3.1 - പ്രജാപതിരകാമയത - കൃഷ്ണ യജുര്വേദ തൈത്തിരീയ സംഹിതാ പാഠഃ

കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ സംഹിതായാ-ന്തൃതീയകാണ്ഡേ പ്രഥമഃ പ്രശ്നഃ - ന്യൂനകര്മാഭിധാനം
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,

ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹരിഃ ഓമ് ॥
പ്രജാപതിരകാമയത പ്രജാ-സ്സൃജേയേതി സ തപോ-ഽതപ്യത സ സര്പാനസൃജത സോ-ഽകാമയത പ്രജാ-സ്സൃജേയേതി സദ്വിതീയമതപ്യത സ വയാഗ്സ്യ സൃജത സോ-ഽകാമയത പ്രജാ-സ്സൃജേയേതി സ തൃതീയമതപ്യത സ ഏത-ന്ദീക്ഷിതവാദ-മപശ്യ-ത്തമവദ-ത്തതോ വൈ സ പ്രജാ അസൃജത യ-ത്തപസ്തപ്ത്വാ ദീക്ഷിതവാദം-വഁദതി പ്രജാ ഏവ തദ്യജമാന- [തദ്യജമാനഃ, സൃജതേ യദ്വൈ] 1
-സ്സൃജതേ യദ്വൈ ദീക്ഷിതോ-ഽമേദ്ധ്യ-മ്പശ്യത്യപാസ്മാദ്ദീക്ഷാക്രാമതി നീലമസ്യ ഹരോ വ്യേത്യബദ്ധ-മ്മനോ ദരിദ്ര-ഞ്ചക്ഷു-സ്സൂര്യോ ജ്യോതിഷാഗ്ശ്രേഷ്ഠോ ദീക്ഷേ മാ മാഹാസീരിത്യാഹ നാസ്മാദ്ദീക്ഷാ-ഽപക്രാമതി നാസ്യ നീല-ന്ന ഹരോ വ്യേതി യദ്വൈ ദീക്ഷിതമഭിവര്ഷതിദിവ്യാ ആപോ-ഽശാന്താ ഓജോ ബല-ന്ദീക്ഷാ- [ബല-ന്ദീക്ഷാമ്, തപോ-ഽസ്യ-] 2
-ന്തപോ-ഽസ്യ-നിര്ഘ്നന്ത്യുന്ദതീ-ര്ബല-ന്ധത്തൌജോ ധത്ത ബല-ന്ധത്ത മാ മേ ദീക്ഷാ-മ്മാ തപോനിര്വധിഷ്ടേത്യാഹൈ തദേവ സര്വമാത്മ-ന്ധത്തേ നാസ്യൌജോ ബല-ന്ന ദീക്ഷാ-ന്ന തപോനിര്ഘ്നന്ത്യഗ്നിര്വൈ ദീക്ഷിതസ്യ ദേവതാ സോ-ഽസ്മാദേതര്ഹിതിര ഇവ യര്ഹി യാതി തമീശ്വരഗ്ം രക്ഷാഗ്ംസി ഹന്തോ- [ഹന്തോഃ, ഭദ്രാദഭി-] 3
-ര്ഭദ്രാദഭി-ശ്രേയഃ പ്രേഹിബൃഹസ്പതിഃ പുര ഏതാ തേ അസ്ത്വിത്യാഹബ്രഹ്മ വൈ ദേവാനാ-മ്ബൃഹസ്പതിസ്തമേവാന്വാ രഭതേ സ ഏനഗ്ം സ-മ്പാരയത്യേ ദമഗന്മ ദേവയജന-മ്പൃഥിവ്യാ ഇത്യാഹ ദേവയജനഗ്ഗ് ഹ്യേഷ പൃഥിവ്യാ ആഗച്ഛതി യോ യജതേ വിശ്വേ ദേവാ യദജുഷന്ത പൂര്വ ഇത്യാഹ വിശ്വേ ഹ്യേതദ്ദേവാ ജോഷയന്തേ യദ്ബ്രാഹ്മണാ ഋഖ്സാമാഭ്യാം-യഁജുഷാ സന്തരന്ത ഇത്യാഹര്ഖ്സാമാഭ്യാഗ് ഹ്യേഷ യജുഷാ സന്തരതി യോ യജതേ രായസ്പോഷേണ സമിഷാ-മദേമേത്യാ-ഹാ-ഽശിഷമേവൈ താമാ ശാസ്തേ ॥ 4 ॥

(യജമാനോ - ദീക്ഷാഗ്ം - ഹന്തോ - ര്ബ്രാഹ്മണാ -ശ്ചതുര്വിഗ്ംശതിശ്ച) (അ. 1)
ഏഷ തേ ഗായത്രോ ഭാഗ ഇതി മേ സോമായ ബ്രൂതാദേഷ തേ ത്രൈഷ്ടുഭോ ജാഗതോ ഭാഗ ഇതി മേ സോമായ ബ്രൂതാച്ഛന്ദോമാനാഗ്ം സാമ്രാജ്യ-ങ്ഗച്ഛേതി മേ സോമായ ബ്രൂതാ-ദ്യോ വൈ സോമഗ്ം രാജാനഗ്ം സാമ്രാജ്യം-ലോഁക-ങ്ഗമയിത്വാ ക്രീണാതി ഗച്ഛതി സ്വാനാഗ്ം സാമ്രാജ്യ-ഞ്ഛന്ദാഗ്ംസി ഖലു വൈ സോമസ്യ രാജ്ഞ-സ്സാമ്രാജ്യോ ലോകഃ പുരസ്താ-ഥ്സോമസ്യ ക്രയാദേവമഭി മന്ത്രയേത സാമ്രാജ്യമേവൈ- [സാമ്രാജ്യമേവ, ഏനം-ലോഁക-ങ്ഗമയിത്വാ] 5
