Lord Ganesha

ଗଣେଶତାପିନ୍ଯୁପନିଷତ୍

(Ganesatapinyupanisat in Odia)

Also known as sri ganesha tapini upanishad · ganesam pramathadhisam nirgunam sagunam vibhum

Not a stotra but an Upanishad, of the Atharvan, in three sections and largely in prose — which sets it apart from everything else in this cluster, and from the better known Ganapati Atharvashirsha as well. It opens with the making of the world rather than with praise. Prajapati sent out creatures, and the creatures asked how they were to become eaters of food; he divided himself threefold as bhur, bhuvah and svah, performed austerity, and became Brahma and Vishnu and Shiva, Prajapati and Indra and Agni. Then, silent and thinking with the mind, he asked the same question over again. What follows is a long chain of salutation — to brahman, to the brahmins, to the Vedas, to the seers, to the impeller and the begetter, to the food and to the lord of food.

Reading depth
Lyrics
॥ ଅଥ ଗଣେଶପୂର୍ଵତାପିନ୍ଯୁପନିଷତ୍ ॥
ଗଣେଶଂ ପ୍ରମଥାଧୀଶଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ସଗୁଣଂ ଵିଭୁମ୍ ।
ଯୋଗିନୋ ଯତ୍ପଦଂ ଯାନ୍ତି ତଂ ଗୌରୀନନ୍ଦନଂ ଭଜେ ॥
ଓଂ ନମୋ ଵରଦାଯ ଵିଘ୍ନହର୍ତ୍ରେ ॥ ଅଥାତୋ ବ୍ରହ୍ମୋପନିଷଦଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମଃ । ବ୍ରହ୍ମା ଦେଵାନାଂ ସଵିତୁଃ କଵୀନାମୃଷିର୍ଵିପ୍ରାଣାଂ ମହିଷୋ ମୃଗାଣାମ୍ । ଧାତା ଵସୂନାଂ ସୁରଭିଃ ସୃଜାନାଂ ନମୋ ବ୍ରହ୍ମଣେଽଥର୍ଵପୁତ୍ରାଯ ମୀଢୁଷେ ॥ ଧାତା ଦେଵାନାଂ ପ୍ରଥମଂ ହି ଚେତୋ ମନୋ ଵନାନୀଵ ମନସାଽକଲ୍ପଯଦ୍ଯଃ । ନମୋ ବ୍ରହ୍ମଣେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରାଯ ତୁଭ୍ଯଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯାଥର୍ଵପୁତ୍ରାଯ ଧନ୍ଵିନେ ॥ ୧ ॥
