શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૧૦.૮૭

શ્રીપરીક્ષિદુવાચ
બ્રહ્મન્ બ્રહ્મણ્યનિર્દેશ્યે નિર્ગુણે ગુણવૃત્તયઃ ।
કથં ચરન્તિ શ્રુતયઃ સાક્ષાત્ સદસતઃ પરે ॥ ૧ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
બુદ્ધીન્દ્રિયમનઃપ્રાણાન્ જનાનામસૃજત્ પ્રભુઃ ।
માત્રાર્થં ચ ભવાર્થં ચ આત્મનેઽકલ્પનાય ચ ॥ ૨ ॥

સૈષા હ્યુપનિષદ્ બ્રાહ્મી પૂર્વેશાં પૂર્વજૈર્ધૃતા ।
શ્રદ્ધયા ધારયેદ્ યસ્તાં ક્ષેમં ગચ્છેદકિઞ્ચનઃ ॥ ૩ ॥

અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ ગાથાં નારાયણાન્વિતામ્ ।
નારદસ્ય ચ સંવાદમૃષેર્નારાયણસ્ય ચ ॥ ૪ ॥

એકદા નારદો લોકાન્ પર્યટન્ ભગવત્પ્રિયઃ ।
સનાતનમૃષિં દ્રષ્ટું યયૌ નારાયણાશ્રમમ્ ॥ ૫ ॥

યો વૈ ભારતવર્ષેઽસ્મિન્ ક્ષેમાય સ્વસ્તયે નૃણામ્ ।
ધર્મજ્ઞાનશમોપેતમાકલ્પાદાસ્થિતસ્તપઃ ॥ ૬ ॥

તત્રોપવિષ્ટમૃષિભિઃ કલાપગ્રામવાસિભિઃ ।
પરીતં પ્રણતોઽપૃચ્છદિદમેવ કુરૂદ્વહ ॥ ૭ ॥

તસ્મૈ હ્યવોચદ્ ભગવાનૃષીણાં શૃણ્વતામિદમ્ ।
યો બ્રહ્મવાદઃ પૂર્વેષાં જનલોકનિવાસિનામ્ ॥ ૮ ॥

શ્રીભગવાનુવાચ
સ્વાયમ્ભુવ બ્રહ્મસત્રં જનલોકેઽભવત્ પુરા ।
તત્રસ્થાનાં માનસાનાં મુનીનામૂર્ધ્વરેતસામ્ ॥ ૯ ॥

શ્વેતદ્વીપં ગતવતિ ત્વયિ દ્રષ્ટું તદીશ્વરમ્ ।
બ્રહ્મવાદઃ સુસંવૃત્તઃ શ્રુતયો યત્ર શેરતે ।
તત્ર હાયમભૂત્ પ્રશ્નસ્ત્વં માં યમનુપૃચ્છસિ ॥ ૧૦ ॥

તુલ્યશ્રુતતપઃશીલાસ્તુલ્યસ્વીયારિમધ્યમાઃ ।
અપિ ચક્રુઃ પ્રવચનમેકં શુશ્રૂષવોઽપરે ॥ ૧૧ ॥

શ્રીસનન્દન ઉવાચ
સ્વસૃષ્ટમિદમાપીય શયાનં સહ શક્તિભિઃ ।
તદન્તે બોધયાં ચક્રુસ્તલ્લિઙ્ગૈઃ શ્રુતયઃ પરમ્ ॥ ૧૨ ॥

યથા શયાનં સંરાજં વન્દિનસ્તત્પરાક્રમૈઃ ।
પ્રત્યૂષેઽભેત્ય સુશ્લોકૈર્બોધયન્ત્યનુજીવિનઃ ॥ ૧૩ ॥

શ્રીશ્રુતય ઊચુઃ
જય જય જહ્યજામજિત દોષગૃભીતગુણાં
ત્વમસિ યદાત્મના સમવરુદ્ધસમસ્તભગઃ ।
અગજગદોકસામખિલશક્ત્યવબોધક તે
ક્વચિદજયાત્મના ચ ચરતોઽનુચરેન્નિગમઃ ॥ ૧૪ ॥

બૃહદુપલબ્ધમેતદવયન્ત્યવશેષતયા
યત ઉદયાસ્તમયૌ વિકૃતેર્મૃદિ વાવિકૃતાત્ ।
અત ઋષયો દધુસ્ત્વયિ મનોવચનાચરિતં
કથમયથા ભવન્તિ ભુવિ દત્તપદાનિ નૃણામ્ ॥ ૧૫ ॥

