Brahman (Universal Consciousness)

ৱিৱেক চূডামণি

(Vivekachudamani in Assamese)

Adi Shankaracharya

Also known as sarvavedantasiddhantagocaram tamagocaram

Language:Sanskrit
Translation:English

The Vivekachudamani, meaning the Crest-Jewel of Discrimination, is a profound philosophical treatise attributed to the great Advaita Vedanta philosopher Adi Shankaracharya. Unlike devotional hymns directed toward a singular deity, this text serves as a manual for spiritual liberation, focusing on the discernment between the eternal Self and the transient material world. By contemplating its verses, a seeker is guided through the stages of self-inquiry and the realization of non-duality. Chanting or studying this work helps eliminate ignorance, dissolve mental anxieties, and establish the practitioner in the ultimate bliss of Brahman, leading to final liberation from the cycle of samsara.

Read In:
DevanagariGujaratiBengaliAssameseOdiaTeluguTamilKannadaMalayalamEnglish (IAST)
Reading depth
Lyrics
#of 578
সৰ্ৱৱেদান্তসিদ্ধান্তগোচৰং তমগোচৰম্ ।
গোৱিন্দং পৰমানন্দং সদ্গুৰুং প্ৰণতোঽস্ম্যহম্ ॥ 1॥
জন্তূনাং নৰজন্ম দুৰ্লভমতঃ পুংস্ত্ৱং ততো ৱিপ্ৰতা
তস্মাদ্ৱৈদিকধৰ্মমাৰ্গপৰতা ৱিদ্ৱত্ত্ৱমস্মাত্পৰম্ ।
আত্মানাত্মৱিৱেচনং স্ৱনুভৱো ব্ৰহ্মাত্মনা সংস্থিতিঃ
মুক্তিৰ্নো শতজন্মকোটিসুকৃতৈঃ পুণ্যৈৰ্ৱিনা লভ্যতে ॥ 2॥
(পাঠভেদঃ - শতকোটিজন্মসু কৃতৈঃ)
দুৰ্লভং ত্ৰযমেৱৈতদ্দেৱানুগ্ৰহহেতুকম্ ।
মনুষ্যত্ৱং মুমুক্ষুত্ৱং মহাপুৰুষসংশ্ৰযঃ ॥ 3॥
লব্ধ্ৱা কথঞ্চিন্নৰজন্ম দুৰ্লভং (পাঠভেদঃ - কথঞ্চিন্)
তত্ৰাপি পুংস্ত্ৱং শ্ৰুতিপাৰদৰ্শনম্ ।
যস্ত্ৱাত্মমুক্তৌ ন যতেত মূঢধীঃ
স হ্যাত্মহা স্ৱং ৱিনিহন্ত্যসদ্গ্ৰহাত্ ॥ 4॥
(পাঠভেদঃ - আত্মহা স্ৱং)
ইতঃ কো ন্ৱস্তি মূঢাত্মা যস্তু স্ৱাৰ্থে প্ৰমাদ্যতি ।
দুৰ্লভং মানুষং দেহং প্ৰাপ্য তত্ৰাপি পৌৰুষম্ ॥ 5॥
ৱদন্তু শাস্ত্ৰাণি যজন্তু দেৱান্ (পাঠভেদঃ - পঠন্তু)
কুৰ্ৱন্তু কৰ্মাণি ভজন্তু দেৱতাঃ ।
আত্মৈক্যবোধেন ৱিনাপি মুক্তি- (পাঠভেদঃ - ৱিনা ৱিমুক্তিঃ ন)
ৰ্ন সিধ্যতি ব্ৰহ্মশতান্তৰেঽপি ॥ 6॥
অমৃতত্ত্ৱস্য নাশাস্তি ৱিত্তেনেত্যেৱ হি শ্ৰুতিঃ ।
ব্ৰৱীতি কৰ্মণো মুক্তেৰহেতুত্ৱং স্ফুটং যতঃ ॥ 7॥
অতো ৱিমুক্ত্যৈ প্ৰযতেত ৱিদ্ৱান্
সন্ন্যস্তবাহ্যাৰ্থসুখস্পৃহঃ সন্ ।
সন্তং মহান্তং সমুপেত্য দেশিকং
তেনোপদিষ্টাৰ্থসমাহিতাত্মা ॥ 8॥
উদ্ধৰেদাত্মনাঽঽত্মানং মগ্নং সংসাৰৱাৰিধৌ ।
যোগাৰূঢত্ৱমাসাদ্য সম্যগ্দৰ্শননিষ্ঠযা ॥ 9॥
সন্ন্যস্য সৰ্ৱকৰ্মাণি ভৱবন্ধৱিমুক্তযে ।
যত্যতাং পণ্ডিতৈৰ্ধীৰৈৰাত্মাভ্যাস উপস্থিতৈঃ ॥ 10॥
চিত্তস্য শুদ্ধযে কৰ্ম ন তু ৱস্তূপলব্ধযে ।
ৱস্তুসিদ্ধিৰ্ৱিচাৰেণ ন কিঞ্চিত্কৰ্মকোটিভিঃ ॥ 11॥
সম্যগ্ৱিচাৰতঃ সিদ্ধা ৰজ্জুতত্ত্ৱাৱধাৰণা ।
ভ্ৰান্তোদিতমহাসৰ্পভযদুঃখৱিনাশিনী ॥ 12॥
(পাঠভেদঃ - ভ্ৰান্ত্যো)
অৰ্থস্য নিশ্চযো দৃষ্টো ৱিচাৰেণ হিতোক্তিতঃ ।
ন স্নানেন ন দানেন প্ৰাণাযামশতেন ৱা ॥ 13॥
অধিকাৰিণমাশাস্তে ফলসিদ্ধিৰ্ৱিশেষতঃ ।
উপাযা দেশকালাদ্যাঃ সন্ত্যস্মিন্সহকাৰিণঃ ॥ 14॥
(পাঠভেদঃ - সন্ত্যস্যাং)
অতো ৱিচাৰঃ কৰ্তৱ্যো জিজ্ঞাসোৰাত্মৱস্তুনঃ ॥
সমাসাদ্য দযাসিন্ধুং গুৰুং ব্ৰহ্মৱিদুত্তমম্ ॥ 15॥
মেধাৱী পুৰুষো ৱিদ্ৱানূহাপোহৱিচক্ষণঃ ।
অধিকাৰ্যাত্মৱিদ্যাযামুক্তলক্ষণলক্ষিতঃ ॥ 16॥
ৱিৱেকিনো ৱিৰক্তস্য শমাদিগুণশালিনঃ ।
মুমুক্ষোৰেৱ হি ব্ৰহ্মজিজ্ঞাসাযোগ্যতা মতা ॥ 17॥
সাধনান্যত্ৰ চত্ৱাৰি কথিতানি মনীষিভিঃ ।
যেষু সত্স্ৱেৱ সন্নিষ্ঠা যদভাৱে ন সিধ্যতি ॥ 18॥
আদৌ নিত্যানিত্যৱস্তুৱিৱেকঃ পৰিগণ্যতে ।
ইহামুত্ৰফলভোগৱিৰাগস্তদনন্তৰম্ ।
শমাদিষট্কসম্পত্তিৰ্মুমুক্ষুত্ৱমিতি স্ফুটম্ ॥ 19॥
ব্ৰহ্ম সত্যং জগন্মিথ্যেত্যেৱংৰূপো ৱিনিশ্চযঃ ।
সোঽযং নিত্যানিত্যৱস্তুৱিৱেকঃ সমুদাহৃতঃ ॥ 20॥
তদ্ৱৈৰাগ্যং জিহাসা যা দৰ্শনশ্ৰৱণাদিভিঃ । (পাঠভেদঃ - জুগুপ্সা যা)
দেহাদিব্ৰহ্মপৰ্যন্তে হ্যনিত্যে ভোগৱস্তুনি ॥ 21॥
(পাঠভেদঃ - ভোগ্যৱস্তুনি)
ৱিৰজ্য ৱিষযৱ্ৰাতাদ্দোষদৃষ্ট্যা মুহুৰ্মুহুঃ ।
স্ৱলক্ষ্যে নিযতাৱস্থা মনসঃ শম উচ্যতে ॥ 22॥
ৱিষযেভ্যঃ পৰাৱৰ্ত্য স্থাপনং স্ৱস্ৱগোলকে ।
উভযেষামিন্দ্ৰিযাণাং স দমঃ পৰিকীৰ্তিতঃ ।
বাহ্যানালম্বনং ৱৃত্তেৰেষোপৰতিৰুত্তমা ॥ 23॥
সহনং সৰ্ৱদুঃখানামপ্ৰতীকাৰপূৰ্ৱকম্ ।
চিন্তাৱিলাপৰহিতং সা তিতিক্ষা নিগদ্যতে ॥ 24॥
শাস্ত্ৰস্য গুৰুৱাক্যস্য সত্যবুদ্ধ্যৱধাৰণম্ । (পাঠভেদঃ - সত্যবুদ্ধ্যাৱধাৰণা)
সা শ্ৰদ্ধা কথিতা সদ্ভিৰ্যযা ৱস্তূপলভ্যতে ॥ 25॥
সৰ্ৱদা স্থাপনং বুদ্ধেঃ শুদ্ধে ব্ৰহ্মণি সৰ্ৱদা । (পাঠভেদঃ - সম্যগাস্থাপনং)
তত্সমাধানমিত্যুক্তং ন তু চিত্তস্য লালনম্ ॥ 26॥
অহঙ্কাৰাদিদেহান্তান্ বন্ধানজ্ঞানকল্পিতান্ ।
স্ৱস্ৱৰূপাৱবোধেন মোক্তুমিচ্ছা মুমুক্ষুতা ॥ 27॥
মন্দমধ্যমৰূপাপি ৱৈৰাগ্যেণ শমাদিনা ।
প্ৰসাদেন গুৰোঃ সেযং প্ৰৱৃদ্ধা সূযতে ফলম্ ॥ 28॥
ৱৈৰাগ্যং চ মুমুক্ষুত্ৱং তীৱ্ৰং যস্য তু ৱিদ্যতে ।
তস্মিন্নেৱাৰ্থৱন্তঃ স্যুঃ ফলৱন্তঃ শমাদযঃ ॥ 29॥
এতযোৰ্মন্দতা যত্ৰ ৱিৰক্তত্ৱমুমুক্ষযোঃ ।
মৰৌ সলিলৱত্তত্ৰ শমাদেৰ্ভানমাত্ৰতা ॥ 30॥
মোক্ষকাৰণসামগ্ৰ্যাং ভক্তিৰেৱ গৰীযসী ।
স্ৱস্ৱৰূপানুসন্ধানং ভক্তিৰিত্যভিধীযতে ॥ 31॥
স্ৱাত্মতত্ত্ৱানুসন্ধানং ভক্তিৰিত্যপৰে জগুঃ ।
উক্তসাধনসম্পন্নস্তত্ত্ৱজিজ্ঞাসুৰাত্মনঃ ।
উপসীদেদ্গুৰুং প্ৰাজ্ঞং যস্মাদ্বন্ধৱিমোক্ষণম্ ॥ 32॥
শ্ৰোত্ৰিযোঽৱৃজিনোঽকামহতো যো ব্ৰহ্মৱিত্তমঃ ।
ব্ৰহ্মণ্যুপৰতঃ শান্তো নিৰিন্ধন ইৱানলঃ ।
অহেতুকদযাসিন্ধুৰ্বন্ধুৰানমতাং সতাম্ ॥ 33॥
তমাৰাধ্য গুৰুং ভক্ত্যা প্ৰহ্ৱপ্ৰশ্ৰযসেৱনৈঃ । (পাঠভেদঃ - প্ৰহ্ৱঃ)
প্ৰসন্নং তমনুপ্ৰাপ্য পৃচ্ছেজ্জ্ঞাতৱ্যমাত্মনঃ ॥ 34॥
স্ৱামিন্নমস্তে নতলোকবন্ধো
কাৰুণ্যসিন্ধো পতিতং ভৱাব্ধৌ ।
মামুদ্ধৰাত্মীযকটাক্ষদৃষ্ট্যা
ঋজ্ৱ্যাতিকাৰুণ্যসুধাভিৱৃষ্ট্যা ॥ 35॥
দুৰ্ৱাৰসংসাৰদৱাগ্নিতপ্তং
দোধূযমানং দুৰদৃষ্টৱাতৈঃ ।
ভীতং প্ৰপন্নং পৰিপাহি মৃত্যোঃ
শৰণ্যমন্যদ্যদহং ন জানে ॥ 36॥
(পাঠভেদঃ - অন্যং)
শান্তা মহান্তো নিৱসন্তি সন্তো
ৱসন্তৱল্লোকহিতং চৰন্তঃ ।
তীৰ্ণাঃ স্ৱযং ভীমভৱাৰ্ণৱং জনা-
নহেতুনান্যানপি তাৰযন্তঃ ॥ 37॥
অযং স্ৱভাৱঃ স্ৱত এৱ যত্পৰ-
শ্ৰমাপনোদপ্ৰৱণং মহাত্মনাম্ ।
সুধাংশুৰেষ স্ৱযমৰ্ককৰ্কশ-
প্ৰভাভিতপ্তামৱতি ক্ষিতিং কিল ॥ 38॥
ব্ৰহ্মানন্দৰসানুভূতিকলিতৈঃ পূতৈঃ সুশীতৈৰ্যুতৈ- (পাঠভেদঃ - সুশীতৈঃ সিতৈঃ)
ৰ্যুষ্মদ্ৱাক্কলশোজ্ঝিতৈঃ শ্ৰুতিসুখৈৰ্ৱাক্যামৃতৈঃ সেচয ।
সন্তপ্তং ভৱতাপদাৱদহনজ্ৱালাভিৰেনং প্ৰভো
ধন্যাস্তে ভৱদীক্ষণক্ষণগতেঃ পাত্ৰীকৃতাঃ স্ৱীকৃতাঃ ॥ 39॥
কথং তৰেযং ভৱসিন্ধুমেতং
কা ৱা গতিৰ্মে কতমোঽস্ত্যুপাযঃ ।
জানে ন কিঞ্চিত্কৃপযাঽৱ মাং প্ৰভো
সংসাৰদুঃখক্ষতিমাতনুষ্ৱ ॥ 40॥
তথা ৱদন্তং শৰণাগতং স্ৱং
সংসাৰদাৱানলতাপতপ্তম্ ।
নিৰীক্ষ্য কাৰুণ্যৰসাৰ্দ্ৰদৃষ্ট্যা
দদ্যাদভীতিং সহসা মহাত্মা ॥ 41॥
ৱিদ্ৱান্ স তস্মা উপসত্তিমীযুষে
মুমুক্ষৱে সাধু যথোক্তকাৰিণে ।
প্ৰশান্তচিত্তায শমান্ৱিতায
তত্ত্ৱোপদেশং কৃপযৈৱ কুৰ্যাত্ ॥ 42॥
মা ভৈষ্ট ৱিদ্ৱংস্তৱ নাস্ত্যপাযঃ
সংসাৰসিন্ধোস্তৰণেঽস্ত্যুপাযঃ ।
যেনৈৱ যাতা যতযোঽস্য পাৰং
তমেৱ মাৰ্গং তৱ নিৰ্দিশামি ॥ 43॥
অস্ত্যুপাযো মহান্কশ্চিত্সংসাৰভযনাশনঃ ।
তেন তীৰ্ত্ৱা ভৱাম্ভোধিং পৰমানন্দমাপ্স্যসি ॥ 44॥
ৱেদান্তাৰ্থৱিচাৰেণ জাযতে জ্ঞানমুত্তমম্ ।
তেনাত্যন্তিকসংসাৰদুঃখনাশো ভৱত্যনু ॥ 45॥
শ্ৰদ্ধাভক্তিধ্যানযোগান্মুমুক্ষোঃ
মুক্তেৰ্হেতূন্ৱক্তি সাক্ষাচ্ছ্ৰুতেৰ্গীঃ ।
যো ৱা এতেষ্ৱেৱ তিষ্ঠত্যমুষ্য
মোক্ষোঽৱিদ্যাকল্পিতাদ্দেহবন্ধাত্ ॥ 46॥
অজ্ঞানযোগাত্পৰমাত্মনস্তৱ
হ্যনাত্মবন্ধস্তত এৱ সংসৃতিঃ ।
তযোৰ্ৱিৱেকোদিতবোধৱহ্নিঃ
অজ্ঞানকাৰ্যং প্ৰদহেত্সমূলম্ ॥ 47॥
শিষ্য উৱাচ।
কৃপযা শ্ৰূযতাং স্ৱামিন্প্ৰশ্নোঽযং ক্ৰিযতে মযা ।
যদুত্তৰমহং শ্ৰুত্ৱা কৃতাৰ্থঃ স্যাং ভৱন্মুখাত্ ॥ 48॥
কো নাম বন্ধঃ কথমেষ আগতঃ
কথং প্ৰতিষ্ঠাস্য কথং ৱিমোক্ষঃ ।
কোঽসাৱনাত্মা পৰমঃ ক আত্মা
তযোৰ্ৱিৱেকঃ কথমেতদুচ্যতাম্ ॥ 49॥
শ্ৰীগুৰুৱাচ ।
ধন্যোঽসি কৃতকৃত্যোঽসি পাৱিতং তে কুলং ত্ৱযা । (পাঠভেদঃ - পাৱিতং)
যদৱিদ্যাবন্ধমুক্ত্যা ব্ৰহ্মীভৱিতুমিচ্ছসি ॥ 50॥
ঋণমোচনকৰ্তাৰঃ পিতুঃ সন্তি সুতাদযঃ ।
বন্ধমোচনকৰ্তা তু স্ৱস্মাদন্যো ন কশ্চন ॥ 51॥
মস্তকন্যস্তভাৰাদেৰ্দুঃখমন্যৈৰ্নিৱাৰ্যতে ।
ক্ষুধাদিকৃতদুঃখং তু ৱিনা স্ৱেন ন কেনচিত্ ॥ 52॥
পথ্যমৌষধসেৱা চ ক্ৰিযতে যেন ৰোগিণা ।
আৰোগ্যসিদ্ধিৰ্দৃষ্টাঽস্য নান্যানুষ্ঠিতকৰ্মণা ॥ 53॥
ৱস্তুস্ৱৰূপং স্ফুটবোধচক্ষুষা
স্ৱেনৈৱ ৱেদ্যং ন তু পণ্ডিতেন ।
চন্দ্ৰস্ৱৰূপং নিজচক্ষুষৈৱ
জ্ঞাতৱ্যমন্যৈৰৱগম্যতে কিম্ ॥ 54॥
অৱিদ্যাকামকৰ্মাদিপাশবন্ধং ৱিমোচিতুম্ ।
কঃ শক্নুযাদ্ৱিনাঽঽত্মানং কল্পকোটিশতৈৰপি ॥ 55॥
ন যোগেন ন সাঙ্খ্যেন কৰ্মণা নো ন ৱিদ্যযা ।
ব্ৰহ্মাত্মৈকত্ৱবোধেন মোক্ষঃ সিধ্যতি নান্যথা ॥ 56॥
ৱীণাযা ৰূপসৌন্দৰ্যং তন্ত্ৰীৱাদনসৌষ্ঠৱম্ ।
প্ৰজাৰঞ্জনমাত্ৰং তন্ন সাম্ৰাজ্যায কল্পতে ॥ 57॥
ৱাগ্ৱৈখৰী শব্দঝৰী শাস্ত্ৰৱ্যাখ্যানকৌশলম্ ।
ৱৈদুষ্যং ৱিদুষাং তদ্ৱদ্ভুক্তযে ন তু মুক্তযে ॥ 58॥
অৱিজ্ঞাতে পৰে তত্ত্ৱে শাস্ত্ৰাধীতিস্তু নিষ্ফলা ।
ৱিজ্ঞাতেঽপি পৰে তত্ত্ৱে শাস্ত্ৰাধীতিস্তু নিষ্ফলা ॥ 59॥
শব্দজালং মহাৰণ্যং চিত্তভ্ৰমণকাৰণম্ ।
অতঃ প্ৰযত্নাজ্জ্ঞাতৱ্যং তত্ত্ৱজ্ঞৈস্তত্ত্ৱমাত্মনঃ ॥ 60॥
তত্ত্ৱজ্ঞাত্তত্ত্ৱ
অজ্ঞানসৰ্পদষ্টস্য ব্ৰহ্মজ্ঞানৌষধং ৱিনা ।
কিমু ৱেদৈশ্চ শাস্ত্ৰৈশ্চ কিমু মন্ত্ৰৈঃ কিমৌষধৈঃ ॥ 61॥
ন গচ্ছতি ৱিনা পানং ৱ্যাধিৰৌষধশব্দতঃ ।
ৱিনাঽপৰোক্ষানুভৱং ব্ৰহ্মশব্দৈৰ্ন মুচ্যতে ॥ 62॥
অকৃত্ৱা দৃশ্যৱিলযমজ্ঞাত্ৱা তত্ত্ৱমাত্মনঃ ।
ব্ৰহ্মশব্দৈঃ কুতো মুক্তিৰুক্তিমাত্ৰফলৈৰ্নৃণাম্ ॥ 63॥
(পাঠভেদঃ - বাহ্যশব্দৈঃ)
অকৃত্ৱা শত্ৰুসংহাৰমগত্ৱাখিলভূশ্ৰিযম্ ।
ৰাজাহমিতি শব্দান্নো ৰাজা ভৱিতুমৰ্হতি ॥ 64॥
আপ্তোক্তিং খননং তথোপৰিশিলাদ্যুত্কৰ্ষণং স্ৱীকৃতিং (পাঠভেদঃ - পৰিশিলাপাকৰ্ষণং)
নিক্ষেপঃ সমপেক্ষতে ন হি বহিঃশব্দৈস্তু নিৰ্গচ্ছতি ।
তদ্ৱদ্ব্ৰহ্মৱিদোপদেশমননধ্যানাদিভিৰ্লভ্যতে
মাযাকাৰ্যতিৰোহিতং স্ৱমমলং তত্ত্ৱং ন দুৰ্যুক্তিভিঃ ॥ 65॥
তস্মাত্সৰ্ৱপ্ৰযত্নেন ভৱবন্ধৱিমুক্তযে ।
স্ৱৈৰেৱ যত্নঃ কৰ্তৱ্যো ৰোগাদাৱিৱ পণ্ডিতৈঃ ॥ 66॥
(পাঠভেদঃ - ৰোগাদেৰিৱ)
যস্ত্ৱযাদ্য কৃতঃ প্ৰশ্নো ৱৰীযাঞ্ছাস্ত্ৰৱিন্মতঃ । (পাঠভেদঃ - সম্মতঃ)
সূত্ৰপ্ৰাযো নিগূঢাৰ্থো জ্ঞাতৱ্যশ্চ মুমুক্ষুভিঃ ॥ 67॥
শঋণুষ্ৱাৱহিতো ৱিদ্ৱন্যন্মযা সমুদীৰ্যতে ।
তদেতচ্ছ্ৰৱণাত্সদ্যো ভৱবন্ধাদ্ৱিমোক্ষ্যসে ॥ 68॥
মোক্ষস্য হেতুঃ প্ৰথমো নিগদ্যতে
ৱৈৰাগ্যমত্যন্তমনিত্যৱস্তুষু ।
ততঃ শমশ্চাপি দমস্তিতিক্ষা
ন্যাসঃ প্ৰসক্তাখিলকৰ্মণাং ভৃশম্ ॥ 69॥
ততঃ শ্ৰুতিস্তন্মননং সতত্ত্ৱ-
ধ্যানং চিৰং নিত্যনিৰন্তৰং মুনেঃ ।
ততোঽৱিকল্পং পৰমেত্য ৱিদ্ৱান্
ইহৈৱ নিৰ্ৱাণসুখং সমৃচ্ছতি ॥ 70॥
যদ্বোদ্ধৱ্যং তৱেদানীমাত্মানাত্মৱিৱেচনম্ ।
তদুচ্যতে মযা সম্যক্ শ্ৰুত্ৱাত্মন্যৱধাৰয ॥ 71॥
মজ্জাস্থিমেদঃপলৰক্তচৰ্ম-
ত্ৱগাহ্ৱযৈৰ্ধাতুভিৰেভিৰন্ৱিতম্ ।
পাদোৰুৱক্ষোভুজপৃষ্ঠমস্তকৈঃ
অঙ্গৈৰুপাঙ্গৈৰুপযুক্তমেতত্ ॥ 72॥
অহম্মমেতি প্ৰথিতং শৰীৰং
মোহাস্পদং স্থূলমিতীৰ্যতে বুধৈঃ ।
নভোনভস্ৱদ্দহনাম্বুভূমযঃ
সূক্ষ্মাণি ভূতানি ভৱন্তি তানি ॥ 73॥
পৰস্পৰাংশৈৰ্মিলিতানি ভূত্ৱা
স্থূলানি চ স্থূলশৰীৰহেতৱঃ ।
মাত্ৰাস্তদীযা ৱিষযা ভৱন্তি
শব্দাদযঃ পঞ্চ সুখায ভোক্তুঃ ॥ 74॥
য এষু মূঢা ৱিষযেষু বদ্ধা
ৰাগোৰুপাশেন সুদুৰ্দমেন ।
আযান্তি নিৰ্যান্ত্যধ ঊৰ্ধ্ৱমুচ্চৈঃ
স্ৱকৰ্মদূতেন জৱেন নীতাঃ ॥ 75॥
শব্দাদিভিঃ পঞ্চভিৰেৱ পঞ্চ
পঞ্চত্ৱমাপুঃ স্ৱগুণেন বদ্ধাঃ ।
কুৰঙ্গমাতঙ্গপতঙ্গমীন-
ভৃঙ্গা নৰঃ পঞ্চভিৰঞ্চিতঃ কিম্ ॥ 76॥
দোষেণ তীৱ্ৰো ৱিষযঃ কৃষ্ণসৰ্পৱিষাদপি ।
ৱিষং নিহন্তি ভোক্তাৰং দ্ৰষ্টাৰং চক্ষুষাপ্যযম্ ॥ 77॥
ৱিষযাশামহাপাশাদ্যো ৱিমুক্তঃ সুদুস্ত্যজাত্ ।
স এৱ কল্পতে মুক্ত্যৈ নান্যঃ ষট্শাস্ত্ৰৱেদ্যপি ॥ 78॥
আপাতৱৈৰাগ্যৱতো মুমুক্ষূন্
ভৱাব্ধিপাৰং প্ৰতিযাতুমুদ্যতান্ ।
আশাগ্ৰহো মজ্জযতেঽন্তৰালে
নিগৃহ্য কণ্ঠে ৱিনিৱৰ্ত্য ৱেগাত্ ॥ 79॥
ৱিষযাখ্যগ্ৰহো যেন সুৱিৰক্ত্যসিনা হতঃ ।
স গচ্ছতি ভৱাম্ভোধেঃ পাৰং প্ৰত্যূহৱৰ্জিতঃ ॥ 80॥