ଓଂ ପ୍ରଜାପତିଃ ପ୍ରଜା ଅସୃଜତ । ତାଃ ସୃଷ୍ଟା ଅବ୍ରୁଵନ୍ କଥମନ୍ନାଦ୍ଯା ଅଭଵନ୍ନିତି । ସ ତ୍ରେଧା ଵ୍ଯଭଜଦ୍ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵରିତି । ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ । ସ ବ୍ରହ୍ମା ସ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ ଶିଵଃ ସ ପ୍ରଜାପତିଃ ସେନ୍ଦ୍ରଃ ସୋଽଗ୍ନିଃ ସମଭଵତ୍ । ସ ତୂଷ୍ଣୀଂ ମନସା ଧ୍ଯାଯନ୍ କଥମିମେଽନ୍ନାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଯୁରିତି । ସୋଽପଶ୍ଯଦାତ୍ମନାଽଽତ୍ମାନଂ ଗଜରୂପଧରଂ ଦେଵଂ ଶଶିଵର୍ଣଂ ଚତୁର୍ଭୁଜଂ ଯତୋ ଵା ଇମାନି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ ଯତୋ ଵାଯନ୍ତି ଯତ୍ରୈଵ ଯନ୍ତି ଚ । ତଦେତଦକ୍ଷରଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ । ଏତସ୍ମାଜ୍ଜାଯତେ ପ୍ରାଣୋ ମନଃ ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ଖଂ ଵାଯୁରାପୋ ଜ୍ଯୋତିଃ ପୃଥିଵୀ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଧାରିଣୀ । ପୁରୁଷ ଏଵେଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ତପୋ ବ୍ରହ୍ମ ପରାମୃତମିତି ॥ ୨ ॥
ସୋଽସ୍ତୁଵତ ନମୋ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ନମୋ ଵେଦେଭ୍ଯୋ ନମ ଋଷିଭ୍ଯୋ ନମଃ କୁଲ୍ଯେଭ୍ଯଃ ପ୍ରକୁଲ୍ଯେଭ୍ଯୋ ନମଃ ସଵିତ୍ରେ ପ୍ରସଵିତ୍ରେ ନମୋ ଭୋଜ୍ଯାଯ ପ୍ରକୃଷ୍ଟାଯ କପର୍ଦିନେ ଚକ୍ରାଯ ଚକ୍ରଧରାଯାନ୍ନାଯାନ୍ନପତଯେ ଶିଵାଯ ସଦାଶିଵାଯ ତୁର୍ଯାଯ ତୁରୀଯାଯ ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵଃପତେ ରାଯସ୍ପତେ ଵାଜିପତେ ଗୋପତେ ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମାଥର୍ଵାଙ୍ଗିରଃପତେ ନମୋ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରାଯେତି ॥ ୩ ॥
ସୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵରଦୋଽସ୍ମ୍ଯହମିତି । ସ ପ୍ରଜାପତିରବ୍ରଵୀତ୍କଥମିମେଽନ୍ନାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଯୁରିତି । ସ ହୋଵାଚ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରସ୍ତପସ୍ତେପେ ସିଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରେ ମହାଯଶାଃ । ସ ସର୍ଵସ୍ଯ ଵକ୍ତା ସର୍ଵସ୍ଯ ଜ୍ଞାତାସୀତି । ସ ହୋଵାଚ ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ସିଦ୍ଧାରଣ୍ଯେ ଭୃଗୁପୁତ୍ରଂ ପୃଚ୍ଛଧ୍ଵମିତି । ତେ ପ୍ରତ୍ଯାଯଯୁଃ । ସ ହୋଵାଚ କିମେତଦିତି । ତେ ହୋଚୁଃ କଥଂ ଵଯମନ୍ନାଦ୍ଯା ଭଵାମ ଇତି । ସ ତୂଷ୍ଣୀଂ ମନସା ଧ୍ଯାଯନ୍ କଥମିମେଽନ୍ନାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଯୁରିତି । ସ ଏତମାନୁଷ୍ଟୁଭଂ ମନ୍ତ୍ରରାଜମପଶ୍ଯତ୍ । ଯଦିଦଂ କିଞ୍ଚ ସର୍ଵମସୃଜତ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାନୁଷ୍ଟୁଭମିତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ ଯଦିଦଂ କିଞ୍ଚ । ଅନୁଷ୍ଟୁଭା ଵା ଇମାନି ଭୂତାନି ଜାଯନ୍ତେ । ଅନୁଷ୍ଟୁଭା ଜାତାନି ଜୀଵନ୍ତ୍ଯନୁଷ୍ଟୁଭଂ ପ୍ରଯନ୍ତ୍ଯଭିସଂଵିଶନ୍ତି । ତସ୍ଯୈଷା ଭଵତି ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ପ୍ରଥମା ଭଵତ୍ଯନୁଷ୍ଟୁବୁତ୍ତମା ଭଵତି । ଵାଗ୍ଵା ଅନୁଷ୍ଟୁବ୍ଵାଚୈଵ ପ୍ରଯନ୍ତି ଵାଚୈଵୋଦ୍ଯନ୍ତି । ପରମା ଵା ଏଷା ଛନ୍ଦସାଂ ଯଦନୁଷ୍ଟୁପ୍ । ସର୍ଵମନୁଷ୍ଟୁପ୍ । ଏତଂ ମନ୍ତ୍ରରାଜଂ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସ ପଶ୍ଯତି । ସ ଭୁକ୍ତିଂ ମୁକ୍ତିଂ ଚ ଵିନ୍ଦତି । ତେନ ସର୍ଵଜ୍ଞାନଂ ଭଵତି । ତଦେତନ୍ନିଦର୍ଶନଂ ଭଵତି ; ଏକୋ ଦେଵଃ ପ୍ରାପକୋ ଯୋ ଵସୂନାଂ ଶ୍ରିଯା ଜୁଷ୍ଟଃ ସର୍ଵତୋଭଦ୍ର ଏଷଃ । ମାଯାଦେଵୋ ବଲଗହନୋ ବ୍ରହ୍ମାରାତୀସ୍ତଂ ଦେଵମୀଡେ ଦକ୍ଷିଣାସ୍ଯମ୍ ॥ ଆ ତୂ ନ ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ଷୁମନ୍ତଂ ଚିତ୍ରଂ ଗ୍ରାଭଂ ସଙ୍ଗୃଭାଯ । ମହାହସ୍ତୀ ଦକ୍ଷିଣେନ ॥ ଇତି ସହସ୍ରକୃତ୍ଵସ୍ତୁଷ୍ଟାଵ ॥ ୪ ॥
ଅଥାପଶ୍ଯନ୍ମହାଦେଵଂ ଶ୍ରିଯା ଜୁଷ୍ଟଂ ମଦୋତ୍କଟମ୍ । ସନକାଦିମହାଯୋଗିଵେଦଵିଦ୍ଭିରୁପାସିତମ୍ ॥ ଦ୍ରୁହିଣାଦିମଦେଵେଶଷଟ୍ପଦାଲିଵିରାଜିତମ୍ । ଲସତ୍କର୍ଣଂ ମହାଦେଵଂ ଗଜରୂପଧରଂ ଶିଵମ୍ ॥ ସ ହୋଵାଚ ଵରଦୋଽସ୍ମୀତି । ସ ତୂଷ୍ଣୀଂ ମନସା ଵଵ୍ରେ । ସ ତଥେତି ହୋଵାଚ । ତଦେଷ ଶ୍ଲୋକଃ ; ସ ସଂସ୍ତୁତୋ ଦୈଵତଦେଵସୂନୁଃ ସୁତଂ ଭୃଗୋର୍ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ତୁଷ୍ଟଃ । ଅଵେହି ମାଂ ଭାର୍ଗଵ ଵକ୍ରତୁଣ୍ଡମନାଥନାଥଂ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକଂ ଶିଵମ୍ ॥
