Lord Ganesha

গণেশতাপিন্যুপনিষত্

(Ganesatapinyupanisat in Assamese)

Also known as sri ganesha tapini upanishad · ganesam pramathadhisam nirgunam sagunam vibhum

Not a stotra but an Upanishad, of the Atharvan, in three sections and largely in prose — which sets it apart from everything else in this cluster, and from the better known Ganapati Atharvashirsha as well. It opens with the making of the world rather than with praise. Prajapati sent out creatures, and the creatures asked how they were to become eaters of food; he divided himself threefold as bhur, bhuvah and svah, performed austerity, and became Brahma and Vishnu and Shiva, Prajapati and Indra and Agni. Then, silent and thinking with the mind, he asked the same question over again. What follows is a long chain of salutation — to brahman, to the brahmins, to the Vedas, to the seers, to the impeller and the begetter, to the food and to the lord of food.

Reading depth
Lyrics
॥ অথ গণেশপূৰ্ৱতাপিন্যুপনিষত্ ॥
গণেশং প্ৰমথাধীশং নিৰ্গুণং সগুণং ৱিভুম্ ।
যোগিনো যত্পদং যান্তি তং গৌৰীনন্দনং ভজে ॥
ওং নমো ৱৰদায ৱিঘ্নহৰ্ত্ৰে ॥ অথাতো ব্ৰহ্মোপনিষদং ৱ্যাখ্যাস্যামঃ । ব্ৰহ্মা দেৱানাং সৱিতুঃ কৱীনামৃষিৰ্ৱিপ্ৰাণাং মহিষো মৃগাণাম্ । ধাতা ৱসূনাং সুৰভিঃ সৃজানাং নমো ব্ৰহ্মণেঽথৰ্ৱপুত্ৰায মীঢুষে ॥ ধাতা দেৱানাং প্ৰথমং হি চেতো মনো ৱনানীৱ মনসাঽকল্পযদ্যঃ । নমো ব্ৰহ্মণে ব্ৰহ্মপুত্ৰায তুভ্যং জ্যেষ্ঠাযাথৰ্ৱপুত্ৰায ধন্ৱিনে ॥ ১ ॥
