॥ श्री प्रत्यङ्गिरा सूक्तम् (ऋग्वेदीय पाठान्तरम् - १) ॥
(ऋ.वे.खि.४.५)
यां कल्पयन्ति नोऽरयः क्रूरां कृत्यां वधूमिव ।
तां ब्रह्मणा परि निङ्मः प्रत्यक्कर्तारमृच्छतु ॥ १ ॥
तां ब्रह्मणा परि निङ्मः प्रत्यक्कर्तारमृच्छतु ॥ १ ॥
शीर्षण्वतीं कर्णवतीं विश्वरूपां भयंकरीम् ।
यः प्राहिणोमि हाद्य त्वा वि तत्त्वं योजयाशुभि ॥ २ ॥
यः प्राहिणोमि हाद्य त्वा वि तत्त्वं योजयाशुभि ॥ २ ॥
येन चित्तेन वदसि प्रतिकूलमघायूनि ।
तमेवं ते नि कृत्ये मास्मान् ऋष्यो अनागसः ॥ ३ ॥
तमेवं ते नि कृत्ये मास्मान् ऋष्यो अनागसः ॥ ३ ॥
अभि वर्तस्व कर्तारं निरस्तास्माभिरोजसा ।
आयुरस्य नि वर्तस्व प्रजां च पुरुषादिनि ॥ ४ ॥
आयुरस्य नि वर्तस्व प्रजां च पुरुषादिनि ॥ ४ ॥
यस्त्वा कृत्ये चकारेह तं त्वं गच्छ पुनर्नवे ।
अरातीः कृत्यां नाशय सर्वाश्च यातुधान्यः ॥ ५ ॥
अरातीः कृत्यां नाशय सर्वाश्च यातुधान्यः ॥ ५ ॥
क्षिप्रं कृत्ये नि वर्तस्व कर्तुरेव गृहान् प्रति ।
पशूंश्चावास्य नाशय वीरांश्चास्य नि बर्हय ॥ ६ ॥
पशूंश्चावास्य नाशय वीरांश्चास्य नि बर्हय ॥ ६ ॥
यस्त्वा कृत्ये प्र जिगाति विद्वान् अविदुषो गृहान् ।
तस्त्यैवेतः परेत्याशु तनुं कृधि परुष्यसः ॥ ७ ॥
तस्त्यैवेतः परेत्याशु तनुं कृधि परुष्यसः ॥ ७ ॥
प्रतीचीं त्वापसेधतु ब्रह्म रोचिष्ण्वमित्रहा ।
अग्निश्च कृत्ये रक्षोहा रिप्रहा चाज एकपात् ॥ ८ ॥
अग्निश्च कृत्ये रक्षोहा रिप्रहा चाज एकपात् ॥ ८ ॥
यथा त्वाङ्गिरसः पूर्वे भृगवश्चाप सेधिरे ।
अत्रयश्च वसिष्ठाश्च तथैव त्वापसेधिम ॥ ९ ॥
अत्रयश्च वसिष्ठाश्च तथैव त्वापसेधिम ॥ ९ ॥
यस्ते परूंषि संदधौ रथस्येव ऋभुर्धिया ।
तं गच्छ तत्र ते जनमज्ञातस्तेऽयं जनः ॥ १० ॥
तं गच्छ तत्र ते जनमज्ञातस्तेऽयं जनः ॥ १० ॥
यो नः कश्चिद्रणस्थो वा कश्चिद्वान्योऽभि हिंसति ।
तस्य त्वं द्रोरिवेद्धोऽग्निस्तनुः पृच्छस्व हेळितः ॥ ११ ॥
तस्य त्वं द्रोरिवेद्धोऽग्निस्तनुः पृच्छस्व हेळितः ॥ ११ ॥
भवा शर्वा देवहेळिमस्य ते पापकृत्वने ।
हरस्वतीस्त्वं च कृत्ये नोच्छिषस्तस्य किञ्चन ॥ १२ ॥
हरस्वतीस्त्वं च कृत्ये नोच्छिषस्तस्य किञ्चन ॥ १२ ॥
ये नो शिवासः पन्थानः परायान्ति परावतम् ।
तैर्देव्यरातीः कृत्या नो गमयस्वा नि वर्तय ॥ १३ ॥
तैर्देव्यरातीः कृत्या नो गमयस्वा नि वर्तय ॥ १३ ॥
यो नः कश्चिद्द्रुहोऽरातिर्मनसाप्यभि दासति ।
दूरस्थो वान्तिकस्थो वा तस्य हृद्यमसृक् पिब ॥ १४ ॥
