Lord Ganesha

ગણેશતાપિન્યુપનિષત્

(Ganesatapinyupanisat in Gujarati)

Also known as sri ganesha tapini upanishad · ganesam pramathadhisam nirgunam sagunam vibhum

Language:Sanskrit
Translation:English

Not a stotra but an Upanishad, of the Atharvan, in three sections and largely in prose — which sets it apart from everything else in this cluster, and from the better known Ganapati Atharvashirsha as well. It opens with the making of the world rather than with praise. Prajapati sent out creatures, and the creatures asked how they were to become eaters of food; he divided himself threefold as bhur, bhuvah and svah, performed austerity, and became Brahma and Vishnu and Shiva, Prajapati and Indra and Agni. Then, silent and thinking with the mind, he asked the same question over again. What follows is a long chain of salutation — to brahman, to the brahmins, to the Vedas, to the seers, to the impeller and the begetter, to the food and to the lord of food.

Read In:
DevanagariGujaratiBengaliAssameseOdiaTeluguTamilKannadaMalayalamEnglish (IAST)
Reading depth
Lyrics
॥ અથ ગણેશપૂર્વતાપિન્યુપનિષત્ ॥
ગણેશં પ્રમથાધીશં નિર્ગુણં સગુણં વિભુમ્ ।
યોગિનો યત્પદં યાન્તિ તં ગૌરીનન્દનં ભજે ॥
ઓં નમો વરદાય વિઘ્નહર્ત્રે ॥ અથાતો બ્રહ્મોપનિષદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । બ્રહ્મા દેવાનાં સવિતુઃ કવીનામૃષિર્વિપ્રાણાં મહિષો મૃગાણામ્ । ધાતા વસૂનાં સુરભિઃ સૃજાનાં નમો બ્રહ્મણેઽથર્વપુત્રાય મીઢુષે ॥ ધાતા દેવાનાં પ્રથમં હિ ચેતો મનો વનાનીવ મનસાઽકલ્પયદ્યઃ । નમો બ્રહ્મણે બ્રહ્મપુત્રાય તુભ્યં જ્યેષ્ઠાયાથર્વપુત્રાય ધન્વિને ॥ ૧ ॥
