3.9 - અષ્ટાદશિનાં પશૂનાં પ્રયોગઃ - કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ પાઠઃ - પ્રજાપતિઃ અશ્વમેધમ્

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે તૃતીયાષ્ટકે નવમઃ પ્રપાઠકઃ - અષ્ટાદશિના-મ્પશૂના-મ્પ્રયોગઃ
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
(અશ્વમેધસ્ય દ્વિતીય-તૃતીયા હર્વિધાનમ્)
અનુવાકં 1 - અષ્ટાદશિના-ઙ્ગ્રાભ્યાણાં આરણ્યાના-ઞ્ચ પશૂના-મ્પ્રયોગઃ
પ્રજાપતિ-રશ્વમેધમસૃજત । સો-ઽસ્માથ્સૃષ્ટો-ઽપાક્રામત્ ।
તમષ્ટાદશિભિરનુ પ્રાયુઙ્ક્ત । તમાપ્નોત્ । તમાપ્ત્વા ઽષ્ટાદશિભિરવારુન્ધ ।
યદષ્ટાદશિન આલભ્યન્તે । યજ્ઞમેવ તૈરાપ્ત્વા યજમાનો-ઽવરુન્ધે ॥
સંવઁથ્સરસ્ય વા એષા પ્રતિમા । યદષ્ટાદશિનઃ ।
દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવઃ ॥ 1 ॥

સંવઁથ્સરો-ઽષ્ટાદશઃ । યદષ્ટાદશિન આલભ્યન્તે ।
સંવઁથ્સરમેવ તૈરાપ્ત્વા
યજમાનો-ઽવરુન્ધે ॥
અગ્નિષ્ઠે ઽન્યા-ન્પશૂનુપા-કરોતિ ।
ઇતરેષુ યૂપેષ્વષ્ટાદશિનો-ઽજામિત્વાય ॥
નવ નવાલભ્યન્તે સવીર્યત્વાય ॥ યદારણ્યૈ-સ્સગ્ગ્ સ્થાપયેત્ । વ્યવસ્યેતા-મ્પિતા પુત્રૌ । વ્યદ્ધ્વાનઃ ક્રામેયુઃ ।
વિદૂર-ઙ્ગ્રામયો ર્ગ્રામાન્તૌ સ્યાતામ્ ॥ 2 ॥

ઋક્ષીકાઃ પુરુષવ્યાઘ્રાઃ પરિમોષિણ આવ્યાધિની-સ્તસ્કરા અરણ્યેષ્વા-જાયેરન્ન્ ॥
તદાહુઃ । અપશવો વા એતે । યદારણ્યાઃ ।
યદારણ્યૈ-સ્સગ્ગ્સ્થાપયેત । ક્ષિપ્રે યજમાન-મરણ્ય-મ્મૃતગ્ં હરેયુઃ ।
અરણ્યાયતના હ્યારણ્યાઃ પશવ ઇતિ । યત્પશૂન્નાલભેત । અનવરુદ્ધા અસ્ય પશવઃ સ્યુઃ । યત્પર્યગ્નિ-કૃતાનુથ્સૃજેત્ ॥ 3 ॥

યજ્ઞવેશસ-ઙ્કુર્યાત્ ॥ યત્પશૂનાલભતે । તેનૈવ પશૂનવરુન્ધે ।
યત્પર્યગ્નિ-કૃતાનુથ્સૃજત્ય-યજ્ઞવેશસાય ।
અવરુદ્ધા અસ્ય પશવો ભવન્તિ ।
ન યજ્ઞવેશ સમ્ભવતિ ।
ન યજમાન-મરણ્ય-મ્મૃતગ્ં હરન્તિ ॥
ગ્રામ્યૈ-સ્સગ્ગ્સ્થાપયતિ । એતે વૈ પશવઃ, ક્ષેમો નામ । સ-મ્પિતા પુત્રાવ વસ્યતઃ । સમદ્ધ્વાનઃ ક્રામન્તિ ।
સમન્તિક-ઙ્ગ્રામયો-ર્ગ્રામાન્તૌ ભવતઃ ।
નર્ક્ષીકાઃ પુરુષવ્યાઘ્રાઃ પરિમોષિણ આવ્યાધિની-સ્તસ્કરા અરણ્યેષ્વા જાયન્તે ॥ 4 ॥

(ઋતવઃ - સ્યાતા - મુથ્સૃજેથ્ - સ્યતસ્ત્રીણિ ચ)(આ1)
અનુવાકં 2 - ચાતુર્માસ્યપશૂના-મ્પ્રયોગઃ
પ્રજાપતિર-કામયતોભૌ લોકાવ-વરુન્ધીયેતિ ।
સ એતાનુભયા-ન્પશૂન પશ્યત્ । ગ્રામ્યાગ્શ્ચા-રણ્યાગ્શ્ચ । તાનાલભત ।
તૈર્વૈ સ ઉભૌ લોકાવ વારુન્ધ । ગ્રામ્યૈરેવ પશુભિરિમં-લોઁકમ વારુન્ધ ।
આરણ્યૈરમુમ્ । યદ્ગ્રામ્યા-ન્પશૂનાલભતે ।
ઇમમેવ તૈર્લોકમવરુન્ધે । યદારણ્યાન્ ॥ 5 ॥

અમુ-ન્તૈઃ ॥ અનવરુદ્ધો વા એતસ્ય સંવઁથ્સર ઇત્યાહુઃ । ય ઇત ઇતશ્ચાતુર્માસ્યાનિ સંવઁથ્સર-મ્પ્રયુઙ્ક્ત ઇતિ ।
એતાવાન્. વૈ સંવઁથ્સરઃ । યચ્ચાતુર્માસ્યાનિ । યદેતે ચાતુર્માસ્યાઃ પશવ આલભ્યન્તે । પ્રત્યક્ષમેવ તૈ-સ્સંવઁથ્સરં-યઁજમાનો-ઽવરુન્ધે । ॥
વિ વા એષ પ્રજયા પશુભિર્-ઋદ્ધ્યતે ।
ય-સ્સંવઁથ્સર-મ્પ્રયુઙ્ક્તે । સંવઁથ્સર-સ્સુવર્ગો લોકઃ ॥ 6 ॥

સુવર્ગ-ન્તુ લોક-ન્નાપરાદ્ધ્નોતિ ।
પ્રજા વૈ પશવ એકાદશિની ।
યદેત ઐકાદશિનાઃ પશવ આલભ્યન્તે ।
સાક્ષાદેવ પ્રજા-મ્પશૂન્. યજમાનો-ઽવરુન્ધે ॥ પ્રજાપતિ-ર્વિરાજમસૃજત ।
સા સૃષ્ટા-ઽશ્વમેધ-મ્પ્રાવિશત્ ।
તા-ન્દશિભિરનુ પ્રાયુઙ્ક્ત । તામાપ્નોત્ ।
તામાપ્ત્વા દશિભિરવારુન્ધ । યદ્દશિન આલભ્યન્તે ॥ 7 ॥

વિરાજમેવ તૈરાપ્ત્વા યજમાનો-ઽવરુન્ધે ॥
એકાદશ દશત આલભ્યન્તે । એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્ । ત્રૈષ્ટુભાઃ પશવઃ । પશૂનેવાવરુન્ધે ॥ વૈશ્વદેવો વા અશ્વઃ। નાનાદેવત્યાઃ પશવો ભવન્તિ ।
અશ્વસ્ય સર્વત્વાય । નાનારૂપા ભવન્તિ । તસ્માન્નાનારૂપાઃ પશવઃ( ) ।
બહુરૂપા ભવન્તિ । તસ્મા-દ્બહુરૂપાઃ પશવ-સ્સમૃદ્ધ્યૈ ॥ 8 ॥

(આરણ્યાન્-ઁલોકો-દશિન આલભ્યન્તે-નાનારૂપાઃ પશવો દ્વે ચ) (અ. 2)
અનુવાકં 3 - રોહિતાદીના-મ્પશૂનાં-વઁપાહોમસાહિત્યમ્
અસ્મૈ વૈ લોકાય ગ્રામ્યાઃ પશવ આલભ્યન્તે । અમુષ્મા આરણ્યાઃ । યદ્ગ્રામ્યા-ન્પશૂનાલભતે । ઇમમેવ તૈર્લોકમવરુન્ધે । યદારણ્યાન્ । અમુ-ન્તૈઃ । ઉભયા-ન્પશૂનાલભતે । ગ્રામ્યાગ્શ્ચા-રણ્યાગ્શ્ચ ।
ઉભયો-ર્લોકયોર વરુદ્ધ્યૈ । ઉભયા-ન્પશૂનાલભતે ॥ 9 ॥

ગ્રામ્યાગ્શ્ચા-રણ્યાગ્શ્ચ । ઉભયસ્યા-ન્નાદ્યસ્યા-વરુદ્ધ્યૈ । ઉભયા-ન્પશૂનાલભતે । ગ્રામ્યાગ્શ્ચારણ્યાગ્શ્ચ ।
ઉભયેષા-મ્પશૂનામવરુદ્ધ્યૈ ॥
ત્રયસ્ત્રયો ભવન્તિ । ત્રય ઇમે લોકાઃ ।
એષાં-લોઁકાનામાપ્ત્યૈ ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । કસ્માથ્સત્યાત્ ॥ 10 ॥

અસ્મિન્ ઁલોકે બહવઃ કામા ઇતિ ।
યથ્સમાનીભ્યો દેવતાભ્યો-ઽન્યે-ઽન્યે પશવ આલભ્યન્તે । અસ્મિન્નેવ તલ્લોકે કામાન્દધાતિ । તસ્માદસ્મિન્-ઁલોકે બહવઃ કામાઃ ॥ ત્રયાણા-ન્ત્રયાણાગ્ં સહ વપા જુહોતિ । ત્ર્યાવૃતો વૈ દેવાઃ ।
ત્ર્યાવૃત ઇમે લોકાઃ । એષાં-લોઁકાનામાપ્ત્યૈ । એષાં-લોઁકાના-ઙ્ક્લૃપ્ત્યૈ ॥ પર્યગ્નિ-કૃતા-નારણ્યા-નુથ્સૃજન્ત્યહિગ્ંસાયૈ ॥ 11 ॥