दूरस्थो वान्तिकस्थो वा तस्य हृद्यमसृक् पिब ॥ १४ ॥
येनासि कृत्ये प्रहिता दूढ्येनास्मज्जिघांसया ।
तस्य व्यनच्चाव्यनच्च हिनस्तु शरदाशनिः ॥ १५ ॥
तस्य व्यनच्चाव्यनच्च हिनस्तु शरदाशनिः ॥ १५ ॥
यद्यु वैषि द्विपद्यस्मान् यदि वैषि चतुष्पदी ।
निरस्तातोऽव्रतास्माभिः कर्तुरष्टापदी गृहम् ॥ १६ ॥
निरस्तातोऽव्रतास्माभिः कर्तुरष्टापदी गृहम् ॥ १६ ॥
यो नः शपादशपतो यश्च नः शपतः शपात् ।
वृक्ष इव विद्युता हत आमूलादनुशुष्यतु ॥ १७ ॥
वृक्ष इव विद्युता हत आमूलादनुशुष्यतु ॥ १७ ॥
यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्ट्यघायुर्यश्च नः शपात् ।
शुने पेष्ट्रमिवावक्षामं तं प्रत्यस्यामि मृत्यवे ॥ १८ ॥
शुने पेष्ट्रमिवावक्षामं तं प्रत्यस्यामि मृत्यवे ॥ १८ ॥
यश्च सापत्नः शपथो यश्च जाम्याः शपथः ।
ब्रह्मा च यत् क्रुद्धः शपात् सर्वं तत् कृध्यधस्पदम् ॥ १९ ॥
ब्रह्मा च यत् क्रुद्धः शपात् सर्वं तत् कृध्यधस्पदम् ॥ १९ ॥
सबन्धुश्चासबन्धुश्च यो अस्मान् अभि दासति ।
तस्य त्वं भिन्ध्यधिष्ठाय पदा विष्पूर्यते शिरः ॥ २० ॥
तस्य त्वं भिन्ध्यधिष्ठाय पदा विष्पूर्यते शिरः ॥ २० ॥
अभि प्रेहि सहस्राक्षं युक्त्वाशुं शपथ रथम् ।
शत्रूँरन्विच्छती कृत्ये वृकीवाविवृतो गृहान् ॥ २१ ॥
शत्रूँरन्विच्छती कृत्ये वृकीवाविवृतो गृहान् ॥ २१ ॥
परि णो वृङ्धि शपथान् दहन्नग्निरिव व्रजम् ।
शत्रूँरेवा वि नो जहि दिव्या वृक्षमिवाशनिः ॥ २२ ॥
शत्रूँरेवा वि नो जहि दिव्या वृक्षमिवाशनिः ॥ २२ ॥
शत्रून्मे प्रोष्ट शपथान् कृत्याश्च सुहृदो हृद्याः ।
जिह्माः श्लक्ष्णाश्च दुर्हृदः समिद्धं जातवेदसम् ॥ २३ ॥
जिह्माः श्लक्ष्णाश्च दुर्हृदः समिद्धं जातवेदसम् ॥ २३ ॥
असपत्नं पुरस्तान्नः शिवं दक्षिणतस्कृधि ।
अभयं सततं पश्चाद्भद्रमुत्तरतो गृहे ॥ २४ ॥
अभयं सततं पश्चाद्भद्रमुत्तरतो गृहे ॥ २४ ॥
परेहि कृत्ये मा तिष्ठ वृद्धस्येव पदं नय ।
मृगस्य हि मृगारिस्त्वं तं त्वं निकर्तुमर्हसि ॥ २५ ॥
मृगस्य हि मृगारिस्त्वं तं त्वं निकर्तुमर्हसि ॥ २५ ॥
अघ्न्यास्ये घोररूपे वररूपे विनाशिनि ।
जम्भिताः प्रत्या गृभ्णीष्व स्वयमादायाद्भुतम् ॥ २६ ॥
जम्भिताः प्रत्या गृभ्णीष्व स्वयमादायाद्भुतम् ॥ २६ ॥
त्वमिन्द्रो यमो वरुणस्त्वमापो अग्निरथानिलः ।
ब्रह्मा चैव रुद्रश्च त्वष्टा चैव प्रजापतिः ॥ २७ ॥
ब्रह्मा चैव रुद्रश्च त्वष्टा चैव प्रजापतिः ॥ २७ ॥