ઇતિ તવ સૂરયસ્ત્ર્યધિપતેઽખિલલોકમલ-ક્ષપણકથામૃતાબ્ધિમવગાહ્ય તપાંસિ જહુઃ । કિમુત પુનઃ સ્વધામવિધુતાશયકાલગુણાઃપરમ ભજન્તિ યે પદમજસ્રસુખાનુભવમ્ ॥ ૧૬ ॥

દૃતય ઇવ શ્વસન્ત્યસુભૃતો યદિ તેઽનુવિધા
મહદહમાદયોઽણ્ડમસૃજન્ યદનુગ્રહતઃ ।
પુરુષવિધોઽન્વયોઽત્ર ચરમોઽન્નમયાદિષુ યઃ
સદસતઃ પરં ત્વમથ યદેષ્વવશેષમૃતમ્ ॥ ૧૭ ॥

ઉદરમુપાસતે ય ઋષિવર્ત્મસુ કૂર્પદૃશઃ
પરિસરપદ્ધતિં હૃદયમારુણયો દહરમ્ ।
તત ઉદગાદનન્ત તવ ધામ શિરઃ પરમં
પુનરિહ યત્ સમેત્ય ન પતન્તિ કૃતાન્તમુખે ॥ ૧૮ ॥

સ્વકૃતવિચિત્રયોનિષુ વિશન્નિવ હેતુતયા
તરતમતશ્ચકાસ્સ્યનલવત્ સ્વકૃતાનુકૃતિઃ ।
અથ વિતથાસ્વમૂષ્વવિતથં તવ ધામ સમં
વિરજધિયોઽનુયન્ત્યભિવિપણ્યવ એકરસમ્ ॥ ૧૯ ॥

સ્વકૃતપુરેષ્વમીષ્વબહિરન્તરસંવરણં
તવ પુરુષં વદન્ત્યખિલશક્તિધૃતોંઽશકૃતમ્ ।
ઇતિ નૃગતિં વિવિચ્ય કવયો નિગમાવપનં
ભવત ઉપાસતેઽઙ્ઘ્રિમભવં ભુવિ વિશ્વસિતાઃ ॥ ૨૦ ॥

દુરવગમાત્મતત્ત્વનિગમાય તવાત્તતનો-
શ્ચરિતમહામૃતાબ્ધિપરિવર્તપરિશ્રમણાઃ ।
ન પરિલષન્તિ કેચિદપવર્ગમપીશ્વર તે
ચરણસરોજહંસકુલસઙ્ગવિસૃષ્ટગૃહાઃ ॥ ૨૧ ॥

ત્વદનુપથં કુલાયમિદમાત્મસુહૃત્પ્રિયવ-
ચ્ચરતિ તથોન્મુખે ત્વયિ હિતે પ્રિય આત્મનિ ચ ।
ન બત રમન્ત્યહો અસદુપાસનયાત્મહનો
યદનુશયા ભ્રમન્ત્યુરુભયે કુશરીરભૃતઃ ॥ ૨૨ ॥

નિભૃતમરુન્મનોઽક્ષદૃઢયોગયુજો હૃદિ ય-
ન્મુનય ઉપાસતે તદરયોઽપિ યયુઃ સ્મરણાત્ ।
સ્ત્રિય ઉરગેન્દ્રભોગભુજદણ્ડવિષક્તધિયો
વયમપિ તે સમાઃ સમદૃશોઽઙ્ઘ્રિસરોજસુધાઃ ॥ ૨૩ ॥

ક ઇહ નુ વેદ બતાવરજન્મલયોઽગ્રસરં
યત ઉદગાદૃષિર્યમનુ દેવગણા ઉભયે ।
તર્હિ ન સન્ન ચાસદુભયં ન ચ કાલજવઃ
કિમપિ ન તત્ર શાસ્ત્રમવકૃષ્ય શયીત યદા ॥ ૨૪ ॥

જનિમસતઃ સતો મૃતિમુતાત્મનિ યે ચ ભિદાં
વિપણમૃતં સ્મરન્ત્યુપદિશન્તિ ત આરુપિતૈઃ ।
ત્રિગુણમયઃ પુમાનિતિ ભિદા યદબોધકૃતા
ત્વયિ ન તતઃ પરત્ર સ ભવેદવબોધરસે ॥ ૨૫ ॥

સદિવ મનસ્ત્રિવૃત્ત્વયિ વિભાત્યસદામનુજાત્
સદભિમૃશન્ત્યશેષમિદમાત્મતયાત્મવિદઃ ।
ન હિ વિકૃતિં ત્યજન્તિ કનકસ્ય તદાત્મતયા
સ્વકૃતમનુપ્રવિષ્ટમિદમાત્મતયાવસિતમ્ ॥ ૨૬ ॥

