ്ചാങ്ഗിരസശ്ച സുവര്ഗേ ലോകേ-ഽസ്പദ്ര്ധന്ത । തേ-ഽങ്ഗിരസ ആദിത്യേഭ്യഃ ।
അമുമാദിത്യ-മശ്വഗ്ഗ് ശ്വേത-മ്ഭൂത-ന്ദക്ഷിണാ-മനയന്ന് । തേ-ഽബ്രുവന്ന് ।
യ-ന്നോ-ഽനഷ്ട । സ വര്യോ-ഽഭൂദിതി । തസ്മാദശ്വഗ്ം സവര്യേത്യാ-ഹ്വയന്തി ।
തസ്മാദ്യജ്ഞേ വരോ ദീയതേ ॥ യത്പ്രജാപതി-രാലബ്ധോ-ഽശ്വോ-ഽഭവത് ।
തസ്മാദശ്വോ നാമ ॥ 76 ॥

യച്ഛ്വയദരുരാസീത് । തസ്മാദര്വാ നാമ ॥
യഥ്സദ്യോ വാജാ-ന്ഥ്സമജയത് । തസ്മാദ്വാജീ നാമ ॥ യദസുരാണാം-ലോഁകാനാദത്ത । തസ്മാദാദിത്യോ നാമ ॥ അഗ്നിര്വാ അശ്വമേധസ്യ യോനിരായതനമ് । സൂര്യോ-ഽഗ്നേര്യോനി-രായതനമ് ।
യദശ്വമേധേ-ഽഗ്നൌ ചിത്യ ഉത്തരവേദി-മുപവപതി । യോനി-മന്തമേവൈന-മായതനവന്ത-ങ്കരോതി ॥ 77 ॥

യോനി-മാനായതനവാ-ന്ഭവതി । സ ഏവം-വേഁദ ॥
പ്രാണാപാനൌ വാ ഏതൌ ദേവാനാമ് । യദര്കാശ്വമേധൌ । പ്രാണാപാനാവേവാവരുന്ധേ ॥ ഓജോ ബലം-വാഁ ഏതൌ ദേവാനാമ് ।
യദര്കാശ്വമേധൌ । ഓജോ ബലമേവാവരുന്ധേ ॥
അഗ്നിര്വാ അശ്വമേധസ്യ യോനി-രായതനമ് ।
സൂര്യോ-ഽഗ്നേര്യോനി-രായതനമ് ।
യദശ്വമേധേ-ഽഗ്നൌ ചിത്യ ഉത്തരവേദി-ഞ്ചിനോതി ।
താവര്കാശ്വമേധൌ । അര്കാശ്വമേധാവേവാ വരുന്ധേ । അഥോ അര്കാശ്വ-മേധയോരേവ പ്രതിതിഷ്ഠതി ॥ 78 ॥

(നാമ - കരോതി - സൂര്യോ-ഽഗ്നേര്യോനിരായതന-ഞ്ചത്വാരി ച) (അ. 21)
അനുവാകം 22 - ഋഷഭാലമ്ഭഃ
പ്രജാപതിം-വൈഁ ദേവാഃ പിതരമ് ।
പശു-മ്ഭൂത-മ്മേധായാലഭന്ത ।
തമാലഭ്യോപാവസന്ന് । പ്രാതര്യഷ്ടാസ്മഹ ഇതി ।
ഏകം-വാഁ ഏതദ്ദേവാനാമഹഃ । യഥ്സംവഁഥ്സരഃ । തസ്മാദശ്വഃ പുരസ്താ-ഥ്സംവഁഥ്സര ആലഭ്യതേ ॥
യത്പ്രജാപതി-രാലബ്ധോ-ഽശ്വോ-ഽഭവത് । തസ്മാദശ്വഃ । യഥ്സദ്യോ മേധോ-ഽഭവത് ॥ 79 ॥

തസ്മാദശ്വമേധഃ ॥ വേദുകോ-ഽശ്വമാശു-മ്ഭവതി । യ ഏവം-വേഁദ ॥ യദ്വൈ തത്പ്രജാപതി-രാലബ്ധോ-ഽശ്വോ-ഽഭവത് । തസ്മാദശ്വഃ പ്രജാപതേഃ പശൂനാ-മനുരൂപതമഃ ॥
ആ-ഽസ്യ പുത്രഃ പ്രതിരൂപോ ജായതേ । യ ഏവം-വേഁദ ॥ സര്വാണി ഭൂതാനി സഭൃന്ത്യാലഭതേ ।
സമേന-ന്ദേവാ-സ്തേജസേ ബ്രഹ്മവര്ചസായ ഭരന്തി ।
യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ ॥ 80 ॥

യ ഉ ചൈനമേവം-വേഁദ ॥ ഏതദ്വൈ തദ്ദേവാ ഏതാ-ന്ദേവതാമ് । പശു-മ്ഭൂത-മ്മേധായാലഭന്ത । യജ്ഞമവ । യജ്ഞേന യജ്ഞമയജന്ത ദേവാഃ । കാമപ്രം-യഁജ്ഞമ കുര്വത । തേ-ഽമൃതത്വമകാമയന്ത ।
ത-ഽമൃതത്വ-മഗച്ഛന്ന് ॥ യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ । ദേവാനാമേവാ-യനേനൈതി ॥ 81 ॥