आवर्तध्वं निवर्तध्वमृतवः परिवत्सराः ।
अहोरात्राश्चाब्दाश्च त्वं दिशः प्रदिशश्च मे ॥ २८ ॥
अहोरात्राश्चाब्दाश्च त्वं दिशः प्रदिशश्च मे ॥ २८ ॥
त्वमिन्द्रो यमो वरुणस्त्वमापो अग्निरथानिलः ।
अत्याहृत्य पशून् देवानुत्पातयस्वाद्भुतम् ॥ २९ ॥
अत्याहृत्य पशून् देवानुत्पातयस्वाद्भुतम् ॥ २९ ॥
अभ्यक्तास्ताः स्वलंकृताः सर्वं नो दुरितं जहि ।
जानीथाश्चैव कृत्यानां कर्तॄन् नॄन् पापचेतसः ॥ ३० ॥
जानीथाश्चैव कृत्यानां कर्तॄन् नॄन् पापचेतसः ॥ ३० ॥
यथा हन्ति पूर्वासिनं तयैवेष्वाशुकृज्जनः ।
तथा त्वया युजा वयं तस्य निकृण्म स्थास्नु जङ्गमम् ॥ ३१ ॥
तथा त्वया युजा वयं तस्य निकृण्म स्थास्नु जङ्गमम् ॥ ३१ ॥
उत्तिष्ठैव परेहितो३घ्न्यास्ये किमिहेच्छसि ।
ग्रीवास्ते कृत्ये पदा चापि कर्त्स्यामि निर्द्रव ॥ ३२ ॥
ग्रीवास्ते कृत्ये पदा चापि कर्त्स्यामि निर्द्रव ॥ ३२ ॥
स्वायसा सन्ति नोसयो विद्मश्चैव परूंषि ते ।
तैः स्थ निकृण्म स्थान्युग्रे यदि नो जीवयस्व ईम् ॥ ३३ ॥
तैः स्थ निकृण्म स्थान्युग्रे यदि नो जीवयस्व ईम् ॥ ३३ ॥
मास्योच्छिषो द्विपदं मो च किंचिच्चतुष्पदम् ।
मा ज्ञातीरनुजास्वन्वा मा वेशं प्रतिवेशिना ॥ ३४ ॥
मा ज्ञातीरनुजास्वन्वा मा वेशं प्रतिवेशिना ॥ ३४ ॥
शत्रूयता प्रहितामिमां येनाभि यथायथा ।
ततस्तथा त्वानुदतु योऽयमन्तर्मयि श्रितः ॥ ३५ ॥
ततस्तथा त्वानुदतु योऽयमन्तर्मयि श्रितः ॥ ३५ ॥
एवं त्वं निकृतास्माभिर्ब्रह्मणा देवि सर्वशः ।
यथा तमाश्रितं कर्त्वा पापधीरेव नो जहि ॥ ३६ ॥
यथा तमाश्रितं कर्त्वा पापधीरेव नो जहि ॥ ३६ ॥
यो नः स्वो अरणो यश्च निष्ट्यो जिघांसति ।
देवास्तं सर्वे धूर्वन्तु ब्रह्म वर्म ममान्तरम् ॥ ३७ ॥
देवास्तं सर्वे धूर्वन्तु ब्रह्म वर्म ममान्तरम् ॥ ३७ ॥
यथा विद्युद्धतो वृक्ष आ मूलदनु शुष्यति ।
एवं स प्रति शुष्यतु यो मे पापं चिकीर्षति ॥ ३८ ॥
एवं स प्रति शुष्यतु यो मे पापं चिकीर्षति ॥ ३८ ॥
यथा प्रतिहिता भूत्वा तामेव प्रति धावति ।
पापं तमेव धावतु यो मे पापं चिकीर्षति ॥ ३९ ॥
पापं तमेव धावतु यो मे पापं चिकीर्षति ॥ ३९ ॥
कुवीरं ते सुखं रुद्रं नन्दीमानं विमथ ह ।
ब्रह्म वर्म ममान्तरं शर्म वर्म ममान्तरं धर्म वर्म ममान्तरम् ॥ ४० ॥
ब्रह्म वर्म ममान्तरं शर्म वर्म ममान्तरं धर्म वर्म ममान्तरम् ॥ ४० ॥
॥ इति ऋग्वेदीय श्री प्रत्यङ्गिरा सूक्तम् (पाठान्तरम् - १) सम्पूर्णम् ॥