ৱিষমৱিষযমাৰ্গৈৰ্গচ্ছতোঽনচ্ছবুদ্ধেঃ (পাঠভেদঃ - ৱিষযমাৰ্গে গচ্ছতো)
প্ৰতিপদমভিযাতো মৃত্যুৰপ্যেষ ৱিদ্ধি । (পাঠভেদঃ - প্ৰতিপদমভিঘাতো মৃত্যুৰপ্যেষ সিদ্ধঃ)
হিতসুজনগুৰূক্ত্যা গচ্ছতঃ স্ৱস্য যুক্ত্যা
প্ৰভৱতি ফলসিদ্ধিঃ সত্যমিত্যেৱ ৱিদ্ধি ॥ 81॥
মোক্ষস্য কাঙ্ক্ষা যদি ৱৈ তৱাস্তি
ত্যজাতিদূৰাদ্ৱিষযান্ৱিষং যথা ।
পীযূষৱত্তোষদযাক্ষমাৰ্জৱ-
প্ৰশান্তিদান্তীৰ্ভজ নিত্যমাদৰাত্ ॥ 82॥
অনুক্ষণং যত্পৰিহৃত্য কৃত্যং
অনাদ্যৱিদ্যাকৃতবন্ধমোক্ষণম্ ।
দেহঃ পৰাৰ্থোঽযমমুষ্য পোষণে
যঃ সজ্জতে স স্ৱমনেন হন্তি ॥ 83॥
শৰীৰপোষণাৰ্থী সন্ য আত্মানং দিদৃক্ষতি । (পাঠভেদঃ - দিদৃক্ষতে)
গ্ৰাহং দাৰুধিযা ধৃত্ৱা নদীং তৰ্তুং স গচ্ছতি ॥ 84॥
(পাঠভেদঃ - স ইচ্ছতি)
মোহ এৱ মহামৃত্যুৰ্মুমুক্ষোৰ্ৱপুৰাদিষু ।
মোহো ৱিনিৰ্জিতো যেন স মুক্তিপদমৰ্হতি ॥ 85॥
মোহং জহি মহামৃত্যুং দেহদাৰসুতাদিষু ।
যং জিত্ৱা মুনযো যান্তি তদ্ৱিষ্ণোঃ পৰমং পদম্ ॥ 86॥
ত্ৱঙ্মাংসৰুধিৰস্নাযুমেদোমজ্জাস্থিসঙ্কুলম্ ।
পূৰ্ণং মূত্ৰপুৰীষাভ্যাং স্থূলং নিন্দ্যমিদং ৱপুঃ ॥ 87॥
পঞ্চীকৃতেভ্যো ভূতেভ্যঃ স্থূলেভ্যঃ পূৰ্ৱকৰ্মণা ।
সমুত্পন্নমিদং স্থূলং ভোগাযতনমাত্মনঃ ।
অৱস্থা জাগৰস্তস্য স্থূলাৰ্থানুভৱো যতঃ ॥ 88॥
বাহ্যেন্দ্ৰিযৈঃ স্থূলপদাৰ্থসেৱাং
স্ৰক্চন্দনস্ত্ৰ্যাদিৱিচিত্ৰৰূপাম্ ।
কৰোতি জীৱঃ স্ৱযমেতদাত্মনা
তস্মাত্প্ৰশস্তিৰ্ৱপুষোঽস্য জাগৰে ॥ 89॥
সৰ্ৱোঽপি বাহ্যসংসাৰঃ পুৰুষস্য যদাশ্ৰযঃ ।
ৱিদ্ধি দেহমিদং স্থূলং গৃহৱদ্গৃহমেধিনঃ ॥ 90॥
স্থূলস্য সম্ভৱজৰামৰণানি ধৰ্মাঃ
স্থৌল্যাদযো বহুৱিধাঃ শিশুতাদ্যৱস্থাঃ ।
ৱৰ্ণাশ্ৰমাদিনিযমা বহুধাঽঽমযাঃ স্যুঃ
পূজাৱমানবহুমানমুখা ৱিশেষাঃ ॥ 91॥
বুদ্ধীন্দ্ৰিযাণি শ্ৰৱণং ত্ৱগক্ষি
ঘ্ৰাণং চ জিহ্ৱা ৱিষযাৱবোধনাত্ ।
ৱাক্পাণিপাদা গুদমপ্যুপস্থঃ (পাঠভেদঃ - উপস্থং)
কৰ্মেন্দ্ৰিযাণি প্ৰৱণেন কৰ্মসু ॥ 92॥
(পাঠভেদঃ - প্ৰৱণানি)
নিগদ্যতেঽন্তঃকৰণং মনোধীঃ
অহঙ্কৃতিশ্চিত্তমিতি স্ৱৱৃত্তিভিঃ ।
মনস্তু সঙ্কল্পৱিকল্পনাদিভিঃ
বুদ্ধিঃ পদাৰ্থাধ্যৱসাযধৰ্মতঃ ॥ 93॥
অত্ৰাভিমানাদহমিত্যহঙ্কৃতিঃ ।
স্ৱাৰ্থানুসন্ধানগুণেন চিত্তম্ ॥ 94॥
প্ৰাণাপানৱ্যানোদানসমানা ভৱত্যসৌ প্ৰাণঃ ।
স্ৱযমেৱ ৱৃত্তিভেদাদ্ৱিকৃতিভেদাত্সুৱৰ্ণসলিলাদিৱত্ ॥ 95॥
(পাঠভেদঃ - ৱিকৃতেৰ্ভেদাত্সুৱৰ্ণসলিলমিৱ)
ৱাগাদি পঞ্চ শ্ৰৱণাদি পঞ্চ
প্ৰাণাদি পঞ্চাভ্ৰমুখানি পঞ্চ ।
বুদ্ধ্যাদ্যৱিদ্যাপি চ কামকৰ্মণী
পুৰ্যষ্টকং সূক্ষ্মশৰীৰমাহুঃ ॥ 96॥
ইদং শৰীৰং শঋণু সূক্ষ্মসঞ্জ্ঞিতং
লিঙ্গং ত্ৱপঞ্চীকৃতভূতসম্ভৱম্ ।
সৱাসনং কৰ্মফলানুভাৱকং
স্ৱাজ্ঞানতোঽনাদিৰুপাধিৰাত্মনঃ ॥ 97॥
স্ৱপ্নো ভৱত্যস্য ৱিভক্ত্যৱস্থা
স্ৱমাত্ৰশেষেণ ৱিভাতি যত্ৰ ।
স্ৱপ্নে তু বুদ্ধিঃ স্ৱযমেৱ জাগ্ৰত্
কালীননানাৱিধৱাসনাভিঃ ॥ 98॥
কৰ্ত্ৰাদিভাৱং প্ৰতিপদ্য ৰাজতে
যত্ৰ স্ৱযং ভাতি হ্যযং পৰাত্মা । (পাঠভেদঃ - স্ৱযঞ্জ্যোতিৰযং)
ধীমাত্ৰকোপাধিৰশেষসাক্ষী
ন লিপ্যতে তত্কৃতকৰ্মলেশৈঃ । কৰ্মলেপৈঃ
যস্মাদসঙ্গস্তত এৱ কৰ্মভিঃ
ন লিপ্যতে কিঞ্চিদুপাধিনা কৃতৈঃ ॥ 99॥
সৰ্ৱৱ্যাপৃতিকৰণং লিঙ্গমিদং স্যাচ্চিদাত্মনঃ পুংসঃ ।
ৱাস্যাদিকমিৱ তক্ষ্ণস্তেনৈৱাত্মা ভৱত্যসঙ্গোঽযম্ ॥ 100॥
অন্ধত্ৱমন্দত্ৱপটুত্ৱধৰ্মাঃ
সৌগুণ্যৱৈগুণ্যৱশাদ্ধি চক্ষুষঃ ।
বাধিৰ্যমূকত্ৱমুখাস্তথৈৱ
শ্ৰোত্ৰাদিধৰ্মা ন তু ৱেত্তুৰাত্মনঃ ॥ 101॥
উচ্ছ্ৱাসনিঃশ্ৱাসৱিজৃম্ভণক্ষু-
ত্প্ৰস্যন্দনাদ্যুত্ক্ৰমণাদিকাঃ ক্ৰিযাঃ । (পাঠভেদঃ - প্ৰস্পন্দনাদ্য্)
প্ৰাণাদিকৰ্মাণি ৱদন্তি তজ্ঞাঃ (পাঠভেদঃ - তজ্জ্ঞাঃ)
প্ৰাণস্য ধৰ্মাৱশনাপিপাসে ॥ 102॥
অন্তঃকৰণমেতেষু চক্ষুৰাদিষু ৱৰ্ষ্মণি ।
অহমিত্যভিমানেন তিষ্ঠত্যাভাসতেজসা ॥ 103॥
অহঙ্কাৰঃ স ৱিজ্ঞেযঃ কৰ্তা ভোক্তাভিমান্যযম্ ।
সত্ত্ৱাদিগুণযোগেন চাৱস্থাত্ৰযমশ্নুতে ॥ 104॥
(পাঠভেদঃ - যোগেনাৱস্থাত্ৰিতযম্শ্নুতে)
ৱিষযাণামানুকূল্যে সুখী দুঃখী ৱিপৰ্যযে ।
সুখং দুঃখং চ তদ্ধৰ্মঃ সদানন্দস্য নাত্মনঃ ॥ 105॥
আত্মাৰ্থত্ৱেন হি প্ৰেযান্ৱিষযো ন স্ৱতঃ প্ৰিযঃ ।
স্ৱত এৱ হি সৰ্ৱেষামাত্মা প্ৰিযতমো যতঃ ।
তত আত্মা সদানন্দো নাস্য দুঃখং কদাচন ॥ 106॥
যত্সুষুপ্তৌ নিৰ্ৱিষয আত্মানন্দোঽনুভূযতে ।
শ্ৰুতিঃ প্ৰত্যক্ষমৈতিহ্যমনুমানং চ জাগ্ৰতি ॥ 107॥
অৱ্যক্তনাম্নী পৰমেশশক্তিঃ
অনাদ্যৱিদ্যা ত্ৰিগুণাত্মিকা পৰা ।
কাৰ্যানুমেযা সুধিযৈৱ মাযা
যযা জগত্সৰ্ৱমিদং প্ৰসূযতে ॥ 108॥
সন্নাপ্যসন্নাপ্যুভযাত্মিকা নো
ভিন্নাপ্যভিন্নাপ্যুভযাত্মিকা নো ।
সাঙ্গাপ্যনঙ্গা হ্যুভযাত্মিকা নো (পাঠভেদঃ - অনঙ্গাপ্যুভযাত্মিকা)
মহাদ্ভুতাঽনিৰ্ৱচনীযৰূপা ॥ 109॥
শুদ্ধাদ্ৱযব্ৰহ্মৱিবোধনাশ্যা
সৰ্পভ্ৰমো ৰজ্জুৱিৱেকতো যথা ।
ৰজস্তমঃসত্ত্ৱমিতি প্ৰসিদ্ধা
গুণাস্তদীযাঃ প্ৰথিতৈঃ স্ৱকাৰ্যৈঃ ॥ 110॥
ৱিক্ষেপশক্তী ৰজসঃ ক্ৰিযাত্মিকা
যতঃ প্ৰৱৃত্তিঃ প্ৰসৃতা পুৰাণী ।
ৰাগাদযোঽস্যাঃ প্ৰভৱন্তি নিত্যং
দুঃখাদযো যে মনসো ৱিকাৰাঃ ॥ 111॥
কামঃ ক্ৰোধো লোভদম্ভাদ্যসূযা (পাঠভেদঃ - লোভদম্ভাভ্যসূযা)
অহঙ্কাৰেৰ্ষ্যামত্সৰাদ্যাস্তু ঘোৰাঃ ।
ধৰ্মা এতে ৰাজসাঃ পুম্প্ৰৱৃত্তি-
ৰ্যস্মাদেষা তদ্ৰজো বন্ধহেতুঃ ॥ 112॥
(পাঠভেদঃ - যস্মাদেতত্তদ্ৰজো)
এষাঽঽৱৃতিৰ্নাম তমোগুণস্য
শক্তিৰ্মযা ৱস্ত্ৱৱভাসতেঽন্যথা । শক্তিৰ্যযা
সৈষা নিদানং পুৰুষস্য সংসৃতেঃ
ৱিক্ষেপশক্তেঃ প্ৰৱণস্য হেতুঃ ॥ 113॥
(পাঠভেদঃ - প্ৰসৰস্য)
প্ৰজ্ঞাৱানপি পণ্ডিতোঽপি চতুৰোঽপ্যত্যন্তসূক্ষ্মাত্মদৃগ্- (পাঠভেদঃ - সূক্ষ্মাৰ্থদৃগ্)
ৱ্যালীঢস্তমসা ন ৱেত্তি বহুধা সম্বোধিতোঽপি স্ফুটম্ ।
ভ্ৰান্ত্যাৰোপিতমেৱ সাধু কলযত্যালম্বতে তদ্গুণান্
হন্তাসৌ প্ৰবলা দুৰন্ততমসঃ শক্তিৰ্মহত্যাৱৃতিঃ ॥ 114॥
অভাৱনা ৱা ৱিপৰীতভাৱনাঽ- (পাঠভেদঃ - ৱিপৰীতভাৱনা)
সম্ভাৱনা ৱিপ্ৰতিপত্তিৰস্যাঃ ।
সংসৰ্গযুক্তং ন ৱিমুঞ্চতি ধ্ৰুৱং
ৱিক্ষেপশক্তিঃ ক্ষপযত্যজস্ৰম্ ॥ 115॥
অজ্ঞানমালস্যজডত্ৱনিদ্ৰা-
প্ৰমাদমূঢত্ৱমুখাস্তমোগুণাঃ ।
এতৈঃ প্ৰযুক্তো ন হি ৱেত্তি কিঞ্চিত্
নিদ্ৰালুৱত্স্তম্ভৱদেৱ তিষ্ঠতি ॥ 116॥
সত্ত্ৱং ৱিশুদ্ধং জলৱত্তথাপি
তাভ্যাং মিলিত্ৱা সৰণায কল্পতে ।
যত্ৰাত্মবিম্বঃ প্ৰতিবিম্বিতঃ সন্
প্ৰকাশযত্যৰ্ক ইৱাখিলং জডম্ ॥ 117॥
মিশ্ৰস্য সত্ত্ৱস্য ভৱন্তি ধৰ্মাঃ
ত্ৱমানিতাদ্যা নিযমা যমাদ্যাঃ ।
শ্ৰদ্ধা চ ভক্তিশ্চ মুমুক্ষুতা চ