(અવરુદ્ધ્યા ઉભયા-ન્પશૂનાલભતે - સત્યા - દહિગ્ંસાયૈ)(આ3)
અનુવાકં 4 - અશ્વસ્ય રથયોજનાલઙ્કારાદયઃ
યુઞ્જન્તિ બ્રદ્ધ્નમિત્યાહ । અસૌ વા આદિત્યો બ્રદ્ધ્નઃ । આદિત્ય-મેવાસ્મૈ યુનક્તિ । અરુષમિત્યાહ । અગ્નિર્વા અરુષઃ ।
અગ્નિમેવાસ્મૈ યુનક્તિ । ચરન્તમિત્યાહ । વાયુર્વૈ ચરન્ન્ । વાયુમેવાસ્મૈ યુનક્તિ । પરિતસ્થુષ ઇત્યાહ ॥ 12 ॥

ઇમે વૈ લોકાઃ પરિતસ્થુષઃ । ઇમનેવાસ્મૈ લોકાન્. યુનક્તિ ॥ રોચન્તે રોચના દિવીત્યાહ । નક્ષત્રાણિ વૈ રોચના દિવિ ।
નક્ષત્રાણ્યેવાસ્મૈ રોચયતિ ॥ યુઞ્જન્ત્યસ્ય કામ્યેત્યાહ । કામાનેવાસ્મૈ યુનક્તિ ॥ હરી વિપક્ષસેત્યાહ ।
ઇમે વૈ હરી વિપક્ષસા । ઇમે એવાસ્મૈ યુનક્તિ ॥ 13 ॥

શોણા ધૃષ્ણૂ નૃવાહસેત્યાહ । અહોરાત્રે વૈ નૃવાહસા । અહોરાત્રે એવાસ્મૈ યુનક્તિ ॥ એતા એવાસ્મૈ દેવતા યુનક્તિ ।
સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ॥
કેતુ-ઙ્કૃણ્વન્ન-કેતવ ઇતિ દ્ધ્વજ-મ્પ્રતિમુઞ્ચતિ । યશ એવૈનગ્ં રાજ્ઞા-ઙ્ગમયતિ ॥ જીમૂતસ્યેવ ભવતિ પ્રતીકમિત્યાહ । યથા યજુરેવૈતત્ ॥ યે તે પન્થાન-સ્સવિતઃ પૂર્વ્યાસ ઇત્યદ્ધ્વર્યુ-ર્યજમાનં
ઁવાચયત્યભિજિત્યૈ ॥ 14 ॥

પરા વા એતસ્ય યજ્ઞ એતિ । યસ્ય પશુરુપા-કૃતો-ઽન્યત્ર વેદ્યા એતિ । એતગ્ગ્ સ્તોતરેતેન પથા પુનરશ્વ-માવર્તયાસિ ન ઇત્યાહ ।
વાયુર્વૈ સ્તોતા । વાયુમેવાસ્ય પરસ્તા-દ્દધાત્યાવૃત્ત્યૈ ॥ યથા વૈ હવિષો ગૃહીતસ્ય સ્કન્દતિ । એવં-વાઁ એતદશ્વસ્ય સ્કન્દતિ । યદસ્યોપાકૃતસ્ય લોમાનિ શીયન્તે । યદ્વાલેષુ કાચાનાવયન્તિ ।
લોમાન્યેવાસ્ય તથ્સમ્ભરન્તિ ॥ 15 ॥

ભૂર્ભુવસ્સુવરિતિ પ્રાજાપત્યા-ભિરાવયન્તિ । પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ ।
સ્વયૈવૈન-ન્દેવતયા સમદ્ર્ધયન્તિ ॥ ભૂરિતિ મહિષી । ભુવ ઇતિ વાવાતા ।
સુવરિતિ પરિવૃક્તી । એષાં-લોઁકાના-મભિજિત્યૈ ॥ હિરણ્યયાઃ કાચા ભવન્તિ । જ્યોતિર્વૈ હિરણ્યમ્ । રાષ્ટ્રમશ્વમેધઃ ॥ 16 ॥

જ્યોતિશ્ચૈવાસ્મૈ રાષ્ટ્ર-ઞ્ચ સમીચી દધાતિ ॥ સહસ્ર-મ્ભવન્તિ । સહસ્ર સમ્મિત-સ્સુવર્ગો લોકઃ । સુવર્ગસ્ય લોકસ્યા-ભિજિત્યૈ ॥
અપ વા એતસ્માત્તેજ ઇન્દ્રિય-મ્પશવ-શ્શ્રીઃ ક્રામન્તિ । યો-ઽશ્વમેધેન યજતે ।
વસવસ્ત્વા-ઽઞ્જન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસેતિ મહિષ્યભ્યનક્તિ । તેજો વા આજ્યમ્ । તેજો ગાયત્રી । તેજસૈવાસ્મૈ તેજો-ઽવરુન્ધે ॥ 17 ॥

રુદ્રાસ્ત્વા-ઽઞ્જન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસેતિ વાવાતા । તેજો વા આજ્યમ્ । ઇન્દ્રિય-ન્ત્રિષ્ટુપ્ । તેજસૈવાસ્મા ઇન્દ્રિયમવરુન્ધે ।
આદિત્યા-સ્ત્વા-ઽઞ્જન્તુ જાગતેન છન્દસેતિ પરિવૃક્તી । તેજો વા આજ્યમ્ । પશવો જગતી ।
તેજસૈવાસ્મૈ પશૂનવરુન્ધે ॥
પત્નયો-ઽભ્યઞ્જન્તિ । શ્રિયા વા એત-દ્રૂપમ્ ॥ 18 ॥

યત્પત્નયઃ । શ્રિય-મેવાસ્મિ-ન્તદ્દધતિ ।
નાસ્માત્તેજ ઇન્દ્રિય-મ્પશવ-શ્શ્રીરપક્રામન્તિ ॥
લાજી(3)ઞ્છાચી(3)ન્. યશો મમાઁ(4) ઇત્યતિરિક્ત-મન્નમશ્વાયો પાહરન્તિ ।
પ્રજામેવાન્નાદી-ઙ્કુર્વતે ॥
એતદ્દેવા અન્નમત્તૈત-દન્નમદ્ધિ પ્રજાપત ઇત્યાહ । પ્રજાયામેવાન્નાદ્ય-ન્દધતે ॥
યદિ નાવજિઘ્રત્ । અગ્નિઃ પશુરાસીદિત્યવ-ઘ્રાપયેત્ । અવ હૈવ જિઘ્રતિ ॥
આક્રાન. વાજી ક્રમૈરત્ય-ક્રમીદ્વાજી દ્યૌસ્તે પૃષ્ઠ-મ્પૃથિવી
સધસ્થમિત્યશ્વ-મનુમન્ત્રયતે ।
એષાં-લોઁકાના-મભિજિત્યૈ ॥
સમિદ્ધો અઞ્જન્કૃદર-મ્મતીના-મિત્યશ્વસ્યા પ્રિયો ભવન્તિ સરૂપત્વાય ॥ 19 ॥

(પરિતસ્થુષ ઇત્યાહે - મે એવાસ્મૈ યુનક્ત્ય - ભિજિત્યૈ-ભર-ન્ત્યશ્વમેધો - રુન્ધે - રૂપમ્ - જિઘ્રતિ ત્રીણિ ચ) (અ. 4)
અનુવાકં 5 - બ્રહ્મોદ્યનામકઃ હોતૃબ્રાહ્મણોસ્સંવાઁદઃ
તેજસા વા એષ બ્રહ્મવર્ચસેન વ્યૃદ્ધ્યતે । યો-ઽશ્વમેધેન યજતે ।
હોતા ચ બ્રહ્મા ચ બ્રહ્મોદ્યં-વઁદતઃ ।
તેજસા ચૈવૈન-મ્બ્રહ્મવર્ચસેન ચ સમદ્ર્ધયતઃ ॥ દક્ષિણતો બ્રહ્મા ભવતિ ।
દક્ષિણત આયતનો વૈ બ્રહ્મા । બાર્હસ્પત્યો વૈ બ્રહ્મા ।
બ્રહ્મવર્ચસમેવાસ્ય દક્ષિણતો (દક્ષિણતો) દધાતિ ।
તસ્મા-દ્દક્ષિણો-ઽદ્ર્ધો બ્રહ્મવર્ચસિતરઃ ॥
ઉત્તરતો હોતા ભવતિ ॥ 20 ॥

ઉત્તરત આયતનો વૈ હોતા । આગ્નેયો વૈ હોતા । તેજો વા અગ્નિઃ । તેજ એવાસ્યોત્તરતો દધાતિ । તસ્માદુત્તરો-ઽદ્ર્ધ-સ્તેજસ્વિતરઃ ॥
યૂપમભિતો વદતઃ । યજમાનદેવત્યો વૈ યૂપઃ । યજમાનમેવ તેજસા ચ બ્રહ્મવર્ચસેન ચ સમદ્ર્ધયતઃ ॥
કિગ્ગ્ સ્વિદાસીત્-પૂર્વચિત્તિ-રિત્યાહ ।
દ્યૌર્વૈ વૃષ્ટિઃ પૂર્વચિત્તિઃ ॥ 21 ॥

દિવમેવ વૃષ્ટિમવરુન્ધે ॥ કિગ્ગ્ સ્વિદાસી-દ્બૃહદ્વય ઇત્યાહ । અશ્વો વૈ બૃહદ્વયઃ । અશ્વમેવાવરુન્ધે ॥ કિગ્ગ્ સ્વિદાસીત્-પિશઙ્ગિલેત્યાહ । રાત્રિર્વૈ પિશઙ્ગિલા ।
રાત્રિમેવાવરુન્ધે ॥ કિગ્ગ્ સ્વિદાસીત્-પિલિપ્પિલેત્યાહ । શ્રીર્વૈ પિલિપ્પિલા । અન્નાદ્યમેવાવરુન્ધે ॥ 22 ॥