നം-ലോഁക-ങ്ഗമയിത്വാ ക്രീണാതി ഗച്ഛതി സ്വാനാഗ്ം സാമ്രാജ്യം-യോഁ വൈ താനൂനപ്ത്രസ്യ പ്രതിഷ്ഠാം-വേഁദ പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി ന പ്രാശ്ഞന്തി ന ജുഹ്വത്യഥ ക്വ താനൂനപ്ത്ര-മ്പ്രതി തിഷ്ഠതീതി പ്രജാപതൌ മനസീതി ബ്രൂയാ-ത്ത്രിരവ ജിഘ്രേ-ത്പ്രജാപതൌ ത്വാ മനസി ജുഹോമീത്യേഷാ വൈ താനൂനപ്ത്രസ്യ പ്രതിഷ്ഠാ യ ഏവം-വേഁദ പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി യോ [പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി യഃ, വാ അദ്ധ്വര്യോഃ] 6
വാ അദ്ധ്വര്യോഃ പ്രതിഷ്ഠാം-വേഁദ പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി യതോ മന്യേതാനഭിക്രമ്യ ഹോഷ്യാമീതി ത-ത്തിഷ്ഠന്നാ ശ്രാവയേദേഷാ വാ അദ്ധ്വര്യോഃ പ്രതിഷ്ഠാ യ ഏവം-വേഁദ പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി യദഭിക്രമ്യ ജുഹുയാ-ത്പ്രതിഷ്ഠായാ ഇയാ-ത്തസ്മാ-ഥ്സമാനത്ര തിഷ്ഠതാ ഹോതവ്യ-മ്പ്രതിഷ്ഠിത്യൈ യോ വാ അദ്ധ്വര്യോ-സ്സ്വം-വേഁദ സ്വവാനേവ ഭവതി സ്രുഗ്വാ അസ്യ സ്വം-വാഁയവ്യമസ്യ [വായവ്യമസ്യ, സ്വ-ഞ്ചമസോ-ഽസ്യ] 7
സ്വ-ഞ്ചമസോ-ഽസ്യ സ്വം-യഁദ്വായവ്യം-വാഁ ചമസം-വാഁ-ഽനന്വാരഭ്യാ-ഽഽശ്രാവയേ-ഥ്സ്വാദിയാ-ത്തസ്മാ ദന്വാരഭ്യാ ഽഽശ്രാവ്യഗ്ഗ് സ്വാദേവ നൈതി യോ വൈ സോമമ- പ്രതിഷ്ഠാപ്യ സ്തോത്ര-മുപാകരോത്യ പ്രതിഷ്ഠിത-സ്സോമോ ഭവത്യപ്രതിഷ്ഠിത-സ്സ്തോമോ- ഽപ്രതിഷ്ഠിതാ-ന്യുക്ഥാന്യപ്രതിഷ്ഠിതോ യജമാനോ ഽപ്രതിഷ്ഠിതോ ഽധ്വര്യുര്വാ യവ്യം-വൈഁ സോമസ്യ പ്രതിഷ്ഠാ ചമസോ-ഽസ്യ പ്രതിഷ്ഠാ സോമ-സ്സ്തോമസ്യ സ്തോമ ഉക്ഥാനാ-ങ്ഗ്രഹം-വാഁ ഗൃഹീത്വാ ചമസം-വോഁന്നീയ സ്തോത്രമുപാ കുര്യാ-ത്പ്രത്യേവ സോമഗ്ഗ് സ്ഥാപയതി പ്രതിസ്തോമ-മ്പ്രത്യുക്ഥാനി പ്രതി യജമാനസ്തിഷ്ഠതി പ്രത്യദ്ധ്വര്യുഃ ॥ 8 ॥

(ഏവ - തിഷ്ഠതി യോ - വായവ്യമസ്യ - ഗ്രഹം-വൈഁ - കാന്ന - വിഗ്ംശതിശ്ച) (അ. 2)
യജ്ഞം-വാഁ ഏത-ഥ്സ-മ്ഭരന്തി യ-ഥ്സോമക്രയണ്യൈ പദം-യഁജ്ഞമുഖഗ്ം ഹവിര്ധാനേ യര്ഹി ഹവിര്ധാനേ പ്രാചീ പ്രവര്തയേയുസ്തര്ഹി തേനാക്ഷമുപാ-ഞ്ജ്യാ-ദ്യജ്ഞമുഖ ഏവ യജ്ഞമനു സന്തനോതി പ്രാഞ്ചമഗ്നി-മ്പ്ര ഹരന്ത്യു-ത്പത്നീമാ നയന്ത്യന്വനാഗ്ംസി പ്ര വര്തയന്ത്യഥ വാ അസ്യൈഷ ധിഷ്ണിയോ ഹീയതേ സോ-ഽനു ധ്യായതി സ ഈശ്വരോ രുദ്രോ ഭൂത്വാ [ ] 9