ওং প্ৰজাপতিঃ প্ৰজা অসৃজত । তাঃ সৃষ্টা অব্ৰুৱন্ কথমন্নাদ্যা অভৱন্নিতি । স ত্ৰেধা ৱ্যভজদ্ভূৰ্ভুৱঃস্ৱৰিতি । স তপোঽতপ্যত । স ব্ৰহ্মা স ৱিষ্ণুঃ স শিৱঃ স প্ৰজাপতিঃ সেন্দ্ৰঃ সোঽগ্নিঃ সমভৱত্ । স তূষ্ণীং মনসা ধ্যাযন্ কথমিমেঽন্নাদ্যাঃ স্যুৰিতি । সোঽপশ্যদাত্মনাঽঽত্মানং গজৰূপধৰং দেৱং শশিৱৰ্ণং চতুৰ্ভুজং যতো ৱা ইমানি ভূতানি জাযন্তে যতো ৱাযন্তি যত্ৰৈৱ যন্তি চ । তদেতদক্ষৰং পৰং ব্ৰহ্ম । এতস্মাজ্জাযতে প্ৰাণো মনঃ সৰ্ৱেন্দ্ৰিযাণি চ । খং ৱাযুৰাপো জ্যোতিঃ পৃথিৱী ৱিশ্ৱস্য ধাৰিণী । পুৰুষ এৱেদং ৱিশ্ৱং তপো ব্ৰহ্ম পৰামৃতমিতি ॥ ২ ॥
সোঽস্তুৱত নমো ব্ৰহ্মণে নমো ব্ৰাহ্মণেভ্যো নমো ৱেদেভ্যো নম ঋষিভ্যো নমঃ কুল্যেভ্যঃ প্ৰকুল্যেভ্যো নমঃ সৱিত্ৰে প্ৰসৱিত্ৰে নমো ভোজ্যায প্ৰকৃষ্টায কপৰ্দিনে চক্ৰায চক্ৰধৰাযান্নাযান্নপতযে শিৱায সদাশিৱায তুৰ্যায তুৰীযায ভূৰ্ভুৱঃস্ৱঃপতে ৰাযস্পতে ৱাজিপতে গোপতে ঋগ্যজুঃসামাথৰ্ৱাঙ্গিৰঃপতে নমো ব্ৰহ্মপুত্ৰাযেতি ॥ ৩ ॥
সোঽব্ৰৱীদ্ৱৰদোঽস্ম্যহমিতি । স প্ৰজাপতিৰব্ৰৱীত্কথমিমেঽন্নাদ্যাঃ স্যুৰিতি । স হোৱাচ ব্ৰহ্মপুত্ৰস্তপস্তেপে সিদ্ধক্ষেত্ৰে মহাযশাঃ । স সৰ্ৱস্য ৱক্তা সৰ্ৱস্য জ্ঞাতাসীতি । স হোৱাচ তপস্যন্তং সিদ্ধাৰণ্যে ভৃগুপুত্ৰং পৃচ্ছধ্ৱমিতি । তে প্ৰত্যাযযুঃ । স হোৱাচ কিমেতদিতি । তে হোচুঃ কথং ৱযমন্নাদ্যা ভৱাম ইতি । স তূষ্ণীং মনসা ধ্যাযন্ কথমিমেঽন্নাদ্যাঃ স্যুৰিতি । স এতমানুষ্টুভং মন্ত্ৰৰাজমপশ্যত্ । যদিদং কিঞ্চ সৰ্ৱমসৃজত । তস্মাত্সৰ্ৱানুষ্টুভমিত্যাচক্ষতে যদিদং কিঞ্চ । অনুষ্টুভা ৱা ইমানি ভূতানি জাযন্তে । অনুষ্টুভা জাতানি জীৱন্ত্যনুষ্টুভং প্ৰযন্ত্যভিসংৱিশন্তি । তস্যৈষা ভৱতি অনুষ্টুপ্প্ৰথমা ভৱত্যনুষ্টুবুত্তমা ভৱতি । ৱাগ্ৱা অনুষ্টুব্ৱাচৈৱ প্ৰযন্তি ৱাচৈৱোদ্যন্তি । পৰমা ৱা এষা ছন্দসাং যদনুষ্টুপ্ । সৰ্ৱমনুষ্টুপ্ । এতং মন্ত্ৰৰাজং যঃ পশ্যতি স পশ্যতি । স ভুক্তিং মুক্তিং চ ৱিন্দতি । তেন সৰ্ৱজ্ঞানং ভৱতি । তদেতন্নিদৰ্শনং ভৱতি ; একো দেৱঃ প্ৰাপকো যো ৱসূনাং শ্ৰিযা জুষ্টঃ সৰ্ৱতোভদ্ৰ এষঃ । মাযাদেৱো বলগহনো ব্ৰহ্মাৰাতীস্তং দেৱমীডে দক্ষিণাস্যম্ ॥ আ তূ ন ইন্দ্ৰ ক্ষুমন্তং চিত্ৰং গ্ৰাভং সঙ্গৃভায । মহাহস্তী দক্ষিণেন ॥ ইতি সহস্ৰকৃত্ৱস্তুষ্টাৱ ॥ ৪ ॥