ક-સ્સ્વિદેકાકી ચરતીત્યાહ । અસૌ વા આદિત્ય એકાકી ચરતિ । તેજ એવાવરુન્ધે ॥
ક ઉ સ્વિજ્જાયતે પુનરિત્યાહ ।
ચન્દ્રમા વૈ જાયતે પુનઃ ।
આયુરેવાવરુન્ધે ॥
કિગ્ગ્ સ્વિદ્ધિમસ્ય ભેષજમિત્યાહ ।
અગ્નિર્વૈ હિમસ્ય ભેષજમ્ । બ્રહ્મવર્ચસમેવાવરુન્ધે ॥
કિગ્ગ્ સ્વિદા-વપન-મ્મહદિત્યાહ ॥ 23 ॥

અયં-વૈઁ લોક આવપન-મ્મહત્ ।
અસ્મિન્નેવ લોકે પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥
પૃચ્છામિ ત્વા પરમન્ત-મ્પૃથિવ્યા ઇત્યાહ । વેદિર્વૈ પરો-ઽન્તઃ પૃથિવ્યાઃ ।
વેદિમેવાવરુન્ધે ॥ પૃચ્છામિ ત્વા ભુવનસ્ય નાભિમિત્યાહ ।
યજ્ઞો વૈ ભુવનસ્ય નાભિઃ । યજ્ઞમેવાવરુન્ધે ॥
પૃચ્છામિ ત્વા વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેત ઇત્યાહ ।
સોમો વૈ વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેતઃ । સોમપીથ-મેવાવરુન્ધે ॥
પૃચ્છામિ વાચઃ પરમં-વ્યોઁમેત્યાહ । બ્રહ્મ વૈ વાચઃ પરમં-વ્યોઁમ ।
બ્રહ્મવર્ચસ-મેવાવરુન્ધે ॥ 24 ॥

(હોતા ભવતિ - વૈ વૃષ્ટિઃ પૂર્વચિત્તિ - રન્નાદ્યમેવાવરુન્ધે - મહદિત્યાહ - સોમો વૈ વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેતશ્ચત્વારિ ચ) (અ. 5)
અનુવાકં 6 - અશ્વસ્ય મૃતોપચાર-સ્સઞ્જ્ઞપનપ્રકારઃ
અપ વા એતસ્મા-ત્પ્રાણાઃ ક્રામન્તિ । યો-ઽશ્વમેધેન યજતે ।
પ્રાણાય સ્વાહા વ્યાનાય સ્વાહેતિ સઞ્જ્ઞપ્યમાન આહુતી-ર્જુહોતિ ।
પ્રાણાનેવાસ્મિન્દધાતિ । નાસ્માત્પ્રાણા અપક્રામન્તિ ॥ અવન્તીઃ-સ્થાવન્તી-સ્ત્વા-ઽવન્તુ । પ્રિય-ન્ત્વા પ્રિયાણામ્ । વર્ષિષ્ઠમાપ્યાનામ્ । નિધીના-ન્ત્વા નિધિપતિગ્ં હવામહે
વસોમ-મેત્યાહ ।
અપૈવાસ્મૈ તદ્ધ્નુવતે ॥ 25 ॥

અથો ધુવન્ત્યેવૈનમ્ । અથો ન્યેવાસ્મૈ હ્નુવતે ॥ ત્રિઃ પરિયન્તિ । ત્રય ઇમે લોકાઃ । એભ્ય એવૈનં-લોઁકેભ્યો ધુવતે ॥ ત્રિઃ પુનઃ પરિયન્તિ । ષટ્-થ્સમ્પદ્યન્તે । ષડ્વા ઋતવઃ ।
ઋતુભિરેવૈન-ન્ધુવતે ॥ અપ વા એતેભ્યઃ પ્રાણાઃ ક્રામન્તિ ॥ 26 ॥

યે યજ્ઞે ધુવન-ન્તન્વતે । નવકૃત્વઃ પરિયન્તિ । નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ ।
પ્રાણાનેવાત્મન્દધતે । નૈભ્યઃ પ્રાણા અપક્રામન્તિ ॥ અમ્બે અમ્બાલ્યમ્બિક ઇતિ પત્નીમુદાનયતિ । અહ્વતૈવૈનામ્ ॥
સુભગે કામ્પીલ-વાસિનીત્યાહ । તપ એવૈના-મુપનયતિ ॥ સુવર્ગે લોકે સમ્પ્રોર્ણ્વાથા-મિત્યાહ ॥ 27 ॥

સુવર્ગમેવૈનાં-લોઁક-ઙ્ગમયતિ ॥
આ-ઽહમજાનિ ગર્ભધમા ત્વમજાસિ ગર્ભધમિત્યાહ । પ્રજા વૈ પશવો ગર્ભઃ । પ્રજામેવ પશૂનાત્મન્ધત્તે ॥
દેવા વા અશ્વમેધે પવમાને । સુવર્ગં-લોઁક-ન્ન પ્રાજાનન્ન્ । તમશ્વઃ પ્રાજાનાત્ । યથ્સૂચીભિ-રસિપથા-ન્કલ્પયન્તિ ।
સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય પ્રજ્ઞાત્યૈ ॥ ગાયત્રી ત્રિષ્ટુબ્જગતીત્યાહ ॥ 28 ॥

યથા યજુરેવૈતત્ ॥ ત્રય્ય-સ્સૂચ્યો ભવન્તિ ।
અયસ્મય્યો રજતા હરિણ્યઃ । અસ્ય વૈ લોકસ્ય રૂપમયસ્મય્યઃ । અન્તરિક્ષસ્ય રજતાઃ । દિવો હરિણ્યઃ । દિશો વા અયસ્મય્યઃ ।
અવાન્તરદિશા રજતાઃ । ઊદ્ર્ધ્વા હરિણ્યઃ ।
દિશ એવાસ્મૈ કલ્પયતિ ॥
કસ્ત્વા-છ્યતિ કસ્ત્વા વિશાસ્તી-ત્યાહા હિગ્ંસાયૈ ॥ 29 ॥

(હ્નુવતે-ક્રામ-ન્ત્યૂર્ણ્વાથામિત્યાહ-જગતીત્યાહ-કલ્પયત્યેક-ઞ્ચ) (અ. 6)
અનુવાકં 7 - તત્ર મન્ત્રાઃ
અપ વા એતસ્માચ્છ્રી રાષ્ટ્ર-ઙ્ક્રામતિ । યો-ઽશ્વમેધેન યજતે ।
ઊદ્ર્ધ્વામેના-મુચ્છ્રયતા-દિત્યાહ ।
શ્રીર્વૈ રાષ્ટ્રમશ્વમેધઃ ।
શ્રિયમેવાસ્મ રાષ્ટ્રમૂદ્ર્ધ્વ-મુચ્છ્રયતિ ॥ વેણુભાર-ઙ્ગિરાવિ-વેત્યાહ ।
રાષ્ટ્રં-વૈઁ ભારઃ । રાષ્ટ્રમેવાસ્મૈ પર્યૂહતિ ॥ અથાસ્યા મદ્ધ્યમેધતા-મિત્યાહ । શ્રીર્વૈ રાષ્ટ્રસ્ય મદ્ધ્યમ્ ॥ 30 ॥

શ્રિયમેવા-વરુન્ધે ॥ શીતે વાતે પુનન્નિ-વેત્યાહ । ક્ષેમો વૈ રાષ્ટ્રસ્ય શીતો વાતઃ । ક્ષેમમેવા-વરુન્ધે ॥ યદ્ધરિણી યવમત્તીત્યાહ । વિડ્વૈ હરિણી । રાષ્ટ્રં-યઁવઃ । વિશ-ઞ્ચૈવાસ્મૈ રાષ્ટ્ર-ઞ્ચ સમીચી દધાતિ ॥
ન પુષ્ટ-મ્પશુ મન્યત ઇત્યાહ ।
તસ્મા-દ્રાજા પશૂન્ન પુષ્યતિ ॥ 31 ॥

શૂદ્રા યદર્યજારા ન પોષાય ધનાયતીત્યાહ ।
તસ્મા-દ્વૈશીપુત્ર-ન્નાભિષિઞ્ચન્તે ॥ ઇયં-યઁકા શકુન્તિકેત્યાહ । વિડ્વૈ શકુન્તિકા । રાષ્ટ્રમશ્વમેધઃ । વિશ-ઞ્ચૈવાસ્મૈ રાષ્ટ્ર-ઞ્ચ સમીચી દધાતિ ॥
આહલમિતિ સર્પતીત્યાહ । તસ્મા-દ્રાષ્ટ્રાય વિશઃ સર્પન્તિ ॥ આહત-ઙ્ગભે પસ ઇત્યાહ । વિડ્વૈ ગભઃ ॥ 32 ॥

રાષ્ટ્ર-મ્પસઃ । રાષ્ટ્રમવ વિશ્યાહન્તિ । તસ્મા-દ્રાષ્ટ્રં-વિઁશ-ઙ્ઘાતુકમ્ ॥
માતા ચ તે પિતા ચ ત ઇત્યાહ । ઇયં-વૈઁ માતા । અસૌ પિતા । આભ્યામેવૈન-મ્પરિદદાતિ ॥
અગ્રં-વૃઁક્ષસ્ય રોહત ઇત્યાહ ।
શ્રીર્વૈ વક્ષસ્યાગ્રમ્ । શ્રિયમેવાવરુન્ધે ॥ 33 ॥

પ્રસુલામીતિ તે પિતા ગભે મુષ્ટિમતગ્ંસય-દિત્યાહ । વિડ્વૈ ગભઃ । રાષ્ટ્ર-મ્મુષ્ટિઃ । રાષ્ટ્રમેવ વિશ્યાહન્તિ । તસ્મા-દ્રાષ્ટ્રં-વિઁશ-ઙ્ઘાતુકમ્ ॥ અપ વા એતેભ્યઃ પ્રાણાઃ ક્રામન્તિ । યે યજ્ઞે-ઽપૂતં-વઁદન્તિ ।
દધિક્રાવ્.ણ્ણો અકારિષમિતિ સુરભિ-મતીમૃચં-વઁદન્તિ ।
પ્રાણા વૈ સુરભયઃ । પ્રાણાનેવાત્મન્દધતે । નૈભ્યઃ પ્રાણા અપક્રામન્તિ ॥
આપો હિષ્ઠા મયોભુવ ઇત્યદ્ભિર્માર્જયન્તે । આપો વૈ સર્વા દેવતાઃ ।
દેવતાભિરે-વાત્માન-મ્પવયન્તે ॥ 34 ॥