പ്രജാ-മ്പശൂന്. യജമാനസ്യ ശമയിതോര്യര്ഹി പശുമാ പ്രീതമുദഞ്ച-ന്നയന്തി തര്ഹി തസ്യ പശുശ്രപണഗ്ം ഹരേ-ത്തേനൈവൈന-മ്ഭാഗിന-ങ്കരോതി യജമാനോ വാ ആഹവനീയോ യജമാനം-വാഁ ഏതദ്വി കര്ഷന്തേ യദാഹവനീയാ-ത്പശുശ്രപണഗ്ം ഹരന്തി സ വൈവ സ്യാന്നിര്മന്ഥ്യം-വാഁ കുര്യാ-ദ്യജമാനസ്യ സാത്മത്വായ യദി പശോരവദാന-ന്നശ്യേദാജ്യസ്യ പ്രത്യാഖ്യായമവ ദ്യേ-ഥ്സൈവ തതഃ പ്രായശ്ചിത്തിര്യേ പശും-വിഁമഥ്നീരന്. യസ്താന് കാമയേതാ ഽഽര്തിമാര്ച്ഛേയുരിതി കുവിദങ്ഗേതി നമോ വൃക്തിവത്യര്ചാ-ഽഽഗ്നീദ്ധ്രേ ജുഹുയാന്നമോ വൃക്തിമേവൈഷാം-വൃഁങ്ക്തേ താജഗാര്തിമാര്ച്ഛന്തി ॥ 10 ॥

(ഭൂത്വാ - തതഃ - ഷഡ്വിഗ്ംശതിശ്ച) (അ. 3)
പ്രജാപതേര്ജായമാനാഃ പ്രജാ ജാതാശ്ച യാ ഇമാഃ । തസ്മൈ പ്രതി പ്ര വേദയചികിത്വാഗ്ം അനു മന്യതാമ് ॥ ഇമ-മ്പശു-മ്പശുപതേ തേ അദ്യ ബദ്ധ്നാമ്യഗ്നേ സുകൃതസ്യ മദ്ധ്യേ । അനു മന്യസ്വ സുയജാ യജാമ ജുഷ്ട-ന്ദേവാനാമിദമസ്തു ഹവ്യമ് ॥ പ്രജാനന്തഃ പ്രതിഗൃഹ്ണന്തി പൂര്വേ പ്രാണമങ്ഗേഭ്യഃ പര്യാചരന്തമ് । സുവര്ഗം-യാഁഹി പഥിഭി ര്ദേവയാനൈ-രോഷധീഷു പ്രതിതിഷ്ഠാ ശരീരൈഃ ॥ യേഷാമീശേ [യേഷാമീശേ, പശുപതിഃ] 11
പശുപതിഃ പശൂനാ-ഞ്ചതുഷ്പദാമുത ച ദ്വിപദാമ് । നിഷ്ക്രീതോ-ഽയം-യഁജ്ഞിയ-മ്ഭാഗമേതു രായസ്പോഷാ യജമാനസ്യ സന്തു ॥ യേ ബദ്ധ്യമാനമനു ബദ്ധ്യമാനാ അഭ്യൈക്ഷന്ത മനസാ ചക്ഷുഷാ ച । അഗ്നിസ്താഗ്ം അഗ്രേ പ്രമുമോക്തു ദേവഃ പ്രജാപതിഃ പ്രജയാ സംവിഁദാനഃ ॥ യ ആരണ്യാഃ പശവോ വിശ്വരൂപാ വിരൂപാ-സ്സന്തോ ബഹുധൈകരൂപാഃ । വായുസ്താഗ്ം അഗ്രേ പ്രമുമോക്തു ദേവഃ പ്രജാപതിഃ പ്രജയാ സംവിഁദാനഃ ॥ പ്രമുഞ്ചമാനാ [പ്രമുഞ്ചമാനാഃ, ഭുവനസ്യ രേതോ] 12
ഭുവനസ്യ രേതോ ഗാതു-ന്ധത്ത യജമാനായ ദേവാഃ । ഉപാകൃതഗ്ം ശശമാനം-യഁദസ്ഥാജ്ജീവ-ന്ദേവാനാമപ്യേതു പാഥഃ ॥ നാനാ പ്രാണോ യജമാനസ്യ പശുനാ യജ്ഞോ ദേവേഭിഃ സഹ ദേവയാനഃ । ജീവ-ന്ദേവാനാമപ്യേതു പാഥഃ സത്യാ-സ്സന്തു യജമാനസ്യ കാമാഃ ॥ യ-ത്പശുര്മായുമകൃതോരോ വാ പദ്ഭിരാഹതേ । അഗ്നിര്മാ തസ്മാദേനസോവിശ്വാ-ന്മുഞ്ചത്വഗ്ംഹസഃ ॥ ശമിതാര ഉപേതന യജ്ഞ- [യജ്ഞമ്, ദേവേഭിരിന്വിതമ് ।] 13
-ന്ദേവേഭിരിന്വിതമ് । പാശാ-ത്പശു-മ്പ്രമുഞ്ചത ബന്ധാദ്യജ്ഞപതി-മ്പരി ॥ അദിതിഃ പാശ-മ്പ്രമുമോക്ത്വേത-ന്നമഃ പശുഭ്യഃ പശുപതയേ കരോമി ॥ അരാതീയന്ത-മധര-ങ്കൃണോമി യ-ന്ദ്വിഷ്മസ്തസ്മി-ന്പ്രതി മുഞ്ചാമി പാശമ് ॥ ത്വാമു തേ ദധിരേ ഹവ്യവാഹഗ്ം ശൃതങ്കര്താരമുത യജ്ഞിയ-ഞ്ച । അഗ്നേ സദക്ഷ-സ്സതനുര്ഹി ഭൂത്വാ-ഽഥ ഹവ്യാ ജാതവേദോ ജുഷസ്വ ॥ ജാതവേദോ വപയാ ഗച്ഛ ദേവാന്ത്വഗ്ം ഹി ഹോതാ പ്രഥമോ ബഭൂഥ । ഘൃതേന ത്വ-ന്തനുവോ വര്ധയസ്വ സ്വാഹാകൃതഗ്ം ഹവിരദന്തു ദേവാഃ ॥ സ്വാഹാ ദേവേഭ്യോ ദേവേഭ്യ-സ്സ്വാഹാ ॥ 14 ॥

(ഈശേ - പ്രമുഞ്ചമാനാ - യജ്ഞം - ത്വഗ്ം - ഷോഡശ ച) (അ. 4)