অথাপশ্যন্মহাদেৱং শ্ৰিযা জুষ্টং মদোত্কটম্ । সনকাদিমহাযোগিৱেদৱিদ্ভিৰুপাসিতম্ ॥ দ্ৰুহিণাদিমদেৱেশষট্পদালিৱিৰাজিতম্ । লসত্কৰ্ণং মহাদেৱং গজৰূপধৰং শিৱম্ ॥ স হোৱাচ ৱৰদোঽস্মীতি । স তূষ্ণীং মনসা ৱৱ্ৰে । স তথেতি হোৱাচ । তদেষ শ্লোকঃ ; স সংস্তুতো দৈৱতদেৱসূনুঃ সুতং ভৃগোৰ্ৱাক্যমুৱাচ তুষ্টঃ । অৱেহি মাং ভাৰ্গৱ ৱক্ৰতুণ্ডমনাথনাথং ত্ৰিগুণাত্মকং শিৱম্ ॥
অথ তস্য ষডঙ্গানি প্ৰাদুৰ্বভূৱুঃ । স হোৱাচ জপধ্ৱমানুষ্টুভং মন্ত্ৰৰাজ ষট্পদং সষডক্ষৰম্ । ইতি যো জপতি স ভূতিমান্ ভৱতীতি যূযমন্নাদ্যা ভৱেযুৰিতি । তদেতন্নিদৰ্শনম্ ; গণানাং ত্ৱা গণনাথং সুৰেন্দ্ৰং কৱিং কৱীনামতিমেধৱিগ্ৰহম্ । জ্যেষ্ঠৰাজং ৱৃষভং কেতুমেকং সা নঃ শৃণ্ৱন্নূতিভিঃ সীদ শাশ্ৱত্ ॥ ৫ ॥
তে হোচুঃ কথমানুষ্টুভং মন্ত্ৰৰাজমভিজানীম ইতি । স এতমানুষ্টুভং ষট্পদং মন্ত্ৰৰাজ কথযাঞ্চক্ৰে । স সাম ভৱতি । ঋগ্ৱৈ গাযত্ৰী যজুৰুষ্ণিগনুষ্টুপ্ সাম । স আদিত্যো ভৱতি । ঋগ্ৱৈ ৱসুৰ্যজূ ৰুদ্ৰাঃ সামাদিত্যা ইতি । স ষট্পদো ভৱতি । সাম ৱৈ ষট্পদঃ । সসাগৰাং সপ্তদ্ৱীপাং সপৰ্ৱতাং ৱসুন্ধৰাং তত্সাম্নঃ প্ৰথমং পাদং জানীযাদ্ৰাযস্পোষস্য দাতেতি । তেন সপ্তদ্ৱীপাধিপো ভৱতি ভূঃপতিত্ৱং চ গচ্ছতি । যক্ষগন্ধৰ্ৱাপ্সৰোগণসেৱিতমন্তৰিক্ষং দ্ৱিতীযং পাদং জানীযান্নিধিদাতেতি । তেন ধনদাদিকাষ্ঠাপতিৰ্ভৱতি ভুৱঃপতিত্ৱং চ গচ্ছতি । ৱসুৰুদ্ৰাদিত্যৈঃ সৰ্ৱৈৰ্দেৱৈঃ সেৱিতং দিৱং তত্সাম্নস্তৃতীযং পাদং জানীযাদন্নদো মত ইতি । তেন দেৱাধিপত্যং স্ৱঃপতিত্ৱং চ গচ্ছতি । ঋগ্যজুঃসামাথৰ্ৱাঙ্গিৰোগণসেৱিতং ব্ৰহ্মলোকং তুৰ্যং পাদং জানীযাদ্ৰক্ষোহণ ইতি । তেন দেৱাধিপত্যং ব্ৰহ্মাধিপত্যং চ গচ্ছতি । ৱাসুদেৱাদিচতুৰ্ৱ্যূহসেৱিতং ৱিষ্ণুলোকং তত্সাম্নঃ পঞ্চমং পাদং জানীযাদ্বলগহন ইতি । তেন সৰ্ৱদেৱাধিপত্যং ৱিষ্ণুলোকাধিপত্যং চ গচ্ছতি । ব্ৰহ্মস্ৱৰূপং নিৰঞ্জনং পৰমৱ্যোম্নিকং তত্সাম্নঃ ষষ্ঠং পাদং জানীযাত্ । তেন ৱক্ৰতুণ্ডায হুমিতি যো জানীযাত্সোঽমৃতত্ৱং চ গচ্ছতি । সত্যলোকাধিপত্যং চ গচ্ছতি ॥ ৬ ॥
