॥ श्री प्रत्यङ्गिरा सूक्तम् (ऋग्वेदीय खिल) ॥
(ऋ.वे.खि.४.५)
यां कल्पयन्ति नोऽरयः क्रूरां कृत्यां वधूमिव ।
तां ब्रह्मणाप निर्णुद्मः प्रत्यक्कर्तारमृच्छतु ॥ १ ॥
तां ब्रह्मणाप निर्णुद्मः प्रत्यक्कर्तारमृच्छतु ॥ १ ॥
शीर्षण्वतीं कर्णवतीं विषुरूपां भयंकरीम् ।
यः प्राहिणोदिहाद्य त्वां वि तं त्वं योजयासुभिः ॥ २ ॥
यः प्राहिणोदिहाद्य त्वां वि तं त्वं योजयासुभिः ॥ २ ॥
येन दिष्टेह वहसि प्रतिकूलमघायिनि ।
तमेवेतो निवर्तस्व मास्मान् मृच्छो अनागसः ॥ ३ ॥
तमेवेतो निवर्तस्व मास्मान् मृच्छो अनागसः ॥ ३ ॥
अभिवर्तस्व कर्तारं निरस्तास्माभिरोजसा ।
आयुरस्य निकृन्तस्व प्रजां च पुरुषादिनि ॥ ४ ॥
आयुरस्य निकृन्तस्व प्रजां च पुरुषादिनि ॥ ४ ॥
यस्त्वा कृत्ये चकारेह तं त्वं गच्छ पुनर्नवे ।
अरातीः कृत्ये नाशय सर्वाश्च यातुधान्यः ॥ ५ ॥
अरातीः कृत्ये नाशय सर्वाश्च यातुधान्यः ॥ ५ ॥
क्षिप्रं कृत्ये निवर्तस्व कर्तुरेव गृहान् प्रति ।
पशूंश्चैवास्य नाशय वीरांश्चास्य नि बर्हय ॥ ६ ॥
पशूंश्चैवास्य नाशय वीरांश्चास्य नि बर्हय ॥ ६ ॥
यस्त्वा कृत्ये प्रजिघाय विद्वान् अविदुषो गृहान् ।
तस्त्यैवेतः परेत्याशु तनुं कृधि परुष्परुः ॥ ७ ॥
तस्त्यैवेतः परेत्याशु तनुं कृधि परुष्परुः ॥ ७ ॥
प्रतीचीं त्वापसेधतु ब्रह्म रोचिष्ण्वमित्रहा ।
अग्निश्च कृत्ये रक्षोहा रिप्रहा चाज एकपात् ॥ ८ ॥
अग्निश्च कृत्ये रक्षोहा रिप्रहा चाज एकपात् ॥ ८ ॥
यथा त्वाङ्गिरसः पूर्वे भृगवश्चाप सेधिरे ।
अत्रयश्च वसिष्ठाश्च तथैव त्वाप सेधिम ॥ ९ ॥
अत्रयश्च वसिष्ठाश्च तथैव त्वाप सेधिम ॥ ९ ॥
यस्ते परूंषि संदधौ रथस्येव विभुर्धिया ।
तं गच्छ तत्र तेऽयनमज्ञातस्ते अयं जनः ॥ १० ॥
तं गच्छ तत्र तेऽयनमज्ञातस्ते अयं जनः ॥ १० ॥
यो नः कश्चिद्रणस्थो वा कश्चिद्वान्योऽभि हिंसति ।
तस्य त्वं द्रोरिवेद्धोऽग्निस्तनूमृच्छस्व हेळिता ॥ ११ ॥
तस्य त्वं द्रोरिवेद्धोऽग्निस्तनूमृच्छस्व हेळिता ॥ ११ ॥
भवा शर्वा देवहेळिमस्यत पापकृत्वने ।
हरस्वती त्वं च कृत्ये मोच्छिषस्तस्य किंचन ॥ १२ ॥
हरस्वती त्वं च कृत्ये मोच्छिषस्तस्य किंचन ॥ १२ ॥
