ॐ श्री परमात्मने नमः
अथ पञ्चमोऽध्यायः ।
कर्मसन्न्यासयोगः अर्जुन उवाच
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ 1 ॥
- अर्जुन (arjuna)Arjuna
- उवाच (uvāca)said
- संन्यासं (saṃnyāsaṃ)renunciation
- कर्मणां (karmaṇāṃ)of actions
- कृष्ण (kṛṣṇa)O Krishna
- पुनः (punaḥ)again
- योगं (yogaṃ)performance of actions
- च (ca)and
- शंससि (śaṃsasi)you praise
- यत् (yat)which
- श्रेयः (śreyaḥ)better
- एतयोः (etayoḥ)of these two
- एकं (ekaṃ)one
- तत् (tat)that
- मे (me)to me
- ब्रूहि (brūhi)tell
- सुनिश्चितम् (suniścitam)conclusively
श्रीभगवानुवाच
तयोस्तु कर्मसन्न्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ 2 ॥
- श्रीभगवानुवाच (śrībhagavānuvāca)The Blessed Lord said (śrī:blessed | bhagavān:Lord | uvāca:said)
- संन्यासः (saṃnyāsaḥ)renunciation
- कर्मयोगः (karmayogaḥ)YOGA of action (karma:action | yogaḥ:YOGA)
- च (ca)and
- निःश्रेयसकरौ (niḥśreyasakarau)lead to highest bliss (niḥśreyasa:highest bliss | karau:lead to)
- उभौ (ubhau)both
- तयोः (tayoḥ)of the two
- तु (tu)but
- कर्मसंन्यासात् (karmasaṃnyāsāt)than renunciation of action (karma:action | saṃnyāsāt:than renunciation)
- कर्मयोगः (karmayogaḥ)YOGA of action (karma:action | yogaḥ:YOGA)
- विशिष्यते (viśiṣyate)is superior
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ 3 ॥
- ज्ञेयः (jñeyaḥ)should be known
- स (sa)he
- नित्यसंन्यासी (nityasaṃnyāsī)perpetual renunciant (nitya:perpetual | saṃnyāsī:renunciant)
- यः (yaḥ)who
- न (na)not
- द्वेष्टि (dveṣṭi)hates
- न (na)not
- काङ्क्षति (kāṅkṣati)desires
- निर्द्वन्द्वः (nirdvandvaḥ)free from dualities (niḥ:free from | dvandva:dualities)
- हि (hi)indeed
- महाबाहो (mahābāho)O mighty-armed (mahā:great | bāho:armed)
- सुखम् (sukham)easily
- बन्धात् (bandhāt)from bondage
- प्रमुच्यते (pramucyate)is set free
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ 4 ॥
- साङ्ख्ययोगौ (sāṅkhyayogau)Sankhya and Yoga (sāṅkhya:Sankhya | yogau:and Yoga)
- पृथक् (pṛthak)distinct
- बालाः (bālāḥ)children
- प्रवदन्ति (pravadanti)speak
- न (na)not
- पण्डिताः (paṇḍitāḥ)the wise
- एकम् (ekam)one
- अपि (api)even
- आस्थितः (āsthitaḥ)established
- सम्यक् (samyak)truly
- उभयोः (ubhayor)of both
- विन्दते (vindate)obtains
- फलम् (phalam)fruits
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ 5 ॥
- यत् (yat)which
- साङ्ख्यैः (sāṅkhyaiḥ)by the SANKHYAS
- प्राप्यते (prāpyate)is reached
- स्थानं (sthānaṃ)place
- तत् (tat)that
- योगैः (yogaiḥ)by the YOGINS
- अपि (api)also
- गम्यते (gamyate)is reached
- एकं (ekaṃ)one
- साङ्ख्यं (sāṅkhyaṃ)SANKHYA
- च (ca)and
- योगं (yogaṃ)YOGA
- च (ca)and
- यः (yaḥ)who
- पश्यति (paśyati)sees
- स (sa)he
- पश्यति (paśyati)sees
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ 6 ॥
- संन्यासः (saṃnyāsaḥ)renunciation
- तु (tu)but
- महाबाहो (mahābāho)O mighty-armed (mahā:great | bāho:armed)
- दुःखम् (duḥkham)hard
- आप्तुम् (āptum)to attain
- अयोगतः (ayogataḥ)without yoga (a:without | yogataḥ:from yoga)