ঋগ্যজুঃসামাথৰ্ৱাশ্চত্ৱাৰঃ পাদা ভৱন্তি । ৰাযস্পোষস্য দাতা চেতি প্ৰথমঃ পাদো ভৱতি ঋগ্ৱৈ প্ৰথমঃ পাদঃ । নিধিদাতাঽন্নদো মত ইতি দ্ৱিতীযঃ পাদঃ যজুৰ্ৱৈ দ্ৱিতীযঃ পাদঃ । ৰক্ষোহণো ৱো বলগহন ইতি তৃতীযঃ পাদঃ সাম ৱৈ তৃতীযঃ পাদঃ । ৱক্ৰতুণ্ডায হুমিতি চতুৰ্থঃ পাদঃ অথৰ্ৱশ্চতুৰ্থঃ পাদোঽথৰ্ৱশ্চতুৰ্থঃ পাদ ইতি ॥ ৭ ॥
ইতি গণেশপূৰ্ৱতাপিন্যুপনিষত্সু প্ৰথমোপনিষত্ ॥ ১ ॥
॥ দ্ৱিতীযোপনিষত্ ॥
স হোৱাচ প্ৰজাপতিৰগ্নিৰ্ৱৈ ৱেদা ইদং সৰ্ৱং ৱিশ্ৱানি ভূতানি ৱিৰাট্ স্ৱৰাট্ সম্ৰাট্ তত্সাম্নঃ প্ৰথমং পাদং জানীযাত্ । ঋগ্যজুঃসামাথৰ্ৱৰূপঃ সূৰ্যোঽন্তৰাদিত্যে হিৰণ্মযঃ পুৰুষস্তত্সাম্নো দ্ৱিতীযং পাদং জানীযাত্ । য ওষধীনাং প্ৰভৱিতা তাৰাপতিঃ সোমস্তত্সাম্নস্তৃতীযং পাদং জানীযাত্ । যো ব্ৰহ্মা তত্সাম্নশ্চতুৰ্থং পাদং জানীযাত্ । যো হৰিস্তত্সাম্নঃ পঞ্চমং পাদং জানীযাত্ । যঃ শিৱঃ স পৰং ব্ৰহ্ম তত্সাম্নোঽন্ত্যং পাদং জানীযাত্ । যো জানীতে সোঽমৃতত্ৱং চ গচ্ছতি পৰং ব্ৰহ্মৈৱ ভৱতি । তস্মাদিদমানুষ্টুভং সাম যত্ৰ ক্ৱচিন্নাচষ্টে । যদি দাতুমপেক্ষতে পুত্ৰায শুশ্ৰূষৱে দাস্যত্যন্যস্মৈ শিষ্যায ৱেতি ॥ ১ ॥
তস্য হি ষডঙ্গানি ভৱন্তি ; ওং হৃদযায নমঃ, শিৰসে স্ৱাহা, শিখাযৈ ৱষট্, কৱচায হুম্ । নেত্ৰত্ৰযায ৱৌষট্, অস্ত্ৰায ফডিতি প্ৰথমং প্ৰথমেন দ্ৱিতীযং দ্ৱিতীযেন তৃতীযং তৃতীযেন চতুৰ্থং চতুৰ্থেন পঞ্চমং পঞ্চমেন ষষ্ঠং ষষ্ঠেন প্ৰত্যক্ষৰমুভযতো মাযা লক্ষ্মীশ্চ ভৱতি । মাযা ৱা এষা ৱৈনাযকী সৰ্ৱমিদং সৃজতি সৰ্ৱমিদং ৰক্ষতি সৰ্ৱমিদং সংহৰতি তস্মান্মাযামেতাং শক্তিং ৱেদ । স মৃত্যুং জযতি । স পাপ্মানং তৰতি । স মহতীং শ্ৰিযমশ্নুতে । সোঽভিৱাদী ষট্কৰ্মসংসিদ্ধো ভৱত্যমৃতত্ৱং চ গচ্ছতি । মীমাংসন্তে ব্ৰহ্মৱাদিনো হ্ৰস্ৱা ৱা দীৰ্ঘা ৱা প্লুতা