(રાષ્ટ્રસ્ય મદ્ધ્યમ્ - પુષ્યતિ - ગભો - રુન્ધે - દધતે ચત્વારિ ચ) (અ. 7)
અનુવાકં 8 - અશ્વમેધસ્ય તત્પશૂના-ઞ્ચ પ્રશંસા
પ્રજાપતિઃ પ્રજા-સ્સૃષ્ટ્વા પ્રેણા-ઽનુ પ્રાવિશત્ । તાભ્યઃ પુન-સ્સમ્ભવિતુ-ન્નાશક્નોત્ । સો-ઽબ્રવીત્ । ઋદ્ધ્નવદિથ્સઃ । યો મેતઃ પુનઃ સભંરદિતિ । ત-ન્દેવા અશ્વમેધેનૈવ સમભરન્ન્ । તતો વૈ ત આદ્ર્ધ્નુવન્ન । યો-ઽશ્વમેધેન યજતે ।
પ્રજાપતિમેવ સમ્ભરત્યૃદ્ધ્નોતિ ॥ પુરુષમાલભતે ॥ 35 ॥

વૈરાજો વૈ પુરુષઃ । વિરાજ-મેવાલભતે । અથો અન્નં-વૈઁ વિરાટ્ । અન્નમેવાવરુન્ધે ॥ અશ્વમાલભતે । પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ ।
પ્રજાપતિ-મેવાલભતે । અથો શ્રીર્વા એકશફમ્ ।
શ્રિય-મેવાવરુન્ધે ॥ ગામાલભતે ॥ 36 ॥

યજ્ઞો વૈ ગૌઃ । યજ્ઞમેવાલભતે ।
અથો અન્નં-વૈઁ ગૌઃ । અન્નમેવાવરુન્ધે ॥
અજાવી આલભતે ભૂમ્ને । અથો પુષ્ટિર્વૈ ભૂમા ।
પુષ્ટિમેવાવરુન્ધે ॥
પર્યગ્નિકૃત-મ્પુરુષ-ઞ્ચારણ્યાગ્-શ્ચો-થ્સૃજન્ત્યહિગ્ંસાયૈ ॥ ઉભૌ વા એતૌ પશૂ આલભ્યેતે । યશ્ચાવમો યશ્ચ પરમઃ ।
તે-ઽસ્યોભયે યજ્ઞે બદ્ધાઃ । અભીષ્ટા અભિપ્રીતાઃ । અભિજિતા અભિહુતા ભવન્તિ ॥ નૈન-ન્દઙ્ક્ષ્ણવઃ પશવો યજ્ઞે બદ્ધાઃ ।
અભીષ્ટા અભિપ્રીતાઃ । અભિજિતા અભિહુતા હિગ્ંસન્તિ । યો-ઽશ્વમેધેન યજતે । ય ઉ ચૈનમેવં-વેઁદ ॥ 37 ॥

(લભતે - ગામાલભતે - પરમો-ઽષ્ટૌ ચ) (અ. 8)
અનુવાકં 9 - ઉત્તમે-ઽહનિ પ્રશવઃ
પ્રથમેન વા એષ સ્તોમન રાદ્ધ્વા ।
ચતુષ્ટોમેન કૃતેનાયાના-મુત્તરે-ઽહન્ન્ ।
એકવિગ્ંશે પ્રતિષ્ઠાયા-મ્પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥
એકવિગ્ંશા-ત્પ્રતિષ્ઠાયા ઋતૂનન્વારોહતિ । ઋતવો વૈ પૃષ્ઠાનિ । ઋતવઃ સંવઁથ્સરઃ । ઋતુષ્વેવ સંવઁથ્સરે પ્રતિષ્ઠાય । દેવતા અભ્યારોહતિ । શક્વરયઃ પૃષ્ઠ-મ્ભવન્ત્ય-ન્યદન્ય-ચ્છન્દઃ । અન્યે-ઽન્યે વા એતે પશવ આલભ્યન્તે ॥ 38 ॥

ઉતેવ ગ્રામ્યાઃ । ઉતેવારણ્યાઃ । અહરેવ રૂપેણ સમદ્ર્ધયતિ । અથો અહ્ન એવૈષ બલિર્હ્રિયતે ॥ તદાહુઃ । અપશવો વા એતે ।
યદજા-વયશ્ચારણ્યાશ્ચ । એતે વૈ સર્વે પશવઃ । યદ્ગવ્યા ઇતિ ।
ગવ્યા-ન્પશૂનુત્તમે-ઽહન્નાલભતે ॥ 39 ॥

તેનૈવોભયા-ન્પશૂનવરુન્ધે ॥ પ્રાજાપત્યા ભવન્તિ । અનભિજિતસ્યા-ભિજિત્યૈ ॥ સૌરીર્નવ શ્વેતાવશા અનૂબન્ધ્યા ભવન્તિ ।
અન્તત એવ બહ્મવર્ચસમવરુન્ધે ॥
સોમાય સ્વરાજ્ઞે-ઽનોવાહા-વનડ્વાહાવિતિ દ્વન્દ્વિનઃ પશૂનાલભતે ।
અહોરાત્રાણા-મભિજિત્યૈ ॥ પશુભિર્વા એષ વ્યૃદ્ધ્યતે । યો-ઽશ્વમેધેન યજતે ।
છગલ-ઙ્કલ્માષ-ઙ્કિકિદીવિં-વિઁદીગયમિતિ ત્વાષ્ટ્રા-ન્પશૂનાલભતે ।
પશુભિરેવાત્માનગ્ં સમદ્ર્ધયતિ ॥
ઋતુભિર્વા એષ વ્યૃદ્ધ્યતે । યો-ઽશ્વમેધેન યજતે ।
પિશઙ્ગા-સ્ત્રયો વાસન્તા ઇત્યૃતુ-પશૂનાલભતે । ઋતુભિરે-વાત્માનગ્ં સમદ્ર્ધયતિ ॥
આ વા એષ પશુભ્યો વૃશ્ચ્યતે ।
યો-ઽશ્વમેધેન યજતે । પર્યગ્નિકૃતા ઉથ્સૃજન્ત્યનાવ્રસ્કાય ॥ 40 ॥

(લભ્યન્તે - લભતે - ત્વાષ્ટ્રા-ન્પશૂનાલભતે-ઽષ્ટૌ ચ) (અ. 9)
અનુવાકં 10 - મહિમાભિધાનૌ પ્રહૌ
પ્રજાપતિ-રકામયત મહાનન્નાદ-સ્સ્યામિતિ ।
સ એતાવશ્વમેધે મહિમાનાવપશ્યત્ । તાવગૃહ્ણીત । તતો વૈ સ મહાનન્નાદો-ઽભવત્ । યઃ કામયેત મહાનન્નાદ-સ્સ્યામિતિ । સ એતાવશ્વમેધે મહિમાનૌ ગૃહ્ણીત ।
મહાનેવાન્નાદો ભવતિ ॥ યજમાનદેવત્યા વૈ વપા । રાજા મહિમા ।
યદ્વપા-મ્મહિમ્નોભયતઃ પરિયજતિ ।
યજમાનમેવ રાજ્યેનોભયતઃ પરિગૃહ્ણાતિ ॥
પુરસ્તા-થ્સ્વાહાકારા વા અન્યે દેવાઃ ।
ઉપરિષ્ટા-થ્સ્વાહાકારા અન્યે । તે વા એતે-ઽશ્વ એવ મેદ્ધ્ય ઉભયે-ઽવરુદ્ધ્યન્તે ।
યદ્વપા-મ્મહિમ્નોભયતઃ પરિયજતિ । તાનેવોભયા-ન્પ્રીણાતિ ॥ 41 ॥

(પરિયજતિ ષટ્ચ) (અ. 10)
અનુવાકં 11 - શરીરહોમા-સ્સ્વિષ્ટકૃદાદયશ્ચ
વૈશ્વદેવો વા અશ્વઃ । તં-યઁત્પ્રાજાપત્ય-ઙ્કુર્યાત્ । યા દેવતા અપિભાગાઃ ।
તા ભાગધેયેન વ્યદ્ર્ધયેત્ । દેવતાભ્ય-સ્સમદ-ન્દદ્ધ્યાત્ । સ્તેગાન્-દગ્ગ્ષ્ટ્રાભ્યા-મ્મણ્ડૂકા-ઞ્જમ્ભ્યે-ભિરિતિ ।
આજ્ય-મવદાન-ઙ્કૃત્વા પ્રતિસઙ્ખ્યાય-માહુતી-ર્જુહોતિ । યા એવ દેવતા અપિભાગાઃ । તા ભાગધેયેન સમદ્ર્ધયતિ ।
ન દેવતાભ્ય-સ્સમદ-ન્દધાતિ ॥ 42 ॥

ચતુર્દશૈતા-નનુવાકાઞ્જુહોત્ય-નન્તરિત્યૈ ॥
પ્રયાસાય સ્વાહેતિ પઞ્ચદશમ્ । પઞ્ચદશ વા અદ્ર્ધમાસસ્ય રાત્રયઃ ।
અદ્ર્ધમાસશ-સ્સંવઁથ્સર આપ્યતે ॥ દેવાસુરા-સ્સંયઁન્ત્તા આસન્ન્ ।
તે-ઽબ્રુવન્નગ્નયઃ સ્વિષ્ટકૃતઃ । અશ્વસ્ય મેદ્ધ્યસ્ય વયમુદ્ધાર-મુદ્ધરામહૈ ।
અથૈતાનભિ-ભવામેતિ । તે લોહિત-મુદહરન્ત ।
તતો દેવા અભવન્ન્ ॥ 43 ॥