പ്രാജാപത്യാ വൈ പശവസ്തേഷാഗ്ം രുദ്രോ-ഽധിപതിര്യ-ദേതാഭ്യാ-മുപാ കരോതി താഭ്യാമേവൈന-മ്പ്രതിപ്രോച്യാ-ഽഽലഭത ആത്മനോ-ഽനാവ്രസ്കായ ദ്വാഭ്യാമുപാകരോതി ദ്വിപാദ്യജമാനഃ പ്രതിഷ്ഠിത്യാ ഉപാകൃത്യ പഞ്ച ജുഹോതി പാങ്ക്താഃ പശവഃ പശൂനേവാ വരുന്ധേമൃത്യവേ വാ ഏഷ നീയതേ യ-ത്പശുസ്തം-യഁദന്വാരഭേത പ്രമായുകോ യജമാന-സ്സ്യാന്നാനാ പ്രാണോ യജമാനസ്യ പശുനേത്യാഹ വ്യാവൃത്ത്യൈ [വ്യാവൃത്ത്യൈ, യ-ത്പശുര്മായു-] 15
യ-ത്പശുര്മായു-മകൃതേതി ജുഹോതി ശാന്ത്യൈ ശമിതാര ഉപേതനേത്യാഹ യഥായജുരേവൈതദ്വപായാം-വാഁ ആഹ്രിയമാണായാ-മഗ്നേര്മേധോ-ഽപ ക്രാമതി ത്വാമു തേ ദധിരേ ഹവ്യവാഹമിതി വപാമഭി ജുഹോത്യഗ്നേരേവ മേധമവ രുന്ധേ-ഽഥോ ശൃതത്വായ പുരസ്താ-ഥ്സ്വാഹാ കൃതയോ വാ അന്യേ ദേവാ ഉപരിഷ്ടാ-ഥ്സ്വാഹാകൃതയോ-ഽന്യേ സ്വാഹാ ദേവേഭ്യോ ദേവേഭ്യ-സ്സ്വാഹേത്യഭിതോ വപാ-ഞ്ജുഹോതി താനേവോഭയാ-ന്പ്രീണാതി ॥ 16 ॥

(വ്യാവൃത്ത്യാ - അഭിതോ വപാം - പഞ്ച ച) (അ. 5)
യോ വാ അയഥാദേവതം-യഁജ്ഞമുപചരത്യാ ദേവതാഭ്യോ വൃശ്ച്യതേ പാപീയാ-ന്ഭവതി യോ യഥാദേവതന്ന ദേവതാഭ്യ ആ വൃശ്ച്യതേ വസീയാ-ന്ഭവത്യാഗ്നേയ്യര്ചാ ഽഽഗ്നീദ്ധ്രമഭി മൃശേ-ദ്വൈഷ്ണവ്യാ ഹവിര്ധാനമാഗ്നേയ്യാ സ്രുചോ വായവ്യയാ വായവ്യാന്യൈന്ദ്രിയാ സദോ യഥാദേവതമേവ യജ്ഞമുപ ചരതി ന ദേവതാഭ്യ ആ വൃശ്ച്യതേ വസീയാ-ന്ഭവതി യുനജ്മി തേ പൃഥിവീ-ഞ്ജ്യോതിഷാ സഹ യുനജ്മി വായുമന്തരിക്ഷേണ [വായുമന്തരിക്ഷേണ, തേ സഹ] 17
തേ സഹ യുനജ്മി വാചഗ്ം സഹ സൂര്യേണ തേ യുനജ്മി തിസ്രോ വിപൃച-സ്സൂര്യസ്യ തേ । അഗ്നിര്ദേവതാ ഗായത്രീ ഛന്ദ ഉപാഗ്ംശോഃ പാത്രമസി സോമോ ദേവതാ ത്രിഷ്ടു-പ്ഛന്ദോ-ഽന്തര്യാമസ്യ പാത്രമസീന്ദ്രോ ദേവതാ ജഗതീ ഛന്ദ ഇന്ദ്രവായുവോഃ പാത്രമസി ബൃഹസ്പതി-ര്ദേവതാ-ഽനുഷ്ടു-പ്ഛന്ദോ മിത്രാവരുണയോഃ പാത്രമസ്യശ്വിനൌ ദേവതാ പങ്ക്തിശ്ഛന്ദോ-ഽശ്വിനോഃ പാത്രമസി സൂര്യോ ദേവതാ ബൃഹതീ [ ] 18
ഛന്ദഃ ശുക്രസ്യ പാത്രമസി ചന്ദ്രമാ ദേവതാ സതോ ബൃഹതീ ഛന്ദോ മന്ഥിനഃ പാത്രമസി വിശ്വേദേവാ ദേവതോഷ്ണിഹാ ഛന്ദ ആഗ്രയണസ്യ പാത്രമസീന്ദ്രോ ദേവതാ കകുച്ഛന്ദ ഉക്ഥാനാ-മ്പാത്രമസി പൃഥിവീ ദേവതാ വിരാട് ഛന്ദോ ധ്രുവസ്യ പാത്രമസി ॥ 19 ॥

(അന്തരിക്ഷേണ - ബൃഹതീ - ത്രയസ്ത്രിഗ്ംശച്ച) (അ. 6)
ഇഷ്ടര്ഗോ വാ അദ്ധ്വര്യുര്യജമാനസ്യേഷ്ടര്ഗഃ ഖലു വൈ പൂര്വോ-ഽര്ഷ്ടുഃ, ക്ഷീയത ആസന്യാന്മാ മന്ത്രാ-ത്പാഹി കസ്യാശ്ചിദഭിശസ്ത്യാ ഇതി പുരാ പ്രാതരനുവാകാജ്ജുഹുയാദാത്മന ഏവ തദദ്ധ്വര്യുഃ പുരസ്താച്ഛര്മ നഹ്യതേ-ഽനാര്ത്യൈ സംവേഁശായ ത്വോപവേശായ ത്വാ ഗായത്രിയാ സ്ത്രിഷ്ടുഭോ ജഗത്യാ അഭിഭൂത്യൈ സ്വാഹാ പ്രാണാപാനൌ മൃത്യോര്മാ പാത-മ്പ്രാണാപാനൌ മാ മാ ഹാസിഷ്ട-ന്ദേവതാസു വാ ഏതേ പ്രാണാപാനയോ- [ഏതേ പ്രാണാപാനയോഃ, വ്യായച്ഛന്തേ] 20
