શ્રીગોપા ઊચુઃ
રામ રામ મહાબાહો કૃષ્ણ દુષ્ટનિબર્હણ ।
એષા વૈ બાધતે ક્ષુન્નસ્તચ્છાન્તિં કર્તુમર્હથઃ ॥ ૧ ॥
રામ રામ મહાબાહો કૃષ્ણ દુષ્ટનિબર્હણ ।
એષા વૈ બાધતે ક્ષુન્નસ્તચ્છાન્તિં કર્તુમર્હથઃ ॥ ૧ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
ઇતિ વિજ્ઞાપિતો ગોપૈર્ભગવાન્ દેવકીસુતઃ ।
ભક્તાયા વિપ્રભાર્યાયાઃ પ્રસીદન્નિદમબ્રવીત્ ॥ ૨ ॥
ઇતિ વિજ્ઞાપિતો ગોપૈર્ભગવાન્ દેવકીસુતઃ ।
ભક્તાયા વિપ્રભાર્યાયાઃ પ્રસીદન્નિદમબ્રવીત્ ॥ ૨ ॥
પ્રયાત દેવયજનં બ્રાહ્મણા બ્રહ્મવાદિનઃ ।
સત્રમાઙ્ગિરસં નામ હ્યાસતે સ્વર્ગકામ્યયા ॥ ૩ ॥
સત્રમાઙ્ગિરસં નામ હ્યાસતે સ્વર્ગકામ્યયા ॥ ૩ ॥
તત્ર ગત્વૌદનં ગોપા યાચતાસ્મદ્વિસર્જિતાઃ ।
કીર્તયન્તો ભગવત આર્યસ્ય મમ ચાભિધામ્ ॥ ૪ ॥
કીર્તયન્તો ભગવત આર્યસ્ય મમ ચાભિધામ્ ॥ ૪ ॥
ઇત્યાદિષ્ટા ભગવતા ગત્વાયાચન્ત તે તથા ।
કૃતાઞ્જલિપુટા વિપ્રાન્દણ્ડવત્પતિતા ભુવિ ॥ ૫ ॥
કૃતાઞ્જલિપુટા વિપ્રાન્દણ્ડવત્પતિતા ભુવિ ॥ ૫ ॥
હે ભૂમિદેવાઃ શૃણુત કૃષ્ણસ્યાદેશકારિણઃ ।
પ્રાપ્તાઞ્જાનીત ભદ્રં વો ગોપાન્નો રામચોદિતાન્ ॥ ૬ ॥
પ્રાપ્તાઞ્જાનીત ભદ્રં વો ગોપાન્નો રામચોદિતાન્ ॥ ૬ ॥
ગાશ્ચારયન્તાવવિદૂર ઓદનં
રામાચ્યુતૌ વો લષતો બુભુક્ષિતૌ ।
તયોર્દ્વિજા ઓદનમર્થિનોર્યદિ
શ્રદ્ધા ચ વો યચ્છત ધર્મવિત્તમાઃ ॥ ૭ ॥
રામાચ્યુતૌ વો લષતો બુભુક્ષિતૌ ।
તયોર્દ્વિજા ઓદનમર્થિનોર્યદિ
શ્રદ્ધા ચ વો યચ્છત ધર્મવિત્તમાઃ ॥ ૭ ॥
દીક્ષાયાઃ પશુસંસ્થાયાઃ સૌત્રામણ્યાશ્ચ સત્તમાઃ ।
અન્યત્ર દીક્ષિતસ્યાપિ નાન્નમશ્નન્ હિ દુષ્યતિ ॥ ૮ ॥
અન્યત્ર દીક્ષિતસ્યાપિ નાન્નમશ્નન્ હિ દુષ્યતિ ॥ ૮ ॥
ઇતિ તે ભગવદ્યાચ્ઞાં શૃણ્વન્તોઽપિ ન શુશ્રુવુઃ ।