ଅଥ ତସ୍ଯ ଷଡଙ୍ଗାନି ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵୁଃ । ସ ହୋଵାଚ ଜପଧ୍ଵମାନୁଷ୍ଟୁଭଂ ମନ୍ତ୍ରରାଜ ଷଟ୍ପଦଂ ସଷଡକ୍ଷରମ୍ । ଇତି ଯୋ ଜପତି ସ ଭୂତିମାନ୍ ଭଵତୀତି ଯୂଯମନ୍ନାଦ୍ଯା ଭଵେଯୁରିତି । ତଦେତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍ ; ଗଣାନାଂ ତ୍ଵା ଗଣନାଥଂ ସୁରେନ୍ଦ୍ରଂ କଵିଂ କଵୀନାମତିମେଧଵିଗ୍ରହମ୍ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠରାଜଂ ଵୃଷଭଂ କେତୁମେକଂ ସା ନଃ ଶୃଣ୍ଵନ୍ନୂତିଭିଃ ସୀଦ ଶାଶ୍ଵତ୍ ॥ ୫ ॥
ତେ ହୋଚୁଃ କଥମାନୁଷ୍ଟୁଭଂ ମନ୍ତ୍ରରାଜମଭିଜାନୀମ ଇତି । ସ ଏତମାନୁଷ୍ଟୁଭଂ ଷଟ୍ପଦଂ ମନ୍ତ୍ରରାଜ କଥଯାଞ୍ଚକ୍ରେ । ସ ସାମ ଭଵତି । ଋଗ୍ଵୈ ଗାଯତ୍ରୀ ଯଜୁରୁଷ୍ଣିଗନୁଷ୍ଟୁପ୍ ସାମ । ସ ଆଦିତ୍ଯୋ ଭଵତି । ଋଗ୍ଵୈ ଵସୁର୍ଯଜୂ ରୁଦ୍ରାଃ ସାମାଦିତ୍ଯା ଇତି । ସ ଷଟ୍ପଦୋ ଭଵତି । ସାମ ଵୈ ଷଟ୍ପଦଃ । ସସାଗରାଂ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାଂ ସପର୍ଵତାଂ ଵସୁନ୍ଧରାଂ ତତ୍ସାମ୍ନଃ ପ୍ରଥମଂ ପାଦଂ ଜାନୀଯାଦ୍ରାଯସ୍ପୋଷସ୍ଯ ଦାତେତି । ତେନ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାଧିପୋ ଭଵତି ଭୂଃପତିତ୍ଵଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରୋଗଣସେଵିତମନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପାଦଂ ଜାନୀଯାନ୍ନିଧିଦାତେତି । ତେନ ଧନଦାଦିକାଷ୍ଠାପତିର୍ଭଵତି ଭୁଵଃପତିତ୍ଵଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ଵସୁରୁଦ୍ରାଦିତ୍ଯୈଃ ସର୍ଵୈର୍ଦେଵୈଃ ସେଵିତଂ ଦିଵଂ ତତ୍ସାମ୍ନସ୍ତୃତୀଯଂ ପାଦଂ ଜାନୀଯାଦନ୍ନଦୋ ମତ ଇତି । ତେନ ଦେଵାଧିପତ୍ଯଂ ସ୍ଵଃପତିତ୍ଵଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମାଥର୍ଵାଙ୍ଗିରୋଗଣସେଵିତଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ତୁର୍ଯଂ ପାଦଂ ଜାନୀଯାଦ୍ରକ୍ଷୋହଣ ଇତି । ତେନ ଦେଵାଧିପତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମାଧିପତ୍ଯଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ଵାସୁଦେଵାଦିଚତୁର୍ଵ୍ଯୂହସେଵିତଂ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ତତ୍ସାମ୍ନଃ ପଞ୍ଚମଂ ପାଦଂ ଜାନୀଯାଦ୍ବଲଗହନ ଇତି । ତେନ ସର୍ଵଦେଵାଧିପତ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକାଧିପତ୍ଯଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପଂ ନିରଞ୍ଜନଂ ପରମଵ୍ଯୋମ୍ନିକଂ ତତ୍ସାମ୍ନଃ ଷଷ୍ଠଂ ପାଦଂ ଜାନୀଯାତ୍ । ତେନ ଵକ୍ରତୁଣ୍ଡାଯ ହୁମିତି ଯୋ ଜାନୀଯାତ୍ସୋଽମୃତତ୍ଵଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ସତ୍ଯଲୋକାଧିପତ୍ଯଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି ॥ ୬ ॥
ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମାଥର୍ଵାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ପାଦା ଭଵନ୍ତି । ରାଯସ୍ପୋଷସ୍ଯ ଦାତା ଚେତି ପ୍ରଥମଃ ପାଦୋ ଭଵତି ଋଗ୍ଵୈ ପ୍ରଥମଃ ପାଦଃ । ନିଧିଦାତାଽନ୍ନଦୋ ମତ ଇତି ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପାଦଃ ଯଜୁର୍ଵୈ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପାଦଃ । ରକ୍ଷୋହଣୋ ଵୋ ବଲଗହନ ଇତି ତୃତୀଯଃ ପାଦଃ ସାମ ଵୈ ତୃତୀଯଃ ପାଦଃ । ଵକ୍ରତୁଣ୍ଡାଯ ହୁମିତି ଚତୁର୍ଥଃ ପାଦଃ ଅଥର୍ଵଶ୍ଚତୁର୍ଥଃ ପାଦୋଽଥର୍ଵଶ୍ଚତୁର୍ଥଃ ପାଦ ଇତି ॥ ୭ ॥
ଇତି ଗଣେଶପୂର୍ଵତାପିନ୍ଯୁପନିଷତ୍ସୁ ପ୍ରଥମୋପନିଷତ୍ ॥ ୧ ॥
॥ ଦ୍ଵିତୀଯୋପନିଷତ୍ ॥
ସ ହୋଵାଚ ପ୍ରଜାପତିରଗ୍ନିର୍ଵୈ ଵେଦା ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵାନି ଭୂତାନି ଵିରାଟ୍ ସ୍ଵରାଟ୍ ସମ୍ରାଟ୍ ତତ୍ସାମ୍ନଃ ପ୍ରଥମଂ ପାଦଂ ଜାନୀଯାତ୍ । ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମାଥର୍ଵରୂପଃ ସୂର୍ଯୋଽନ୍ତରାଦିତ୍ଯେ ହିରଣ୍ମଯଃ ପୁରୁଷସ୍ତତ୍ସାମ୍ନୋ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପାଦଂ ଜାନୀଯାତ୍ । ଯ ଓଷଧୀନାଂ ପ୍ରଭଵିତା ତାରାପତିଃ ସୋମସ୍ତତ୍ସାମ୍ନସ୍ତୃତୀଯଂ ପାଦଂ ଜାନୀଯାତ୍ । ଯୋ ବ୍ରହ୍ମା ତତ୍ସାମ୍ନଶ୍ଚତୁର୍ଥଂ ପାଦଂ ଜାନୀଯାତ୍ । ଯୋ ହରିସ୍ତତ୍ସାମ୍ନଃ ପଞ୍ଚମଂ ପାଦଂ ଜାନୀଯାତ୍ । ଯଃ ଶିଵଃ ସ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ସାମ୍ନୋଽନ୍ତ୍ଯଂ ପାଦଂ ଜାନୀଯାତ୍ । ଯୋ ଜାନୀତେ ସୋଽମୃତତ୍ଵଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି ପରଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ଭଵତି । ତସ୍ମାଦିଦମାନୁଷ୍ଟୁଭଂ ସାମ ଯତ୍ର କ୍ଵଚିନ୍ନାଚଷ୍ଟେ । ଯଦି ଦାତୁମପେକ୍ଷତେ ପୁତ୍ରାଯ ଶୁଶ୍ରୂଷଵେ ଦାସ୍ଯତ୍ଯନ୍ଯସ୍ମୈ ଶିଷ୍ଯାଯ ଵେତି ॥ ୧ ॥