-ര്വ്യായച്ഛന്തേ യേഷാഗ്ം സോമഃ സമൃച്ഛതേ സംവേഁശായ ത്വോപവേശായ ത്വേത്യാഹ ഛന്ദാഗ്ംസി വൈ സംവേഁശ ഉപവേശശ്ഛന്ദോഭിരേവാസ്യ ഛന്ദാഗ്ംസി വൃങ്ക്തേ പ്രേതിവന്ത്യാജ്യാനി ഭവന്ത്യഭിജിത്യൈ മരുത്വതീഃ പ്രതിപദോ വിജിത്യാ ഉഭേ ബൃഹദ്രഥന്തരേ ഭവത ഇയം-വാഁവ രഥന്തരമസൌ ബൃഹദാഭ്യാമേവൈനമന്തരേത്യദ്യ വാവ രഥന്തരഗ്ഗ് ശ്വോ ബൃഹദദ്യാശ്വാ ദേവൈനമന്തരേതി ഭൂതം- [ഭൂതമ്, വാവ രഥന്തര-] 21
-ഁവാവ രഥന്തര-മ്ഭവിഷ്യ-ദ്ബൃഹ-ദ്ഭൂതാച്ചൈവൈന-മ്ഭവിഷ്യതശ്ചാന്തരേതി, പരിമിതം-വാഁവ രഥന്തരമപരിമിത-മ്ബൃഹ-ത്പരിമിതാച്ചൈവൈന-മപരിമിതാച്ചാ-ഽന്തരേതി വിശ്വാമിത്രജമദഗ്നീ വസിഷ്ഠേനാസ്പര്ധേതാഗ്ംസ ഏതജ്ജമദഗ്നി ര്വിഹവ്യമ പശ്യ-ത്തേന വൈ സ വസിഷ്ഠസ്യേന്ദ്രിയം-വീഁര്യമവൃങ്ക്ത യദ്വിഹവ്യഗ്ം ശസ്യത ഇന്ദ്രിയമേവ തദ്വീര്യം-യഁജമാനോ ഭ്രാതൃവ്യസ്യ വൃങ്ക്തേ യസ്യ ഭൂയാഗ്ംസോ യജ്ഞക്രതവ ഇത്യാഹു-സ്സ ദേവതാ വൃങ്ക്ത ഇതി യദ്യഗ്നിഷ്ടോമ-സ്സോമഃ പരസ്താ-ഥ്സ്യാ-ദുക്ഥ്യ-ങ്കുര്വീത യദ്യുക്ഥ്യഃ സ്യാദതിരാത്ര-ങ്കുര്വീത യജ്ഞക്രതുഭിരേവാസ്യ ദേവതാ വൃങ്ക്തേ വസീയാ-ന്ഭവതി ॥ 22 ॥

(പ്രാണാപാനയോ - ര്ഭൂതം - ഁവൃങ്ക്തേ - ഽഷ്ടാവിഗ്ംശതിശ്ച) (അ. 7)
നിഗ്രാഭ്യാ-സ്സ്ഥ ദേവശ്രുത ആയുര്മേ തര്പയത പ്രാണ-മ്മേ തര്പയതാപാന-മ്മേ തര്പയത വ്യാന-മ്മേ തര്പയത ചക്ഷുര്മേ തര്പയത ശ്രോത്ര-മ്മേ തര്പയത മനോമേ തര്പയത വാച-മ്മേ തര്പയതാ-ഽഽത്മാന-മ്മേ തര്പയതാങ്ഗാനി മേ തര്പയത പ്രജാ-മ്മേ തര്പയത പശൂ-ന്മേ തര്പയത ഗൃഹാ-ന്മേ തര്പയത ഗണാ-ന്മേ തര്പയത സര്വഗണ-മ്മാ തര്പയത തര്പയത മാ [ ] 23
ഗണാ മേ മാ വി തൃഷന്നോഷധയോ വൈ സോമസ്യ വിശോ വിശഃ ഖലു വൈ രാജ്ഞഃ പ്രദാതോരീശ്വരാ ഐന്ദ്ര-സ്സോമോ-ഽവീവൃധം-വോഁ മനസാ സുജാതാ ഋതപ്രജാതാ ഭഗ ഇദ്വഃ സ്യാമ । ഇന്ദ്രേണ ദേവീര്വീരുധഃ സംവിഁദാനാ അനു മന്യന്താഗ്ം സവനായ സോമമിത്യാഹൌഷധീഭ്യ ഏവൈനഗ്ഗ് സ്വായൈ വിശ-സ്സ്വായൈ ദേവതായൈ നിര്യാച്യാഭി ഷുണോതി യോ വൈ സോമസ്യാഭിഷൂയമാണസ്യ [സോമസ്യാഭിഷൂയമാണസ്യ, പ്രഥമോ-ഽഗ്ംശു-] 24
പ്രഥമോ-ഽഗ്ംശു-സ്സ്കന്ദതി സ ഈശ്വര ഇന്ദ്രിയം-വീഁര്യ-മ്പ്രജാ-മ്പശൂന്. യജമാനസ്യ നിര്ഹന്തോസ്തമഭി മന്ത്രയേതാ-ഽഽ മാ-ഽസ്കാന്ഥ്സഹ പ്രജയാ സഹ രായസ്പോഷേണേന്ദ്രിയ-മ്മേ വീര്യ-മ്മാ നിവര്ധീരിത്യാശിഷമേവൈതാമാ ശാസ്ത ഇന്ദ്രിയസ്യ വീയര്സ്യ പ്രജായൈ പശൂനാമനിര്ഘാതായ ദ്രഫ്സശ്ചസ്കന്ദ പൃഥിവീമനു ദ്യാമിമഞ്ച യോനിമനു യശ്ച പൂര്വഃ । തൃതീയം-യോഁനിമനു സഞ്ചരന്ത-ന്ദ്രഫ്സ-ഞ്ജുഹോമ്യനു സപ്ത ഹോത്രാഃ ॥ 25 ॥

(തര്പയത മാ - ഽഭിഷൂയമാണസ്യ - യശ്ച - ദശ ച) (അ. 8)