দৈৱী চ সম্পত্তিৰসন্নিৱৃত্তিঃ ॥ 118॥
ৱিশুদ্ধসত্ত্ৱস্য গুণাঃ প্ৰসাদঃ
স্ৱাত্মানুভূতিঃ পৰমা প্ৰশান্তিঃ ।
তৃপ্তিঃ প্ৰহৰ্ষঃ পৰমাত্মনিষ্ঠা
যযা সদানন্দৰসং সমৃচ্ছতি ॥ 119॥
অৱ্যক্তমেতত্ত্ৰিগুণৈৰ্নিৰুক্তং
তত্কাৰণং নাম শৰীৰমাত্মনঃ ।
সুষুপ্তিৰেতস্য ৱিভক্ত্যৱস্থা
প্ৰলীনসৰ্ৱেন্দ্ৰিযবুদ্ধিৱৃত্তিঃ ॥ 120॥
সৰ্ৱপ্ৰকাৰপ্ৰমিতিপ্ৰশান্তিঃ
বীজাত্মনাৱস্থিতিৰেৱ বুদ্ধেঃ ।
সুষুপ্তিৰেতস্য কিল প্ৰতীতিঃ (পাঠভেদঃ - সুষুপ্তিৰত্ৰাস্য)
কিঞ্চিন্ন ৱেদ্মীতি জগত্প্ৰসিদ্ধেঃ ॥ 121॥
দেহেন্দ্ৰিযপ্ৰাণমনোঽহমাদযঃ
সৰ্ৱে ৱিকাৰা ৱিষযাঃ সুখাদযঃ ।
ৱ্যোমাদিভূতান্যখিলং চ ৱিশ্ৱং
অৱ্যক্তপৰ্যন্তমিদং হ্যনাত্মা ॥ 122॥
মাযা মাযাকাৰ্যং সৰ্ৱং মহদাদিদেহপৰ্যন্তম্ ।
অসদিদমনাত্মতত্ত্ৱং ৱিদ্ধি ত্ৱং মৰুমৰীচিকাকল্পম্ ॥ 123॥
অথ তে সম্প্ৰৱক্ষ্যামি স্ৱৰূপং পৰমাত্মনঃ ।
যদ্ৱিজ্ঞায নৰো বন্ধান্মুক্তঃ কৈৱল্যমশ্নুতে ॥ 124॥
অস্তি কশ্চিত্স্ৱযং নিত্যমহম্প্ৰত্যযলম্বনঃ ।
অৱস্থাত্ৰযসাক্ষী সন্পঞ্চকোশৱিলক্ষণঃ ॥ 125॥
যো ৱিজানাতি সকলং জাগ্ৰত্স্ৱপ্নসুষুপ্তিষু ।
বুদ্ধিতদ্ৱৃত্তিসদ্ভাৱমভাৱমহমিত্যযম্ ॥ 126॥
যঃ পশ্যতি স্ৱযং সৰ্ৱং যং ন পশ্যতি কশ্চন । (পাঠভেদঃ - কিঞ্চন)
যশ্চেতযতি বুদ্ধ্যাদি ন তদ্যং চেতযত্যযম্ ॥ 127॥
যেন ৱিশ্ৱমিদং ৱ্যাপ্তং যং ন ৱ্যাপ্নোতি কিঞ্চন ।
আভাৰূপমিদং সৰ্ৱং যং ভান্তমনুভাত্যযম্ ॥ 128॥
যস্য সন্নিধিমাত্ৰেণ দেহেন্দ্ৰিযমনোধিযঃ ।
ৱিষযেষু স্ৱকীযেষু ৱৰ্তন্তে প্ৰেৰিতা ইৱ ॥ 129॥
অহঙ্কাৰাদিদেহান্তা ৱিষযাশ্চ সুখাদযঃ ।
ৱেদ্যন্তে ঘটৱদ্যেন নিত্যবোধস্ৱৰূপিণা ॥ 130॥
এষোঽন্তৰাত্মা পুৰুষঃ পুৰাণো
নিৰন্তৰাখণ্ডসুখানুভূতিঃ ।
সদৈকৰূপঃ প্ৰতিবোধমাত্ৰো
যেনেষিতা ৱাগসৱশ্চৰন্তি ॥ 131॥
অত্ৰৈৱ সত্ত্ৱাত্মনি ধীগুহাযাং
অৱ্যাকৃতাকাশ উশত্প্ৰকাশঃ । (পাঠভেদঃ - উৰুপ্ৰকাশঃ)
আকাশ উচ্চৈ ৰৱিৱত্প্ৰকাশতে
স্ৱতেজসা ৱিশ্ৱমিদং প্ৰকাশযন্ ॥ 132॥
জ্ঞাতা মনোঽহঙ্কৃতিৱিক্ৰিযাণাং
দেহেন্দ্ৰিযপ্ৰাণকৃতক্ৰিযাণাম্ ।
অযোঽগ্নিৱত্তাননুৱৰ্তমানো
ন চেষ্টতে নো ৱিকৰোতি কিঞ্চন ॥ 133॥
ন জাযতে নো ম্ৰিযতে ন ৱৰ্ধতে
ন ক্ষীযতে নো ৱিকৰোতি নিত্যঃ ।
ৱিলীযমানেঽপি ৱপুষ্যমুষ্মি-
ন্ন লীযতে কুম্ভ ইৱাম্বৰং স্ৱযম্ ॥ 134॥
প্ৰকৃতিৱিকৃতিভিন্নঃ শুদ্ধবোধস্ৱভাৱঃ
সদসদিদমশেষং ভাসযন্নিৰ্ৱিশেষঃ ।
ৱিলসতি পৰমাত্মা জাগ্ৰদাদিষ্ৱৱস্থা-
স্ৱহমহমিতি সাক্ষাত্সাক্ষিৰূপেণ বুদ্ধেঃ ॥ 135॥
নিযমিতমনসামুং ত্ৱং স্ৱমাত্মানমাত্ম-
ন্যযমহমিতি সাক্ষাদ্ৱিদ্ধি বুদ্ধিপ্ৰসাদাত্ ।
জনিমৰণতৰঙ্গাপাৰসংসাৰসিন্ধুং
প্ৰতৰ ভৱ কৃতাৰ্থো ব্ৰহ্মৰূপেণ সংস্থঃ ॥ 136॥
অত্ৰানাত্মন্যহমিতি মতিৰ্বন্ধ এষোঽস্য পুংসঃ
প্ৰাপ্তোঽজ্ঞানাজ্জননমৰণক্লেশসম্পাতহেতুঃ ।
যেনৈৱাযং ৱপুৰিদমসত্সত্যমিত্যাত্মবুদ্ধ্যা
পুষ্যত্যুক্ষত্যৱতি ৱিষযৈস্তন্তুভিঃ কোশকৃদ্ৱত্ ॥ 137॥
অতস্মিংস্তদ্বুদ্ধিঃ প্ৰভৱতি ৱিমূঢস্য তমসা
ৱিৱেকাভাৱাদ্ৱৈ স্ফুৰতি ভুজগে ৰজ্জুধিষণা ।
ততোঽনৰ্থৱ্ৰাতো নিপততি সমাদাতুৰধিকঃ
ততো যোঽসদ্গ্ৰাহঃ স হি ভৱতি বন্ধঃ শঋণু সখে ॥ 138॥
অখণ্ডনিত্যাদ্ৱযবোধশক্ত্যা
স্ফুৰন্তমাত্মানমনন্তৱৈভৱম্ ।
সমাৱৃণোত্যাৱৃতিশক্তিৰেষা
তমোমযী ৰাহুৰিৱাৰ্কবিম্বম্ ॥ 139॥
তিৰোভূতে স্ৱাত্মন্যমলতৰতেজোৱতি পুমান্
অনাত্মানং মোহাদহমিতি শৰীৰং কলযতি ।
ততঃ কামক্ৰোধপ্ৰভৃতিভিৰমুং বন্ধনগুণৈঃ (পাঠভেদঃ - বন্ধকগুণৈঃ)
পৰং ৱিক্ষেপাখ্যা ৰজস উৰুশক্তিৰ্ৱ্যথযতি ॥ 140॥
মহামোহগ্ৰাহগ্ৰসনগলিতাত্মাৱগমনো
ধিযো নানাৱস্থাং স্ৱযমভিনযংস্তদ্গুণতযা । (পাঠভেদঃ - নানাৱস্থাঃ)
অপাৰে সংসাৰে ৱিষযৱিষপূৰে জলনিধৌ
নিমজ্যোন্মজ্যাযং ভ্ৰমতি কুমতিঃ কুত্সিতগতিঃ ॥ 141॥
ভানুপ্ৰভাসঞ্জনিতাভ্ৰপঙ্ক্তিঃ
ভানুং তিৰোধায ৱিজৃম্ভতে যথা ।
আত্মোদিতাহঙ্কৃতিৰাত্মতত্ত্ৱং
তথা তিৰোধায ৱিজৃম্ভতে স্ৱযম্ ॥ 142॥
কৱলিতদিননাথে দুৰ্দিনে সান্দ্ৰমেঘৈঃ
ৱ্যথযতি হিমঝঞ্ঝাৱাযুৰুগ্ৰো যথৈতান্ ।
অৱিৰততমসাঽঽত্মন্যাৱৃতে মূঢবুদ্ধিং
ক্ষপযতি বহুদুঃখৈস্তীৱ্ৰৱিক্ষেপশক্তিঃ ॥ 143॥
এতাভ্যামেৱ শক্তিভ্যাং বন্ধঃ পুংসঃ সমাগতঃ ।
যাভ্যাং ৱিমোহিতো দেহং মত্ৱাঽঽত্মানং ভ্ৰমত্যযম্ ॥ 144॥
বীজং সংসৃতিভূমিজস্য তু তমো দেহাত্মধীৰঙ্কুৰো
ৰাগঃ পল্লৱমম্বু কৰ্ম তু ৱপুঃ স্কন্ধোঽসৱঃ শাখিকাঃ ।
অগ্ৰাণীন্দ্ৰিযসংহতিশ্চ ৱিষযাঃ পুষ্পাণি দুঃখং ফলং
নানাকৰ্মসমুদ্ভৱং বহুৱিধং ভোক্তাত্ৰ জীৱঃ খগঃ ॥ 145॥
অজ্ঞানমূলোঽযমনাত্মবন্ধো
নৈসৰ্গিকোঽনাদিৰনন্ত ঈৰিতঃ ।
জন্মাপ্যযৱ্যাধিজৰাদিদুঃখ-
প্ৰৱাহপাতং জনযত্যমুষ্য ॥ 146॥
নাস্ত্ৰৈৰ্ন শস্ত্ৰৈৰনিলেন ৱহ্নিনা
ছেত্তুং ন শক্যো ন চ কৰ্মকোটিভিঃ ।
ৱিৱেকৱিজ্ঞানমহাসিনা ৱিনা
ধাতুঃ প্ৰসাদেন শিতেন মঞ্জুনা ॥ 147॥
শ্ৰুতিপ্ৰমাণৈকমতেঃ স্ৱধৰ্ম
নিষ্ঠা তযৈৱাত্মৱিশুদ্ধিৰস্য ।
ৱিশুদ্ধবুদ্ধেঃ পৰমাত্মৱেদনং
তেনৈৱ সংসাৰসমূলনাশঃ ॥ 148॥
কোশৈৰন্নমযাদ্যৈঃ পঞ্চভিৰাত্মা ন সংৱৃতো ভাতি ।
নিজশক্তিসমুত্পন্নৈঃ শৈৱালপটলৈৰিৱাম্বু ৱাপীস্থম্ ॥ 149॥
তচ্ছৈৱালাপনযে সম্যক্ সলিলং প্ৰতীযতে শুদ্ধম্ ।
তৃষ্ণাসন্তাপহৰং সদ্যঃ সৌখ্যপ্ৰদং পৰং পুংসঃ ॥ 150॥
পঞ্চানামপি কোশানামপৱাদে ৱিভাত্যযং শুদ্ধঃ ।
নিত্যানন্দৈকৰসঃ প্ৰত্যগ্ৰূপঃ পৰঃ স্ৱযঞ্জ্যোতিঃ ॥ 151॥
আত্মানাত্মৱিৱেকঃ কৰ্তৱ্যো বন্ধমুক্তযে ৱিদুষা ।
তেনৈৱানন্দী ভৱতি স্ৱং ৱিজ্ঞায সচ্চিদানন্দম্ ॥ 152॥
মুঞ্জাদিষীকামিৱ দৃশ্যৱৰ্গাত্
প্ৰত্যঞ্চমাত্মানমসঙ্গমক্ৰিযম্ ।
ৱিৱিচ্য তত্ৰ প্ৰৱিলাপ্য সৰ্ৱং
তদাত্মনা তিষ্ঠতি যঃ স মুক্তঃ ॥ 153॥
দেহোঽযমন্নভৱনোঽন্নমযস্তু কোশ- (পাঠভেদঃ - কোশো)
শ্চান্নেন জীৱতি ৱিনশ্যতি তদ্ৱিহীনঃ । (পাঠভেদঃ - হ্যন্নেন)
ত্ৱক্চৰ্মমাংসৰুধিৰাস্থিপুৰীষৰাশি-
ৰ্নাযং স্ৱযং ভৱিতুমৰ্হতি নিত্যশুদ্ধঃ ॥ 154॥
পূৰ্ৱং জনেৰধিমৃতেৰপি নাযমস্তি (পাঠভেদঃ - জনেৰপিমৃতেৰথ)
জাতক্ষণঃ ক্ষণগুণোঽনিযতস্ৱভাৱঃ ।
নৈকো জডশ্চ ঘটৱত্পৰিদৃশ্যমানঃ
স্ৱাত্মা কথং ভৱতি ভাৱৱিকাৰৱেত্তা ॥ 155॥
পাণিপাদাদিমান্দেহো নাত্মা ৱ্যঙ্গেঽপি জীৱনাত্ ।
তত্তচ্ছক্তেৰনাশাচ্চ ন নিযম্যো নিযামকঃ ॥ 156॥
দেহতদ্ধৰ্মতত্কৰ্মতদৱস্থাদিসাক্ষিণঃ ।
সত এৱ স্ৱতঃসিদ্ধং তদ্ৱৈলক্ষণ্যমাত্মনঃ ॥ 157॥
শল্যৰাশিৰ্মাংসলিপ্তো মলপূৰ্ণোঽতিকশ্মলঃ ।
কথং ভৱেদযং ৱেত্তা স্ৱযমেতদ্ৱিলক্ষণঃ ॥ 158॥