ઓં પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત । તાઃ સૃષ્ટા અબ્રુવન્ કથમન્નાદ્યા અભવન્નિતિ । સ ત્રેધા વ્યભજદ્ભૂર્ભુવઃસ્વરિતિ । સ તપોઽતપ્યત । સ બ્રહ્મા સ વિષ્ણુઃ સ શિવઃ સ પ્રજાપતિઃ સેન્દ્રઃ સોઽગ્નિઃ સમભવત્ । સ તૂષ્ણીં મનસા ધ્યાયન્ કથમિમેઽન્નાદ્યાઃ સ્યુરિતિ । સોઽપશ્યદાત્મનાઽઽત્માનં ગજરૂપધરં દેવં શશિવર્ણં ચતુર્ભુજં યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે યતો વાયન્તિ યત્રૈવ યન્તિ ચ । તદેતદક્ષરં પરં બ્રહ્મ । એતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ । ખં વાયુરાપો જ્યોતિઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણી । પુરુષ એવેદં વિશ્વં તપો બ્રહ્મ પરામૃતમિતિ ॥ ૨ ॥
સોઽસ્તુવત નમો બ્રહ્મણે નમો બ્રાહ્મણેભ્યો નમો વેદેભ્યો નમ ઋષિભ્યો નમઃ કુલ્યેભ્યઃ પ્રકુલ્યેભ્યો નમઃ સવિત્રે પ્રસવિત્રે નમો ભોજ્યાય પ્રકૃષ્ટાય કપર્દિને ચક્રાય ચક્રધરાયાન્નાયાન્નપતયે શિવાય સદાશિવાય તુર્યાય તુરીયાય ભૂર્ભુવઃસ્વઃપતે રાયસ્પતે વાજિપતે ગોપતે ઋગ્યજુઃસામાથર્વાઙ્ગિરઃપતે નમો બ્રહ્મપુત્રાયેતિ ॥ ૩ ॥
સોઽબ્રવીદ્વરદોઽસ્મ્યહમિતિ । સ પ્રજાપતિરબ્રવીત્કથમિમેઽન્નાદ્યાઃ સ્યુરિતિ । સ હોવાચ બ્રહ્મપુત્રસ્તપસ્તેપે સિદ્ધક્ષેત્રે મહાયશાઃ । સ સર્વસ્ય વક્તા સર્વસ્ય જ્ઞાતાસીતિ । સ હોવાચ તપસ્યન્તં સિદ્ધારણ્યે ભૃગુપુત્રં પૃચ્છધ્વમિતિ । તે પ્રત્યાયયુઃ । સ હોવાચ કિમેતદિતિ । તે હોચુઃ કથં વયમન્નાદ્યા ભવામ ઇતિ । સ તૂષ્ણીં મનસા ધ્યાયન્ કથમિમેઽન્નાદ્યાઃ સ્યુરિતિ । સ એતમાનુષ્ટુભં મન્ત્રરાજમપશ્યત્ । યદિદં કિઞ્ચ સર્વમસૃજત । તસ્માત્સર્વાનુષ્ટુભમિત્યાચક્ષતે યદિદં કિઞ્ચ । અનુષ્ટુભા વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે । અનુષ્ટુભા જાતાનિ જીવન્ત્યનુષ્ટુભં પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ । તસ્યૈષા ભવતિ અનુષ્ટુપ્પ્રથમા ભવત્યનુષ્ટુબુત્તમા ભવતિ । વાગ્વા અનુષ્ટુબ્વાચૈવ પ્રયન્તિ વાચૈવોદ્યન્તિ । પરમા વા એષા છન્દસાં યદનુષ્ટુપ્ । સર્વમનુષ્ટુપ્ । એતં મન્ત્રરાજં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ । સ ભુક્તિં મુક્તિં ચ વિન્દતિ । તેન સર્વજ્ઞાનં ભવતિ । તદેતન્નિદર્શનં ભવતિ ; એકો દેવઃ પ્રાપકો યો વસૂનાં શ્રિયા જુષ્ટઃ સર્વતોભદ્ર એષઃ । માયાદેવો બલગહનો બ્રહ્મારાતીસ્તં દેવમીડે દક્ષિણાસ્યમ્ ॥ આ તૂ ન ઇન્દ્ર ક્ષુમન્તં ચિત્રં ગ્રાભં સઙ્ગૃભાય । મહાહસ્તી દક્ષિણેન ॥ ઇતિ સહસ્રકૃત્વસ્તુષ્ટાવ ॥ ૪ ॥