ତସ୍ଯ ହି ଷଡଙ୍ଗାନି ଭଵନ୍ତି ; ଓଂ ହୃଦଯାଯ ନମଃ, ଶିରସେ ସ୍ଵାହା, ଶିଖାଯୈ ଵଷଟ୍, କଵଚାଯ ହୁମ୍ । ନେତ୍ରତ୍ରଯାଯ ଵୌଷଟ୍, ଅସ୍ତ୍ରାଯ ଫଡିତି ପ୍ରଥମଂ ପ୍ରଥମେନ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଦ୍ଵିତୀଯେନ ତୃତୀଯଂ ତୃତୀଯେନ ଚତୁର୍ଥଂ ଚତୁର୍ଥେନ ପଞ୍ଚମଂ ପଞ୍ଚମେନ ଷଷ୍ଠଂ ଷଷ୍ଠେନ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷରମୁଭଯତୋ ମାଯା ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ ଭଵତି । ମାଯା ଵା ଏଷା ଵୈନାଯକୀ ସର୍ଵମିଦଂ ସୃଜତି ସର୍ଵମିଦଂ ରକ୍ଷତି ସର୍ଵମିଦଂ ସଂହରତି ତସ୍ମାନ୍ମାଯାମେତାଂ ଶକ୍ତିଂ ଵେଦ । ସ ମୃତ୍ଯୁଂ ଜଯତି । ସ ପାପ୍ମାନଂ ତରତି । ସ ମହତୀଂ ଶ୍ରିଯମଶ୍ନୁତେ । ସୋଽଭିଵାଦୀ ଷଟ୍କର୍ମସଂସିଦ୍ଧୋ ଭଵତ୍ଯମୃତତ୍ଵଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ମୀମାଂସନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୋ ହ୍ରସ୍ଵା ଵା ଦୀର୍ଘା ଵା ପ୍ଲୁତା ଵେତି । ଯଦି ହ୍ରସ୍ଵା ଭଵତି ସର୍ଵପାପ୍ମାନଂ ତରତ୍ଯମୃତତ୍ଵଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ଯଦି ଦୀର୍ଘା ଭଵତି ମହତୀଂ ଶ୍ରିଯମାପ୍ନୁଯାଦମୃତତ୍ଵଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ଯଦି ପ୍ଲୁତା ଭଵତି ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଭଵତ୍ଯମୃତତ୍ଵଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ତଦେତଦୃଷିଣୋକ୍ତଂ ନିଦର୍ଶନମ୍ ; ସ ଈଂ ପାହି ଯ ଋଜୀଷୀ ତରୁଦ୍ରଃ ସ ଶ୍ରିଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀମୌପଲାଂବିକାଂ ଗାମ୍ । ଷଷ୍ଠୀଂ ଚ ଯାମିନ୍ଦ୍ରସେନେତ୍ଯୁତ ଆହୁସ୍ତାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ବ୍ରହ୍ମଯୋନିସ୍ଵରୂପାମ୍ ॥ ତାମିହାଯୁଷେ ଶରଣଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେ । କ୍ଷୀରୋଦାର୍ଣଵଶାଯିନଂ କଲ୍ପଦ୍ରୁମାଧଃସ୍ଥିତଂ ଵରଦଂ ଵ୍ଯୋମରୂପିଣଂ ପ୍ରଚଣ୍ଡଦଣ୍ଡଦୋର୍ଦଣ୍ଡଂ ଵକ୍ରତୁଣ୍ଡସ୍ଵରୂପିଣଂ ପାର୍ଶ୍ଵାଧଃସ୍ଥିତକାମଧେନୁଂ ଶିଵୋମାତନଯଂ ଵିଭୁମ୍ । ରୁକ୍ମାଂବରନିଭାକାଶଂ ରକ୍ତଵର୍ଣଂ ଚତୁର୍ଭୁଜମ୍ । କପର୍ଦିନଂ ଶିଵଂ ଶାନ୍ତଂ ଭକ୍ତାନାମଭଯପ୍ରଦମ୍ ॥
