Lord Ganesha

gaṇeśatāpinyupaniṣat

(Ganesatapinyupanisat in English (IAST))

Also known as sri ganesha tapini upanishad · ganesam pramathadhisam nirgunam sagunam vibhum

Not a stotra but an Upanishad, of the Atharvan, in three sections and largely in prose — which sets it apart from everything else in this cluster, and from the better known Ganapati Atharvashirsha as well. It opens with the making of the world rather than with praise. Prajapati sent out creatures, and the creatures asked how they were to become eaters of food; he divided himself threefold as bhur, bhuvah and svah, performed austerity, and became Brahma and Vishnu and Shiva, Prajapati and Indra and Agni. Then, silent and thinking with the mind, he asked the same question over again. What follows is a long chain of salutation — to brahman, to the brahmins, to the Vedas, to the seers, to the impeller and the begetter, to the food and to the lord of food.

Reading depth
Lyrics
|| atha gaṇeśapūrvatāpinyupaniṣat ||
gaṇeśaṃ pramathādhīśaṃ nirguṇaṃ saguṇaṃ vibhum |
yogino yatpadaṃ yānti taṃ gaurīnandanaṃ bhaje ||
oṃ namo varadāya vighnahartre || athāto brahmopaniṣadaṃ vyākhyāsyāmaḥ | brahmā devānāṃ savituḥ kavīnāmṛṣirviprāṇāṃ mahiṣo mṛgāṇām | dhātā vasūnāṃ surabhiḥ sṛjānāṃ namo brahmaṇe'tharvaputrāya mīḍhuṣe || dhātā devānāṃ prathamaṃ hi ceto mano vanānīva manasā'kalpayadyaḥ | namo brahmaṇe brahmaputrāya tubhyaṃ jyeṣṭhāyātharvaputrāya dhanvine || 1 ||
oṃ prajāpatiḥ prajā asṛjata | tāḥ sṛṣṭā abruvan kathamannādyā abhavanniti | sa tredhā vyabhajadbhūrbhuvaḥsvariti | sa tapo'tapyata | sa brahmā sa viṣṇuḥ sa śivaḥ sa prajāpatiḥ sendraḥ so'gniḥ samabhavat | sa tūṣṇīṃ manasā dhyāyan kathamime'nnādyāḥ syuriti | so'paśyadātmanā''tmānaṃ gajarūpadharaṃ devaṃ śaśivarṇaṃ caturbhujaṃ yato vā imāni bhūtāni jāyante yato vāyanti yatraiva yanti ca | tadetadakṣaraṃ paraṃ brahma | etasmājjāyate prāṇo manaḥ sarvendriyāṇi ca | khaṃ vāyurāpo jyotiḥ pṛthivī viśvasya dhāriṇī | puruṣa evedaṃ viśvaṃ tapo brahma parāmṛtamiti || 2 ||
so'stuvata namo brahmaṇe namo brāhmaṇebhyo namo vedebhyo nama ṛṣibhyo namaḥ kulyebhyaḥ prakulyebhyo namaḥ savitre prasavitre namo bhojyāya prakṛṣṭāya kapardine cakrāya cakradharāyānnāyānnapataye śivāya sadāśivāya turyāya turīyāya bhūrbhuvaḥsvaḥpate rāyaspate vājipate gopate ṛgyajuḥsāmātharvāṅgiraḥpate namo brahmaputrāyeti || 3 ||