യോ വൈ ദേവാ-ന്ദേവയശസേനാര്പയതി മനുഷ്യാ-ന്മനുഷ്യയശസേന ദേവയശസ്യേവ ദേവേഷു ഭവതി മനുഷ്യയശസീ മനുഷ്യേഷു യാ-ന്പ്രാചീന-മാഗ്രയണാ-ദ്ഗ്രഹാ-ന്ഗൃഹ്ണീയാ-ത്താനുപാഗ്ംശു ഗൃഹ്ണീയാദ്യാനൂര്ധ്വാഗ്സ്താനുപബ്ദിമതോ ദേവാനേവ തദ്ദേവയശസേനാര്പയതി മനുഷ്യാ-ന്മനുഷ്യയശസേന ദേവയശസ്യേവ ദേവേഷു ഭവതി മനുഷ്യയശസീ മനുഷ്യേഷ്വഗ്നിഃ പ്രാതസ്സവനേ പാത്വസ്മാന്. വൈശ്വാനരോ മഹിനാ വിശ്വശമ്ഭൂഃ । സ നഃ പാവകോ ദ്രവിണ-ന്ദധാ- [ദ്രവിണ-ന്ദധാതു, ആയുഷ്മന്ത-] 26
-ത്വായുഷ്മന്ത-സ്സഹഭക്ഷാ-സ്സ്യാമ ॥ വിശ്വേ ദേവാ മരുത ഇന്ദ്രോ അസ്മാനസ്മി-ന്ദ്വിതീയേ സവനേ ന ജഹ്യുഃ । ആയുഷ്മന്തഃ പ്രിയമേഷാം-വഁദന്തോ വയ-ന്ദേവാനാഗ്ം സുമതൌ സ്യാമ ॥ ഇദ-ന്തൃതീയഗ്ം സവന-ങ്കവീനാമൃതേന യേ ചമസമൈരയന്ത । തേ സൌധന്വനാ-സ്സുവരാനശാനാ-സ്സ്വിഷ്ടി-ന്നോ അഭി വസീയോ നയന്തു ॥ ആയതനവതീര്വാ അന്യാ ആഹുതയോ ഹൂയന്തേ-ഽനായതനാ അന്യാ യാ ആഘാരവതീസ്താ ആയതനവതീര്യാ- [ആയതനവതീര്യാഃ, സൌമ്യാസ്താ] 27
-സ്സൌമ്യാസ്താ അനായതനാ ഐന്ദ്രവായവ-മാദായാ-ഽഽഘാരമാ ഘാരയേദദ്ധ്വരോ യജ്ഞോ-ഽയമസ്തു ദേവാ ഓഷധീഭ്യഃ പശവേ നോ ജനായ വിശ്വസ്മൈ ഭൂതായാ-ഽദ്ധ്വരോ-ഽസി സ പിന്വസ്വ ഘൃതവദ്ദേവ സോമേതി സൌമ്യാ ഏവ തദാഹുതീരായതനവതീഃ കരോത്യായതനവാ-ന്ഭവതി യ ഏവം-വേഁദാഥോ ദ്യാവാപൃഥിവീ ഏവ ഘൃതേന വ്യുനത്തി തേ വ്യുത്തേ ഉപജീവനീയേ ഭവത ഉപജീവനീയോ ഭവതി [ഭവതി, യ ഏവം-വേഁദൈഷ] 28
യ ഏവം-വേഁദൈഷ തേ രുദ്രഭാഗോ യ-ന്നിരയാചഥാസ്ത-ഞ്ജുഷസ്വ വിദേര്ഗൌപത്യഗ്ം രായസ്പോഷഗ്ം സുവീര്യഗ്ം സംവഁഥ്സരീണാഗ് സ്വസ്തിമ് ॥ മനുഃ പുത്രേഭ്യോ ദായം-വ്യഁഭജ-ഥ്സ നാഭാനേദിഷ്ഠ-മ്ബ്രഹ്മചര്യം-വഁസന്ത-ന്നിരഭജ-ഥ്സ ആ-ഽഗച്ഛ-ഥ്സോ-ഽബ്രവീ-ത്കഥാ മാ നിരഭാഗിതി ന ത്വാ നിരഭാക്ഷമിത്യ-ബ്രവീദങ്ഗിരസ ഇമേ സത്രമാസതേ തേ [സത്രമാസതേ തേ, സുവര്ഗം-ലോഁക-ന്ന] 29
സുവര്ഗം-ലോഁക-ന്ന പ്രജാനന്തി തേഭ്യ ഇദ-മ്ബ്രാഹ്മണ-മ്ബ്രൂഹി തേ സുവര്ഗം-ലോഁകം-യഁന്തോ യ ഏഷാ-മ്പശവസ്താഗ്സ്തേ ദാസ്യന്തീതി തദേഭ്യോ-ഽബ്രവീ-ത്തേ സുവര്ഗം-ലോഁകം-യഁന്തോ യ ഏഷാ-മ്പശവ ആസ-ന്താനസ്മാ അദദുസ്ത-മ്പശുഭിശ്ചരന്തം-യഁജ്ഞവാസ്തൌ രുദ്ര ആ-ഽഗച്ഛ-ഥ്സോ-ഽബ്രവീന്മമ വാ ഇമേ പശവ ഇത്യദുര്വൈ - [ ] 30
മഹ്യമിമാനിത്യബ്രവീന്ന വൈ തസ്യ ത ഈശത ഇത്യബ്രവീ-ദ്യ-ദ്യജ്ഞവാസ്തൌ ഹീയതേ മമ വൈ തദിതി തസ്മാ-ദ്യജ്ഞവാസ്തു നാഭ്യവേത്യഗ്ം സോ-ഽബ്രവീ-ദ്യജ്ഞേ മാ ഽഽഭജാഥ തേ പശൂ-ന്നാഭി മഗ്ഗ്സ്യ ഇതി തസ്മാ ഏത-മ്മന്ഥിനഃ സഗ്ഗ് സ്രാവമജുഹോ-ത്തതോ വൈ തസ്യ രുദ്രഃ പശൂ-ന്നാഭ്യമന്യത യത്രൈത മേവം-വിഁദ്വാ-ന്മന്ഥിനഃ സഗ്ഗ് സ്രാവ-ഞ്ജുഹോതി ന തത്ര രുദ്രഃ പശൂനഭി മന്യതേ ॥ 31 ॥

(ദധാത്വാ - യതനവതീര്യാ - ഉപജീവനീയോ ഭവതി - തേ-ഽ - ദുര്വൈ - യത്രൈത - മേകാദശ ച) (അ. 9)