પરા-ઽસુરાઃ । યથ્સ્વિષ્ટકૃદ્ભ્યો લોહિત-ઞ્જુહોતિ ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ । ભવત્યાત્મના । પરા-ઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ॥
ગોમૃગકણ્ઠેન પ્રથમા-માહુતિ-ઞ્જુહોતિ ।
પશવો વૈ ગોમૃગઃ । રુદ્રો-ઽગ્નિ-સ્સ્વિષ્ટકૃત્ । રુદ્રાદેવ પશૂનન્તર્દધાતિ । અથો યત્રૈષા-ઽઽહુતિર્-હૂયતે ।
ન તત્ર રુદ્રઃ પશૂનભિમન્યતે ॥ 44 ॥

અશ્વશફેન દ્વિતીયા-માહુતિ-ઞ્જુહોતિ । પશવો વા એકશફમ્ । રુદ્રો-ઽગ્નિ-સ્સ્વિષ્ટકૃત્ । રુદ્રાદેવ પશૂનન્તર્દધાતિ ।
અથો યત્રૈષા-ઽઽહુતિરઃઅયતે ।
ન તત્ર રુદ્રઃ પશૂનભિમન્યતે ॥
અયસ્મયેન કમણ્ડલુના તૃતીયામ્ ।
આહુતિ-ઞ્જુહોત્યા-યસ્યો વૈ પ્રજાઃ । રુદ્રો-ઽગ્નિ-સ્સ્વિષ્ટકૃત્ । રુદ્રાદેવ પ્રજા અન્તર્દધાતિ । અથો યત્રૈષા-ઽઽહુતિર્-હૂયતે ।
ન તત્ર રુદ્રઃ પ્રજા અભિમન્યતે ॥ 45 ॥

(દધા - ત્યભવન્ - મન્યતે - પ્રજા અન્ત-ર્દધાતિ દ્વે ચ) (અ. 11)
અનુવાકં 12 - તદુભયહોમમધ્યવર્ત્યશ્ચસ્તોમીયહોમઃ
અશ્વસ્ય વા આલબ્ધસ્ય મેધ ઉદક્રામત્ । તદશ્વસ્તોમીય-મભવત્ ।
યદશ્વસ્તોમીય-ઞ્જુહોતિ । સમેધમેવૈન-માલભતે ॥ આજ્યેન જુહોતિ । મેધો વા આજ્યમ્ । મેધો-ઽશ્વસ્તોમીયમ્ । મેધેનૈવાસ્મિ-ન્મેધ-ન્દધાતિ ॥ ષટત્રગ્ંશત-ઞ્જુહોતિ ।
ષટત્રગ્ંશદક્ષરા બૃહતી ॥ 46 ॥

બાર્હતાઃ પશવઃ । સા પશૂના-મ્માત્રા । પશૂનેવ માત્રયા સમદ્ર્ધયતિ ॥
તા યદ્ભૂયસીર્વા કનીયસીર્વા જુહુયાત્ । પશૂન્માત્રયા વ્યદ્ર્ધયેત્ ।
ષટત્રગ્ંશત-ઞ્જુહોતિ । ષટત્રગ્ંશદક્ષરા બૃહતી । બાર્હતાઃ પશવઃ ।
સા પશૂના-મ્માત્રા । પશૂનેવ માત્રયા સમદ્ર્ધયતિ ॥ 47 ॥

અશ્વસ્તોમીયગ્ં હુત્વા દ્વિપદા જુહોતિ । દ્વિપાદ્વૈ પુરુષો દ્વિપ્રતિષ્ઠઃ ।
તદેન-મ્પ્રતિષ્ઠયા સમદ્ર્ધયતિ ॥ તદાહુઃ । અશ્વસ્તોમીય-મ્પૂર્વગ્ં હોતવ્યા(3)-ન્દ્વિપદા(3) ઇતિ । અશ્વો વા અશ્વસ્તોમીયમ્ । પુરુષો દ્વિપદાઃ । અશ્વસ્તોમીયગ્ં હુત્વા દ્વિપદા જુહોતિ । તસ્મા-દ્દ્વિપાચ્ચતુષ્પાદમત્તિ ।
અથો દ્વિપદ્યેવ ચતુષ્પદઃ પ્રતિષ્ઠાપયતિ ॥ દ્વિપદા હુત્વા । નાન્યામુત્તરા-માહુતિ-ઞ્જુહુયાત્ । યદન્યામુત્તરા-માહુતિ-ઞ્જુહુયાત્ ।
પ્ર પ્રતિષ્ઠાયાશ્ચ્યવેત । દ્વિપદા અન્તતો જહોતિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥ 48 ॥

(બૃહ - ત્યદ્ર્ધયતિ - સ્થાપયતિ પઞ્ચ ચ) (અ. 12)
અનુવાકં 13 - સંવઁથ્સરાનુષ્ઠાનમિષ્ટીનામ્
પ્રજાપતિ-રશ્વમેધ-મસૃજત ।
સો-ઽસ્માથ્સૃષ્ટો-ઽપાક્રામત્ ।
તં-યઁજ્ઞ-ક્રતુભિ-રન્વૈચ્છત્ । તં-યઁજ્ઞ-ક્રતુભિ-ર્નાન્વવિન્દત્ । તમિષ્ટિભિ-રન્વૈચ્છત્ । તમિષ્ટિભિ-રન્વવિન્દત્ । તદિષ્ટીના-મિષ્ટિત્વમ્ ।
યથ્સંવઁથ્સર-મિષ્ટિભિ-ર્યજતે । અશ્વમેવ તદન્વિચ્છતિ ॥
સાવિત્રિયો ભવન્તિ ॥ 49 ॥

ઇયં-વૈઁ સવિતા । યો વા અસ્યા-ન્નશ્યતિ યો નિલયતે । અસ્યાં-વાઁવ તં-વિઁન્દન્તિ । ન વા ઇમા-ઙ્કશ્ચનેત્યાહુઃ । તિર્યન્નોદ્ર્ધ્વો-ઽત્યેતુમર્હતીતિ । યથ્સાવિત્રિયો ભવન્તિ ।
સવિતૃ-પ્રસૂત એવૈનમિચ્છતિ ॥
ઈશ્વરો વા અશ્વઃ પ્રમુક્તઃ પરા-મ્પરાવત-ઙ્ગન્તોઃ । યથ્સાય-ન્ધૃતીર્જુહોતિ । અશ્વસ્ય યત્યૈ ધૃત્યૈ ॥ 50 ॥

યત્પ્રાતરિષ્ટિભિ-ર્યજતે । અશ્વમેવ તદન્વિચ્છતિ । યથ્સાય-ન્ધૃતીર્જુહોતિ । અશ્વસ્યૈવ યત્યૈ ધૃત્યૈ । તસ્માથ્સાય-મ્પ્રજાઃ, ક્ષેમ્યા
ભવન્તિ ॥ યત્પ્રાત-રિષ્ટિભિ-ર્યજતે ।
અશ્વમેવ તદન્વિચ્છતિ । તસ્માદ્દિવા નષ્ટૈષ એતિ ॥ યત્પ્રાતરિષ્ટિભિ-ર્યજતે સાય-ન્ધૃતીર્જુહોતિ । અહોરાત્રાભ્યા-મેવૈન-મન્વિચ્છતિ । અથો અહોરાત્રાભ્યા-મેવાસ્મૈ યોગક્ષેમ-ઙ્કલ્પયતિ ॥ 51 ॥

(ભવન્તિ - ધૃત્યા - એન મન્વિચ્છત્યેક-ઞ્ચ) (અ. 13)
અનુવાકં 14 - તાસ્વિષ્ટિષુ બ્રાહ્મણરાજન્યયોર્ગાનમ્
અપ વા એતસ્માચ્છ્રી રાષ્ટ્ર-ઙ્ક્રામતિ । યો-ઽશ્વમેધેન યજતે । બ્રાહ્મણૌ વીણાગાથિનૌ ગાયતઃ । શ્રિયા વા એત-દ્રૂપમ્ । યદ્વીણા । શ્રિય-મેવાસ્મિ-ન્તદ્ધત્તઃ । યદા ખલુ વૈ પુરુષ-શ્શ્રિયમશ્નુતે ।
વીણા-ઽસ્મૈ વાદ્યતે ॥ તદાહુઃ ।
યદુભૌ બ્રાહ્મણૌ ગાયેતામ્ ॥ 52 ॥

પ્રભ્રગ્ંશુકા-ઽસ્માચ્છ્રી-સ્સ્યાત્ ।
ન વૈ બ્રાહ્મણે શ્રી રમત ઇતિ ।
બ્રાહ્મણો-ઽન્યો ગાયેત્ । રાજન્યો-ઽન્યઃ ।
બ્રહ્મ વૈ બ્રાહ્મણઃ । ક્ષત્રગ્ં રાજન્યઃ ।
તથા હાસ્ય બ્રહ્મણા ચ ક્ષત્રેણ ચોભયત-શ્શ્રીઃ પરિગૃહીતા ભવતિ ॥
તદાહુઃ । યદુભૌ દિવા ગાયેતામ્ ।
અપાસ્મા-દ્રાષ્ટ્ર-ઙ્ક્રામેત્ ॥ 53 ॥

ન વૈ બ્રાહ્મણે રાષ્ટ્રગ્ં રમત ઇતિ । યદા ખલુ વૈ રાજા કામયતે । અથ બ્રાહ્મણ-ઞ્જિનાતિ । દિવા બ્રાહ્મણો ગાયેત્ । નક્તગ્ં રાજન્યઃ ।
બ્રહ્મણો વૈ રૂપમહઃ । ક્ષત્રસ્ય રાત્રિઃ ।
તથા હાસ્ય બ્રહ્મણા ચ ક્ષત્રેણ ચોભયતો રાષ્ટ્ર-મ્પરિગૃહીત-મ્ભવતિ ॥ ઇત્યદદા ઇત્યયજથા ઇત્યપચ ઇતિ બ્રાહ્મણો ગાયેત્ ।
ઇષ્ટાપૂર્તં-વૈઁ બ્રાહ્મણસ્ય ॥ 54 ॥