ક્ષુદ્રાશા ભૂરિકર્માણો બાલિશા વૃદ્ધમાનિનઃ ॥ ૯ ॥
ક્ષુદ્રાશા ભૂરિકર્માણો બાલિશા વૃદ્ધમાનિનઃ ॥ ૯ ॥
દેશઃ કાલઃ પૃથગ્દ્રવ્યં મન્ત્રતન્ત્રર્ત્વિજોઽગ્નયઃ ।
દેવતા યજમાનશ્ચ ક્રતુર્ધર્મશ્ચ યન્મયઃ ॥ ૧૦ ॥
દેવતા યજમાનશ્ચ ક્રતુર્ધર્મશ્ચ યન્મયઃ ॥ ૧૦ ॥
તં બ્રહ્મ પરમં સાક્ષાદ્ ભગવન્તમધોક્ષજમ્ ।
મનુષ્યદૃષ્ટ્યા દુષ્પ્રજ્ઞા મર્ત્યાત્માનો ન મેનિરે ॥ ૧૧ ॥
મનુષ્યદૃષ્ટ્યા દુષ્પ્રજ્ઞા મર્ત્યાત્માનો ન મેનિરે ॥ ૧૧ ॥
ન તે યદોમિતિ પ્રોચુર્ન નેતિ ચ પરન્તપ ।
ગોપા નિરાશાઃ પ્રત્યેત્ય તથોચુઃ કૃષ્ણરામયોઃ ॥ ૧૨ ॥
ગોપા નિરાશાઃ પ્રત્યેત્ય તથોચુઃ કૃષ્ણરામયોઃ ॥ ૧૨ ॥
તદુપાકર્ણ્ય ભગવાન્ પ્રહસ્ય જગદીશ્વરઃ ।
વ્યાજહાર પુનર્ગોપાન્ દર્શયન્લૌકિકીં ગતિમ્ ॥ ૧૩ ॥
વ્યાજહાર પુનર્ગોપાન્ દર્શયન્લૌકિકીં ગતિમ્ ॥ ૧૩ ॥
માં જ્ઞાપયત પત્નીભ્યઃ સસઙ્કર્ષણમાગતમ્ ।
દાસ્યન્તિ કામમન્નં વઃ સ્નિગ્ધા મય્યુષિતા ધિયા ॥ ૧૪ ॥
દાસ્યન્તિ કામમન્નં વઃ સ્નિગ્ધા મય્યુષિતા ધિયા ॥ ૧૪ ॥
ગત્વાથ પત્નીશાલાયાં દૃષ્ટ્વાસીનાઃ સ્વલઙ્કૃતાઃ ।
નત્વા દ્વિજસતીર્ગોપાઃ પ્રશ્રિતા ઇદમબ્રુવન્ ॥ ૧૫ ॥
નત્વા દ્વિજસતીર્ગોપાઃ પ્રશ્રિતા ઇદમબ્રુવન્ ॥ ૧૫ ॥
નમો વો વિપ્રપત્નીભ્યો નિબોધત વચાંસિ નઃ ।
ઇતોઽવિદૂરે ચરતા કૃષ્ણેનેહેષિતા વયમ્ ॥ ૧૬ ॥
ઇતોઽવિદૂરે ચરતા કૃષ્ણેનેહેષિતા વયમ્ ॥ ૧૬ ॥
ગાશ્ચારયન્ સ ગોપાલૈઃ સરામો દૂરમાગતઃ ।
બુભુક્ષિતસ્ય તસ્યાન્નં સાનુગસ્ય પ્રદીયતામ્ ॥ ૧૭ ॥
બુભુક્ષિતસ્ય તસ્યાન્નં સાનુગસ્ય પ્રદીયતામ્ ॥ ૧૭ ॥
શ્રુત્વાચ્યુતમુપાયાતં નિત્યં તદ્દર્શનોત્સુકાઃ ।
તત્કથાક્ષિપ્તમનસો બભૂવુર્જાતસમ્ભ્રમાઃ ॥ ૧૮ ॥