ଉନ୍ନତପ୍ରପଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠଂ ଗୂଢଗୁଲ୍ଫଂ ସପାର୍ଷ୍ଣିକମ୍ । ପୀନଜଙ୍ଘଂ ଗୂଢଜାନୁଂ ସ୍ଥୂଲୋରୁଂ ପ୍ରୋନ୍ନମତ୍କଟିମ୍ ॥
ନିମ୍ନନାଭିଂ କଂବୁକଣ୍ଠଂ ଲଂବୋଷ୍ଠଂ ଲଂବନାସିକମ୍ । ସିଦ୍ଧିବୁଦ୍ଧ୍ଯୁଭଯାଶ୍ଲିଷ୍ଟଂ ପ୍ରସନ୍ନଵଦନାଂବୁଜମ୍ ॥
ଇତି ସଂସର୍ଗଃ ॥ ୨ ॥
ଅଥ ଛନ୍ଦୋଦୈଵତମ୍ । ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ଛନ୍ଦୋ ଭଵତି ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଦକ୍ଷରାନୁଷ୍ଟୁବ ଭଵତି । ଅନୁଷ୍ଟୁଭା ସର୍ଵମିଦଂ ସୃଷ୍ଟମନୁଷ୍ଟୁଭା ସର୍ଵମୁପସଂହୃତମ୍ । ଶିଵୋମାଯୁତଃ ପରମାତ୍ମା ଵରଦୋ ଦେଵତା । ତେ ହୋଚୁଃ କଥଂ ଶିଵୋମାଯୁତ ଇତି । ସ ହୋଵାଚ ଭୃଗୁପୁତ୍ରଃ ପ୍ରକୃତିପୁରୁଷମଯୋ ହି ସ ଧନଦ ଇତି ପ୍ରକୃତିର୍ମାଯା ପୁରୁଷଃ ଶିଵ ଇତି । ସୋଽଯଂ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଦେଵତେତି । ତଦେତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍ ; ଇନ୍ଦ୍ରୋ ମାଯାଭିଃ ପୁରୁହୂତ ଈଡେ ଶର୍ଵୋ ଵିଶ୍ଵଂ ମାଯଯା ସ୍ଵିଦ୍ଦଧାର । ସୋଽଜଃ ଶେତେ ମାଯଯା ସ୍ଵିଦ୍ଗୁହାଯାଂ ଵିଶ୍ଵଂ ନ୍ଯସ୍ତଂ ଵିଷ୍ଣୁରେକୋ ଵିଜଜ୍ଞେ ॥ ତଦେତନ୍ମାଯା ହଂସମଯୀ ଦେଵାନାମ୍ ॥
ସର୍ଵେଷାଂ ଵା ଏତଦ୍ଭୂତାନାମାକାଶଃ ପରାଯଣମ୍ । ସର୍ଵାଣି ହ ଵା ଇମାନି ଭୂତାନ୍ଯାକାଶାଦେଵ ଜାଯନ୍ତେ ଜାତାନି ଜୀଵନ୍ତ୍ଯାକାଶଂ ପ୍ରଯନ୍ତ୍ଯଭିସଂଵିଶନ୍ତି । ତସ୍ମାଦାକାଶବୀଜଂ ଶିଵୋ ଵିଦ୍ଯାତ୍ । ତଦେତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍ ; ହଂସଃ ଶୁଚିଷଦ୍ଵସୁରନ୍ତରିକ୍ଷସଦ୍ଧୋତା ଵେଦିଷଦତିଥିର୍ଦୁରୋଣସତ୍ । ନୃଷଦ୍ଵରସଦୃତସଦ୍ଵ୍ଯୋମସଦବ୍ଜା ଗୋଜା ଋତଜା ଅଦ୍ରିଜା ଋତଂ ବୃହଦିତି ॥ ୩ ॥
ଅଥାଧିଷ୍ଠାନମ୍ ; ମଧ୍ଯେ ବିନ୍ଦୁଂ ତ୍ରିକୋଣଂ ତଦନୁ ଋତୁଗଣଂ ଵସୁଦଲଂ ଦ୍ଵାଦଶାରଂ ଷୋଡଶକର୍ଣିକେତି । ମଧ୍ଯେ ବୀଜାତ୍ମକଂ ଦେଵଂ ଯଜେତ୍ । ଵାମଦକ୍ଷିଣେ ସିଦ୍ଧିର୍ବୁଦ୍ଧିଃ । ଅଗ୍ରେ କାମଦୁଘା ଷଟ୍କୋଣେ ସୁମୁଖାଦଯଃ ଷଡ୍ଵିନାଯକାଃ । ଵସୁଦଲେ ଵକ୍ରତୁଣ୍ଡାଦ୍ଯଷ୍ଟଵିନାଯକାଃ । ଦ୍ଵାଦଶାରେ ବଟୁକୋ ଵାମନୋ ମହାଦଶକମହୋଦରୌ ସୁଭଦ୍ରୋ ମାଲୀ ଵରୋ ରାମ ଉମା ଶିଵଃ ସ୍କନ୍ଦୋ ନନ୍ଦୀ । ତଦ୍ବାହ୍ଯେଽଣିମାଦିସିଦ୍ଧଯଃ । ଷୋଡଶାରେ ଦିକ୍ପାଲାଃ ସାଯୁଧା ଇତି ॥ ୪ ॥