ઇષ્ટાપૂર્તે-નૈવૈનગ્ં સ સમદ્ર્ધયતિ ॥
ઇત્યજિના ઇત્યયુદ્ધ્યથા ઇત્યમુગ્ં સગ્રામ્મ-મહન્નિતિ રાજન્યઃ । યુદ્ધં-વૈઁ રાજન્યસ્ય । યુદ્ધેનૈવૈનગ્ં સ સમદ્ર્ધયતિ ॥ અક્લૃપ્તા વા એતસ્યર્તવ ઇત્યાહુઃ । યો-ઽશ્વમેધેન યજત ઇતિ ।
તિસ્રો-ઽન્યો ગાયતિ તિસ્રો-ઽન્યઃ । ષટ્થ્સમ્પદ્યન્તે । ષડ્વા ઋતવઃ ।
ઋતૂનેવાસ્મૈ કલ્પયતઃ ॥ તાભ્યાગ્ં સગ્ગ્સ્થાયામ્ । અનોયુક્તે ચ શતે ચ દદાતિ । શતાયુઃ પુરુષ-શ્શતેન્દ્રિયઃ ।
આયુષ્યેવેન્દ્રિયે પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ 55 ॥

(ગાયેતામ્ - ક્રામે-દ્- બ્રાહ્મણસ્ય - કલ્પયતશ્ચત્વારિ ચ) (અ. 14)
અનુવાકં 15 - અવભૃથહોમવિશેષાઃ
સર્વેષુ વા એષુ લોકેષુ મૃત્યવો-ઽન્વાયત્તાઃ । તેભ્યો યદાહુતીર્ન જુહુયાત્ । લોકે લોક એન-મ્મૃત્યુર્વિન્દેત્ ।
મૃત્યવે સ્વાહા મૃત્યવે સ્વાહેત્યભિ પૂર્વમાહુતી-ર્જુહોતિ ।
લોકાલ્લોકાદેવ મૃત્યુમવયજતે ।
નૈનં-લોઁકે લાકે મૃત્યુર્વિન્દતિ ॥
યદમુષ્મૈ સ્વાહા-ઽમુષ્મૈ સ્વાહેતિ જુહ્વથ્સ-ઞ્ચક્ષીત । બહુ-મ્મૃત્યુમમિત્ર-ઙ્કુર્વીત । મૃત્યવે સ્વાહેત્યેકસ્મા એવૈકા-ઞ્જુહુયાત્ । એકો વા અમુષ્મિન્ ઁલાકે મૃત્યુઃ ॥ 56 ॥

અશનયા મૃત્યુરેવ । તમેવામુષ્મિન્ ઁલોકે-ઽવયજતે ॥ ભ્રૂણહત્યાયૈ સ્વાહેત્યવભૃથ આહુતિ-ઞ્જુહોતિ ।
ભ્રૂણહત્યામે વા વયજતે ॥ તદાહુઃ । યદ્ભ્રૂણહત્યા ઽપાત્ર્યા-ઽથ ।
કસ્મા-દ્યજ્ઞે-ઽપિ ક્રિયત ઇતિ ॥
અમૃત્યુર્વા અન્યો ભ્રૂણહત્યાયા ઇત્યાહુઃ ।
ભ્રૂણહત્યા વાવ મૃત્યુરિતિ ।
યદ્ભ્રૂણહત્યાયૈ સ્વાહેત્યવભૃથ આહુતિ-ઞ્જુહોતિ ॥ 57 ॥

મૃત્યુમે વા હુત્યા તર્પયિત્વા પરિપાણ-ઙ્કૃત્વા ।
ભ્રૂણઘ્ને ભેષજ-ઙ્કરોતિ ॥ એતાગ્ં હ વૈ મુણ્ડિભ ઔદન્યવઃ ।
ભ્રૂણહત્યાયૈ પ્રાયશ્ચિત્તિં-વિઁદાઞ્ચકાર ।
યો હાસ્યાપિ પ્રજાયા-મ્બ્રાહ્મણગ્ં હન્તિ । સર્વસ્મૈ તસ્મૈ ભેષજ-ઙ્કરોતિ ॥
જુમ્બકાય સ્વાહેત્યવભૃથ ઉત્તમામાહુતિ-ઞ્જુહોતિ । વરુણો વૈ જુમ્બકઃ । અન્તત એવ વરુણ-મવયજતે ॥ ખલતેર્વિક્લિધસ્ય શુક્લસ્ય પિઙ્ગાક્ષસ્ય મૂદ્ર્ધઞ્જુહોતિ ।
એતદ્વૈ વરુણસ્ય રૂપમ્ । રૂપેણૈવ વરુણમવયજતે ॥ 58 ॥

(લોકે મૃત્યુ--ર્ જુહોતિ - મૂદ્ર્ધઞ્જુહોતિ દ્વે ચ) (અ. 15)
અનુવાકં 16 - ઉપાકરણમન્ત્રવ્યાખ્યાનાદિઃ
વારુણો વા અશ્વઃ । ત-ન્દેવતયા વ્યદ્ર્ધયતિ । યત્પ્રાજાપત્ય-ઙ્કરોતિ ।
નમો રાજ્ઞે નમો વરુણાયેત્યાહ । વારુણો વા અશ્વઃ । સ્વયૈવૈન-ન્દેવતયા સમદ્ર્ધયતિ ॥ નમો-ઽશ્વાય નમઃ પ્રજાપતય ઇત્યાહ । પ્રાજાપત્યો વા અશ્વઃ । સ્વયૈવૈન-ન્દેવતયા સમદ્ર્ધયતિ ॥
નમો-ઽધિપતય ઇત્યાહ ॥ 59 ॥

ધર્મો વા અધિપતિઃ । ધર્મમેવા-વરુન્ધે ॥
અધિપતિ-રસ્યધિપતિ-મ્મા કુર્વધિપતિરહ-મ્પ્રજાના-મ્ભૂયાસ-મિત્યાહ ।
અધિપતિ-મવૈનગ્ં સમાનાના-ઙ્કરોતિ ॥
મા-ન્ધહિ મયિ ધહીત્યાહ ।
આશિષમેવૈતામાશાસ્તે ॥
ઉપાકૃતાય સ્વાહેત્યુપાકૃતે જુહોતિ ।
આલબ્ધાય સ્વાહેતિ નિયુક્તે જુહોતિ ।
હુતાય સ્વાહેતિ હુતે જુહોતિ ।
એષાં-લોઁકાના-મભિજિત્યૈ ॥ 60 ॥

પ્ર વા એષ એભ્યો લોકેભ્યશ્ચ્યવતે । યો-ઽશ્વમેધેન યજતે ।
આગ્નેય-મૈન્દ્રાગ્ન-માશ્વિનમ્ ।
તા-ન્પશૂનાલભતે પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
યદા-ઽગ્નેયો ભવતિ । અગ્નિ-સ્સર્વા દેવતાઃ । દેવતા એવાવરુન્ધે ॥
બ્રહ્મ વા અગ્નિઃ । ક્ષત્રમિન્દ્રઃ । યદૈન્દ્રાગ્નો ભવતિ ॥ 61 ॥

બ્રહ્મક્ષત્રે એવાવરુન્ધે ॥
યદા-ઽશ્વિનો ભવતિ । આશિષામવરુદ્ધ્યૈ ॥
ત્રયો ભવન્તિ । ત્રય ઇમે લોકાઃ ।
એષ્વેવ લોકેષુ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥
અગ્નયે-ઽગ્ંહોમુચે-ઽષ્ટાકપાલ ઇતિ દશહવિષમિષ્ટિ-ન્નિર્વપતિ ।
દશાક્ષરા વિરાટ્ । અન્નં-વિઁરાટ્ ।
વિરાજૈ-વાન્નાદ્ય-મવરુન્ધે ॥
અગ્નેર્મન્વે પ્રથમસ્ય પ્રચેતસ ઇતિ યાજ્યાનુવાક્યા ભવન્તિ સર્વત્વાય ॥ 62 ॥

(અધિપતય ઇત્યા - હાભિજિત્યા - ઐન્દ્રાગ્નો ભવતિ - રુન્ધ એક-ઞ્ચ) (અ. 16)
અનુવાકં 17 - અશ્વસ્ય રોગાદિનિમિત્ત-મ્પ્રાયશ્ચિત્તમ્
યદ્યશ્વમુપતપદ્વિન્દેત્ ।
આગ્નેય-મષ્ટાકપાલ-ન્નિર્વપેત્ ।
સૌમ્ય-ઞ્ચરુમ્ । સાવિત્ર-મષ્ટાકપાલમ્ ॥ યદાગ્નેયો ભવતિ ।
અગ્નિ-સ્સર્વા દેવતાઃ । દેવતા-ભિરેવૈન-મ્ભિષજ્યતિ ॥ યથ્સૌમ્યો ભવતિ ।
સોમો વા ઓષધીનાગ્ં રાજા ।
યાભ્ય એવૈનં-વિઁન્દતિ ॥ 63 ॥

તાભિરેવૈન-મ્ભિષજ્યતિ ॥ યથ્સાવિત્રો ભવતિ ।
સવિતૃપ્રસૂત એવૈન-મ્ભિષજ્યતિ ॥ એતાભિરેવૈન-ન્દેવતાભિ-ર્ભિષજ્યતિ ।
અગદો હૈવ ભવતિ ॥ પૌષ્ણ-ઞ્ચરુ-ન્નિર્વપેત્ । યદિ શ્લોણ-સ્સ્યાત્ । પૂષા વૈ શ્લૌણ્યસ્ય ભિષક્ । સ એવૈન-મ્ભિષજ્યતિ । અશ્લોણો હૈવ ભવતિ ॥ 64 ॥