यो नः कश्चिद्रुहारातिर्मनसा प्रतिभूषति ।
दूरस्थो वान्तिकस्थो वा तस्य हृद्यमसृक् पिब ॥ १३ ॥
दूरस्थो वान्तिकस्थो वा तस्य हृद्यमसृक् पिब ॥ १३ ॥
येनासि कृत्ये प्रहिता दूढ्येनास्मज्जिघांसया ।
तस्य व्यानच्चाव्यानच्च हिनस्तु हरसाशनिः ॥ १४ ॥
तस्य व्यानच्चाव्यानच्च हिनस्तु हरसाशनिः ॥ १४ ॥
ये नः शिवासः पन्थानः परायन्ति परावतम् ।
तैर्देवि रात्र्याः कृत्या नो गमयस्वानुकृत्तये ॥ १५ ॥
तैर्देवि रात्र्याः कृत्या नो गमयस्वानुकृत्तये ॥ १५ ॥
यदि वैषि द्विपद्यस्मान् यदि वैषि चतुष्पदी ।
निरस्तेतो व्रजास्माभिः कर्तुरष्टापदी गृहान् ॥ १६ ॥
निरस्तेतो व्रजास्माभिः कर्तुरष्टापदी गृहान् ॥ १६ ॥
यो नः शपादशपतो यश्च नः शपतः शपात् ।
वृक्षमिव विद्युदाशु तमामूलादनुशोषय ॥ १७ ॥
वृक्षमिव विद्युदाशु तमामूलादनुशोषय ॥ १७ ॥
यं द्विष्मो यश्च नो द्वेष्ट्यघायुर्यश्च नः शपात् ।
शुने पिष्टमिव क्षामं तं प्रत्यस्य स्वमृत्यवे ॥ १८ ॥
शुने पिष्टमिव क्षामं तं प्रत्यस्य स्वमृत्यवे ॥ १८ ॥
यश्च सापत्नः शपथो यश्च यामी शपाति नः ।
ब्रह्मा च यत्क्रुद्धः शपात्सर्वं तत्कृध्यधस्पदम् ॥ १९ ॥
ब्रह्मा च यत्क्रुद्धः शपात्सर्वं तत्कृध्यधस्पदम् ॥ १९ ॥
सबन्धुश्चाप्यबन्धुश्च यो अस्मान् अभिदासति ।
तस्य त्वं भिन्द्यधिष्ठाय पदा विस्फूर्य तच्छिरः ॥ २० ॥
तस्य त्वं भिन्द्यधिष्ठाय पदा विस्फूर्य तच्छिरः ॥ २० ॥
अभि प्रेहि सहस्राक्षं युक्त्वा तु शपथं रथे ।
शत्रूनन्विच्छती कृत्ये वृकीवाविमतो गृहान् ॥ २१ ॥
शत्रूनन्विच्छती कृत्ये वृकीवाविमतो गृहान् ॥ २१ ॥
परि णो वृङ्धि शपथान् दहन्नग्निरिव ह्रदम् ।
शत्रूनेवाभितो जहि दिव्या वृक्षमिवाशनिः ॥ २२ ॥
शत्रूनेवाभितो जहि दिव्या वृक्षमिवाशनिः ॥ २२ ॥
शत्रून् मे प्रोथ शपथात् कृत्याश्च सुहृदोऽसुहृत् ।
जिह्माः श्लक्ष्णाश्च दुर्हृदः समिद्धं जातवेदसम् ॥ २३ ॥
जिह्माः श्लक्ष्णाश्च दुर्हृदः समिद्धं जातवेदसम् ॥ २३ ॥
असपत्नं पुरस्तान्नः शिवं दक्षिणतः कृधि ।
अभयं सततं पश्चाद्भद्रमुत्तरतो गृहे ॥ २४ ॥
अभयं सततं पश्चाद्भद्रमुत्तरतो गृहे ॥ २४ ॥