so'bravīdvarado'smyahamiti | sa prajāpatirabravītkathamime'nnādyāḥ syuriti | sa hovāca brahmaputrastapastepe siddhakṣetre mahāyaśāḥ | sa sarvasya vaktā sarvasya jñātāsīti | sa hovāca tapasyantaṃ siddhāraṇye bhṛguputraṃ pṛcchadhvamiti | te pratyāyayuḥ | sa hovāca kimetaditi | te hocuḥ kathaṃ vayamannādyā bhavāma iti | sa tūṣṇīṃ manasā dhyāyan kathamime'nnādyāḥ syuriti | sa etamānuṣṭubhaṃ mantrarājamapaśyat | yadidaṃ kiñca sarvamasṛjata | tasmātsarvānuṣṭubhamityācakṣate yadidaṃ kiñca | anuṣṭubhā vā imāni bhūtāni jāyante | anuṣṭubhā jātāni jīvantyanuṣṭubhaṃ prayantyabhisaṃviśanti | tasyaiṣā bhavati anuṣṭupprathamā bhavatyanuṣṭubuttamā bhavati | vāgvā anuṣṭubvācaiva prayanti vācaivodyanti | paramā vā eṣā chandasāṃ yadanuṣṭup | sarvamanuṣṭup | etaṃ mantrarājaṃ yaḥ paśyati sa paśyati | sa bhuktiṃ muktiṃ ca vindati | tena sarvajñānaṃ bhavati | tadetannidarśanaṃ bhavati ; eko devaḥ prāpako yo vasūnāṃ śriyā juṣṭaḥ sarvatobhadra eṣaḥ | māyādevo balagahano brahmārātīstaṃ devamīḍe dakṣiṇāsyam || ā tū na indra kṣumantaṃ citraṃ grābhaṃ saṅgṛbhāya | mahāhastī dakṣiṇena || iti sahasrakṛtvastuṣṭāva || 4 ||
athāpaśyanmahādevaṃ śriyā juṣṭaṃ madotkaṭam | sanakādimahāyogivedavidbhirupāsitam || druhiṇādimadeveśaṣaṭpadālivirājitam | lasatkarṇaṃ mahādevaṃ gajarūpadharaṃ śivam || sa hovāca varado'smīti | sa tūṣṇīṃ manasā vavre | sa tatheti hovāca | tadeṣa ślokaḥ ; sa saṃstuto daivatadevasūnuḥ sutaṃ bhṛgorvākyamuvāca tuṣṭaḥ | avehi māṃ bhārgava vakratuṇḍamanāthanāthaṃ triguṇātmakaṃ śivam ||
atha tasya ṣaḍaṅgāni prādurbabhūvuḥ | sa hovāca japadhvamānuṣṭubhaṃ mantrarāja ṣaṭpadaṃ saṣaḍakṣaram | iti yo japati sa bhūtimān bhavatīti yūyamannādyā bhaveyuriti | tadetannidarśanam ; gaṇānāṃ tvā gaṇanāthaṃ surendraṃ kaviṃ kavīnāmatimedhavigraham | jyeṣṭharājaṃ vṛṣabhaṃ ketumekaṃ sā naḥ śṛṇvannūtibhiḥ sīda śāśvat || 5 ||
te hocuḥ kathamānuṣṭubhaṃ mantrarājamabhijānīma iti | sa etamānuṣṭubhaṃ ṣaṭpadaṃ mantrarāja kathayāñcakre | sa sāma bhavati | ṛgvai gāyatrī yajuruṣṇiganuṣṭup sāma | sa ādityo bhavati | ṛgvai vasuryajū rudrāḥ sāmādityā iti | sa ṣaṭpado bhavati | sāma vai ṣaṭpadaḥ | sasāgarāṃ saptadvīpāṃ saparvatāṃ vasundharāṃ tatsāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ jānīyādrāyaspoṣasya dāteti | tena saptadvīpādhipo bhavati bhūḥpatitvaṃ ca gacchati | yakṣagandharvāpsarogaṇasevitamantarikṣaṃ dvitīyaṃ pādaṃ jānīyānnidhidāteti | tena dhanadādikāṣṭhāpatirbhavati bhuvaḥpatitvaṃ ca gacchati | vasurudrādityaiḥ sarvairdevaiḥ sevitaṃ divaṃ tatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃ jānīyādannado mata iti | tena devādhipatyaṃ svaḥpatitvaṃ ca gacchati | ṛgyajuḥsāmātharvāṅgirogaṇasevitaṃ brahmalokaṃ turyaṃ pādaṃ jānīyādrakṣohaṇa iti | tena devādhipatyaṃ brahmādhipatyaṃ ca gacchati | vāsudevādicaturvyūhasevitaṃ viṣṇulokaṃ tatsāmnaḥ pañcamaṃ pādaṃ jānīyādbalagahana iti | tena sarvadevādhipatyaṃ viṣṇulokādhipatyaṃ ca gacchati | brahmasvarūpaṃ nirañjanaṃ paramavyomnikaṃ tatsāmnaḥ ṣaṣṭhaṃ pādaṃ jānīyāt | tena vakratuṇḍāya humiti yo jānīyātso'mṛtatvaṃ ca gacchati | satyalokādhipatyaṃ ca gacchati || 6 ||