ত্ৱঙ্মাংসমেদোঽস্থিপুৰীষৰাশা-
ৱহম্মতিং মূঢজনঃ কৰোতি ।
ৱিলক্ষণং ৱেত্তি ৱিচাৰশীলো
নিজস্ৱৰূপং পৰমাৰ্থভূতম্ ॥ 159॥
দেহোঽহমিত্যেৱ জডস্য বুদ্ধিঃ
দেহে চ জীৱে ৱিদুষস্ত্ৱহন্ধীঃ ।
ৱিৱেকৱিজ্ঞানৱতো মহাত্মনো
ব্ৰহ্মাহমিত্যেৱ মতিঃ সদাত্মনি ॥ 160॥
অত্ৰাত্মবুদ্ধিং ত্যজ মূঢবুদ্ধে
ত্ৱঙ্মাংসমেদোঽস্থিপুৰীষৰাশৌ ।
সৰ্ৱাত্মনি ব্ৰহ্মণি নিৰ্ৱিকল্পে
কুৰুষ্ৱ শান্তিং পৰমাং ভজস্ৱ ॥ 161॥
দেহেন্দ্ৰিযাদাৱসতি ভ্ৰমোদিতাং
ৱিদ্ৱানহন্তাং ন জহাতি যাৱত্ ।
তাৱন্ন তস্যাস্তি ৱিমুক্তিৱাৰ্তা-
প্যস্ত্ৱেষ ৱেদান্তনযান্তদৰ্শী ॥ 162॥
ছাযাশৰীৰে প্ৰতিবিম্বগাত্ৰে
যত্স্ৱপ্নদেহে হৃদি কল্পিতাঙ্গে ।
যথাত্মবুদ্ধিস্তৱ নাস্তি কাচি-
জ্জীৱচ্ছৰীৰে চ তথৈৱ মাঽস্তু ॥ 163॥
দেহাত্মধীৰেৱ নৃণামসদ্ধিযাং
জন্মাদিদুঃখপ্ৰভৱস্য বীজম্ ।
যতস্ততস্ত্ৱং জহি তাং প্ৰযত্নাত্
ত্যক্তে তু চিত্তে ন পুনৰ্ভৱাশা ॥ 164॥
কৰ্মেন্দ্ৰিযৈঃ পঞ্চভিৰঞ্চিতোঽযং
প্ৰাণো ভৱেত্প্ৰাণমযস্তু কোশঃ ॥
যেনাত্মৱানন্নমযোঽনুপূৰ্ণঃ
প্ৰৱৰ্ততেঽসৌ সকলক্ৰিযাসু ॥ 165॥
নৈৱাত্মাপি প্ৰাণমযো ৱাযুৱিকাৰো (পাঠভেদঃ - নৈৱাত্মাযং)
গন্তাঽঽগন্তা ৱাযুৱদন্তৰ্বহিৰেষঃ ।
যস্মাত্কিঞ্চিত্ক্ৱাপি ন ৱেত্তীষ্টমনিষ্টং
স্ৱং ৱান্যং ৱা কিঞ্চন নিত্যং পৰতন্ত্ৰঃ ॥ 166॥
জ্ঞানেন্দ্ৰিযাণি চ মনশ্চ মনোমযঃ স্যাত্
কোশো মমাহমিতি ৱস্তুৱিকল্পহেতুঃ ।
সঞ্জ্ঞাদিভেদকলনাকলিতো বলীযাং-
স্তত্পূৰ্ৱকোশমভিপূৰ্য ৱিজৃম্ভতে যঃ ॥ 167॥
(পাঠভেদঃ - অনুপূৰ্য)
পঞ্চেন্দ্ৰিযৈঃ পঞ্চভিৰেৱ হোতৃভিঃ
প্ৰচীযমানো ৱিষযাজ্যধাৰযা ।
জাজ্ৱল্যমানো বহুৱাসনেন্ধনৈঃ
মনোমযাগ্নিৰ্দহতি প্ৰপঞ্চম্ ॥ 168॥
(পাঠভেদঃ - মনোমযোঽগ্নিৰ্দহতি)
ন হ্যস্ত্যৱিদ্যা মনসোঽতিৰিক্তা
মনো হ্যৱিদ্যা ভৱবন্ধহেতুঃ ।
তস্মিন্ৱিনষ্টে সকলং ৱিনষ্টং
ৱিজৃম্ভিতেঽস্মিন্সকলং ৱিজৃম্ভতে ॥ 169॥
স্ৱপ্নেঽৰ্থশূন্যে সৃজতি স্ৱশক্ত্যা
ভোক্ত্ৰাদিৱিশ্ৱং মন এৱ সৰ্ৱম্ ।
তথৈৱ জাগ্ৰত্যপি নো ৱিশেষঃ
তত্সৰ্ৱমেতন্মনসো ৱিজৃম্ভণম্ ॥ 170॥
সুষুপ্তিকালে মনসি প্ৰলীনে
নৈৱাস্তি কিঞ্চিত্সকলপ্ৰসিদ্ধেঃ ।
অতো মনঃকল্পিত এৱ পুংসঃ
সংসাৰ এতস্য ন ৱস্তুতোঽস্তি ॥ 171॥
ৱাযুনাঽঽনীযতে মেঘঃ পুনস্তেনৈৱ নীযতে । (পাঠভেদঃ - ৱাযুনা নীযতে মেঘঃ পুনস্তেনৈৱ লীযতে)
মনসা কল্প্যতে বন্ধো মোক্ষস্তেনৈৱ কল্প্যতে ॥ 172॥
দেহাদিসৰ্ৱৱিষযে পৰিকল্প্য ৰাগং
বধ্নাতি তেন পুৰুষং পশুৱদ্গুণেন ।
ৱৈৰস্যমত্ৰ ৱিষৱত্ সুৱিধায পশ্চাদ্
এনং ৱিমোচযতি তন্মন এৱ বন্ধাত্ ॥ 173॥
তস্মান্মনঃ কাৰণমস্য জন্তোঃ
বন্ধস্য মোক্ষস্য চ ৱা ৱিধানে ।
বন্ধস্য হেতুৰ্মলিনং ৰজোগুণৈঃ
মোক্ষস্য শুদ্ধং ৱিৰজস্তমস্কম্ ॥ 174॥
ৱিৱেকৱৈৰাগ্যগুণাতিৰেকা-
চ্ছুদ্ধত্ৱমাসাদ্য মনো ৱিমুক্ত্যৈ ।
ভৱত্যতো বুদ্ধিমতো মুমুক্ষো-
স্তাভ্যাং দৃঢাভ্যাং ভৱিতৱ্যমগ্ৰে ॥ 175॥
মনো নাম মহাৱ্যাঘ্ৰো ৱিষযাৰণ্যভূমিষু ।
চৰত্যত্ৰ ন গচ্ছন্তু সাধৱো যে মুমুক্ষৱঃ ॥ 176॥
মনঃ প্ৰসূতে ৱিষযানশেষান্
স্থূলাত্মনা সূক্ষ্মতযা চ ভোক্তুঃ ।
শৰীৰৱৰ্ণাশ্ৰমজাতিভেদান্
গুণক্ৰিযাহেতুফলানি নিত্যম্ ॥ 177॥
অসঙ্গচিদ্ৰূপমমুং ৱিমোহ্য
দেহেন্দ্ৰিযপ্ৰাণগুণৈৰ্নিবদ্ধ্য ।
অহম্মমেতি ভ্ৰমযত্যজস্ৰং
মনঃ স্ৱকৃত্যেষু ফলোপভুক্তিষু ॥ 178॥
অধ্যাসদোষাত্পুৰুষস্য সংসৃতিঃ (পাঠভেদঃ - অধ্যাসযোগাত্)
অধ্যাসবন্ধস্ত্ৱমুনৈৱ কল্পিতঃ ।
ৰজস্তমোদোষৱতোঽৱিৱেকিনো
জন্মাদিদুঃখস্য নিদানমেতত্ ॥ 179॥
অতঃ প্ৰাহুৰ্মনোঽৱিদ্যাং পণ্ডিতাস্তত্ত্ৱদৰ্শিনঃ ।
যেনৈৱ ভ্ৰাম্যতে ৱিশ্ৱং ৱাযুনেৱাভ্ৰমণ্ডলম্ ॥ 180॥
তন্মনঃশোধনং কাৰ্যং প্ৰযত্নেন মুমুক্ষুণা ।
ৱিশুদ্ধে সতি চৈতস্মিন্মুক্তিঃ কৰফলাযতে ॥ 181॥
মোক্ষৈকসক্ত্যা ৱিষযেষু ৰাগং
নিৰ্মূল্য সন্ন্যস্য চ সৰ্ৱকৰ্ম ।
সচ্ছ্ৰদ্ধযা যঃ শ্ৰৱণাদিনিষ্ঠো
ৰজঃস্ৱভাৱং স ধুনোতি বুদ্ধেঃ ॥ 182॥
মনোমযো নাপি ভৱেত্পৰাত্মা
হ্যাদ্যন্তৱত্ত্ৱাত্পৰিণামিভাৱাত্ ।
দুঃখাত্মকত্ৱাদ্ৱিষযত্ৱহেতোঃ
দ্ৰষ্টা হি দৃশ্যাত্মতযা ন দৃষ্টঃ ॥ 183॥
বুদ্ধিৰ্বুদ্ধীন্দ্ৰিযৈঃ সাৰ্ধং সৱৃত্তিঃ কৰ্তৃলক্ষণঃ ।
ৱিজ্ঞানমযকোশঃ স্যাত্পুংসঃ সংসাৰকাৰণম্ ॥ 184॥
অনুৱ্ৰজচ্চিত্প্ৰতিবিম্বশক্তিঃ
ৱিজ্ঞানসঞ্জ্ঞঃ প্ৰকৃতেৰ্ৱিকাৰঃ ।
জ্ঞানক্ৰিযাৱানহমিত্যজস্ৰং
দেহেন্দ্ৰিযাদিষ্ৱভিমন্যতে ভৃশম্ ॥ 185॥
অনাদিকালোঽযমহংস্ৱভাৱো
জীৱঃ সমস্তৱ্যৱহাৰৱোঢা ।
কৰোতি কৰ্মাণ্যপি পূৰ্ৱৱাসনঃ (পাঠভেদঃ - কৰ্মাণ্যনু)
পুণ্যান্যপুণ্যানি চ তত্ফলানি ॥ 186॥
ভুঙ্ক্তে ৱিচিত্ৰাস্ৱপি যোনিষু ৱ্ৰজ-
ন্নাযাতি নিৰ্যাত্যধ ঊৰ্ধ্ৱমেষঃ ।
অস্যৈৱ ৱিজ্ঞানমযস্য জাগ্ৰত্-
স্ৱপ্নাদ্যৱস্থাঃ সুখদুঃখভোগঃ ॥ 187॥
দেহাদিনিষ্ঠাশ্ৰমধৰ্মকৰ্ম-
গুণাভিমানঃ সততং মমেতি ।
ৱিজ্ঞানকোশোঽযমতিপ্ৰকাশঃ
প্ৰকৃষ্টসান্নিধ্যৱশাত্পৰাত্মনঃ ।
অতো ভৱত্যেষ উপাধিৰস্য
যদাত্মধীঃ সংসৰতি ভ্ৰমেণ ॥ 188॥
যোঽযং ৱিজ্ঞানমযঃ প্ৰাণেষু হৃদি স্ফুৰত্যযং জ্যোতিঃ । (পাঠভেদঃ - স্ফুৰত্স্ৱযঞ্জ্যোতিঃ)
কূটস্থঃ সন্নাত্মা কৰ্তা ভোক্তা ভৱত্যুপাধিস্থঃ ॥ 189॥
স্ৱযং পৰিচ্ছেদমুপেত্য বুদ্ধেঃ
তাদাত্ম্যদোষেণ পৰং মৃষাত্মনঃ ।
সৰ্ৱাত্মকঃ সন্নপি ৱীক্ষতে স্ৱযং
স্ৱতঃ পৃথক্ত্ৱেন মৃদো ঘটানিৱ ॥ 190॥
উপাধিসম্বন্ধৱশাত্পৰাত্মা
হ্যুপাধিধৰ্মাননুভাতি তদ্গুণঃ । (পাঠভেদঃ - ঽপ্যুপাধি)
অযোৱিকাৰানৱিকাৰিৱহ্নিৱত্
সদৈকৰূপোঽপি পৰঃ স্ৱভাৱাত্ ॥ 191॥
শিষ্য উৱাচ।
ভ্ৰমেণাপ্যন্যথা ৱাঽস্তু জীৱভাৱঃ পৰাত্মনঃ ।
তদুপাধেৰনাদিত্ৱান্নানাদেৰ্নাশ ইষ্যতে ॥ 192॥
অতোঽস্য জীৱভাৱোঽপি নিত্যা ভৱতি সংসৃতিঃ ।
ন নিৱৰ্তেত তন্মোক্ষঃ কথং মে শ্ৰীগুৰো ৱদ ॥ 193॥
শ্ৰীগুৰুৰুৱাচ ।
সম্যক্পৃষ্টং ত্ৱযা ৱিদ্ৱন্সাৱধানেন তচ্ছৃণু ।
প্ৰামাণিকী ন ভৱতি ভ্ৰান্ত্যা মোহিতকল্পনা ॥ 194॥
ভ্ৰান্তিং ৱিনা ত্ৱসঙ্গস্য নিষ্ক্ৰিযস্য নিৰাকৃতেঃ ।
ন ঘটেতাৰ্থসম্বন্ধো নভসো নীলতাদিৱত্ ॥ 195॥
স্ৱস্য দ্ৰষ্টুৰ্নিৰ্গুণস্যাক্ৰিযস্য
প্ৰত্যগ্বোধানন্দৰূপস্য বুদ্ধেঃ ।
ভ্ৰান্ত্যা প্ৰাপ্তো জীৱভাৱো ন সত্যো
মোহাপাযে নাস্ত্যৱস্তুস্ৱভাৱাত্ ॥ 196॥
যাৱদ্ভ্ৰান্তিস্তাৱদেৱাস্য সত্তা
মিথ্যাজ্ঞানোজ্জৃম্ভিতস্য প্ৰমাদাত্ ।
ৰজ্জ্ৱাং সৰ্পো ভ্ৰান্তিকালীন এৱ
ভ্ৰান্তেৰ্নাশে নৈৱ সৰ্পোঽপি তদ্ৱত্ ॥ 197॥
(পাঠভেদঃ - সৰ্পোঽস্তি)
অনাদিত্ৱমৱিদ্যাযাঃ কাৰ্যস্যাপি তথেষ্যতে ।