ജുഷ്ടോ വാചോ ഭൂയാസ-ഞ്ജുഷ്ടോ വാചസ്പതയേ ദേവി വാക് । യദ്വാചോ മധുമ-ത്തസ്മി-ന്മാ ധാ-സ്സ്വാഹാ സരസ്വത്യൈ ॥ ഋചാ സ്തോമഗ്ം സമര്ധയ ഗായത്രേണ രഥന്തരമ് । ബൃഹ-ദ്ഗായത്രവര്തനി ॥യസ്തേ ദ്രഫ്സ-സ്സ്കന്ദതി യസ്തേ അഗ്ംശുര്ബാഹുച്യുതോ ധിഷണയോരുപസ്ഥാത് । അദ്ധ്വര്യോര്വാ പരി യസ്തേ പവിത്രാ-ഥ്സ്വാഹാകൃതമിന്ദ്രായ ത-ഞ്ജുഹോമി ॥ യോ ദ്രഫ്സോ അഗ്ംശുഃ പതിതഃ പൃഥിവ്യാ-മ്പരിവാപാ- [പൃഥിവ്യാ-മ്പരിവാപാത്, പുരോഡാശാ-ത്കരമ്ഭാത് ।] 32
-ത്പുരോഡാശാ-ത്കരമ്ഭാത് । ധാനാസോമാന്മന്ഥിന ഇന്ദ്ര ശുക്രാ-ഥ്സ്വാഹാകൃതമിന്ദ്രായ ത-ഞ്ജുഹോമി ॥ യസ്തേ ദ്രഫ്സോ മധുമാഗ്ം ഇന്ദ്രിയാവാന്-ഥ്സ്വാഹാകൃതഃ പുനരപ്യേതി ദേവാന് । ദിവഃ പൃഥിവ്യാഃ പര്യന്തരിക്ഷാ-ഥ്സ്വാഹാ കൃതമിന്ദ്രായ ത-ഞ്ജുഹോമി ॥ അദ്ധ്വര്യുര്വാ ഋത്വിജാ-മ്പ്രഥമോ യുജ്യതേ തേന സ്തോമോ യോക്തവ്യ ഇത്യാഹുര്വാഗഗ്രേഗാ അഗ്ര ഏത്വൃജുഗാ ദേവേഭ്യോ യശോ മയി ദധതീ പ്രാണാ-ന്പശുഷു പ്രജാ-മ്മയി [ ] 33
ച യജമാനേ ചേത്യാഹ വാചമേവ തദ്യജ്ഞമുഖേ യുനക്തി വാസ്തു വാ ഏതദ്യജ്ഞസ്യ ക്രിയതേ യദ്ഗ്രഹാ-ന്ഗൃഹീത്വാ ബഹിഷ്പവമാനഗ്ം സര്പന്തിപരാഞ്ചോ ഹി യന്തി പരാചീഭി-സ്സ്തുവതേ വൈഷ്ണവ്യര്ചാ പുനരേത്യോപ തിഷ്ഠതേ യജ്ഞോ വൈ വിഷ്ണു ര്യജ്ഞമേവാകര്വിഷ്ണോ ത്വന്നോ അന്തമ-ശ്ശര്മ യച്ഛ സഹന്ത്യ । പ്ര തേ ധാരാ മധുശ്ചുത ഉഥ്സ-ന്ദുഹ്രതേ അക്ഷിതമിത്യാഹ യദേവാസ്യ ശയാനസ്യോപശുഷ്യതി തദേവാസ്യൈതേനാ ഽഽപ്യായയതി ॥ 34 ॥

(പരിവാപാത് - പ്രജാ-മ്മയി - ദുഹ്രതേ - ചതുര്ദശ ച) (അ. 10)
അഗ്നിനാ രയിമശ്ഞവ-ത്പോഷമേവ ദിവേദിവേ । യശസം-വീഁരവത്തമമ് ॥ ഗോമാഗ്ം അഗ്നേ-ഽവിമാഗ്ം അശ്വീ യജ്ഞോ നൃവഥ്സഖാ സദമിദപ്രമൃഷ്യഃ । ഇഡാവാഗ്ം ഏഷോ അസുര പ്രജാവാ-ന്ദീര്ഘോ രയിഃ പൃഥുബുധ്ന-സ്സഭാവാന് ॥ ആപ്യായസ്വ, സന്തേ ॥ ഇഹ ത്വഷ്ടാരമഗ്രിയം-വിഁശ്വരൂപമുപ ഹ്വയേ । അസ്മാകമസ്തു കേവലഃ ॥ തന്നസ്തുരീപമധ പോഷയിത്നു ദേവ ത്വഷ്ടര്വി രരാണ-സ്സ്യസ്വ । യതോ വീരഃ [യതോ വീരഃ, കര്മണ്യഃ സുദക്ഷോ] 35
കര്മണ്യഃ സുദക്ഷോ യുക്തഗ്രാവാ ജായതേ ദേവകാമഃ ॥ശിവസ്ത്വഷ്ടരിഹാ-ഽഽ ഗഹി വിഭുഃ പോഷ ഉതത്മനാ । യജ്ഞേയജ്ഞേ ന ഉദവ ॥ പിശങ്ഗരൂപ-സ്സുഭരോ വയോധാ-ശ്ശ്രുഷ്ടീ വീരോ ജായതേ ദേവകാമഃ । പ്രജാ-ന്ത്വഷ്ടാ വിഷ്യതു നാഭിമസ്മേ അഥാ ദേവാനാമപ്യേതു പാഥഃ ॥ പ്രണോദേ വ്യാ, നോ ദിവഃ ॥ പീപിവാഗ്ം സഗ്ം സരസ്വത-സ്സ്തനം-യോഁ വിശ്വദര്ശതഃ । ധുക്ഷീമഹി പ്രജാമിഷമ് ॥ 36 ॥