અથાપશ્યન્મહાદેવં શ્રિયા જુષ્ટં મદોત્કટમ્ । સનકાદિમહાયોગિવેદવિદ્ભિરુપાસિતમ્ ॥ દ્રુહિણાદિમદેવેશષટ્પદાલિવિરાજિતમ્ । લસત્કર્ણં મહાદેવં ગજરૂપધરં શિવમ્ ॥ સ હોવાચ વરદોઽસ્મીતિ । સ તૂષ્ણીં મનસા વવ્રે । સ તથેતિ હોવાચ । તદેષ શ્લોકઃ ; સ સંસ્તુતો દૈવતદેવસૂનુઃ સુતં ભૃગોર્વાક્યમુવાચ તુષ્ટઃ । અવેહિ માં ભાર્ગવ વક્રતુણ્ડમનાથનાથં ત્રિગુણાત્મકં શિવમ્ ॥
અથ તસ્ય ષડઙ્ગાનિ પ્રાદુર્બભૂવુઃ । સ હોવાચ જપધ્વમાનુષ્ટુભં મન્ત્રરાજ ષટ્પદં સષડક્ષરમ્ । ઇતિ યો જપતિ સ ભૂતિમાન્ ભવતીતિ યૂયમન્નાદ્યા ભવેયુરિતિ । તદેતન્નિદર્શનમ્ ; ગણાનાં ત્વા ગણનાથં સુરેન્દ્રં કવિં કવીનામતિમેધવિગ્રહમ્ । જ્યેષ્ઠરાજં વૃષભં કેતુમેકં સા નઃ શૃણ્વન્નૂતિભિઃ સીદ શાશ્વત્ ॥ ૫ ॥
તે હોચુઃ કથમાનુષ્ટુભં મન્ત્રરાજમભિજાનીમ ઇતિ । સ એતમાનુષ્ટુભં ષટ્પદં મન્ત્રરાજ કથયાઞ્ચક્રે । સ સામ ભવતિ । ઋગ્વૈ ગાયત્રી યજુરુષ્ણિગનુષ્ટુપ્ સામ । સ આદિત્યો ભવતિ । ઋગ્વૈ વસુર્યજૂ રુદ્રાઃ સામાદિત્યા ઇતિ । સ ષટ્પદો ભવતિ । સામ વૈ ષટ્પદઃ । સસાગરાં સપ્તદ્વીપાં સપર્વતાં વસુન્ધરાં તત્સામ્નઃ પ્રથમં પાદં જાનીયાદ્રાયસ્પોષસ્ય દાતેતિ । તેન સપ્તદ્વીપાધિપો ભવતિ ભૂઃપતિત્વં ચ ગચ્છતિ । યક્ષગન્ધર્વાપ્સરોગણસેવિતમન્તરિક્ષં દ્વિતીયં પાદં જાનીયાન્નિધિદાતેતિ । તેન ધનદાદિકાષ્ઠાપતિર્ભવતિ ભુવઃપતિત્વં ચ ગચ્છતિ । વસુરુદ્રાદિત્યૈઃ સર્વૈર્દેવૈઃ સેવિતં દિવં તત્સામ્નસ્તૃતીયં પાદં જાનીયાદન્નદો મત ઇતિ । તેન દેવાધિપત્યં સ્વઃપતિત્વં ચ ગચ્છતિ । ઋગ્યજુઃસામાથર્વાઙ્ગિરોગણસેવિતં બ્રહ્મલોકં તુર્યં પાદં જાનીયાદ્રક્ષોહણ ઇતિ । તેન દેવાધિપત્યં બ્રહ્માધિપત્યં ચ ગચ્છતિ । વાસુદેવાદિચતુર્વ્યૂહસેવિતં વિષ્ણુલોકં તત્સામ્નઃ પઞ્ચમં પાદં જાનીયાદ્બલગહન ઇતિ । તેન સર્વદેવાધિપત્યં વિષ્ણુલોકાધિપત્યં ચ ગચ્છતિ । બ્રહ્મસ્વરૂપં નિરઞ્જનં પરમવ્યોમ્નિકં તત્સામ્નઃ ષષ્ઠં પાદં જાનીયાત્ । તેન વક્રતુણ્ડાય હુમિતિ યો જાનીયાત્સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । સત્યલોકાધિપત્યં ચ ગચ્છતિ ॥ ૬ ॥