ৱেতি । যদি হ্ৰস্ৱা ভৱতি সৰ্ৱপাপ্মানং তৰত্যমৃতত্ৱং চ গচ্ছতি । যদি দীৰ্ঘা ভৱতি মহতীং শ্ৰিযমাপ্নুযাদমৃতত্ৱং চ গচ্ছতি । যদি প্লুতা ভৱতি জ্ঞানৱান্ ভৱত্যমৃতত্ৱং চ গচ্ছতি । তদেতদৃষিণোক্তং নিদৰ্শনম্ ; স ঈং পাহি য ঋজীষী তৰুদ্ৰঃ স শ্ৰিযং লক্ষ্মীমৌপলাংবিকাং গাম্ । ষষ্ঠীং চ যামিন্দ্ৰসেনেত্যুত আহুস্তাং ৱিদ্যাং ব্ৰহ্মযোনিস্ৱৰূপাম্ ॥ তামিহাযুষে শৰণং প্ৰপদ্যে । ক্ষীৰোদাৰ্ণৱশাযিনং কল্পদ্ৰুমাধঃস্থিতং ৱৰদং ৱ্যোমৰূপিণং প্ৰচণ্ডদণ্ডদোৰ্দণ্ডং ৱক্ৰতুণ্ডস্ৱৰূপিণং পাৰ্শ্ৱাধঃস্থিতকামধেনুং শিৱোমাতনযং ৱিভুম্ । ৰুক্মাংবৰনিভাকাশং ৰক্তৱৰ্ণং চতুৰ্ভুজম্ । কপৰ্দিনং শিৱং শান্তং ভক্তানামভযপ্ৰদম্ ॥
উন্নতপ্ৰপদাঙ্গুষ্ঠং গূঢগুল্ফং সপাৰ্ষ্ণিকম্ । পীনজঙ্ঘং গূঢজানুং স্থূলোৰুং প্ৰোন্নমত্কটিম্ ॥
নিম্ননাভিং কংবুকণ্ঠং লংবোষ্ঠং লংবনাসিকম্ । সিদ্ধিবুদ্ধ্যুভযাশ্লিষ্টং প্ৰসন্নৱদনাংবুজম্ ॥
ইতি সংসৰ্গঃ ॥ ২ ॥
অথ ছন্দোদৈৱতম্ । অনুষ্টুপ্ছন্দো ভৱতি দ্ৱাত্ৰিংশদক্ষৰানুষ্টুব ভৱতি । অনুষ্টুভা সৰ্ৱমিদং সৃষ্টমনুষ্টুভা সৰ্ৱমুপসংহৃতম্ । শিৱোমাযুতঃ পৰমাত্মা ৱৰদো দেৱতা । তে হোচুঃ কথং শিৱোমাযুত ইতি । স হোৱাচ ভৃগুপুত্ৰঃ প্ৰকৃতিপুৰুষমযো হি স ধনদ ইতি প্ৰকৃতিৰ্মাযা পুৰুষঃ শিৱ ইতি । সোঽযং ৱিশ্ৱাত্মা দেৱতেতি । তদেতন্নিদৰ্শনম্ ; ইন্দ্ৰো মাযাভিঃ পুৰুহূত ঈডে শৰ্ৱো ৱিশ্ৱং মাযযা স্ৱিদ্দধাৰ । সোঽজঃ শেতে মাযযা স্ৱিদ্গুহাযাং ৱিশ্ৱং ন্যস্তং ৱিষ্ণুৰেকো ৱিজজ্ঞে ॥ তদেতন্মাযা হংসমযী দেৱানাম্ ॥
সৰ্ৱেষাং ৱা এতদ্ভূতানামাকাশঃ পৰাযণম্ । সৰ্ৱাণি হ ৱা ইমানি ভূতান্যাকাশাদেৱ জাযন্তে জাতানি জীৱন্ত্যাকাশং প্ৰযন্ত্যভিসংৱিশন্তি । তস্মাদাকাশবীজং শিৱো ৱিদ্যাত্ । তদেতন্নিদৰ্শনম্ ; হংসঃ শুচিষদ্ৱসুৰন্তৰিক্ষসদ্ধোতা ৱেদিষদতিথিৰ্দুৰোণসত্ । নৃষদ্ৱৰসদৃতসদ্ৱ্যোমসদব্জা গোজা ঋতজা অদ্ৰিজা ঋতং বৃহদিতি ॥ ৩ ॥