ṛgyajuḥsāmātharvāścatvāraḥ pādā bhavanti | rāyaspoṣasya dātā ceti prathamaḥ pādo bhavati ṛgvai prathamaḥ pādaḥ | nidhidātā'nnado mata iti dvitīyaḥ pādaḥ yajurvai dvitīyaḥ pādaḥ | rakṣohaṇo vo balagahana iti tṛtīyaḥ pādaḥ sāma vai tṛtīyaḥ pādaḥ | vakratuṇḍāya humiti caturthaḥ pādaḥ atharvaścaturthaḥ pādo'tharvaścaturthaḥ pāda iti || 7 ||
iti gaṇeśapūrvatāpinyupaniṣatsu prathamopaniṣat || 1 ||
|| dvitīyopaniṣat ||
sa hovāca prajāpatiragnirvai vedā idaṃ sarvaṃ viśvāni bhūtāni virāṭ svarāṭ samrāṭ tatsāmnaḥ prathamaṃ pādaṃ jānīyāt | ṛgyajuḥsāmātharvarūpaḥ sūryo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣastatsāmno dvitīyaṃ pādaṃ jānīyāt | ya oṣadhīnāṃ prabhavitā tārāpatiḥ somastatsāmnastṛtīyaṃ pādaṃ jānīyāt | yo brahmā tatsāmnaścaturthaṃ pādaṃ jānīyāt | yo haristatsāmnaḥ pañcamaṃ pādaṃ jānīyāt | yaḥ śivaḥ sa paraṃ brahma tatsāmno'ntyaṃ pādaṃ jānīyāt | yo jānīte so'mṛtatvaṃ ca gacchati paraṃ brahmaiva bhavati | tasmādidamānuṣṭubhaṃ sāma yatra kvacinnācaṣṭe | yadi dātumapekṣate putrāya śuśrūṣave dāsyatyanyasmai śiṣyāya veti || 1 ||
tasya hi ṣaḍaṅgāni bhavanti ; oṃ hṛdayāya namaḥ, śirase svāhā, śikhāyai vaṣaṭ, kavacāya hum | netratrayāya vauṣaṭ, astrāya phaḍiti prathamaṃ prathamena dvitīyaṃ dvitīyena tṛtīyaṃ tṛtīyena caturthaṃ caturthena pañcamaṃ pañcamena ṣaṣṭhaṃ ṣaṣṭhena pratyakṣaramubhayato māyā lakṣmīśca bhavati | māyā vā eṣā vaināyakī sarvamidaṃ sṛjati sarvamidaṃ rakṣati sarvamidaṃ saṃharati tasmānmāyāmetāṃ śaktiṃ veda | sa mṛtyuṃ jayati | sa pāpmānaṃ tarati | sa mahatīṃ śriyamaśnute | so'bhivādī ṣaṭkarmasaṃsiddho bhavatyamṛtatvaṃ ca gacchati | mīmāṃsante brahmavādino hrasvā vā dīrghā vā plutā veti | yadi hrasvā bhavati sarvapāpmānaṃ taratyamṛtatvaṃ ca gacchati | yadi dīrghā bhavati mahatīṃ śriyamāpnuyādamṛtatvaṃ ca gacchati | yadi plutā bhavati jñānavān bhavatyamṛtatvaṃ ca gacchati | tadetadṛṣiṇoktaṃ nidarśanam ; sa īṃ pāhi ya ṛjīṣī tarudraḥ sa śriyaṃ lakṣmīmaupalāṃbikāṃ gām | ṣaṣṭhīṃ ca yāmindrasenetyuta āhustāṃ vidyāṃ brahmayonisvarūpām || tāmihāyuṣe śaraṇaṃ prapadye | kṣīrodārṇavaśāyinaṃ kalpadrumādhaḥsthitaṃ varadaṃ vyomarūpiṇaṃ pracaṇḍadaṇḍadordaṇḍaṃ vakratuṇḍasvarūpiṇaṃ pārśvādhaḥsthitakāmadhenuṃ śivomātanayaṃ vibhum | rukmāṃbaranibhākāśaṃ raktavarṇaṃ caturbhujam | kapardinaṃ śivaṃ śāntaṃ bhaktānāmabhayapradam ||
unnataprapadāṅguṣṭhaṃ gūḍhagulphaṃ sapārṣṇikam | pīnajaṅghaṃ gūḍhajānuṃ sthūloruṃ pronnamatkaṭim ||
nimnanābhiṃ kaṃbukaṇṭhaṃ laṃboṣṭhaṃ laṃbanāsikam | siddhibuddhyubhayāśliṣṭaṃ prasannavadanāṃbujam ||
iti saṃsargaḥ || 2 ||