ઋગ્યજુઃસામાથર્વાશ્ચત્વારઃ પાદા ભવન્તિ । રાયસ્પોષસ્ય દાતા ચેતિ પ્રથમઃ પાદો ભવતિ ઋગ્વૈ પ્રથમઃ પાદઃ । નિધિદાતાઽન્નદો મત ઇતિ દ્વિતીયઃ પાદઃ યજુર્વૈ દ્વિતીયઃ પાદઃ । રક્ષોહણો વો બલગહન ઇતિ તૃતીયઃ પાદઃ સામ વૈ તૃતીયઃ પાદઃ । વક્રતુણ્ડાય હુમિતિ ચતુર્થઃ પાદઃ અથર્વશ્ચતુર્થઃ પાદોઽથર્વશ્ચતુર્થઃ પાદ ઇતિ ॥ ૭ ॥
ઇતિ ગણેશપૂર્વતાપિન્યુપનિષત્સુ પ્રથમોપનિષત્ ॥ ૧ ॥
॥ દ્વિતીયોપનિષત્ ॥
સ હોવાચ પ્રજાપતિરગ્નિર્વૈ વેદા ઇદં સર્વં વિશ્વાનિ ભૂતાનિ વિરાટ્ સ્વરાટ્ સમ્રાટ્ તત્સામ્નઃ પ્રથમં પાદં જાનીયાત્ । ઋગ્યજુઃસામાથર્વરૂપઃ સૂર્યોઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષસ્તત્સામ્નો દ્વિતીયં પાદં જાનીયાત્ । ય ઓષધીનાં પ્રભવિતા તારાપતિઃ સોમસ્તત્સામ્નસ્તૃતીયં પાદં જાનીયાત્ । યો બ્રહ્મા તત્સામ્નશ્ચતુર્થં પાદં જાનીયાત્ । યો હરિસ્તત્સામ્નઃ પઞ્ચમં પાદં જાનીયાત્ । યઃ શિવઃ સ પરં બ્રહ્મ તત્સામ્નોઽન્ત્યં પાદં જાનીયાત્ । યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ પરં બ્રહ્મૈવ ભવતિ । તસ્માદિદમાનુષ્ટુભં સામ યત્ર ક્વચિન્નાચષ્ટે । યદિ દાતુમપેક્ષતે પુત્રાય શુશ્રૂષવે દાસ્યત્યન્યસ્મૈ શિષ્યાય વેતિ ॥ ૧ ॥
તસ્ય હિ ષડઙ્ગાનિ ભવન્તિ ; ઓં હૃદયાય નમઃ, શિરસે સ્વાહા, શિખાયૈ વષટ્, કવચાય હુમ્ । નેત્રત્રયાય વૌષટ્, અસ્ત્રાય ફડિતિ પ્રથમં પ્રથમેન દ્વિતીયં દ્વિતીયેન તૃતીયં તૃતીયેન ચતુર્થં ચતુર્થેન પઞ્ચમં પઞ્ચમેન ષષ્ઠં ષષ્ઠેન પ્રત્યક્ષરમુભયતો માયા લક્ષ્મીશ્ચ ભવતિ । માયા વા એષા વૈનાયકી સર્વમિદં સૃજતિ સર્વમિદં રક્ષતિ સર્વમિદં સંહરતિ તસ્માન્માયામેતાં શક્તિં વેદ । સ મૃત્યું જયતિ । સ પાપ્માનં તરતિ । સ મહતીં શ્રિયમશ્નુતે । સોઽભિવાદી ષટ્કર્મસંસિદ્ધો ભવત્યમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । મીમાંસન્તે બ્રહ્મવાદિનો હ્રસ્વા વા દીર્ઘા વા પ્લુતા વેતિ । યદિ હ્રસ્વા ભવતિ સર્વપાપ્માનં તરત્યમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । યદિ દીર્ઘા ભવતિ મહતીં શ્રિયમાપ્નુયાદમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । યદિ પ્લુતા ભવતિ જ્ઞાનવાન્ ભવત્યમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । તદેતદૃષિણોક્તં નિદર્શનમ્ ; સ ઈં પાહિ ય ઋજીષી તરુદ્રઃ સ શ્રિયં લક્ષ્મીમૌપલાંબિકાં ગામ્ । ષષ્ઠીં ચ યામિન્દ્રસેનેત્યુત આહુસ્તાં વિદ્યાં બ્રહ્મયોનિસ્વરૂપામ્ ॥ તામિહાયુષે શરણં પ્રપદ્યે । ક્ષીરોદાર્ણવશાયિનં કલ્પદ્રુમાધઃસ્થિતં વરદં વ્યોમરૂપિણં પ્રચણ્ડદણ્ડદોર્દણ્ડં વક્રતુણ્ડસ્વરૂપિણં પાર્શ્વાધઃસ્થિતકામધેનું શિવોમાતનયં વિભુમ્ । રુક્માંબરનિભાકાશં રક્તવર્ણં ચતુર્ભુજમ્ । કપર્દિનં શિવં શાન્તં ભક્તાનામભયપ્રદમ્ ॥
ઉન્નતપ્રપદાઙ્ગુષ્ઠં ગૂઢગુલ્ફં સપાર્ષ્ણિકમ્ । પીનજઙ્ઘં ગૂઢજાનું સ્થૂલોરું પ્રોન્નમત્કટિમ્ ॥
નિમ્નનાભિં કંબુકણ્ઠં લંબોષ્ઠં લંબનાસિકમ્ । સિદ્ધિબુદ્ધ્યુભયાશ્લિષ્ટં પ્રસન્નવદનાંબુજમ્ ॥
ઇતિ સંસર્ગઃ ॥ ૨ ॥
અથ છન્દોદૈવતમ્ । અનુષ્ટુપ્છન્દો ભવતિ દ્વાત્રિંશદક્ષરાનુષ્ટુબ ભવતિ । અનુષ્ટુભા સર્વમિદં સૃષ્ટમનુષ્ટુભા સર્વમુપસંહૃતમ્ । શિવોમાયુતઃ પરમાત્મા વરદો દેવતા । તે હોચુઃ કથં શિવોમાયુત ઇતિ । સ હોવાચ ભૃગુપુત્રઃ પ્રકૃતિપુરુષમયો હિ સ ધનદ ઇતિ પ્રકૃતિર્માયા પુરુષઃ શિવ ઇતિ । સોઽયં વિશ્વાત્મા દેવતેતિ । તદેતન્નિદર્શનમ્ ; ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુહૂત ઈડે શર્વો વિશ્વં માયયા સ્વિદ્દધાર । સોઽજઃ શેતે માયયા સ્વિદ્ગુહાયાં વિશ્વં ન્યસ્તં વિષ્ણુરેકો વિજજ્ઞે ॥ તદેતન્માયા હંસમયી દેવાનામ્ ॥
સર્વેષાં વા એતદ્ભૂતાનામાકાશઃ પરાયણમ્ । સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ જાયન્તે જાતાનિ જીવન્ત્યાકાશં પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ । તસ્માદાકાશબીજં શિવો વિદ્યાત્ । તદેતન્નિદર્શનમ્ ; હંસઃ શુચિષદ્વસુરન્તરિક્ષસદ્ધોતા વેદિષદતિથિર્દુરોણસત્ । નૃષદ્વરસદૃતસદ્વ્યોમસદબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતં બૃહદિતિ ॥ ૩ ॥
અથાધિષ્ઠાનમ્ ; મધ્યે બિન્દું ત્રિકોણં તદનુ ઋતુગણં વસુદલં દ્વાદશારં ષોડશકર્ણિકેતિ । મધ્યે બીજાત્મકં દેવં યજેત્ । વામદક્ષિણે સિદ્ધિર્બુદ્ધિઃ । અગ્રે કામદુઘા ષટ્કોણે સુમુખાદયઃ ષડ્વિનાયકાઃ । વસુદલે વક્રતુણ્ડાદ્યષ્ટવિનાયકાઃ । દ્વાદશારે બટુકો વામનો મહાદશકમહોદરૌ સુભદ્રો માલી વરો રામ ઉમા શિવઃ સ્કન્દો નન્દી । તદ્બાહ્યેઽણિમાદિસિદ્ધયઃ । ષોડશારે દિક્પાલાઃ સાયુધા ઇતિ ॥ ૪ ॥