રૌદ્ર-ઞ્ચરુ-ન્નિર્વપેત્ । યદિ મહતી દેવતા-ઽભિમન્યેત । એતદ્દેવત્યો વા અશ્વઃ । સ્વયૈવૈન-ન્દેવતયા ભિષજ્યતિ ।
અગદો હૈવ ભવતિ ॥ વૈશ્વાનર-ન્દ્વાદશ-કપાલ-ન્નિર્વપેન્મૃગાખરે યદિ નાગચ્છેત્ ।
ઇયં-વાઁ અગ્નિર્વૈશ્વાનરઃ । ઇયમેવૈન-મર્ચિભ્યા-મ્પરિરોધમાનયતિ ।
આ હૈવ સુત્યમહ-ર્ગચ્છતિ ॥ યદ્યધીયાત્ ॥ 65 ॥

અગ્નયે-ઽગ્ંહોમુચે-ઽષ્ટાકપાલઃ । સૌર્ય-મ્પયઃ । વાયવ્ય આજ્યભાગઃ ॥ યજમાનો વા અશ્વઃ । અગ્ંહસા વા એષ ગૃહીતઃ ।
યસ્યાશ્વો મેધાય પ્રોક્ષિતો-ઽદ્ધ્યેતિ । યદગ્ંહોમુચે નિર્વપતિ ।
અગ્ંહસ એવ તેન મુચ્યતે ॥ યજમાનો વા અશ્વઃ । રેતસા વા એષ વ્યૃદ્ધ્યતે ॥ 66 ॥

યસ્યાશ્વો મેધાય પ્રોક્ષિતો-ઽદ્ધ્યેતિ । સૌર્યગ્ં રેતઃ । યથ્સૌર્ય-મ્પયો ભવતિ । રેતસૈવૈનગ્ં સ સમદ્ર્ધયતિ ॥
યજમાનો વા અશ્વઃ । ગર્ભૈર્વા એષ વ્યૃદ્ધ્યતે । યસ્યાશ્વો મેધાય પ્રોક્ષિતો-ઽદ્ધ્યેતિ । વાયવ્યા ગર્ભાઃ ।
યદ્વાયવ્ય આજ્યભાગો ભવતિ । ગર્ભૈરેવૈનગ્ં સ સમદ્ર્ધયતિ ॥
અથો યસ્યૈષા-ઽશ્વમેધે પ્રાયશ્ચિત્તઃ ક્રિયતે । ઇષ્ટ્વા વસીયા-ન્ભવતિ ॥ 67 ॥

(વિન્દ - ત્યશ્લોણો હૈવ ભવ - ત્યધીયા - દૃદ્ધ્યતે - ગર્ભૈરેવૈનગ્ં સ સમદ્ર્ધયતિ દ્વે ચ) (અ. 17)
અનુવાકં 18 - બ્રહ્મૌદના ઉચ્યન્તે
તદાહુઃ । દ્વાદશ બ્રહ્મૌદના-ન્થ્સગ્ગ્સ્થિત નિર્વપેત્ । દ્વાદશભિર્વેષ્ટિભિ-ર્યજેતેતિ ॥ યદિષ્ટિ-ભિર્યજેત । ઉપનામુક એનં-યઁજ્ઞ-સ્સ્યાત્ । પાપીયાગ્સ્તુ સ્યાત્ ।
આપ્તાનિ વા એતસ્ય છન્દાગ્ંસિ । ય ઈજાનઃ ।
તાનિ ક એતાવદાશુ પુનઃ પ્રયુઞ્જીતેતિ ।
સર્વા વૈ સગ્ગ્સ્થિતે યજ્ઞે વાગાપ્યતે ॥ 68 ॥

સા-ઽઽપ્તા ભવતિ યાતયામ્ની । ક્રૂરીકૃતેવ હિ ભવત્યરુષ્કૃતા । સા ન પુનઃ પ્રયુજ્યેત્યાહુઃ ॥ દ્વાદશૈવ બ્રહ્મૌદના-ન્થ્સગ્ગ્સ્થિતે નિર્વપેત્ । પ્રજાપતિર્વા ઓદનઃ । યજ્ઞઃ પ્રજાપતિઃ । ઉપનામુક એનં-યઁજ્ઞો ભવતિ ।
ન પાપીયા-ન્ભવતિ ॥ દ્વાદશ ભવન્તિ ।
દ્વાદશ માસા-સ્સંવઁથ્સરઃ ।
સંવઁથ્સર એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ 69 ॥

(આપ્યતે - સંવઁથ્સર એક-ઞ્ચ) (અ. 18)
અનુવાકં 19 - વિભુત્વાદિભિઃ દ્વાદશભિર્ગુણૌરશ્વમેધપ્રશંસા
એષ વૈ વિભૂર્નામ યજ્ઞઃ । સર્વગ્ં હ વૈ તત્ર વિભુ ભવતિ । યત્રૈતેન યજ્ઞેન યજન્તે ॥ એષ વૈ પ્રભૂર્નામ યજ્ઞઃ । સર્વગ્ં હ વૈ તત્ર પ્રભુ ભવતિ । યત્રૈતેન યજ્ઞેન યજન્તે ॥ એષ વા ઊર્જસ્વાન્નામ યજ્ઞઃ । સર્વગ્ં હ વૈ તત્રોર્જસ્વ-દ્ભવતિ । યત્રૈતેન યજ્ઞેન યજન્તે ॥ એષ વૈ પયસ્વાન્નામ યજ્ઞઃ ॥ 70 ॥

સર્વગ્ં હ વૈ તત્ર પયસ્વ-દ્ભવતિ । યત્રૈતેન યજ્ઞેન યજન્તે ॥
એષ વૈ વિધૃતો નામ યજ્ઞઃ ।
સર્વગ્ં હ વૈ તત્ર વિધૃત-મ્ભવતિ ।
યત્રૈતેન યજ્ઞેન યજન્તે ॥ એષ વૈ વ્યાવૃત્તો નામ યજ્ઞઃ ।
સર્વગ્ં હ વૈ તત્ર વ્યાવૃત્ત-મ્ભવતિ । યત્રૈતેન યજ્ઞેન યજન્તે ॥
એષ વૈ પ્રતિષ્ઠિતો નામ યજ્ઞઃ ।
સર્વગ્ં હ વૈ તત્ર પ્રતિષ્ઠિત-મ્ભવતિ ॥ 71 ॥

યત્રૈતેન યજ્ઞેન યજન્તે ॥ એષ વૈ તેજસ્વી નામ યજ્ઞઃ । સર્વગ્ં હ વૈ તત્ર તેજસ્વિ ભવતિ । યત્રૈતેન યજ્ઞેન યજન્તે ॥
એષ વૈ બ્રહ્મવર્ચસી નામ યજ્ઞઃ ।
આ હ વૈ તત્ર બ્રાહ્મણો બ્રહ્મવર્ચસી જાયતે । યત્રૈતેન યજ્ઞેન યજન્તે ॥
એષ વા અતિવ્યાધી નામ યજ્ઞઃ ।
આ હ વૈ તત્ર રાજન્યો-ઽતિવ્યાધી જાયતે । યત્રૈતેન યજ્ઞેન યજન્તે ॥
એષ વૈ દીર્ઘો નામ યજ્ઞઃ ।
દીર્ઘાયુષો હ વૈ તત્ર મનુષ્યા ભવન્તિ ।
યત્રૈતેન યજ્ઞેન યજન્તે ॥
એષ વૈ ક્લૃપ્તો નામ યજ્ઞઃ ।
કલ્પતે હ વૈ તત્ર પ્રજાભ્યો યોગક્ષેમઃ ।
યત્રૈતેન યજ્ઞેન યજન્તે ॥ 72 ॥

(પયસ્વાન્નામ યજ્ઞઃ - પ્રતિષ્ઠિત-મ્ભવતિ - યત્રૈતેન યજ્ઞેન યજન્તે ષટ્ચ) (અ. 19)
(એષ વૈ વિભૂઃ પ્રભૂરૂર્જસ્વા-ન્પયસ્વાન્. વિધૃતો વ્યાવૃત્તઃ પ્રતિષ્ઠિતસ્તેજસ્વી બ્રહ્મવર્ચસ્યતિવ્યાધી દીર્ઘઃ ક્લુપ્તો દ્વાદશ)
અનુવાકં 20 - અશ્વસઞ્જ્ઞપનપ્રકારઃ
તાર્પ્યેણાશ્વગ્ં સઞ્જ્ઞપયન્તિ । યજ્ઞો વૈ તાર્પ્યમ્ । યજ્ઞેનૈવૈનગ્ં સમદ્ર્ધયન્તિ ॥ યામેન સામ્ના પ્રસ્તોતા-ઽનૂપતિષ્ઠતે ।
યમલોક-મેવૈન-ઙ્ગમયતિ ॥
તાર્પ્યે ચ કૃત્ત્યધીવાસે ચાશ્વગ્ં સઞ્જ્ઞપયન્તિ । એતદ્વૈ પશૂનાગ્ં રૂપમ્ । રૂપેણૈવ પશૂનવરુન્ધે ॥
હિરણ્યકશિપુ ભવતિ । તેજસો-ઽવરુદ્ધ્યૈ ॥ 73 ॥

રુક્મો ભવતિ । સુવર્ગસ્ય લોકસ્યા-નુખ્યાત્યૈ ॥ અશ્વો ભવતિ । પ્રજાપતે-રાપ્ત્યૈ ॥ અસ્ય વૈ લોકસ્ય રૂપ-ન્તાર્પ્યમ્ । અન્તરિક્ષસ્ય કૃત્ત્યધીવાસઃ । દિવો હિરણ્યકશિપુ ।
આદિત્યસ્ય રુક્મઃ । પ્રજાપતેરશ્વઃ ।
ઇમમેવ લોક-ન્તાર્પ્યેણાપ્નોતિ ॥ 74 ॥

અન્તરિક્ષ-ઙ્કૃત્યધીવાસેન । દિવગ્ં હિરણ્યકશિપુના । આદિત્યગ્ં રુક્મેણ ।
અશ્વેનૈવ મેદ્ધ્યેન પ્રજાપતે-સ્સાયુજ્યગ્ં સલોકતા-માપ્નોતિ ॥ એતાસામેવ દેવતાનાગ્ં સાયુજ્યમ્ ।
સાર્ષ્ટિતાગ્ં સમાન લોકતામાપ્નોતિ ।
યો-ઽશ્વમેધેન યજતે । ય ઉ ચૈનમેવં-વેઁદ ॥ 75 ॥