તત્કથાક્ષિપ્તમનસો બભૂવુર્જાતસમ્ભ્રમાઃ ॥ ૧૮ ॥
ચતુર્વિધં બહુગુણમન્નમાદાય ભાજનૈઃ ।
અભિસસ્રુઃ પ્રિયં સર્વાઃ સમુદ્રમિવ નિમ્નગાઃ ॥ ૧૯ ॥
અભિસસ્રુઃ પ્રિયં સર્વાઃ સમુદ્રમિવ નિમ્નગાઃ ॥ ૧૯ ॥
નિષિધ્યમાનાઃ પતિભિર્ભ્રાતૃભિર્બન્ધુભિઃ સુતૈઃ ।
ભગવત્યુત્તમશ્લોકે દીર્ઘશ્રુતધૃતાશયાઃ ॥ ૨૦ ॥
ભગવત્યુત્તમશ્લોકે દીર્ઘશ્રુતધૃતાશયાઃ ॥ ૨૦ ॥
યમુનોપવનેઽશોકનવપલ્લવમણ્ડિતે ।
વિચરન્તં વૃતં ગોપૈઃ સાગ્રજં દદૃશુઃ સ્ત્રિયઃ ॥ ૨૧ ॥
વિચરન્તં વૃતં ગોપૈઃ સાગ્રજં દદૃશુઃ સ્ત્રિયઃ ॥ ૨૧ ॥
શ્યામં હિરણ્યપરિધિં વનમાલ્યબર્હ-
ધાતુપ્રવાલનટવેષમનુવ્રતાંસે ।
વિન્યસ્તહસ્તમિતરેણ ધુનાનમબ્જં
કર્ણોત્પલાલકકપોલમુખાબ્જહાસમ્ ॥ ૨૨ ॥
ધાતુપ્રવાલનટવેષમનુવ્રતાંસે ।
વિન્યસ્તહસ્તમિતરેણ ધુનાનમબ્જં
કર્ણોત્પલાલકકપોલમુખાબ્જહાસમ્ ॥ ૨૨ ॥
પ્રાયઃશ્રુતપ્રિયતમોદયકર્ણપૂરૈ-
ર્યસ્મિન્ નિમગ્નમનસસ્તમથાક્ષિરન્ધ્રૈઃ ।
અન્તઃ પ્રવેશ્ય સુચિરં પરિરભ્ય તાપં
પ્રાજ્ઞં યથાભિમતયો વિજહુર્નરેન્દ્ર ॥ ૨૩ ॥
ર્યસ્મિન્ નિમગ્નમનસસ્તમથાક્ષિરન્ધ્રૈઃ ।
અન્તઃ પ્રવેશ્ય સુચિરં પરિરભ્ય તાપં
પ્રાજ્ઞં યથાભિમતયો વિજહુર્નરેન્દ્ર ॥ ૨૩ ॥
તાસ્તથા ત્યક્તસર્વાશાઃ પ્રાપ્તા આત્મદિદૃક્ષયા ।
વિજ્ઞાયાખિલદૃગ્દ્રષ્ટા પ્રાહ પ્રહસિતાનનઃ ॥ ૨૪ ॥
વિજ્ઞાયાખિલદૃગ્દ્રષ્ટા પ્રાહ પ્રહસિતાનનઃ ॥ ૨૪ ॥
સ્વાગતં વો મહાભાગા આસ્યતાં કરવામ કિમ્ ।
યન્નો દિદૃક્ષયા પ્રાપ્તા ઉપપન્નમિદં હિ વઃ ॥ ૨૫ ॥
યન્નો દિદૃક્ષયા પ્રાપ્તા ઉપપન્નમિદં હિ વઃ ॥ ૨૫ ॥
નન્વદ્ધા મયિ કુર્વન્તિ કુશલાઃ સ્વાર્થદર્શિનઃ ।
અહૈતુક્યવ્યવહિતાં ભક્તિમાત્મપ્રિયે યથા ॥ ૨૬ ॥
અહૈતુક્યવ્યવહિતાં ભક્તિમાત્મપ્રિયે યથા ॥ ૨૬ ॥