പ്രാജാപത്യേനൈവ യജ്ഞേന യജതേ കാമപ്രേണ । അപുനര്മാരമേവ ഗച്ഛതി ॥ ഏതസ്യ വൈ രൂപേണ പുരസ്താ-ത്പ്രാജാപത്യ-മൃഷഭ-ന്തൂപരം
ബഹുരൂപ-മാലഭതേ । സര്വേഭ്യഃ കാമേഭ്യഃ । സര്വസ്യാപ്ത്യൈ । സര്വസ്യ ജിത്യൈ ॥ സര്വമേവ തേനാപ്നോതി । സര്വ-ഞ്ജയതി ।
യോ-ഽശ്വമേധേന യജതേ । യ ഉ ചൈനമേവം-വേഁദ ॥ 82 ॥

(മേധോ-ഽഭവ--ദ്യജത - ഏതി - വേദ) (അ. 22)
അനുവാകം 23 - അശ്വാവയവേഷൂപാസനമ്
യോ വാ അശ്വസ്യ മേദ്ധ്യസ്യ ലോമനീ വേദ ।
അശ്വസ്യൈവ മേദ്ധ്യസ്യ ലോമം-ലോഁമഞ്ജുഹോതി ।
അഹോരാത്രേ വാ അശ്വസ്യ മേദ്ധ്യസ്യ ലോമനീ । യഥ്സായ-മ്പ്രാതര്ജുഹോതി । അശ്വസ്യൈവ മേദ്ധ്യസ്യ ലോമം-ലോഁമഞ്ജുഹോതി ।
ഏതദനുകൃതി ഹസ്മ വൈ പുരാ । അശ്വസ്യ മേദ്ധ്യസ്യ ലോമം-ലോഁമഞ്ജുഹ്വതി ॥
യോ വാ അശ്വസ്യ മേദ്ധ്യസ്യ പദേ വേദ ।
അശ്വസ്യൈവ മേദ്ധ്യസ്യ പദേ പദേ ജുഹോതി ।
ദര്ശപൂര്ണമാസൌ വാ അശ്വസ്യ മേദ്ധ്യസ്യ പദേ ॥ 83 ॥

യദ്ദര്ശപൂര്ണമാസൌ യജതേ ।
അശ്വസ്യൈവ മേദ്ധ്യസ്യ പദേ പദേ ജുഹോതി ।
ഏതദനുകൃതി ഹ സ്മ വൈ പുരാ ।
അശ്വസ്യ മേദ്ധ്യസ്യ പദേ പദേ ജുഹ്വതി ॥
യോ വാ അശ്വസ്യ മേദ്ധ്യസ്യ വിവര്തനം-വേഁദ । അശ്വസ്യൈവ മേദ്ധ്യസ്യ വിവര്തനേ വിവര്തനേ ജുഹോതി । അസൌ വാ ആദിത്യോ-ഽശ്വഃ । സ ആഹവനീയ-മാഗച്ഛതി । തദ്വിവര്തതേ ।
യദഗ്നിഹോത്ര-ഞ്ജുഹോതി ।
അശ്വസ്യൈവ മേദ്ധ്യസ്യ വിവര്തനേ വിവര്തനേ ജുഹോതി । ഏതദനുകൃതി ഹ സ്മ വൈ പുരാ ।
അശ്വസ്യ മേദ്ധ്യസ്യ വിവര്തനേ വിവര്തനേ ജുഹ്വതി ॥ 84 ॥
(പദേ - അഗ്നിഹോത്ര-ഞ്ജുഹോതി ത്രീണി ച) (അ. 23)
(പ്രജാപതിസ്തമഷ്ടാദശിഭിഃ - പ്രജാപതിരകാമയതോഭാ - വസ്മൈ - യുഞ്ജന്തി-തേജസാ - ഽപ പ്രാണാ - അപ ശ്രീരൂദ്ര്ധ്വമ് - പ്രജാപതിഃ പ്രേണാ-ഽനു - പ്രഥമേന - പ്രജാപതിരകാമയത മഹാന്. - വൈശ്വദേവോ വാ അശ്വോ - ഽശ്വസ്യ - പ്രജാപതിസ്തം-യഁജ്ഞക്രതുഭി - രപ ശ്രീര്ബ്രാഹ്മണൌ - സര്വേഷു- വാരുണോ - യദ്യശ്വമ് - തദാഹു- രേഷ വൈ വിഭൂ - സ്താര്പ്യേണാ- ദിത്യാഃ - പ്രജാപതി-മ്പിതരം - ഁയോ വാ അശ്വസ്യ മേദ്ധ്യസ്യ ലോമനീ ത്രയോവിഗ്ംശതിഃ)
(പ്രജാപതിര - സ്മിന് ഁലോകേ - ഉത്തരതഃ - ശ്രിയമേവ - പ്രജാപതിരകാമയത മഹാന്.-യ-ത്പ്രാത - പ്ര വാ ഏഷ ഏഭ്യോ
ലോകേഭ്യഃ- സര്വഗ്ം ഹ വൈ തത്ര പയസ്വദ്യ -ഉ ചൈനമേവം-വേഁദ ചത്വാര്യശീതിഃ)
(പ്രജാപതിരശ്വമേധം - ജുഹ്വതി)
॥ ഹരിഃ ഓമ് ॥
॥ കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ തൃതീയാഷ്ടകേ നവമഃ പ്രപാഠക-സ്സമാപ്തഃ ॥
++++++++++++++++++++