- योगयुक्तः (yogayuktaḥ)yoga-harmonised (yoga:yoga | yuktaḥ:harmonised)
- मुनिः (muniḥ)sage
- ब्रह्म (brahma)Brahman
- न (na)not
- चिरेण (cireṇa)quickly
- अधिगच्छति (adhigacchati)attains
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ 7 ॥
- योगयुक्तः (yogayuktaḥ)devoted to the Path-of-action (yoga:Path-of-action | yuktaḥ:devoted)
- विशुद्धात्मा (viśuddhātmā)whose mind is quite pure (viśuddha:quite pure | ātmā:mind)
- विजितात्मा (vijitātmā)who has conquered the self (vijita:conquered | ātmā:self)
- जितेन्द्रियः (jitendriyaḥ)who has subdued his senses (jita:subdued | indriyaḥ:senses)
- सर्वभूतात्मभूतात्मा (sarvabhūtātmabhūtātmā)who realises his Self as the Self in all beings (sarva:all | bhūta:beings | ātma:Self | bhūta:beings | ātmā:Self)
- कुर्वन् (kurvan)though acting
- अपि (api)even though
- न (na)not
- लिप्यते (lipyate)is tainted
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥ 8 ॥
- न (na)not
- एव (eva)indeed
- किञ्चित् (kiñcit)anything
- करोमि (karomi)I do
- इति (iti)thus
- युक्तः (yuktaḥ)harmonised
- मन्येत (manyeta)would think
- तत्त्ववित् (tattvavit)knower of Truth (tattva:Truth | vit:knower)
- पश्यन् (paśyan)seeing
- शृण्वन् (śṛṇvan)hearing
- स्पृशन् (spṛśan)touching
- जिघ्रन् (jighran)smelling
- अश्नन् (aśnan)eating
- गच्छन् (gacchan)going
- स्वपन् (svapan)sleeping
- श्वसन् (śvasan)breathing
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ 9 ॥
- प्रलपन (pralapan)speaking
- विसृजन (visṛjan)letting go
- गृह्णन् (gṛhṇan)seizing
- उन्मिषन् (unmiṣan)opening the eyes
- निमिषन् (nimiṣan)closing the eyes
- अपि (api)also
- इन्द्रियाणि (indriyāṇi)senses
- इन्द्रियार्थेषु (indriyārtheṣu)among the sense-objects (indriya:sense | artheṣu:among the objects)
- वर्तन्त (vartanta)move
- इति (iti)thus
- धारयन् (dhārayan)convinced
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ 10 ॥
- ब्रह्मणि (brahmaṇi)to Brahman
- आधाय (ādhāya)placing
- कर्माणि (karmāṇi)actions
- सङ्गं (saṅgam)attachment
- त्यक्त्वा (tyaktvā)abandoning
- करोति (karoti)does
- यः (yaḥ)who
- लिप्यते (lipyate)is tainted
- न (na)not
- स (sa)he
- पापेन (pāpena)by sin
- पद्मपत्रम् (padmapatram)lotus leaf (padma:lotus | patram:leaf)
- इव (iva)like
- अम्भसा (ambhasā)by water
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ 11 ॥
- कायेन (kāyena)by the body
- मनसा (manasā)by the mind
- बुद्ध्या (buddhyā)by the intellect
- केवलैः (kevalaiḥ)merely
- इन्द्रियैः (indriyaiḥ)by the senses
- अपि (api)also
- योगिनः (yoginaḥ)yogis
- कर्म (karma)actions
- कुर्वन्ति (kurvanti)perform
- सङ्गं (saṅgam)attachment
- त्यक्त्वा (tyaktvā)having abandoned
- आत्मशुद्धये (ātmaśuddhaye)for purification of the self (ātma:self | śuddhaye:for purification)
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ 12 ॥
- युक्तः (yuktaḥ)united
- कर्मफलं (karmaphalaṃ)fruit of action (karma:action | phalaṃ:fruit)
- त्यक्त्वा (tyaktvā)having abandoned