અથ પ્રસારઃ ; ય એતેન ચતુર્થીષુ પક્ષયોરુભયોરપિ । લક્ષં જુહુયાદપૂપાનાં તત્ક્ષણાદ્ધનદો ભવેત્ ॥ સિદ્ધૌદનં ત્રિમાસં તુ જુહ્વદગ્નાવનન્યધીઃ । તાવજ્જુહ્વત્પૃથુકાન્હિ સાક્ષાદ્વૈશ્રવણો ભવેત્ ॥ ઉચ્ચાટયેદ્વિભીતૈશ્ચ મારયેદ્વિષવૃક્ષજૈઃ । વશ્યાય પઙ્કજૈર્વિદ્વાન્ધનાર્થી મોદકૈર્હુનેત્ ॥ એવં જ્ઞાત્વા કૃતકર્મા ભવતિ કૃતકર્મા ભવતીતિ ॥ ૫ ॥
ઇતિ ગણેશપૂર્વતાપિન્યુપનિષત્સુ દ્વિતીયોપનિષત્ ॥ ૨ ॥
॥ તૃતીયોપનિષત્ ॥
અથ હોવાચ ભૃગુપુત્રસ્તન્ત્રં વિજિજ્ઞાસિતવ્યમિતિ । મૂલે શૂન્યં વિજાનીયાત્ । શૂન્યં વૈ પરં બ્રહ્મ । તત્ર સતારં સમાયં સામ ન્યસેત્ત્રિરેખં ભવતિ ત્રયો હીમે લોકાસ્ત્રયો હીમે વેદાઃ । ઋગ્વૈ ભૂઃ સા માયા ભવતિ । યજુર્વૈ ભુવઃ સ શિવો ભવતિ । સામ વૈ સ્વઃ સ હિરણ્યગર્ભો ભવતિ । ષટ્કોણં ભવતિ ષડ્ હીમે લોકાઃ ષડ્ઢા ઋતવો ભવન્તિ । તત્ર તારમાયારમામારવિશ્વેશધરણીક્રમાન્ન્યસેત્ । અષ્ટપત્રં ભવત્યષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ભવતિ બ્રહ્મગાયત્રીં ન્યસેત્ । દ્વાદશપત્ર ભવતિ દ્વાદશાદિત્યા ભવન્તિ તે સ્વરા ભવન્તિ । સ્વરાન્ જ્ઞાત્વાદિત્યલોકમશ્નુતે । ષોડશપત્રં ભવતિ ષોડશકલો વૈ પુરુષો વર્ણો હ વૈ પુરુષઃ સ લોકાધિષ્ઠિતો ભવત્યનુષ્ટુબ્ વૈ પુરુષઃ ॥ ૧ ॥
સ હોવાચ ભૃગુપુત્ર એતમાનુષ્ટુભં મન્ત્રરાજં સાઙ્ગં સપ્રસૃતિકં સમાયં સાધિષ્ઠાનં સતન્ત્રં યો જાનાતિ સ ભૂતિમાન્ ભવતિ સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતીતિ ॥ ૨ ॥
ઇતિ ગણેશપૂર્વતાપિન્યુપનિષત્સુ તૃતીયોપનિષત્ ॥ ૩ ॥
ઇત્યાથર્વણીયા ગણેશપૂર્વતાપિન્યુપનિષત્સમાપ્તા ॥

More Ganesha Stotras

श्री सूर्योपनिषद्
Shri Suryopanishad
भावनोपनिषद्
Bhavanopanishad
चाक्षुषोपनिषद् (चक्षुष्मती विद्या)
Chakshushopanishad (Chakshushmati Vidya)
कालिकोपनिषत्
Kalikopanisat
माण्डूक्य उपनिषद्
Mandukya Upanishad
नारायण उपनिषद्
Narayana Upanishad
शिवसङ्कल्पोपनिषत् (शिव सङ्कल्पमस्तु)
Shiva Sankalpa Upanishad
अगजानन-पद्माकं
Agajanana Padmakam
View All Upanishads Collection →

Explore More

Upanishads CollectionWealthObstaclesHealthProtectionWisdomHome