परेहि कृत्ये मा तिष्ठ विद्धस्येव पदं नय ।
मृगस्य हि मृगारिपो न त्वा निकर्तुमर्हति ॥ २५ ॥
मृगस्य हि मृगारिपो न त्वा निकर्तुमर्हति ॥ २५ ॥
अघ्न्यास्येव घोररूपे विषुरूपेऽविनाशिनि ।
जृम्भिता प्रतिगृभ्णीष्व स्वयमादाय चाद्भुतम् ॥ २६ ॥
जृम्भिता प्रतिगृभ्णीष्व स्वयमादाय चाद्भुतम् ॥ २६ ॥
त्वमिन्द्रो यमो वरुणस्त्वमापोऽग्निरथानिलः ।
त्वं ब्रह्मा चैव रुद्रश्च त्वष्टा चैव प्रजापतिः ॥ २७ ॥
त्वं ब्रह्मा चैव रुद्रश्च त्वष्टा चैव प्रजापतिः ॥ २७ ॥
आवर्तध्वं निवर्तध्वमृतवः परिवत्सराः ।
अहोरात्राश्चाब्दाश्च त्वं दिशः प्रदिशश्च मे ॥ २८ ॥
अहोरात्राश्चाब्दाश्च त्वं दिशः प्रदिशश्च मे ॥ २८ ॥
त्वं यमं वरुणं सोमं त्वमापोऽग्निमथानिलम् ।
अत्राहृत्य पशूंश्चैवमुत्पादयसि चाद्भुतम् ॥ २९ ॥
अत्राहृत्य पशूंश्चैवमुत्पादयसि चाद्भुतम् ॥ २९ ॥
ये मे दमे दारुगर्भे शयानं धिया सहितं पुरुषं निजह्रुः ।
कुम्भीपाकं नरकं ग्रीवबद्धं हता एवं पुरुषासो यमस्य ॥ ३० ॥
कुम्भीपाकं नरकं ग्रीवबद्धं हता एवं पुरुषासो यमस्य ॥ ३० ॥
अभ्यक्ताक्ता स्वलंकृता सर्वं नो दुरितं दह ।
जानीथाश्चैव कृत्यानां कर्तॄन् नॄन् पापचेतसः ॥ ३१ ॥
जानीथाश्चैव कृत्यानां कर्तॄन् नॄन् पापचेतसः ॥ ३१ ॥
यथा हन्ति पुरासीनं तथैवेष्वा सुकृन्नरः ।
तथा त्वया युजा वयं निकृण्म स्थास्नु जङ्गमम् ॥ ३२ ॥
तथा त्वया युजा वयं निकृण्म स्थास्नु जङ्गमम् ॥ ३२ ॥
उत्तिष्ठैव परेहितोऽज्ञाते किमिहेच्छसि ।
ग्रीवास्ते कृत्ये पादौ चाभि कर्त्स्यामि विद्रव ॥ ३३ ॥
ग्रीवास्ते कृत्ये पादौ चाभि कर्त्स्यामि विद्रव ॥ ३३ ॥
स्वायसाः सन्ति नोऽसयो विद्म चैव परूंषि ते ।
तैस्ते निकृण्मस्तान्युग्रे यदि नो जीवयस्वरीन् ॥ ३४ ॥
तैस्ते निकृण्मस्तान्युग्रे यदि नो जीवयस्वरीन् ॥ ३४ ॥
मास्योच्छिषो द्विपदं मोत किंचिच्चतुष्पदम् ।
मा ज्ञातीननुजान्पूर्वान्मा वेशि प्रतिवेशिनौ ॥ ३५ ॥
मा ज्ञातीननुजान्पूर्वान्मा वेशि प्रतिवेशिनौ ॥ ३५ ॥
शत्रूयता प्रहितासि दूढ्येनाभि यथायतः ।
ततस्तथा त्वा नुदतु योऽयमन्तर्मयि श्रितः ॥ ३६ ॥
ततस्तथा त्वा नुदतु योऽयमन्तर्मयि श्रितः ॥ ३६ ॥