- शान्तिम् (śāntim)peace
- आप्नोति (āpnoti)attains
- नैष्ठिकीम् (naiṣṭhikīm)eternal
- अयुक्तः (ayuktaḥ)non-united
- कामकारेण (kāmakāreṇa)impelled by desire (kāma:desire | kāreṇa:impelled by)
- फले (phale)in the fruit
- सक्तः (saktaḥ)attached
- निबध्यते (nibadhyate)is bound
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ 13 ॥
- सर्वकर्माणि (sarvakarmāṇi)all actions (sarva:all | karmāṇi:actions)
- मनसा (manasā)by the mind
- संन्यस्य (saṃnyasya)renouncing
- आस्ते (āste)rests
- सुखं (sukhaṃ)happily
- वशी (vaśī)self-controlled
- नवद्वारे (navadvāre)in the nine-gate (nava:nine | dvāre:gate)
- पुरे (pure)in the city
- देही (dehī)the embodied one
- नैव (naiva)neither
- कुर्वन् (kurvan)acting
- न (na)nor
- कारयन् (kārayan)causing to act
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ 14 ॥
- न (na)not
- कर्तृत्वं (kartṛtvaṃ)agency
- न (na)not
- कर्माणि (karmāṇi)actions
- लोकस्य (lokasya)of the world
- सृजति (sṛjati)creates
- प्रभुः (prabhuḥ)the Lord
- न (na)not
- कर्मफलसंयोगं (karmaphalasaṃyogaṃ)union with fruits of actions (karma:actions | phala:fruits | saṃyogaṃ:union)
- स्वभावः (svabhāvaḥ)Nature
- तु (tu)but
- प्रवर्तते (pravartate)acts
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ 15 ॥
- न (na)not
- आदत्ते (ādatte)takes
- कस्यचित् (kasyacit)of anyone
- पापं (pāpaṃ)sin
- न (na)not
- च (ca)and
- एव (eva)indeed
- सुकृतं (sukṛtaṃ)merit
- विभुः (vibhuḥ)the Lord
- अज्ञानेन (ajñānena)by ignorance
- आवृतं (āvṛtaṃ)covered
- ज्ञानं (jñānaṃ)knowledge
- तेन (tena)thereby
- मुह्यन्ति (muhyanti)are deluded
- जन्तवः (jantavaḥ)beings
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ 16 ॥
- ज्ञानेन (jñānena)by knowledge
- तु (tu)but
- तत् (tat)that
- अज्ञानं (ajñānaṃ)ignorance
- येषां (yeṣām)whose
- नाशितम् (nāśitam)destroyed
- आत्मनः (ātmanaḥ)of the self
- तेषाम् (teṣām)to them
- आदित्यवत् (ādityavat)like the sun (āditya:sun | vat:like)
- ज्ञानं (jñānaṃ)knowledge
- प्रकाशयति (prakāśayati)reveals
- तत् (tat)that
- परम् (param)supreme
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ 17 ॥
- तद्बुद्धयः (tadbuddhayaḥ)those with intellect absorbed in That (tat:that | buddhayaḥ:intellects)
- तदात्मानः (tadātmānaḥ)those whose Self is That (tat:that | ātmānaḥ:selves)
- तन्निष्ठाः (tanniṣṭhāḥ)established in That (tat:that | niṣṭhāḥ:established)
- तत्परायणाः (tatparāyaṇāḥ)with That as Supreme Goal (tat:that | parāyaṇāḥ:supreme goal)
- गच्छन्ति (gacchanti)they go
- अपुनरावृत्तिं (apunarāvṛttiṃ)no return (a:no | punarāvṛttiṃ:return)
- ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः (jñānanirdhūtakalmaṣāḥ)sins dispelled by Knowledge (jñāna:knowledge | nirdhūta:dispelled | kalmaṣāḥ:sins)
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ 18 ॥
- विद्याविनयसम्पन्ने (vidyāvinayasampanne)endowed with knowledge and humility (vidyā:knowledge | vinaya:humility | sampanne:endowed with)
- ब्राह्मणे (brāhmaṇe)in a Brahmana