atha chandodaivatam | anuṣṭupchando bhavati dvātriṃśadakṣarānuṣṭuba bhavati | anuṣṭubhā sarvamidaṃ sṛṣṭamanuṣṭubhā sarvamupasaṃhṛtam | śivomāyutaḥ paramātmā varado devatā | te hocuḥ kathaṃ śivomāyuta iti | sa hovāca bhṛguputraḥ prakṛtipuruṣamayo hi sa dhanada iti prakṛtirmāyā puruṣaḥ śiva iti | so'yaṃ viśvātmā devateti | tadetannidarśanam ; indro māyābhiḥ puruhūta īḍe śarvo viśvaṃ māyayā sviddadhāra | so'jaḥ śete māyayā svidguhāyāṃ viśvaṃ nyastaṃ viṣṇureko vijajñe || tadetanmāyā haṃsamayī devānām ||
sarveṣāṃ vā etadbhūtānāmākāśaḥ parāyaṇam | sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva jāyante jātāni jīvantyākāśaṃ prayantyabhisaṃviśanti | tasmādākāśabījaṃ śivo vidyāt | tadetannidarśanam ; haṃsaḥ śuciṣadvasurantarikṣasaddhotā vediṣadatithirduroṇasat | nṛṣadvarasadṛtasadvyomasadabjā gojā ṛtajā adrijā ṛtaṃ bṛhaditi || 3 ||
athādhiṣṭhānam ; madhye binduṃ trikoṇaṃ tadanu ṛtugaṇaṃ vasudalaṃ dvādaśāraṃ ṣoḍaśakarṇiketi | madhye bījātmakaṃ devaṃ yajet | vāmadakṣiṇe siddhirbuddhiḥ | agre kāmadughā ṣaṭkoṇe sumukhādayaḥ ṣaḍvināyakāḥ | vasudale vakratuṇḍādyaṣṭavināyakāḥ | dvādaśāre baṭuko vāmano mahādaśakamahodarau subhadro mālī varo rāma umā śivaḥ skando nandī | tadbāhye'ṇimādisiddhayaḥ | ṣoḍaśāre dikpālāḥ sāyudhā iti || 4 ||
atha prasāraḥ ; ya etena caturthīṣu pakṣayorubhayorapi | lakṣaṃ juhuyādapūpānāṃ tatkṣaṇāddhanado bhavet || siddhaudanaṃ trimāsaṃ tu juhvadagnāvananyadhīḥ | tāvajjuhvatpṛthukānhi sākṣādvaiśravaṇo bhavet || uccāṭayedvibhītaiśca mārayedviṣavṛkṣajaiḥ | vaśyāya paṅkajairvidvāndhanārthī modakairhunet || evaṃ jñātvā kṛtakarmā bhavati kṛtakarmā bhavatīti || 5 ||
iti gaṇeśapūrvatāpinyupaniṣatsu dvitīyopaniṣat || 2 ||
|| tṛtīyopaniṣat ||
atha hovāca bhṛguputrastantraṃ vijijñāsitavyamiti | mūle śūnyaṃ vijānīyāt | śūnyaṃ vai paraṃ brahma | tatra satāraṃ samāyaṃ sāma nyasettrirekhaṃ bhavati trayo hīme lokāstrayo hīme vedāḥ | ṛgvai bhūḥ sā māyā bhavati | yajurvai bhuvaḥ sa śivo bhavati | sāma vai svaḥ sa hiraṇyagarbho bhavati | ṣaṭkoṇaṃ bhavati ṣaḍ hīme lokāḥ ṣaḍḍhā ṛtavo bhavanti | tatra tāramāyāramāmāraviśveśadharaṇīkramānnyaset | aṣṭapatraṃ bhavatyaṣṭākṣarā gāyatrī bhavati brahmagāyatrīṃ nyaset | dvādaśapatra bhavati dvādaśādityā bhavanti te svarā bhavanti | svarān jñātvādityalokamaśnute | ṣoḍaśapatraṃ bhavati ṣoḍaśakalo vai puruṣo varṇo ha vai puruṣaḥ sa lokādhiṣṭhito bhavatyanuṣṭub vai puruṣaḥ || 1 ||
sa hovāca bhṛguputra etamānuṣṭubhaṃ mantrarājaṃ sāṅgaṃ saprasṛtikaṃ samāyaṃ sādhiṣṭhānaṃ satantraṃ yo jānāti sa bhūtimān bhavati so'mṛtatvaṃ ca gacchati so'mṛtatvaṃ ca gacchatīti || 2 ||
iti gaṇeśapūrvatāpinyupaniṣatsu tṛtīyopaniṣat || 3 ||
ityātharvaṇīyā gaṇeśapūrvatāpinyupaniṣatsamāptā ||

Explore More