(અવરુદ્ધ્યા - આપ્નોત્ય -+ષ્ટૌ ચ) (અ. 20)
અનુવાકં 21 - ઉત્તરવેદ્યુપવાપઃ
આદિત્યાશ્ચાઙ્ગિરસશ્ચ સુવર્ગે લોકે-ઽસ્પદ્ર્ધન્ત । તે-ઽઙ્ગિરસ આદિત્યેભ્યઃ ।
અમુમાદિત્ય-મશ્વગ્ગ્ શ્વેત-મ્ભૂત-ન્દક્ષિણા-મનયન્ન્ । તે-ઽબ્રુવન્ન્ ।
ય-ન્નો-ઽનષ્ટ । સ વર્યો-ઽભૂદિતિ । તસ્માદશ્વગ્ં સવર્યેત્યા-હ્વયન્તિ ।
તસ્માદ્યજ્ઞે વરો દીયતે ॥ યત્પ્રજાપતિ-રાલબ્ધો-ઽશ્વો-ઽભવત્ ।
તસ્માદશ્વો નામ ॥ 76 ॥

યચ્છ્વયદરુરાસીત્ । તસ્માદર્વા નામ ॥
યથ્સદ્યો વાજા-ન્થ્સમજયત્ । તસ્માદ્વાજી નામ ॥ યદસુરાણાં-લોઁકાનાદત્ત । તસ્માદાદિત્યો નામ ॥ અગ્નિર્વા અશ્વમેધસ્ય યોનિરાયતનમ્ । સૂર્યો-ઽગ્નેર્યોનિ-રાયતનમ્ ।
યદશ્વમેધે-ઽગ્નૌ ચિત્ય ઉત્તરવેદિ-મુપવપતિ । યોનિ-મન્તમેવૈન-માયતનવન્ત-ઙ્કરોતિ ॥ 77 ॥

યોનિ-માનાયતનવા-ન્ભવતિ । સ એવં-વેઁદ ॥
પ્રાણાપાનૌ વા એતૌ દેવાનામ્ । યદર્કાશ્વમેધૌ । પ્રાણાપાનાવેવાવરુન્ધે ॥ ઓજો બલં-વાઁ એતૌ દેવાનામ્ ।
યદર્કાશ્વમેધૌ । ઓજો બલમેવાવરુન્ધે ॥
અગ્નિર્વા અશ્વમેધસ્ય યોનિ-રાયતનમ્ ।
સૂર્યો-ઽગ્નેર્યોનિ-રાયતનમ્ ।
યદશ્વમેધે-ઽગ્નૌ ચિત્ય ઉત્તરવેદિ-ઞ્ચિનોતિ ।
તાવર્કાશ્વમેધૌ । અર્કાશ્વમેધાવેવા વરુન્ધે । અથો અર્કાશ્વ-મેધયોરેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ॥ 78 ॥

(નામ - કરોતિ - સૂર્યો-ઽગ્નેર્યોનિરાયતન-ઞ્ચત્વારિ ચ) (અ. 21)
અનુવાકં 22 - ઋષભાલમ્ભઃ
પ્રજાપતિં-વૈઁ દેવાઃ પિતરમ્ ।
પશુ-મ્ભૂત-મ્મેધાયાલભન્ત ।
તમાલભ્યોપાવસન્ન્ । પ્રાતર્યષ્ટાસ્મહ ઇતિ ।
એકં-વાઁ એતદ્દેવાનામહઃ । યથ્સંવઁથ્સરઃ । તસ્માદશ્વઃ પુરસ્તા-થ્સંવઁથ્સર આલભ્યતે ॥
યત્પ્રજાપતિ-રાલબ્ધો-ઽશ્વો-ઽભવત્ । તસ્માદશ્વઃ । યથ્સદ્યો મેધો-ઽભવત્ ॥ 79 ॥

તસ્માદશ્વમેધઃ ॥ વેદુકો-ઽશ્વમાશુ-મ્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ યદ્વૈ તત્પ્રજાપતિ-રાલબ્ધો-ઽશ્વો-ઽભવત્ । તસ્માદશ્વઃ પ્રજાપતેઃ પશૂના-મનુરૂપતમઃ ॥
આ-ઽસ્ય પુત્રઃ પ્રતિરૂપો જાયતે । ય એવં-વેઁદ ॥ સર્વાણિ ભૂતાનિ સભૃન્ત્યાલભતે ।
સમેન-ન્દેવા-સ્તેજસે બ્રહ્મવર્ચસાય ભરન્તિ ।
યો-ઽશ્વમેધેન યજતે ॥ 80 ॥

ય ઉ ચૈનમેવં-વેઁદ ॥ એતદ્વૈ તદ્દેવા એતા-ન્દેવતામ્ । પશુ-મ્ભૂત-મ્મેધાયાલભન્ત । યજ્ઞમવ । યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાઃ । કામપ્રં-યઁજ્ઞમ કુર્વત । તે-ઽમૃતત્વમકામયન્ત ।
ત-ઽમૃતત્વ-મગચ્છન્ન્ ॥ યો-ઽશ્વમેધેન યજતે । દેવાનામેવા-યનેનૈતિ ॥ 81 ॥

પ્રાજાપત્યેનૈવ યજ્ઞેન યજતે કામપ્રેણ । અપુનર્મારમેવ ગચ્છતિ ॥ એતસ્ય વૈ રૂપેણ પુરસ્તા-ત્પ્રાજાપત્ય-મૃષભ-ન્તૂપરં
બહુરૂપ-માલભતે । સર્વેભ્યઃ કામેભ્યઃ । સર્વસ્યાપ્ત્યૈ । સર્વસ્ય જિત્યૈ ॥ સર્વમેવ તેનાપ્નોતિ । સર્વ-ઞ્જયતિ ।
યો-ઽશ્વમેધેન યજતે । ય ઉ ચૈનમેવં-વેઁદ ॥ 82 ॥

(મેધો-ઽભવ--દ્યજત - એતિ - વેદ) (અ. 22)
અનુવાકં 23 - અશ્વાવયવેષૂપાસનમ્
યો વા અશ્વસ્ય મેદ્ધ્યસ્ય લોમની વેદ ।
અશ્વસ્યૈવ મેદ્ધ્યસ્ય લોમં-લોઁમઞ્જુહોતિ ।
અહોરાત્રે વા અશ્વસ્ય મેદ્ધ્યસ્ય લોમની । યથ્સાય-મ્પ્રાતર્જુહોતિ । અશ્વસ્યૈવ મેદ્ધ્યસ્ય લોમં-લોઁમઞ્જુહોતિ ।
એતદનુકૃતિ હસ્મ વૈ પુરા । અશ્વસ્ય મેદ્ધ્યસ્ય લોમં-લોઁમઞ્જુહ્વતિ ॥
યો વા અશ્વસ્ય મેદ્ધ્યસ્ય પદે વેદ ।
અશ્વસ્યૈવ મેદ્ધ્યસ્ય પદે પદે જુહોતિ ।
દર્શપૂર્ણમાસૌ વા અશ્વસ્ય મેદ્ધ્યસ્ય પદે ॥ 83 ॥

યદ્દર્શપૂર્ણમાસૌ યજતે ।
અશ્વસ્યૈવ મેદ્ધ્યસ્ય પદે પદે જુહોતિ ।
એતદનુકૃતિ હ સ્મ વૈ પુરા ।
અશ્વસ્ય મેદ્ધ્યસ્ય પદે પદે જુહ્વતિ ॥
યો વા અશ્વસ્ય મેદ્ધ્યસ્ય વિવર્તનં-વેઁદ । અશ્વસ્યૈવ મેદ્ધ્યસ્ય વિવર્તને વિવર્તને જુહોતિ । અસૌ વા આદિત્યો-ઽશ્વઃ । સ આહવનીય-માગચ્છતિ । તદ્વિવર્તતે ।
યદગ્નિહોત્ર-ઞ્જુહોતિ ।
અશ્વસ્યૈવ મેદ્ધ્યસ્ય વિવર્તને વિવર્તને જુહોતિ । એતદનુકૃતિ હ સ્મ વૈ પુરા ।
અશ્વસ્ય મેદ્ધ્યસ્ય વિવર્તને વિવર્તને જુહ્વતિ ॥ 84 ॥
(પદે - અગ્નિહોત્ર-ઞ્જુહોતિ ત્રીણિ ચ) (અ. 23)
(પ્રજાપતિસ્તમષ્ટાદશિભિઃ - પ્રજાપતિરકામયતોભા - વસ્મૈ - યુઞ્જન્તિ-તેજસા - ઽપ પ્રાણા - અપ શ્રીરૂદ્ર્ધ્વમ્ - પ્રજાપતિઃ પ્રેણા-ઽનુ - પ્રથમેન - પ્રજાપતિરકામયત મહાન્. - વૈશ્વદેવો વા અશ્વો - ઽશ્વસ્ય - પ્રજાપતિસ્તં-યઁજ્ઞક્રતુભિ - રપ શ્રીર્બ્રાહ્મણૌ - સર્વેષુ- વારુણો - યદ્યશ્વમ્ - તદાહુ- રેષ વૈ વિભૂ - સ્તાર્પ્યેણા- દિત્યાઃ - પ્રજાપતિ-મ્પિતરં - ઁયો વા અશ્વસ્ય મેદ્ધ્યસ્ય લોમની ત્રયોવિગ્ંશતિઃ)
(પ્રજાપતિર - સ્મિન્ ઁલોકે - ઉત્તરતઃ - શ્રિયમેવ - પ્રજાપતિરકામયત મહાન્.-ય-ત્પ્રાત - પ્ર વા એષ એભ્યો
લોકેભ્યઃ- સર્વગ્ં હ વૈ તત્ર પયસ્વદ્ય -ઉ ચૈનમેવં-વેઁદ ચત્વાર્યશીતિઃ)
(પ્રજાપતિરશ્વમેધં - જુહ્વતિ)
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે તૃતીયાષ્ટકે નવમઃ પ્રપાઠક-સ્સમાપ્તઃ ॥
++++++++++++++++++++