യേ തേ സരസ്വ ഊര്മയോ മധുമന്തോ ഘൃതശ്ചുതഃ । തേഷാ-ന്തേ സുമ്നമീമഹേ ॥ യസ്യ വ്രത-മ്പശവോ യന്തി സര്വേ യസ്യ വ്രതമുപതിഷ്ഠന്ത ആപഃ । യസ്യ വ്രതേ പുഷ്ടിപതിര്നിവിഷ്ടസ്തഗ്ം സരസ്വന്തമവസേ ഹുവേമ ॥ ദിവ്യഗ്ം സുപര്ണം-വഁയസ-മ്ബൃഹന്തമപാ-ങ്ഗര്ഭം-വൃഁഷഭമോഷധീനാമ് । അഭീപതോ വൃഷ്ട്യാ തര്പയന്ത-ന്തഗ്ം സരസ്വന്തമവസേ ഹുവേമ ॥ സിനീവാലി പൃഥുഷ്ടുകേ യാ ദേവാനാമസി സ്വസാ । ജുഷസ്വ ഹവ്യ- [ഹവ്യമ്, ആഹുത-മ്പ്രജാ-ന്ദേവി] 37
-മാഹുത-മ്പ്രജാ-ന്ദേവി ദിദിഡ്ഢി നഃ ॥ യാ സുപാണി-സ്സ്വങ്ഗുരി-സ്സുഷൂമാ ബഹുസൂവരീ । തസ്യൈ വിശ്പത്നിയൈ ഹവി-സ്സിനീവാല്യൈ ജുഹോതന ॥ ഇന്ദ്രം-വോഁ വിശ്വതസ്പരീ, ന്ദ്ര-ന്നരഃ ॥ അസിതവര്ണാ ഹരയ-സ്സുപര്ണാ മിഹോ വസാനാ ദിവമു-ത്പതന്തി ॥ ത ആ-ഽവവൃത്രന്-ഥ്സദനാനി കൃത്വാ-ഽഽദി-ത്പൃഥിവീ ഘൃതൈര്വ്യുദ്യതേ ॥ ഹിരണ്യകേശോ രജസോ വിസാരേ-ഽഹിര്ധുനിര്വാത ഇവ ധ്രജീമാന് । ശുചിഭ്രാജാ ഉഷസോ [ഉഷസഃ, നവേദാ യശസ്വതീ-] 38
നവേദാ യശസ്വതീ-രപസ്യുവോ ന സത്യാഃ ॥ ആ തേ സുപര്ണാ അമിനന്ത ഏവൈഃ കൃഷ്ണോ നോനാവ വൃഷഭോ യദീദമ് । ശിവാഭിര്ന സ്മയമാനാഭിരാ-ഽഗാ-ത്പതന്തി മിഹഃ സ്തനയന്ത്യഭ്രാ ॥ വാശ്രേവ വിദ്യുന്മിമാതി വഥ്സ-ന്ന മാതാ സിഷക്തി । യദേഷാം-വൃഁഷ്ടിരസര്ജി ॥ പര്വതശ്ചിന്മഹി വൃദ്ധോ ബിഭായ ദിവശ്ചി-ഥ്സാനു രേജത സ്വനേ വഃ । യ-ത്ക്രീഡഥ മരുത [മരുതഃ, ഋഷ്ടിമന്ത] 39
ഋഷ്ടിമന്ത ആപ ഇവ സദ്ധ്രിയഞ്ചോ ധവദ്ധ്വേ ॥ അഭി ക്രന്ദ സ്തനയ ഗര്ഭമാ ധാ ഉദന്വതാ പരി ദീയാ രഥേന । ദൃതിഗ്ം സു കര്ഷ വിഷിത-ന്ന്യഞ്ചഗ്ം സമാ ഭവന്തൂദ്വതാ നിപാദാഃ ॥ ത്വ-ന്ത്യാ ചിദച്യുതാ-ഽഗ്നേ പശുര്ന യവസേ । ധാമാ ഹ യ-ത്തേ അജര വനാ വൃശ്ചന്തി ശിക്വസഃ ॥ അഗ്നേ ഭൂരീണി തവ ജാതവേദോ ദേവ സ്വധാവോ-ഽമൃതസ്യ ധാമ । യാശ്ച [ ] 40
മായാ മായിനാം-വിഁശ്വമിന്വ ത്വേ പൂര്വീ-സ്സന്ദധുഃ പൃഷ്ടബന്ധോ ॥ ദിവോ നോ വൃഷ്ടി-മ്മരുതോ രരീദ്ധ്വ-മ്പ്രപിന്വത വൃഷ്ണോ അശ്വസ്യ ധാരാഃ । അര്വാംഏതേന സ്തനയിത്നുനേഹ്യപോ നിഷിഞ്ചന്നസുരഃ പിതാ നഃ ॥ പിന്വന്ത്യപോ മരുതഃ സുദാനവഃ പയോ ഘൃതവദ്വിദഥേഷ്വാ ഭുവഃ । അത്യ-ന്ന മിഹേ വി നയന്തി വാജിനമുഥ്സ-ന്ദുഹന്തി സ്തനയന്തമക്ഷിതമ് ॥ ഉദപ്രുതോ മരുതസ്താഗ്ം ഇയര്ത വൃഷ്ടിം- [വൃഷ്ടിമ്, യേ വിശ്വേ] 41
-ഁയേ വിശ്വേ മരുതോ ജുനന്തി । ക്രോശാതി ഗര്ദാ കന്യേവ തുന്നാ പേരു-ന്തുഞ്ജാനാ പത്യേവ ജായാ ॥ ഘൃതേന ദ്യാവാപൃഥിവീ മധുനാ സമുക്ഷത പയസ്വതീഃ കൃണതാ-ഽഽപ ഓഷധീഃ । ഊര്ജ-ഞ്ച തത്ര സുമതി-ഞ്ച പിന്വഥ യത്രാ നരോ മരുത-സ്സിഞ്ചഥാ മധു ॥ ഉദുത്യമ്, ചിത്രമ് ॥ ഔര്വ-ഭൃഗുവച്ഛുചിമപ്നവാനവദാ ഹുവേ । അഗ്നിഗ്ം സമുദ്രവാസസമ് ॥ ആ സവഗ്ം സവിതുര്യഥാ ഭഗസ്യേ വ ഭുജിഗ്ം ഹുവേ । അഗ്നിഗ്ം സമുദ്രവാസസമ് ॥ ഹുവേ വാതസ്വന-ങ്കവി-മ്പര്ജന്യക്രന്ദ്യഗ്ം സഹഃ । അഗ്നിഗ്ം സമുദ്രവാസസമ് ॥ 42 ॥