તવ પરિ યે ચરન્ત્યખિલસત્ત્વનિકેતતયા
ત ઉત પદાક્રમન્ત્યવિગણય્ય શિરો નિર્ઋતેઃ ।
પરિવયસે પશૂનિવ ગિરા વિબુધાનપિ તાં-
સ્ત્વયિ કૃતસૌહૃદાઃ ખલુ પુનન્તિ ન યે વિમુખાઃ ॥ ૨૭ ॥

ત્વમકરણઃ સ્વરાડખિલકારકશક્તિધર-
સ્તવ બલિમુદ્વહન્તિ સમદન્ત્યજયાનિમિષાઃ ।
વર્ષભુજોઽખિલક્ષિતિપતેરિવ વિશ્વસૃજો
વિદધતિ યત્ર યે ત્વધિકૃતા ભવતશ્ચકિતાઃ ॥ ૨૮ ॥

સ્થિરચરજાતયઃ સ્યુરજયોત્થનિમિત્તયુજો
વિહર ઉદીક્ષયા યદિ પરસ્ય વિમુક્ત તતઃ ।
ન હિ પરમસ્ય કશ્ચિદપરો ન પરશ્ચ ભવેદ્
વિયત ઇવાપદસ્ય તવ શૂન્યતુલાં દધતઃ ॥ ૨૯ ॥

અપરિમિતા ધ્રુવાસ્તનુભૃતો યદિ સર્વગતા-
સ્તર્હિ ન શાસ્યતેતિ નિયમો ધ્રુવ નેતરથા ।
અજનિ ચ યન્મયં તદવિમુચ્ય નિયન્તૃ ભવેત્
સમમનુજાનતાં યદમતં મતદુષ્ટતયા ॥ ૩૦ ॥

ન ઘટત ઉદ્ભવઃ પ્રકૃતિપૂરુષયોરજયો-
રુભયયુજા ભવન્ત્યસુભૃતો જલબુદ્બુદવત્ ।
ત્વયિ ત ઇમે તતો વિવિધનામગુણૈઃ પરમે
સરિત ઇવાર્ણવે મધુનિ લિલ્યુરશેષરસાઃ ॥ ૩૧ ॥

નૃષુ તવ મયયા ભ્રમમમીષ્વવગત્ય ભૃશં
ત્વયિ સુધિયોઽભવે દધતિ ભાવમનુપ્રભવમ્ ।
કથમનુવર્તતાં ભવભયં તવ યદ્ ભ્રુકુટિઃ
સૃજતિ મુહુસ્ત્રિનેમિરભવચ્છરણેષુ ભયમ્ ॥ ૩૨ ॥

વિજિતહૃષીકવાયુભિરદાન્તમનસ્તુરગં
ય ઇહ યતન્તિ યન્તુમતિલોલમુપાયખિદઃ ।
વ્યસનશતાન્વિતાઃ સમવહાય ગુરોશ્ચરણં
વણિજ ઇવાજ સન્ત્યકૃતકર્ણધરા જલધૌ ॥ ૩૩ ॥

સ્વજનસુતાત્મદારધનધામધરાસુરથૈ-
સ્ત્વયિ સતિ કિં નૃણાં શ્રયત આત્મનિ સર્વરસે ।
ઇતિ સદજાનતાં મિથુનતો રતયે ચરતાં
સુખયતિ કો ન્વિહ સ્વવિહતે સ્વનિરસ્તભગે ॥ ૩૪ ॥

ભુવિ પુરુપુણ્યતીર્થસદનાન્યૃષયો વિમદા-
સ્ત ઉત ભવત્પદામ્બુજહૃદોઽઘભિદઙ્ઘ્રિજલાઃ ।
દધતિ સકૃન્મનસ્ત્વયિ ય આત્મનિ નિત્યસુખે
ન પુનરુપાસતે પુરુષસારહરાવસથાન્ ॥ ૩૫ ॥

સત ઇદમુત્થિતં સદિતિ ચેન્નનુ તર્કહતં
વ્યભિચરતિ ક્વ ચ ક્વ ચ મૃષા ન તથોભયયુક્ ।
વ્યવહૃતયે વિકલ્પ ઇષિતોઽન્ધપરમ્પરયા
ભ્રમયતિ ભારતી ત ઉરુવૃત્તિભિરુક્થજડાન્ ॥ ૩૬ ॥

ન યદિદમગ્ર આસ ન ભવિષ્યદતો નિધના-
દનુમિતમન્તરા ત્વયિ વિભાતિ મૃષૈકરસે ।
અત ઉપમીયતે દ્રવિણજાતિવિકલ્પપથૈ-
ર્વિતથમનોવિલાસમૃતમિત્યવયન્ત્યબુધાઃ ॥ ૩૭ ॥