উত্পন্নাযাং তু ৱিদ্যাযামাৱিদ্যকমনাদ্যপি ॥ 198॥
প্ৰবোধে স্ৱপ্নৱত্সৰ্ৱং সহমূলং ৱিনশ্যতি ।
অনাদ্যপীদং নো নিত্যং প্ৰাগভাৱ ইৱ স্ফুটম্ ॥ 199॥
অনাদেৰপি ৱিধ্ৱংসঃ প্ৰাগভাৱস্য ৱীক্ষিতঃ ।
যদ্বুদ্ধ্যুপাধিসম্বন্ধাত্পৰিকল্পিতমাত্মনি ॥ 200॥
জীৱত্ৱং ন ততোঽন্যস্তু স্ৱৰূপেণ ৱিলক্ষণঃ । (পাঠভেদঃ - ততোঽন্যত্তু)
সম্বন্ধস্ত্ৱাত্মনো বুদ্ধ্যা মিথ্যাজ্ঞানপুৰঃসৰঃ ॥ 201॥
(পাঠভেদঃ - সম্বন্ধঃ স্ৱাত্মনো)
ৱিনিৱৃত্তিৰ্ভৱেত্তস্য সম্যগ্জ্ঞানেন নান্যথা ।
ব্ৰহ্মাত্মৈকত্ৱৱিজ্ঞানং সম্যগ্জ্ঞানং শ্ৰুতেৰ্মতম্ ॥ 202॥
তদাত্মানাত্মনোঃ সম্যগ্ৱিৱেকেনৈৱ সিধ্যতি ।
ততো ৱিৱেকঃ কৰ্তৱ্যঃ প্ৰত্যগাত্মসদাত্মনোঃ ॥ 203॥
(পাঠভেদঃ - প্ৰত্যগাত্মাসদাত্মনোঃ)
জলং পঙ্কৱদত্যন্তং পঙ্কাপাযে জলং স্ফুটম্ । (পাঠভেদঃ - পঙ্কৱদস্পষ্টং)
যথা ভাতি তথাত্মাপি দোষাভাৱে স্ফুটপ্ৰভঃ ॥ 204॥
অসন্নিৱৃত্তৌ তু সদাত্মনা স্ফুটং
প্ৰতীতিৰেতস্য ভৱেত্প্ৰতীচঃ ।
ততো নিৰাসঃ কৰণীয এৱ
সদাত্মনঃ সাধ্ৱহমাদিৱস্তুনঃ ॥ 205॥
(পাঠভেদঃ - অসদাত্মনঃ)
অতো নাযং পৰাত্মা স্যাদ্ৱিজ্ঞানমযশব্দভাক্ ।
ৱিকাৰিত্ৱাজ্জডত্ৱাচ্চ পৰিচ্ছিন্নত্ৱহেতুতঃ ।
দৃশ্যত্ৱাদ্ৱ্যভিচাৰিত্ৱান্নানিত্যো নিত্য ইষ্যতে ॥ 206॥
আনন্দপ্ৰতিবিম্বচুম্বিততনুৰ্ৱৃত্তিস্তমোজৃম্ভিতা
স্যাদানন্দমযঃ প্ৰিযাদিগুণকঃ স্ৱেষ্টাৰ্থলাভোদযঃ ।
পুণ্যস্যানুভৱে ৱিভাতি কৃতিনামানন্দৰূপঃ স্ৱযং
সৰ্ৱো নন্দতি যত্ৰ সাধু তনুভৃন্মাত্ৰঃ প্ৰযত্নং ৱিনা ॥ 207॥
(পাঠভেদঃ - ভূত্ৱা নন্দতি)
আনন্দমযকোশস্য সুষুপ্তৌ স্ফূৰ্তিৰুত্কটা ।
স্ৱপ্নজাগৰযোৰীষদিষ্টসন্দৰ্শনাদিনা ॥ 208॥
নৈৱাযমানন্দমযঃ পৰাত্মা
সোপাধিকত্ৱাত্প্ৰকৃতেৰ্ৱিকাৰাত্ ।
কাৰ্যত্ৱহেতোঃ সুকৃতক্ৰিযাযা
ৱিকাৰসঙ্ঘাতসমাহিতত্ৱাত্ ॥ 209॥
পঞ্চানামপি কোশানাং নিষেধে যুক্তিতঃ শ্ৰুতেঃ । (পাঠভেদঃ - যুক্তিতঃ কৃতে)
তন্নিষেধাৱধি সাক্ষী বোধৰূপোঽৱশিষ্যতে ॥ 210॥
(পাঠভেদঃ - তন্নিষেধাৱধিঃ)
যোঽযমাত্মা স্ৱযঞ্জ্যোতিঃ পঞ্চকোশৱিলক্ষণঃ ।
অৱস্থাত্ৰযসাক্ষী সন্নিৰ্ৱিকাৰো নিৰঞ্জনঃ ।
সদানন্দঃ স ৱিজ্ঞেযঃ স্ৱাত্মত্ৱেন ৱিপশ্চিতা ॥ 211॥
শিষ্য উৱাচ।
মিথ্যাত্ৱেন নিষিদ্ধেষু কোশেষ্ৱেতেষু পঞ্চসু ।
সৰ্ৱাভাৱং ৱিনা কিঞ্চিন্ন পশ্যাম্যত্ৰ হে গুৰো ।
ৱিজ্ঞেযং কিমু ৱস্ত্ৱস্তি স্ৱাত্মনাঽঽত্মৱিপশ্চিতা ॥ 212॥
(পাঠভেদঃ - স্ৱাত্মনাত্ৰ ৱিপশ্চিতা)
শ্ৰীগুৰুৰুৱাচ ।
সত্যমুক্তং ত্ৱযা ৱিদ্ৱন্নিপুণোঽসি ৱিচাৰণে ।
অহমাদিৱিকাৰাস্তে তদভাৱোঽযমপ্যনু ॥ 213॥
(পাঠভেদঃ - ঽযমপ্যথ)
সৰ্ৱে যেনানুভূযন্তে যঃ স্ৱযং নানুভূযতে ।
তমাত্মানং ৱেদিতাৰং ৱিদ্ধি বুদ্ধ্যা সুসূক্ষ্মযা ॥ 214॥
তত্সাক্ষিকং ভৱেত্তত্তদ্যদ্যদ্যেনানুভূযতে ।
কস্যাপ্যননুভূতাৰ্থে সাক্ষিত্ৱং নোপযুজ্যতে ॥ 215॥
(পাঠভেদঃ - নোপপদ্যতে)
অসৌ স্ৱসাক্ষিকো ভাৱো যতঃ স্ৱেনানুভূযতে ।
অতঃ পৰং স্ৱযং সাক্ষাত্প্ৰত্যগাত্মা ন চেতৰঃ ॥ 216॥
জাগ্ৰত্স্ৱপ্নসুষুপ্তিষু স্ফুটতৰং যোঽসৌ সমুজ্জৃম্ভতে
প্ৰত্যগ্ৰূপতযা সদাহমহমিত্যন্তঃ স্ফুৰন্নৈকধা । (পাঠভেদঃ - স্ফুৰন্নেকধা)
নানাকাৰৱিকাৰভাগিন ইমান্ পশ্যন্নহন্ধীমুখান্ (পাঠভেদঃ - ভাজিন)
নিত্যানন্দচিদাত্মনা স্ফুৰতি তং ৱিদ্ধি স্ৱমেতং হৃদি ॥ 217॥
ঘটোদকে বিম্বিতমৰ্কবিম্ব-
মালোক্য মূঢো ৰৱিমেৱ মন্যতে ।
তথা চিদাভাসমুপাধিসংস্থং
ভ্ৰান্ত্যাহমিত্যেৱ জডোঽভিমন্যতে ॥ 218॥
ঘটং জলং তদ্গতমৰ্কবিম্বং
ৱিহায সৰ্ৱং ৱিনিৰীক্ষ্যতেঽৰ্কঃ । (পাঠভেদঃ - দিৱি ৱীক্ষ্যতেঽৰ্কঃ)
তটস্থ এতত্ত্ৰিতযাৱভাসকঃ (পাঠভেদঃ - তটস্থিতঃ তত্ত্ৰি)
স্ৱযম্প্ৰকাশো ৱিদুষা যথা তথা ॥ 219॥
দেহং ধিযং চিত্প্ৰতিবিম্বমেৱং (পাঠভেদঃ - চিত্প্ৰতিবিম্বমেতং)
ৱিসৃজ্য বুদ্ধৌ নিহিতং গুহাযাম্ ।
দ্ৰষ্টাৰমাত্মানমখণ্ডবোধং
সৰ্ৱপ্ৰকাশং সদসদ্ৱিলক্ষণম্ ॥ 220॥
নিত্যং ৱিভুং সৰ্ৱগতং সুসূক্ষ্মং
অন্তৰ্বহিঃশূন্যমনন্যমাত্মনঃ ।
ৱিজ্ঞায সম্যঙ্নিজৰূপমেতত্
পুমান্ ৱিপাপ্মা ৱিৰজো ৱিমৃত্যুঃ ॥ 221॥
ৱিশোক আনন্দঘনো ৱিপশ্চিত্
স্ৱযং কুতশ্চিন্ন বিভেতি কশ্চিত্ ।
নান্যোঽস্তি পন্থা ভৱবন্ধমুক্তেঃ
ৱিনা স্ৱতত্ত্ৱাৱগমং মুমুক্ষোঃ ॥ 222॥
ব্ৰহ্মাভিন্নত্ৱৱিজ্ঞানং ভৱমোক্ষস্য কাৰণম্ ।
যেনাদ্ৱিতীযমানন্দং ব্ৰহ্ম সম্পদ্যতে বুধৈঃ ॥ 223॥
(পাঠভেদঃ - সম্পদ্যতে বুধঃ)
ব্ৰহ্মভূতস্তু সংসৃত্যৈ ৱিদ্ৱান্নাৱৰ্ততে পুনঃ ।
ৱিজ্ঞাতৱ্যমতঃ সম্যগ্ব্ৰহ্মাভিন্নত্ৱমাত্মনঃ ॥ 224॥
সত্যং জ্ঞানমনন্তং ব্ৰহ্ম ৱিশুদ্ধং পৰং স্ৱতঃসিদ্ধম্ ।
নিত্যানন্দৈকৰসং প্ৰত্যগভিন্নং নিৰন্তৰং জযতি ॥ 225॥
সদিদং পৰমাদ্ৱৈতং স্ৱস্মাদন্যস্য ৱস্তুনোঽভাৱাত্ ।
ন হ্যন্যদস্তি কিঞ্চিত্ সম্যক্ পৰমাৰ্থতত্ত্ৱবোধদশাযাম্ ॥ 226॥
(পাঠভেদঃ - পৰতত্ত্ৱবোধসুদশাযাম্)
যদিদং সকলং ৱিশ্ৱং নানাৰূপং প্ৰতীতমজ্ঞানাত্ ।
তত্সৰ্ৱং ব্ৰহ্মৈৱ প্ৰত্যস্তাশেষভাৱনাদোষম্ ॥ 227॥
মৃত্কাৰ্যভূতোঽপি মৃদো ন ভিন্নঃ
কুম্ভোঽস্তি সৰ্ৱত্ৰ তু মৃত্স্ৱৰূপাত্ ।
ন কুম্ভৰূপং পৃথগস্তি কুম্ভঃ
কুতো মৃষা কল্পিতনামমাত্ৰঃ ॥ 228॥
কেনাপি মৃদ্ভিন্নতযা স্ৱৰূপং
ঘটস্য সন্দৰ্শযিতুং ন শক্যতে ।
অতো ঘটঃ কল্পিত এৱ মোহা-
ন্মৃদেৱ সত্যং পৰমাৰ্থভূতম্ ॥ 229॥
সদ্ব্ৰহ্মকাৰ্যং সকলং সদেৱং (পাঠভেদঃ - সদৈৱ)
তন্মাত্ৰমেতন্ন ততোঽন্যদস্তি । (পাঠভেদঃ - সন্মাত্ৰমেতন্ন)
অস্তীতি যো ৱক্তি ন তস্য মোহো
ৱিনিৰ্গতো নিদ্ৰিতৱত্প্ৰজল্পঃ ॥ 230॥
ব্ৰহ্মৈৱেদং ৱিশ্ৱমিত্যেৱ ৱাণী
শ্ৰৌতী ব্ৰূতেঽথৰ্ৱনিষ্ঠা ৱৰিষ্ঠা ।
তস্মাদেতদ্ব্ৰহ্মমাত্ৰং হি ৱিশ্ৱং
নাধিষ্ঠানাদ্ভিন্নতাঽঽৰোপিতস্য ॥ 231॥
সত্যং যদি স্যাজ্জগদেতদাত্মনোঽ
নন্তত্ত্ৱহানিৰ্নিগমাপ্ৰমাণতা ।
অসত্যৱাদিত্ৱমপীশিতুঃ স্যা-
ন্নৈতত্ত্ৰযং সাধু হিতং মহাত্মনাম্ ॥ 232॥
ঈশ্ৱৰো ৱস্তুতত্ত্ৱজ্ঞো ন চাহং তেষ্ৱৱস্থিতঃ ।
ন চ মত্স্থানি ভূতানীত্যেৱমেৱ ৱ্যচীক্লৃপত্ ॥ 233॥
(পাঠভেদঃ - ৱ্যচীকথত্)
যদি সত্যং ভৱেদ্ৱিশ্ৱং সুষুপ্তাৱুপলভ্যতাম্ ।
যন্নোপলভ্যতে কিঞ্চিদতোঽসত্স্ৱপ্নৱন্মৃষা ॥ 234॥
অতঃ পৃথঙ্নাস্তি জগত্পৰাত্মনঃ
পৃথক্প্ৰতীতিস্তু মৃষা গুণাদিৱত্ । গুণাহিৱত্
আৰোপিতস্যাস্তি কিমৰ্থৱত্তাঽ-
ধিষ্ঠানমাভাতি তথা ভ্ৰমেণ ॥ 235॥
ভ্ৰান্তস্য যদ্যদ্ভ্ৰমতঃ প্ৰতীতং
ব্ৰহ্মৈৱ তত্তদ্ৰজতং হি শুক্তিঃ ।
ইদন্তযা ব্ৰহ্ম সদৈৱ ৰূপ্যতে (পাঠভেদঃ - সদেৱ)