एवं त्वं निकृतास्माभिर्ब्रह्मणा देवि सर्वशः ।
यथेतमाश्रिता गत्वा पापदीनिव नो जहि ॥ ३७ ॥
यथेतमाश्रिता गत्वा पापदीनिव नो जहि ॥ ३७ ॥
यथा विद्युद्धतो वृक्ष आमूलदानु शुष्यति ।
एवं स प्रतिशुष्यतु यो मे पापं चिकीर्षति ॥ ३८ ॥
एवं स प्रतिशुष्यतु यो मे पापं चिकीर्षति ॥ ३८ ॥
यथा प्रतिशुको भूत्वा तमेव प्रतिधावति ।
पापं तमेवं धावतु यो मे पापं चिकीर्षति ॥ ३९ ॥
पापं तमेवं धावतु यो मे पापं चिकीर्षति ॥ ३९ ॥
यो नः स्वो अरणो यश्च निष्ट्यो जिघांसति ।
देवास्तं सर्वे धूर्वन्तु ब्रह्म वर्म ममान्तरम् ॥ ४० ॥
देवास्तं सर्वे धूर्वन्तु ब्रह्म वर्म ममान्तरम् ॥ ४० ॥
उत्त्वा मन्दन्तु स्तोमाः कृणुष्व राधो अद्रिवः ।
अव ब्रह्मद्विषो जहि ॥ ४१ ॥
अव ब्रह्मद्विषो जहि ॥ ४१ ॥
कुबेर ते मुखं रौद्रं नन्दिन्नानन्दमावह ।
ज्वरमृत्युभयं घोरं विश नाशय मे ज्वरम् ॥ ४२ ॥
ज्वरमृत्युभयं घोरं विश नाशय मे ज्वरम् ॥ ४२ ॥
यो मे करोति प्रद्वारे यो गृहे यो निवेशने ।
यो मे केशनखे कुर्यादञ्जने दन्तधावने ॥ ४३ ॥
यो मे केशनखे कुर्यादञ्जने दन्तधावने ॥ ४३ ॥
प्रतिसर प्रतिधाव कुमारीव पितुर्गृहान् ।
मूर्धानमेषां स्फोटय पदमेषां कुले कृधि ॥ ४४ ॥
मूर्धानमेषां स्फोटय पदमेषां कुले कृधि ॥ ४४ ॥
ये नो रयिं दुश्चरितासो अग्ने जह्रुर्मर्तासो अनृतं वदन्तः ।
तेषां वपूंष्यर्चिषा जातवेदः शुष्कं न वृक्षमभि सं दहस्व ॥ ४५ ॥
तेषां वपूंष्यर्चिषा जातवेदः शुष्कं न वृक्षमभि सं दहस्व ॥ ४५ ॥
कृष्णवर्णे महद्रूपे बृहत्कर्णे महद्भये ।
देवि देवि महादेवि मम शत्रून् विनाशय ॥ ४६ ॥
देवि देवि महादेवि मम शत्रून् विनाशय ॥ ४६ ॥
खट् फट् जहि महाकृत्ये विधूमाग्निसमप्रभे ।
जहि शत्रूंस्त्रिशूलेन क्रुध्यस्व पिब शोणितम् ॥ ४७ ॥
जहि शत्रूंस्त्रिशूलेन क्रुध्यस्व पिब शोणितम् ॥ ४७ ॥
ये द्रुह्युरृजवे मह्यमग्ने कदाधियो दुर्मदा अश्मनासः ।
आबध्यैतान् शोचिषा विध्य तन्तून् वैवस्वतस्य सदनं नयस्व ॥ ४८ ॥
आबध्यैतान् शोचिषा विध्य तन्तून् वैवस्वतस्य सदनं नयस्व ॥ ४८ ॥
॥ इति ऋग्वेद खिलान्तर्गत श्री प्रत्यङ्गिरा सूक्तम् सम्पूर्णम् ॥