સ યદજયા ત્વજામનુશયીત ગુણાંશ્ચ જુષન્
ભજતિ સરૂપતાં તદનુ મૃત્યુમપેતભગઃ ।
ત્વમુત જહાસિ તામહિરિવ ત્વચમાત્તભગો
મહસિ મહીયસેઽષ્ટગુણિતેઽપરિમેયભગઃ ॥ ૩૮ ॥

યદિ ન સમુદ્ધરન્તિ યતયો હૃદિ કામજટા
દુરધિગમોઽસતાં હૃદિ ગતોઽસ્મૃતકણ્ઠમણિઃ ।
અસુતૃપયોગિનામુભયતોઽપ્યસુખં ભગવ-
ન્નનપગતાન્તકાદનધિરૂઢપદાદ્ ભવતઃ ॥ ૩૯ ॥

ત્વદવગમી ન વેત્તિ ભવદુત્થશુભાશુભયો-
ર્ગુણવિગુણાન્વયાંસ્તર્હિ દેહભૃતાં ચ ગિરઃ ।
અનુયુગમન્વહં સગુણ ગીતપરમ્પરયા
શ્રવણભૃતો યતસ્ત્વમપવર્ગગતિર્મનુજૈઃ ॥ ૪૦ ॥

દ્યુપતય એવ તે ન યયુરન્તમનન્તતયાત્વમપિ યદન્તરાણ્ડનિચયા નનુ સાવરણાઃ । ખ ઇવ રજાંસિ વાન્તિ વયસા સહ યચ્છ્રુતય-સ્ત્વયિ હિ ફલન્ત્યતન્નિરસનેન ભવન્નિધનાઃ ॥ ૪૧ ॥

શ્રીભગવાનુવાચ
ઇત્યેતદ્ બ્રહ્મણઃ પુત્રા આશ્રુત્યાત્માનુશાસનમ્ ।
સનન્દનમથાનર્ચુઃ સિદ્ધા જ્ઞાત્વાત્મનો ગતિમ્ ॥ ૪૨ ॥

ઇત્યશેષસમામ્નાયપુરાણોપનિષદ્રસઃ ।
સમુદ્ધૃતઃ પૂર્વજાતૈર્વ્યોમયાનૈર્મહાત્મભિઃ ॥ ૪૩ ॥

ત્વં ચૈતદ્ બ્રહ્મદાયાદ શ્રદ્ધયાત્માનુશાસનમ્ ।
ધારયંશ્ચર ગાં કામં કામાનાં ભર્જનં નૃણામ્ ॥ ૪૪ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
એવં સ ઋષિણાદિષ્ટં ગૃહીત્વા શ્રદ્ધયાત્મવાન્ ।
પૂર્ણઃ શ્રુતધરો રાજન્નાહ વીરવ્રતો મુનિઃ ॥ ૪૫ ॥

શ્રીનારદ ઉવાચ
નમસ્તસ્મૈ ભગવતે કૃષ્ણાયામલકીર્તયે ।
યો ધત્તે સર્વભૂતાનામભવાયોશતીઃ કલાઃ ॥ ૪૬ ॥

ઇત્યાદ્યમૃષિમાનમ્ય તચ્છિષ્યાંશ્ચ મહાત્મનઃ ।
તતોઽગાદાશ્રમં સાક્ષાત્ પિતુર્દ્વૈપાયનસ્ય મે ॥ ૪૭ ॥

સભાજિતો ભગવતા કૃતાસનપરિગ્રહઃ ।
તસ્મૈ તદ્ વર્ણયામાસ નારાયણમુખાચ્છ્રુતમ્ ॥ ૪૮ ॥

ઇત્યેતદ્ વર્ણિતં રાજન્ યન્નઃ પ્રશ્ન: કૃતસ્ત્વયા ।
યથા બ્રહ્મણ્યનિર્દેશ્યે નિર્ગુણેઽપિ મનશ્ચરેત્ ॥ ૪૯ ॥

યોઽસ્યોત્પ્રેક્ષક આદિમધ્યનિધને યોઽવ્યક્તજીવેશ્વરો
યઃ સૃષ્ટ્વેદમનુપ્રવિશ્ય ઋષિણા ચક્રે પુરઃ શાસ્તિ તાઃ ।
યં સમ્પદ્ય જહાત્યજામનુશયી સુપ્તઃ કુલાયં યથા
તં કૈવલ્યનિરસ્તયોનિમભયં ધ્યાયેદજસ્રં હરિમ્ ॥ ૫૦ ॥