ত্ৱাৰোপিতং ব্ৰহ্মণি নামমাত্ৰম্ ॥ 236॥
অতঃ পৰং ব্ৰহ্ম সদদ্ৱিতীযং
ৱিশুদ্ধৱিজ্ঞানঘনং নিৰঞ্জনম্ ।
প্ৰশান্তমাদ্যন্তৱিহীনমক্ৰিযং
নিৰন্তৰানন্দৰসস্ৱৰূপম্ ॥ 237॥
নিৰস্তমাযাকৃতসৰ্ৱভেদং
নিত্যং সুখং নিষ্কলমপ্ৰমেযম্ । (পাঠভেদঃ - নিত্যং ধ্ৰুৱং)
অৰূপমৱ্যক্তমনাখ্যমৱ্যযং
জ্যোতিঃ স্ৱযং কিঞ্চিদিদং চকাস্তি ॥ 238॥
জ্ঞাতৃজ্ঞেযজ্ঞানশূন্যমনন্তং নিৰ্ৱিকল্পকম্ ।
কেৱলাখণ্ডচিন্মাত্ৰং পৰং তত্ত্ৱং ৱিদুৰ্বুধাঃ ॥ 239॥
অহেযমনুপাদেযং মনোৱাচামগোচৰম্ ।
অপ্ৰমেযমনাদ্যন্তং ব্ৰহ্ম পূৰ্ণমহং মহঃ ॥ 240॥
(পাঠভেদঃ - পূৰ্ণং মহন্মহঃ)
তত্ত্ৱম্পদাভ্যামভিধীযমানযোঃ
ব্ৰহ্মাত্মনোঃ শোধিতযোৰ্যদীত্থম্ । (পাঠভেদঃ - শোধিতযোৰ্যদিত্থম্)
শ্ৰুত্যা তযোস্তত্ত্ৱমসীতি সম্যগ্
একত্ৱমেৱ প্ৰতিপাদ্যতে মুহুঃ ॥ 241-
এক্যং তযোৰ্লক্ষিতযোৰ্ন ৱাচ্যযোঃ
নিগদ্যতেঽন্যোন্যৱিৰুদ্ধধৰ্মিণোঃ ।
খদ্যোতভান্ৱোৰিৱ ৰাজভৃত্যযোঃ
কূপাম্বুৰাশ্যোঃ পৰমাণুমেৰ্ৱোঃ ॥ 242॥
তযোৰ্ৱিৰোধোঽযমুপাধিকল্পিতো
ন ৱাস্তৱঃ কশ্চিদুপাধিৰেষঃ ।
ঈশস্য মাযা মহদাদিকাৰণং
জীৱস্য কাৰ্যং শঋণু পঞ্চকোশম্ ॥ 243॥
(পাঠভেদঃ - পঞ্চকোশাঃ)
এতাৱুপাধী পৰজীৱযোস্তযোঃ
সম্যঙ্নিৰাসে ন পৰো ন জীৱঃ ।
ৰাজ্যং নৰেন্দ্ৰস্য ভটস্য খেটক্-
স্তযোৰপোহে ন ভটো ন ৰাজা ॥ 244॥
অথাত আদেশ ইতি শ্ৰুতিঃ স্ৱযং
নিষেধতি ব্ৰহ্মণি কল্পিতং দ্ৱযম্ ।
শ্ৰুতিপ্ৰমাণানুগৃহীতবোধা- (পাঠভেদঃ - প্ৰমাণানুগৃহীতযুক্ত্যা)
ত্তযোৰ্নিৰাসঃ কৰণীয এৱ ॥ 245॥
নেদং নেদং কল্পিতত্ৱান্ন সত্যং
ৰজ্জুদৃষ্টৱ্যালৱত্স্ৱপ্নৱচ্চ । (পাঠভেদঃ - ৰজ্জৌ)
ইত্থং দৃশ্যং সাধুযুক্ত্যা ৱ্যপোহ্য
জ্ঞেযঃ পশ্চাদেকভাৱস্তযোৰ্যঃ ॥ 246॥
ততস্তু তৌ লক্ষণযা সুলক্ষ্যৌ
তযোৰখণ্ডৈকৰসত্ৱসিদ্ধযে ।
নালং জহত্যা ন তথাঽজহত্যা
কিন্তূভযাৰ্থাত্মিকযৈৱ ভাৱ্যম্ ॥ 247॥
(পাঠভেদঃ - ভযাৰ্থৈকতযৈৱ)
স দেৱদত্তোঽযমিতীহ চৈকতা
ৱিৰুদ্ধধৰ্মাংশমপাস্য কথ্যতে ।
যথা তথা তত্ত্ৱমসীতিৱাক্যে
ৱিৰুদ্ধধৰ্মানুভযত্ৰ হিত্ৱা ॥ 248॥
সংলক্ষ্য চিন্মাত্ৰতযা সদাত্মনোঃ
অখণ্ডভাৱঃ পৰিচীযতে বুধৈঃ ।
এৱং মহাৱাক্যশতেন কথ্যতে
ব্ৰহ্মাত্মনোৰৈক্যমখণ্ডভাৱঃ ॥ 249॥
অস্থূলমিত্যেতদসন্নিৰস্য
সিদ্ধং স্ৱতো ৱ্যোমৱদপ্ৰতৰ্ক্যম্ ।
অতো মৃষামাত্ৰমিদং প্ৰতীতং
জহীহি যত্স্ৱাত্মতযা গৃহীতম্ ।
ব্ৰহ্মাহমিত্যেৱ ৱিশুদ্ধবুদ্ধ্যা
ৱিদ্ধি স্ৱমাত্মানমখণ্ডবোধম্ ॥ 250॥
মৃত্কাৰ্যং সকলং ঘটাদি সততং মৃন্মাত্ৰমেৱাহিতং (পাঠভেদঃ - মৃন্মাত্ৰমেৱাভিতঃ)
তদ্ৱত্সজ্জনিতং সদাত্মকমিদং সন্মাত্ৰমেৱাখিলম্ ।
যস্মান্নাস্তি সতঃ পৰং কিমপি তত্সত্যং স আত্মা স্ৱযং
তস্মাত্তত্ত্ৱমসি প্ৰশান্তমমলং ব্ৰহ্মাদ্ৱযং যত্পৰম্ ॥ 251॥
নিদ্ৰাকল্পিতদেশকালৱিষযজ্ঞাত্ৰাদি সৰ্ৱং যথা
মিথ্যা তদ্ৱদিহাপি জাগ্ৰতি জগত্স্ৱাজ্ঞানকাৰ্যত্ৱতঃ ।
যস্মাদেৱমিদং শৰীৰকৰণপ্ৰাণাহমাদ্যপ্যসত্
তস্মাত্তত্ত্ৱমসি প্ৰশান্তমমলং ব্ৰহ্মাদ্ৱযং যত্পৰম্ ॥ 252॥
যত্ৰ ভ্ৰান্ত্যা কল্পিতং তদ্ৱিৱেকে (পাঠভেদঃ - যদ্ৱিৱেকে)
তত্তন্মাত্ৰং নৈৱ তস্মাদ্ৱিভিন্নম্ ।
স্ৱপ্নে নষ্টং স্ৱপ্নৱিশ্ৱং ৱিচিত্ৰং
স্ৱস্মাদ্ভিন্নং কিন্নু দৃষ্টং প্ৰবোধে ॥ 253॥
জাতিনীতিকুলগোত্ৰদূৰগং
নামৰূপগুণদোষৱৰ্জিতম্ ।
দেশকালৱিষযাতিৱৰ্তি যদ্
ব্ৰহ্ম তত্ত্ৱমসি ভাৱযাত্মনি ॥ 254॥
যত্পৰং সকলৱাগগোচৰং
গোচৰং ৱিমলবোধচক্ষুষঃ ।
শুদ্ধচিদ্ঘনমনাদি ৱস্তু যদ্
ব্ৰহ্ম তত্ত্ৱমসি ভাৱযাত্মনি ॥ 255॥
ষড্ভিৰূৰ্মিভিৰযোগি যোগিহৃদ্-
ভাৱিতং ন কৰণৈৰ্ৱিভাৱিতম্ ।
বুদ্ধ্যৱেদ্যমনৱদ্যমস্তি যদ্ (পাঠভেদঃ - ভূতি যদ্)
ব্ৰহ্ম তত্ত্ৱমসি ভাৱযাত্মনি ॥ 256॥
ভ্ৰান্তিকল্পিতজগত্কলাশ্ৰযং
স্ৱাশ্ৰযং চ সদসদ্ৱিলক্ষণম্ ।
নিষ্কলং নিৰুপমানৱদ্ধি যদ্ (পাঠভেদঃ - নিৰুপমানমৃদ্ধিমত্)
ব্ৰহ্ম তত্ত্ৱমসি ভাৱযাত্মনি ॥ 257॥
জন্মৱৃদ্ধিপৰিণত্যপক্ষয-
ৱ্যাধিনাশনৱিহীনমৱ্যযম্ ।
ৱিশ্ৱসৃষ্ট্যৱৱিঘাতকাৰণং (পাঠভেদঃ - ৱনঘাতকাৰণং)
ব্ৰহ্ম তত্ত্ৱমসি ভাৱযাত্মনি ॥ 258॥
অস্তভেদমনপাস্তলক্ষণং
নিস্তৰঙ্গজলৰাশিনিশ্চলম্ ।
নিত্যমুক্তমৱিভক্তমূৰ্তি যদ্
ব্ৰহ্ম তত্ত্ৱমসি ভাৱযাত্মনি ॥ 259॥
একমেৱ সদনেককাৰণং
কাৰণান্তৰনিৰাস্যকাৰণম্ । (পাঠভেদঃ - সকাৰণম্)
কাৰ্যকাৰণৱিলক্ষণং স্ৱযং
ব্ৰহ্ম তত্ত্ৱমসি ভাৱযাত্মনি ॥ 260॥
নিৰ্ৱিকল্পকমনল্পমক্ষৰং
যত্ক্ষৰাক্ষৰৱিলক্ষণং পৰম্ ।
নিত্যমৱ্যযসুখং নিৰঞ্জনং
ব্ৰহ্ম তত্ত্ৱমসি ভাৱযাত্মনি ॥ 261॥
যদ্ৱিভাতি সদনেকধা ভ্ৰমা-
ন্নামৰূপগুণৱিক্ৰিযাত্মনা ।
হেমৱত্স্ৱযমৱিক্ৰিযং সদা
ব্ৰহ্ম তত্ত্ৱমসি ভাৱযাত্মনি ॥ 262॥
যচ্চকাস্ত্যনপৰং পৰাত্পৰং
প্ৰত্যগেকৰসমাত্মলক্ষণম্ ।
সত্যচিত্সুখমনন্তমৱ্যযং
ব্ৰহ্ম তত্ত্ৱমসি ভাৱযাত্মনি ॥ 263॥
উক্তমৰ্থমিমমাত্মনি স্ৱযং
ভাৱযেত্প্ৰথিতযুক্তিভিৰ্ধিযা । (পাঠভেদঃ - ভাৱয প্ৰথিত)
সংশযাদিৰহিতং কৰাম্বুৱত্
তেন তত্ত্ৱনিগমো ভৱিষ্যতি ॥ 264॥
সম্বোধমাত্ৰং পৰিশুদ্ধতত্ত্ৱং (পাঠভেদঃ - স্ৱং বোধমাত্ৰং)
ৱিজ্ঞায সঙ্ঘে নৃপৱচ্চ সৈন্যে ।
তদাশ্ৰযঃ স্ৱাত্মনি সৰ্ৱদা স্থিতো (পাঠভেদঃ - তদাত্মনৈৱাত্মনি)
ৱিলাপয ব্ৰহ্মণি ৱিশ্ৱজাতম্ ॥ 265॥
(পাঠভেদঃ - দৃশ্যজাতম্)
বুদ্ধৌ গুহাযাং সদসদ্ৱিলক্ষণং
ব্ৰহ্মাস্তি সত্যং পৰমদ্ৱিতীযম্ ।
তদাত্মনা যোঽত্ৰ ৱসেদ্গুহাযাং
পুনৰ্ন তস্যাঙ্গগুহাপ্ৰৱেশঃ ॥ 266॥
জ্ঞাতে ৱস্তুন্যপি বলৱতী ৱাসনাঽনাদিৰেষা
কৰ্তা ভোক্তাপ্যহমিতি দৃঢা যাঽস্য সংসাৰহেতুঃ ।
প্ৰত্যগ্দৃষ্ট্যাঽঽত্মনি নিৱসতা সাপনেযা প্ৰযত্না-
ন্মুক্তিং প্ৰাহুস্তদিহ মুনযো ৱাসনাতানৱং যত্ ॥ 267॥
অহং মমেতি যো ভাৱো দেহাক্ষাদাৱনাত্মনি ।
অধ্যাসোঽযং নিৰস্তৱ্যো ৱিদুষা স্ৱাত্মনিষ্ঠযা ॥ 268॥
জ্ঞাত্ৱা স্ৱং প্ৰত্যগাত্মানং বুদ্ধিতদ্ৱৃত্তিসাক্ষিণম্ ।
সোঽহমিত্যেৱ সদ্ৱৃত্ত্যাঽনাত্মন্যাত্মমতিং জহি ॥ 269॥
লোকানুৱৰ্তনং ত্যক্ত্ৱা ত্যক্ত্ৱা দেহানুৱৰ্তনম্ ।
শাস্ত্ৰানুৱৰ্তনং ত্যক্ত্ৱা স্ৱাধ্যাসাপনযং কুৰু ॥ 270॥
লোকৱাসনযা জন্তোঃ শাস্ত্ৰৱাসনযাপি চ ।
দেহৱাসনযা জ্ঞানং যথাৱন্নৈৱ জাযতে ॥ 271
সংসাৰকাৰাগৃহমোক্ষমিচ্ছো-
ৰযোমযং পাদনিবন্ধশঋঙ্খলম্ । (পাঠভেদঃ - নিবদ্ধ)
ৱদন্তি তজ্জ্ঞাঃ পটু ৱাসনাত্ৰযং
যোঽস্মাদ্ৱিমুক্তঃ সমুপৈতি মুক্তিম্ ॥ 272॥
জলাদিসংসৰ্গৱশাত্প্ৰভূত- (পাঠভেদঃ - জলাদিসম্পৰ্কৱশাত্)
দুৰ্গন্ধধূতাঽগৰুদিৱ্যৱাসনা ।