પ્રાણબુદ્ધિમનઃસ્વાત્મદારાપત્યધનાદયઃ ।
યત્સમ્પર્કાત્પ્રિયા આસંસ્તતઃ કો ન્વપરઃ પ્રિયઃ ॥ ૨૭ ॥
યત્સમ્પર્કાત્પ્રિયા આસંસ્તતઃ કો ન્વપરઃ પ્રિયઃ ॥ ૨૭ ॥
તદ્ યાત દેવયજનં પતયો વો દ્વિજાતયઃ ।
સ્વસત્રં પારયિષ્યન્તિ યુષ્માભિર્ગૃહમેધિનઃ ॥ ૨૮ ॥
સ્વસત્રં પારયિષ્યન્તિ યુષ્માભિર્ગૃહમેધિનઃ ॥ ૨૮ ॥
શ્રીપત્ન્ય ઊચુઃ
મૈવં વિભોઽર્હતિ ભવાન્ ગદિતું નૃશંસં
સત્યં કુરુષ્વ નિગમં તવ પાદમૂલમ્ ।
પ્રાપ્તા વયં તુલસિદામ પદાવસૃષ્ટં
કેશૈર્નિવોઢુમતિલઙ્ઘ્ય સમસ્તબન્ધૂન્ ॥ ૨૯ ॥
મૈવં વિભોઽર્હતિ ભવાન્ ગદિતું નૃશંસં
સત્યં કુરુષ્વ નિગમં તવ પાદમૂલમ્ ।
પ્રાપ્તા વયં તુલસિદામ પદાવસૃષ્ટં
કેશૈર્નિવોઢુમતિલઙ્ઘ્ય સમસ્તબન્ધૂન્ ॥ ૨૯ ॥
ગૃહ્ણન્તિ નો ન પતયઃ પિતરૌ સુતા વા
ન ભ્રાતૃબન્ધુસુહૃદઃ કુત એવ ચાન્યે ।
તસ્માદ્ ભવત્પ્રપદયોઃ પતિતાત્મનાં નો
નાન્યા ભવેદ્ ગતિરરિન્દમ તદ્ વિધેહિ ॥ ૩૦ ॥
ન ભ્રાતૃબન્ધુસુહૃદઃ કુત એવ ચાન્યે ।
તસ્માદ્ ભવત્પ્રપદયોઃ પતિતાત્મનાં નો
નાન્યા ભવેદ્ ગતિરરિન્દમ તદ્ વિધેહિ ॥ ૩૦ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
પતયો નાભ્યસૂયેરન્ પિતૃભ્રાતૃસુતાદયઃ ।
લોકાશ્ચ વો મયોપેતા દેવા અપ્યનુમન્વતે ॥ ૩૧ ॥
પતયો નાભ્યસૂયેરન્ પિતૃભ્રાતૃસુતાદયઃ ।
લોકાશ્ચ વો મયોપેતા દેવા અપ્યનુમન્વતે ॥ ૩૧ ॥
ન પ્રીતયેઽનુરાગાય હ્યઙ્ગસઙ્ગો નૃણામિહ ।
તન્મનો મયિ યુઞ્જાના અચિરાન્મામવાપ્સ્યથ ॥ ૩૨ ॥
તન્મનો મયિ યુઞ્જાના અચિરાન્મામવાપ્સ્યથ ॥ ૩૨ ॥
શ્રવણાદ્દર્શનાદ્ધ્યાનાન્મયિ ભાવોઽનુકીર્તનાત્ ।
ન તથા સન્નિકર્ષેણ પ્રતિયાત તતો ગૃહાન્ ॥ ૩૩ ॥
ન તથા સન્નિકર્ષેણ પ્રતિયાત તતો ગૃહાન્ ॥ ૩૩ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