- गवि (gavi)in a cow
- हस्तिनि (hastini)in an elephant
- शुनि (śuni)in a dog
- च (ca)and
- एव (eva)indeed
- श्वपाके (śvapāke)in an outcaste
- च (ca)and
- पण्डिताः (paṇḍitāḥ)sages
- समदर्शिनः (samadarśinaḥ)with an equal eye (sama:equal | darśinaḥ:seeing)
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ 19 ॥
- इह (iha)here
- एव (eva)indeed
- तैः (taiḥ)by them
- जितः (jitaḥ)conquered
- सर्गः (sargaḥ)creation
- येषाम् (yeṣām)whose
- साम्ये (sāmye)in equality
- स्थितं (sthitaṃ)established
- मनः (manaḥ)mind
- निर्दोषं (nirdoṣaṃ)spotless
- हि (hi)indeed
- समं (samaṃ)equal
- ब्रह्म (brahma)Brahman
- तस्मात् (tasmāt)therefore
- ब्रह्मणि (brahmaṇi)in Brahman
- ते (te)they
- स्थिताः (sthitāḥ)established
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥ 20 ॥
- न (na)not
- प्रहृष्येत् (prahṛṣyet)should rejoice
- प्रियं (priyaṃ)pleasant
- प्राप्य (prāpya)obtaining
- नोद्विजेत् (nodvijet)should not grieve
- प्राप्य (prāpya)obtaining
- च (ca)and
- अप्रियं (apriyam)unpleasant
- स्थिरबुद्धिः (sthirabuddhiḥ)steady intellect (sthira:steady | buddhiḥ:intellect)
- असम्मूढः (asammūḍhaḥ)undeluded
- ब्रह्मविद् (brahmavid)knower of Brahman (brahma:Brahman | vid:knower)
- ब्रह्मणि (brahmaṇi)in Brahman
- स्थितः (sthitaḥ)resting
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ 21 ॥
- बाह्यस्पर्शेषु (bāhyasparśeṣu)in external contacts (bāhya:external | sparśeṣu:in contacts)
- असक्तात्मा (asaktātmā)unattached self (asakta:unattached | ātmā:self)
- विन्दति (vindati)finds
- आत्मनि (ātmani)in the Self
- यत् (yat)which
- सुखम् (sukham)happiness
- स (sa)he
- ब्रह्मयोगयुक्तात्मा (brahmayogayuktātmā)self engaged in Brahman meditation (brahma:Brahman | yoga:meditation | yukta:engaged | ātmā:self)
- सुखम् (sukham)happiness
- अक्षयम् (akṣayam)endless
- अश्नुते (aśnute)attains
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ 22 ॥
- ये (ye)those who
- हि (hi)indeed
- संस्पर्शजा (saṃsparśajā)born of contacts (saṃsparśa:contacts | jā:born of)
- भोगाः (bhogāḥ)enjoyments
- दुःखयोनयः (duḥkhayonayaḥ)sources of pain (duḥkha:pain | yonayaḥ:sources)
- एव (eva)only
- ते (te)they
- आद्यन्तवन्तः (ādyantavantaḥ)having beginning and end (ādi:beginning | anta:end | vantaḥ:having)
- कौन्तेय (kaunteya)O son of Kunti (kunti:Kunti | eya:son of)
- न (na)not
- तेषु (teṣu)in them
- रमते (ramate)rejoices
- बुधः (budhaḥ)the wise
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ 23 ॥
- शक्नोति (śaknoti)is able
- इह (iha)here
- एव (eva)indeed
- यः (yaḥ)who
- सोढुं (soḍhum)to withstand
- प्राक् (prāk)before
- शरीरविमोक्षणात् (śarīravimokṣaṇāt)before liberation from the body (śarīra:body | vimokṣaṇāt:from liberation)
- कामक्रोधोद्भवम् (kāmakrodhodbhavam)born of desire and anger (kāma:desire | krodha:anger | udbhavam:born of)
- वेगं (vegam)impulse
- स (sa)he
- युक्तः (yuktaḥ)is a yogin
- स (sa)he
- सुखी (sukhī)happy
- नरः (naraḥ)man
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ 24 ॥
- यः (yaḥ)who
- अन्तःसुखः (antaḥsukhaḥ)happy within (antaḥ:within | sukhaḥ:happy)
- अन्तरारामः (antarārāmaḥ)rejoices within (antar:within | ārāmaḥ:rejoices)
- तथा (tathā)thus
- अन्तर्ज्योतिः (antarjyotiḥ)illuminated within (antar:within | jyotiḥ:light)
- एव (eva)indeed
- यः (yaḥ)who
- सः (saḥ)he
- योगी (yogī)yogi
- ब्रह्मनिर्वाणम् (brahmanirvāṇam)Absolute Freedom (brahma:absolute | nirvāṇam:freedom)
- ब्रह्मभूतः (brahmabhūtaḥ)becoming Brahman (brahma:Brahman | bhūtaḥ:becoming)
- अधिगच्छति (adhigacchati)attains
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ 25 ॥
- लभन्ते (labhante)obtain
- ब्रह्मनिर्वाणम् (brahmanirvāṇam)Absolute Freedom (brahma:absolute | nirvāṇam:freedom)
- ऋषयः (ṛṣayaḥ)Rishis
- क्षीणकल्मषाः (kṣīṇakalmaṣāḥ)whose sins are destroyed (kṣīṇa:destroyed | kalmaṣāḥ:sins)
- छिन्नद्वैधाः (chinnadvaidhāḥ)whose dualities are torn (chinna:torn | dvaidhāḥ:dualities)
- यतात्मानः (yatātmānaḥ)self-controlled (yata:controlled | ātmānaḥ:selves)
- सर्वभूतहिते (sarvabhūtahite)welfare of all beings (sarva:all | bhūta:beings | hite:welfare)
- रताः (ratāḥ)intent
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ 26 ॥
- कामक्रोधवियुक्तानां (kāmakrodhaviyuktānāṃ)free from desire and anger (kāma:desire | krodha:anger | viyuktānāṃ:free from)
- यतीनां (yatīnām)of the ascetics
- यतचेतसाम् (yatacetasām)of controlled minds (yata:controlled | cetasām:of minds)
- अभितः (abhitaḥ)on all sides
- ब्रह्मनिर्वाणं (brahmanirvāṇam)Brahmic bliss (brahma:Brahman | nirvāṇam:bliss)
- वर्तते (vartate)exists
- विदितात्मनाम् (viditātmanām)of those who realized the Self (vidita:realized | ātmanām:of the Self)
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ 27 ॥
- स्पर्शान् (sparśān)contacts
- कृत्वा (kṛtvā)having done
- बहि:बाह्यान् (bahirbāhyān)external (bahis:outside | bāhyān:external)
- चक्षु:च (cakṣuśca)and the eyes (cakṣuḥ:eyes | ca:and)
- एव (eva)indeed
- अन्तरे (antare)between
- भ्रुवोः (bhruvoḥ)of the eyebrows
- प्राणापानौ (prāṇāpānau)inhalation and exhalation (prāṇa:inhalation | apāna:exhalation)
- समौ (samau)equal
- कृत्वा (kṛtvā)having made
- नासाभ्यन्तरचारिणौ (nāsābhyantaracāriṇau)moving within the nostrils (nāsā:nostrils | abhyantara:within | cāriṇau:moving)
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ 28 ॥
- यत (yata)controlled
- इन्द्रिय (indriya)senses
- मन (mana)mind
- बुद्धि (buddhi)intellect
- मुनिः (muniḥ)sage
- मोक्षपरायणः (mokṣaparāyaṇaḥ)having liberation as goal (mokṣa:liberation | parāyaṇaḥ:having as goal)
- विगत (vigata)free from
- इच्छा (icchā)desire
- भय (bhaya)fear
- क्रोध (krodha)anger
- यः (yaḥ)who
- सदा (sadā)always
- मुक्त (mukta)liberated
- एव (eva)indeed
- सः (saḥ)he
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ 29 ॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसन्न्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥5 ॥