অথাধিষ্ঠানম্ ; মধ্যে বিন্দুং ত্ৰিকোণং তদনু ঋতুগণং ৱসুদলং দ্ৱাদশাৰং ষোডশকৰ্ণিকেতি । মধ্যে বীজাত্মকং দেৱং যজেত্ । ৱামদক্ষিণে সিদ্ধিৰ্বুদ্ধিঃ । অগ্ৰে কামদুঘা ষট্কোণে সুমুখাদযঃ ষড্ৱিনাযকাঃ । ৱসুদলে ৱক্ৰতুণ্ডাদ্যষ্টৱিনাযকাঃ । দ্ৱাদশাৰে বটুকো ৱামনো মহাদশকমহোদৰৌ সুভদ্ৰো মালী ৱৰো ৰাম উমা শিৱঃ স্কন্দো নন্দী । তদ্বাহ্যেঽণিমাদিসিদ্ধযঃ । ষোডশাৰে দিক্পালাঃ সাযুধা ইতি ॥ ৪ ॥
অথ প্ৰসাৰঃ ; য এতেন চতুৰ্থীষু পক্ষযোৰুভযোৰপি । লক্ষং জুহুযাদপূপানাং তত্ক্ষণাদ্ধনদো ভৱেত্ ॥ সিদ্ধৌদনং ত্ৰিমাসং তু জুহ্ৱদগ্নাৱনন্যধীঃ । তাৱজ্জুহ্ৱত্পৃথুকান্হি সাক্ষাদ্ৱৈশ্ৰৱণো ভৱেত্ ॥ উচ্চাটযেদ্ৱিভীতৈশ্চ মাৰযেদ্ৱিষৱৃক্ষজৈঃ । ৱশ্যায পঙ্কজৈৰ্ৱিদ্ৱান্ধনাৰ্থী মোদকৈৰ্হুনেত্ ॥ এৱং জ্ঞাত্ৱা কৃতকৰ্মা ভৱতি কৃতকৰ্মা ভৱতীতি ॥ ৫ ॥
ইতি গণেশপূৰ্ৱতাপিন্যুপনিষত্সু দ্ৱিতীযোপনিষত্ ॥ ২ ॥
॥ তৃতীযোপনিষত্ ॥
অথ হোৱাচ ভৃগুপুত্ৰস্তন্ত্ৰং ৱিজিজ্ঞাসিতৱ্যমিতি । মূলে শূন্যং ৱিজানীযাত্ । শূন্যং ৱৈ পৰং ব্ৰহ্ম । তত্ৰ সতাৰং সমাযং সাম ন্যসেত্ত্ৰিৰেখং ভৱতি ত্ৰযো হীমে লোকাস্ত্ৰযো হীমে ৱেদাঃ । ঋগ্ৱৈ ভূঃ সা মাযা ভৱতি । যজুৰ্ৱৈ ভুৱঃ স শিৱো ভৱতি । সাম ৱৈ স্ৱঃ স হিৰণ্যগৰ্ভো ভৱতি । ষট্কোণং ভৱতি ষড্ হীমে লোকাঃ ষড্ঢা ঋতৱো ভৱন্তি । তত্ৰ তাৰমাযাৰমামাৰৱিশ্ৱেশধৰণীক্ৰমান্ন্যসেত্ । অষ্টপত্ৰং ভৱত্যষ্টাক্ষৰা গাযত্ৰী ভৱতি ব্ৰহ্মগাযত্ৰীং ন্যসেত্ । দ্ৱাদশপত্ৰ ভৱতি দ্ৱাদশাদিত্যা ভৱন্তি তে স্ৱৰা ভৱন্তি । স্ৱৰান্ জ্ঞাত্ৱাদিত্যলোকমশ্নুতে । ষোডশপত্ৰং ভৱতি ষোডশকলো ৱৈ পুৰুষো ৱৰ্ণো হ ৱৈ পুৰুষঃ স লোকাধিষ্ঠিতো ভৱত্যনুষ্টুব্ ৱৈ পুৰুষঃ ॥ ১ ॥
স হোৱাচ ভৃগুপুত্ৰ এতমানুষ্টুভং মন্ত্ৰৰাজং সাঙ্গং সপ্ৰসৃতিকং সমাযং সাধিষ্ঠানং সতন্ত্ৰং যো জানাতি স ভূতিমান্ ভৱতি সোঽমৃতত্ৱং চ গচ্ছতি সোঽমৃতত্ৱং চ গচ্ছতীতি ॥ ২ ॥
ইতি গণেশপূৰ্ৱতাপিন্যুপনিষত্সু তৃতীযোপনিষত্ ॥ ৩ ॥
ইত্যাথৰ্ৱণীযা গণেশপূৰ্ৱতাপিন্যুপনিষত্সমাপ্তা ॥

Explore More