ઇત્યુક્તા દ્વિજપત્ન્યસ્તા યજ્ઞવાટં પુનર્ગતાઃ ।
તે ચાનસૂયવસ્તાભિઃ સ્ત્રીભિઃ સત્રમપારયન્ ॥ ૩૪ ॥
ઇત્યુક્તા દ્વિજપત્ન્યસ્તા યજ્ઞવાટં પુનર્ગતાઃ ।
તે ચાનસૂયવસ્તાભિઃ સ્ત્રીભિઃ સત્રમપારયન્ ॥ ૩૪ ॥
તત્રૈકા વિધૃતા ભર્ત્રા ભગવન્તં યથાશ્રુતમ્ ।
હૃદોપગુહ્ય વિજહૌ દેહં કર્માનુબન્ધનમ્ ॥ ૩૫ ॥
હૃદોપગુહ્ય વિજહૌ દેહં કર્માનુબન્ધનમ્ ॥ ૩૫ ॥
ભગવાનપિ ગોવિન્દસ્તેનૈવાન્નેન ગોપકાન્ ।
ચતુર્વિધેનાશયિત્વા સ્વયં ચ બુભુજે પ્રભુઃ ॥ ૩૬ ॥
ચતુર્વિધેનાશયિત્વા સ્વયં ચ બુભુજે પ્રભુઃ ॥ ૩૬ ॥
એવં લીલાનરવપુર્નૃલોકમનુશીલયન્ ।
રેમે ગોગોપગોપીનાં રમયન્ રૂપવાક્કૃતૈઃ ॥ ૩૭ ॥
રેમે ગોગોપગોપીનાં રમયન્ રૂપવાક્કૃતૈઃ ॥ ૩૭ ॥
અથાનુસ્મૃત્ય વિપ્રાસ્તે અન્વતપ્યન્કૃતાગસઃ ।
યદ્ વિશ્વેશ્વરયોર્યાચ્ઞામહન્મ નૃવિડમ્બયોઃ ॥ ૩૮ ॥
યદ્ વિશ્વેશ્વરયોર્યાચ્ઞામહન્મ નૃવિડમ્બયોઃ ॥ ૩૮ ॥
દૃષ્ટ્વા સ્ત્રીણાં ભગવતિ કૃષ્ણે ભક્તિમલૌકિકીમ્ ।
આત્માનં ચ તયા હીનમનુતપ્તા વ્યગર્હયન્ ॥ ૩૯ ॥
આત્માનં ચ તયા હીનમનુતપ્તા વ્યગર્હયન્ ॥ ૩૯ ॥
ધિગ્ જન્મ નસ્ત્રિવૃદ્ યત્ તદ્ ધિગ્વ્રતં ધિગ્બહુજ્ઞતામ્ ।
ધિક્કુલં ધિક્ ક્રિયાદાક્ષ્યં વિમુખા યે ત્વધોક્ષજે ॥ ૪૦ ॥
ધિક્કુલં ધિક્ ક્રિયાદાક્ષ્યં વિમુખા યે ત્વધોક્ષજે ॥ ૪૦ ॥
નૂનં ભગવતો માયા યોગિનામપિ મોહિની ।
યદ્ વયં ગુરવો નૃણાં સ્વાર્થે મુહ્યામહે દ્વિજાઃ ॥ ૪૧ ॥
યદ્ વયં ગુરવો નૃણાં સ્વાર્થે મુહ્યામહે દ્વિજાઃ ॥ ૪૧ ॥
અહો પશ્યત નારીણામપિ કૃષ્ણે જગદ્ગુરૌ ।
દુરન્તભાવં યોઽવિધ્યન્મૃત્યુપાશાન્ ગૃહાભિધાન્ ॥ ૪૨ ॥
દુરન્તભાવં યોઽવિધ્યન્મૃત્યુપાશાન્ ગૃહાભિધાન્ ॥ ૪૨ ॥