ଅଥ ପ୍ରସାରଃ ; ଯ ଏତେନ ଚତୁର୍ଥୀଷୁ ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି । ଲକ୍ଷଂ ଜୁହୁଯାଦପୂପାନାଂ ତତ୍କ୍ଷଣାଦ୍ଧନଦୋ ଭଵେତ୍ ॥ ସିଦ୍ଧୌଦନଂ ତ୍ରିମାସଂ ତୁ ଜୁହ୍ଵଦଗ୍ନାଵନନ୍ଯଧୀଃ । ତାଵଜ୍ଜୁହ୍ଵତ୍ପୃଥୁକାନ୍ହି ସାକ୍ଷାଦ୍ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ଭଵେତ୍ ॥ ଉଚ୍ଚାଟଯେଦ୍ଵିଭୀତୈଶ୍ଚ ମାରଯେଦ୍ଵିଷଵୃକ୍ଷଜୈଃ । ଵଶ୍ଯାଯ ପଙ୍କଜୈର୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ଧନାର୍ଥୀ ମୋଦକୈର୍ହୁନେତ୍ ॥ ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କୃତକର୍ମା ଭଵତି କୃତକର୍ମା ଭଵତୀତି ॥ ୫ ॥
ଇତି ଗଣେଶପୂର୍ଵତାପିନ୍ଯୁପନିଷତ୍ସୁ ଦ୍ଵିତୀଯୋପନିଷତ୍ ॥ ୨ ॥
॥ ତୃତୀଯୋପନିଷତ୍ ॥
ଅଥ ହୋଵାଚ ଭୃଗୁପୁତ୍ରସ୍ତନ୍ତ୍ରଂ ଵିଜିଜ୍ଞାସିତଵ୍ଯମିତି । ମୂଲେ ଶୂନ୍ଯଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ । ଶୂନ୍ଯଂ ଵୈ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ । ତତ୍ର ସତାରଂ ସମାଯଂ ସାମ ନ୍ଯସେତ୍ତ୍ରିରେଖଂ ଭଵତି ତ୍ରଯୋ ହୀମେ ଲୋକାସ୍ତ୍ରଯୋ ହୀମେ ଵେଦାଃ । ଋଗ୍ଵୈ ଭୂଃ ସା ମାଯା ଭଵତି । ଯଜୁର୍ଵୈ ଭୁଵଃ ସ ଶିଵୋ ଭଵତି । ସାମ ଵୈ ସ୍ଵଃ ସ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋ ଭଵତି । ଷଟ୍କୋଣଂ ଭଵତି ଷଡ୍ ହୀମେ ଲୋକାଃ ଷଡ୍ଢା ଋତଵୋ ଭଵନ୍ତି । ତତ୍ର ତାରମାଯାରମାମାରଵିଶ୍ଵେଶଧରଣୀକ୍ରମାନ୍ନ୍ଯସେତ୍ । ଅଷ୍ଟପତ୍ରଂ ଭଵତ୍ଯଷ୍ଟାକ୍ଷରା ଗାଯତ୍ରୀ ଭଵତି ବ୍ରହ୍ମଗାଯତ୍ରୀଂ ନ୍ଯସେତ୍ । ଦ୍ଵାଦଶପତ୍ର ଭଵତି ଦ୍ଵାଦଶାଦିତ୍ଯା ଭଵନ୍ତି ତେ ସ୍ଵରା ଭଵନ୍ତି । ସ୍ଵରାନ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵାଦିତ୍ଯଲୋକମଶ୍ନୁତେ । ଷୋଡଶପତ୍ରଂ ଭଵତି ଷୋଡଶକଲୋ ଵୈ ପୁରୁଷୋ ଵର୍ଣୋ ହ ଵୈ ପୁରୁଷଃ ସ ଲୋକାଧିଷ୍ଠିତୋ ଭଵତ୍ଯନୁଷ୍ଟୁବ୍ ଵୈ ପୁରୁଷଃ ॥ ୧ ॥
ସ ହୋଵାଚ ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଏତମାନୁଷ୍ଟୁଭଂ ମନ୍ତ୍ରରାଜଂ ସାଙ୍ଗଂ ସପ୍ରସୃତିକଂ ସମାଯଂ ସାଧିଷ୍ଠାନଂ ସତନ୍ତ୍ରଂ ଯୋ ଜାନାତି ସ ଭୂତିମାନ୍ ଭଵତି ସୋଽମୃତତ୍ଵଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି ସୋଽମୃତତ୍ଵଂ ଚ ଗଚ୍ଛତୀତି ॥ ୨ ॥
ଇତି ଗଣେଶପୂର୍ଵତାପିନ୍ଯୁପନିଷତ୍ସୁ ତୃତୀଯୋପନିଷତ୍ ॥ ୩ ॥
ଇତ୍ଯାଥର୍ଵଣୀଯା ଗଣେଶପୂର୍ଵତାପିନ୍ଯୁପନିଷତ୍ସମାପ୍ତା ॥

Explore More