નાસાં દ્વિજાતિસંસ્કારો ન નિવાસો ગુરાવપિ ।
ન તપો નાત્મમીમાંસા ન શૌચં ન ક્રિયાઃ શુભાઃ ॥ ૪૩ ॥
ન તપો નાત્મમીમાંસા ન શૌચં ન ક્રિયાઃ શુભાઃ ॥ ૪૩ ॥
તથાપિ હ્યુત્તમઃશ્લોકે કૃષ્ણે યોગેશ્વરેશ્વરે ।
ભક્તિર્દૃઢા ન ચાસ્માકં સંસ્કારાદિમતામપિ ॥ ૪૪ ॥
ભક્તિર્દૃઢા ન ચાસ્માકં સંસ્કારાદિમતામપિ ॥ ૪૪ ॥
નનુ સ્વાર્થવિમૂઢાનાં પ્રમત્તાનાં ગૃહેહયા ।
અહો નઃ સ્મારયામાસ ગોપવાક્યૈઃ સતાં ગતિઃ ॥ ૪૫ ॥
અહો નઃ સ્મારયામાસ ગોપવાક્યૈઃ સતાં ગતિઃ ॥ ૪૫ ॥
અન્યથા પૂર્ણકામસ્ય કૈવલ્યાદ્યશિષાં પતેઃ ।
ઈશિતવ્યૈઃ કિમસ્માભિરીશસ્યૈતદ્ વિડમ્બનમ્ ॥ ૪૬ ॥
ઈશિતવ્યૈઃ કિમસ્માભિરીશસ્યૈતદ્ વિડમ્બનમ્ ॥ ૪૬ ॥
હિત્વાન્યાન્ ભજતે યં શ્રીઃ પાદસ્પર્શાશયાસકૃત્ ।
સ્વાત્મદોષાપવર્ગેણ તદ્યાચ્ઞા જનમોહિની ॥ ૪૭ ॥
સ્વાત્મદોષાપવર્ગેણ તદ્યાચ્ઞા જનમોહિની ॥ ૪૭ ॥
દેશઃ કાલઃ પૃથગ્દ્રવ્યં મન્ત્રતન્ત્રર્ત્વિજોઽગ્નયઃ ।
દેવતા યજમાનશ્ચ ક્રતુર્ધર્મશ્ચ યન્મયઃ ॥ ૪૮ ॥
દેવતા યજમાનશ્ચ ક્રતુર્ધર્મશ્ચ યન્મયઃ ॥ ૪૮ ॥
સ એવ ભગવાન્ સાક્ષાદ્ વિષ્ણુર્યોગેશ્વરેશ્વરઃ ।
જાતો યદુષ્વિત્યાશૃણ્મ હ્યપિ મૂઢા ન વિદ્મહે ॥ ૪૯ ॥
જાતો યદુષ્વિત્યાશૃણ્મ હ્યપિ મૂઢા ન વિદ્મહે ॥ ૪૯ ॥
તસ્મૈ નમો ભગવતે કૃષ્ણાયાકુણ્ઠમેધસે ।
યન્માયામોહિતધિયો ભ્રમામઃ કર્મવર્ત્મસુ ॥ ૫૦ ॥
યન્માયામોહિતધિયો ભ્રમામઃ કર્મવર્ત્મસુ ॥ ૫૦ ॥
સ વૈ ન આદ્યઃ પુરુષઃ સ્વમાયામોહિતાત્મનામ્ ।
અવિજ્ઞતાનુભાવાનાં ક્ષન્તુમર્હત્યતિક્રમમ્ ॥ ૫૧ ॥
અવિજ્ઞતાનુભાવાનાં ક્ષન્તુમર્હત્યતિક્રમમ્ ॥ ૫૧ ॥
ઇતિ સ્વાઘમનુસ્મૃત્ય કૃષ્ણે તે કૃતહેલનાઃ ।
દિદૃક્ષવો વ્રજમથ કંસાદ્ ભીતા ન ચાચલન્ ॥ ૫૨ ॥
દિદૃક્ષવો વ્રજમથ કંસાદ્ ભીતા ન ચાચલન્ ॥ ૫૨ ॥