সঙ্ঘৰ্ষণেনৈৱ ৱিভাতি সম্য-
গ্ৱিধূযমানে সতি বাহ্যগন্ধে ॥ 273॥
অন্তঃশ্ৰিতানন্তদুৰন্তৱাসনা-
ধূলীৱিলিপ্তা পৰমাত্মৱাসনা ।
প্ৰজ্ঞাতিসঙ্ঘৰ্ষণতো ৱিশুদ্ধা
প্ৰতীযতে চন্দনগন্ধৱত্ স্ফুটম্ ॥ 274॥
(পাঠভেদঃ - স্ফুটা)
অনাত্মৱাসনাজালৈস্তিৰোভূতাত্মৱাসনা ।
নিত্যাত্মনিষ্ঠযা তেষাং নাশে ভাতি স্ৱযং স্ফুটম্ ॥ 275॥
(পাঠভেদঃ - স্ফুটা)
যথা যথা প্ৰত্যগৱস্থিতং মনঃ
তথা তথা মুঞ্চতি বাহ্যৱাসনাম্ । (পাঠভেদঃ - বাহ্যৱাসনাঃ)
নিঃশেষমোক্ষে সতি ৱাসনানাং
আত্মানুভূতিঃ প্ৰতিবন্ধশূন্যা ॥ 276॥
স্ৱাত্মন্যেৱ সদা স্থিত্ৱা মনো নশ্যতি যোগিনঃ । (পাঠভেদঃ - স্থিত্যা)
ৱাসনানাং ক্ষযশ্চাতঃ স্ৱাধ্যাসাপনযং কুৰু ॥ 277॥
তমো দ্ৱাভ্যাং ৰজঃ সত্ত্ৱাত্সত্ত্ৱং শুদ্ধেন নশ্যতি ।
তস্মাত্সত্ত্ৱমৱষ্টভ্য স্ৱাধ্যাসাপনযং কুৰু ॥ 278॥
প্ৰাৰব্ধং পুষ্যতি ৱপুৰিতি নিশ্চিত্য নিশ্চলঃ ।
ধৈৰ্যমালম্ব্য যত্নেন স্ৱাধ্যাসাপনযং কুৰু ॥ 279॥
নাহং জীৱঃ পৰং ব্ৰহ্মেত্যতদ্ৱ্যাৱৃত্তিপূৰ্ৱকম্ ।
ৱাসনাৱেগতঃ প্ৰাপ্তস্ৱাধ্যাসাপনযং কুৰু ॥ 280॥
শ্ৰুত্যা যুক্ত্যা স্ৱানুভূত্যা জ্ঞাত্ৱা সাৰ্ৱাত্ম্যমাত্মনঃ ।
ক্ৱচিদাভাসতঃ প্ৰাপ্তস্ৱাধ্যাসাপনযং কুৰু ॥ 281॥
অনাদানৱিসৰ্গাভ্যামীষন্নাস্তি ক্ৰিযা মুনেঃ । (পাঠভেদঃ - অন্নাদানৱিসৰ্গা)
তদেকনিষ্ঠযা নিত্যং স্ৱাধ্যাসাপনযং কুৰু ॥ 282॥
তত্ত্ৱমস্যাদিৱাক্যোত্থব্ৰহ্মাত্মৈকত্ৱবোধতঃ ।
ব্ৰহ্মণ্যাত্মত্ৱদাৰ্ঢ্যায স্ৱাধ্যাসাপনযং কুৰু ॥ 283॥
অহম্ভাৱস্য দেহেঽস্মিন্নিঃশেষৱিলযাৱধি ।
সাৱধানেন যুক্তাত্মা স্ৱাধ্যাসাপনযং কুৰু ॥ 284॥
প্ৰতীতিৰ্জীৱজগতোঃ স্ৱপ্নৱদ্ভাতি যাৱতা ।
তাৱন্নিৰন্তৰং ৱিদ্ৱন্স্ৱাধ্যাসাপনযং কুৰু ॥ 285॥
নিদ্ৰাযা লোকৱাৰ্তাযাঃ শব্দাদেৰপি ৱিস্মৃতেঃ ।
ক্ৱচিন্নাৱসৰং দত্ত্ৱা চিন্তযাত্মানমাত্মনি ॥ 286॥
মাতাপিত্ৰোৰ্মলোদ্ভূতং মলমাংসমযং ৱপুঃ ।
ত্যক্ত্ৱা চাণ্ডালৱদ্দূৰং ব্ৰহ্মীভূয কৃতী ভৱ ॥ 287॥
ঘটাকাশং মহাকাশ ইৱাত্মানং পৰাত্মনি ।
ৱিলাপ্যাখণ্ডভাৱেন তূষ্ণী ভৱ সদা মুনে ॥ 288॥
(পাঠভেদঃ - তূষ্ণীং)
স্ৱপ্ৰকাশমধিষ্ঠানং স্ৱযম্ভূয সদাত্মনা ।
ব্ৰহ্মাণ্ডমপি পিণ্ডাণ্ডং ত্যজ্যতাং মলভাণ্ডৱত্ ॥ 289॥
চিদাত্মনি সদানন্দে দেহাৰূঢামহন্ধিযম্ ।
নিৱেশ্য লিঙ্গমুত্সৃজ্য কেৱলো ভৱ সৰ্ৱদা ॥ 290॥
যত্ৰৈষ জগদাভাসো দৰ্পণান্তঃ পুৰং যথা ।
তদ্ব্ৰহ্মাহমিতি জ্ঞাত্ৱা কৃতকৃত্যো ভৱিষ্যসি ॥ 291॥
যত্সত্যভূতং নিজৰূপমাদ্যং
চিদদ্ৱযানন্দমৰূপমক্ৰিযম্ ।
তদেত্য মিথ্যাৱপুৰুত্সৃজেত (পাঠভেদঃ - সৃজৈত)
শৈলূষৱদ্ৱেষমুপাত্তমাত্মনঃ ॥ 292॥
সৰ্ৱাত্মনা দৃশ্যমিদং মৃষৈৱ
নৈৱাহমৰ্থঃ ক্ষণিকত্ৱদৰ্শনাত্ ।
জানাম্যহং সৰ্ৱমিতি প্ৰতীতিঃ
কুতোঽহমাদেঃ ক্ষণিকস্য সিধ্যেত্ ॥ 293॥
অহম্পদাৰ্থস্ত্ৱহমাদিসাক্ষী
নিত্যং সুষুপ্তাৱপি ভাৱদৰ্শনাত্ ।
ব্ৰূতে হ্যজো নিত্য ইতি শ্ৰুতিঃ স্ৱযং
তত্প্ৰত্যগাত্মা সদসদ্ৱিলক্ষণঃ ॥ 294॥
ৱিকাৰিণাং সৰ্ৱৱিকাৰৱেত্তা
নিত্যাৱিকাৰো ভৱিতুং সমৰ্হতি । (পাঠভেদঃ - নিত্যোঽৱিকাৰো)
মনোৰথস্ৱপ্নসুষুপ্তিষু স্ফুটং
পুনঃ পুনৰ্দৃষ্টমসত্ত্ৱমেতযোঃ ॥ 295॥
অতোঽভিমানং ত্যজ মাংসপিণ্ডে
পিণ্ডাভিমানিন্যপি বুদ্ধিকল্পিতে ।
কালত্ৰযাবাধ্যমখণ্ডবোধং
জ্ঞাত্ৱা স্ৱমাত্মানমুপৈহি শান্তিম্ ॥ 296॥
ত্যজাভিমানং কুলগোত্ৰনাম-
ৰূপাশ্ৰমেষ্ৱাৰ্দ্ৰশৱাশ্ৰিতেষু ।
লিঙ্গস্য ধৰ্মানপি কৰ্তৃতাদীং-
স্ত্যক্ত্ৱা ভৱাখণ্ডসুখস্ৱৰূপঃ ॥ 297॥
সন্ত্যন্যে প্ৰতিবন্ধাঃ পুংসঃ সংসাৰহেতৱো দৃষ্টাঃ ।
তেষামেৱং মূলং প্ৰথমৱিকাৰো ভৱত্যহঙ্কাৰঃ ॥ 298॥
(পাঠভেদঃ - তেষামেষাং)
যাৱত্স্যাত্স্ৱস্য সম্বন্ধোঽহঙ্কাৰেণ দুৰাত্মনা ।
তাৱন্ন লেশমাত্ৰাপি মুক্তিৱাৰ্তা ৱিলক্ষণা ॥ 299॥
অহঙ্কাৰগ্ৰহান্মুক্তঃ স্ৱৰূপমুপপদ্যতে ।
চন্দ্ৰৱদ্ৱিমলঃ পূৰ্ণঃ সদানন্দঃ স্ৱযম্প্ৰভঃ ॥ 300॥
যো ৱা পুৰে সোঽহমিতি প্ৰতীতো (পাঠভেদঃ - পুৰৈষোঽহমিতি)
বুদ্ধ্যা প্ৰক্লৃপ্তস্তমসাঽতিমূঢযা । (পাঠভেদঃ - বুদ্ধ্যাঽৱিৱিক্তস্তমসা)
তস্যৈৱ নিঃশেষতযা ৱিনাশে
ব্ৰহ্মাত্মভাৱঃ প্ৰতিবন্ধশূন্যঃ ॥ 301॥
ব্ৰহ্মানন্দনিধিৰ্মহাবলৱতাঽহঙ্কাৰঘোৰাহিনা
সংৱেষ্ট্যাত্মনি ৰক্ষ্যতে গুণমযৈশ্চণ্ডেস্ত্ৰিভিৰ্মস্তকৈঃ (পাঠভেদঃ - চণ্ডৈ)
ৱিজ্ঞানাখ্যমহাসিনা শ্ৰুতিমতা ৱিচ্ছিদ্য শীৰ্ষত্ৰযং (পাঠভেদঃ - দ্যুতিমতা)
নিৰ্মূল্যাহিমিমং নিধিং সুখকৰং ধীৰোঽনুভোক্তুঙ্ক্ষমঃ ॥ 302॥
যাৱদ্ৱা যত্কিঞ্চিদ্ৱিষদোষস্ফূৰ্তিৰস্তি চেদ্দেহে ।
কথমাৰোগ্যায ভৱেত্তদ্ৱদহন্তাপি যোগিনো মুক্ত্যৈ ॥ 303॥
অহমোঽত্যন্তনিৱৃত্ত্যা তত্কৃতনানাৱিকল্পসংহৃত্যা ।
প্ৰত্যক্তত্ত্ৱৱিৱেকাদিদমহমস্মীতি ৱিন্দতে তত্ত্ৱম্ ॥ 304॥
(পাঠভেদঃ - ৱিৱেকাদযম্)
অহঙ্কাৰে কৰ্তৰ্যহমিতি মতিং মুঞ্চ সহসা (পাঠভেদঃ - অহঙ্কৰ্তৰ্যস্মিন্নহমিতি)
ৱিকাৰাত্মন্যাত্মপ্ৰতিফলজুষি স্ৱস্থিতিমুষি ।
যদধ্যাসাত্প্ৰাপ্তা জনিমৃতিজৰাদুঃখবহুলা
প্ৰতীচশ্চিন্মূৰ্তেস্তৱ সুখতনোঃ সংসৃতিৰিযম্ ॥ 305॥
সদৈকৰূপস্য চিদাত্মনো ৱিভো-
ৰানন্দমূৰ্তেৰনৱদ্যকীৰ্তেঃ ।
নৈৱান্যথা ক্ৱাপ্যৱিকাৰিণস্তে
ৱিনাহমধ্যাসমমুষ্য সংসৃতিঃ ॥ 306॥
তস্মাদহঙ্কাৰমিমং স্ৱশত্ৰুং
ভোক্তুৰ্গলে কণ্টকৱত্প্ৰতীতম্ ।
ৱিচ্ছিদ্য ৱিজ্ঞানমহাসিনা স্ফুটং
ভুঙ্ক্ষ্ৱাত্মসাম্ৰাজ্যসুখং যথেষ্টম্ ॥ 307॥
ততোঽহমাদেৰ্ৱিনিৱৰ্ত্য ৱৃত্তিং
সন্ত্যক্তৰাগঃ পৰমাৰ্থলাভাত্ ।
তূষ্ণীং সমাস্স্ৱাত্মসুখানুভূত্যা
পূৰ্ণাত্মনা ব্ৰহ্মণি নিৰ্ৱিকল্পঃ ॥ 308॥
সমূলকৃত্তোঽপি মহানহং পুনঃ
ৱ্যুল্লেখিতঃ স্যাদ্যদি চেতসা ক্ষণম্ ।
সঞ্জীৱ্য ৱিক্ষেপশতং কৰোতি
নভস্ৱতা প্ৰাৱৃষি ৱাৰিদো যথা ॥ 309॥
নিগৃহ্য শত্ৰোৰহমোঽৱকাশঃ
ক্ৱচিন্ন দেযো ৱিষযানুচিন্তযা ।
স এৱ সঞ্জীৱনহেতুৰস্য
প্ৰক্ষীণজম্বীৰতৰোৰিৱাম্বু ॥ 310॥
দেহাত্মনা সংস্থিত এৱ কামী
ৱিলক্ষণঃ কামযিতা কথং স্যাত্ ।
অতোঽৰ্থসন্ধানপৰত্ৱমেৱ
ভেদপ্ৰসক্ত্যা ভৱবন্ধহেতুঃ ॥ 311॥
কাৰ্যপ্ৰৱৰ্ধনাদ্বীজপ্ৰৱৃদ্ধিঃ পৰিদৃশ্যতে ।
কাৰ্যনাশাদ্বীজনাশস্তস্মাত্কাৰ্যং নিৰোধযেত্ ॥ 312॥
ৱাসনাৱৃদ্ধিতঃ কাৰ্যং কাৰ্যৱৃদ্ধ্যা চ ৱাসনা ।
ৱৰ্ধতে সৰ্ৱথা পুংসঃ সংসাৰো ন নিৱৰ্ততে ॥ 313॥
সংসাৰবন্ধৱিচ্ছিত্ত্যৈ তদ্ দ্ৱযং প্ৰদহেদ্যতিঃ ।
ৱাসনাৱৃদ্ধিৰেতাভ্যাং চিন্তযা ক্ৰিযযা বহিঃ ॥ 314॥
(পাঠভেদঃ - ৱাসনা প্ৰেৰ্যতে হ্যন্তঃ)
তাভ্যাং প্ৰৱৰ্ধমানা সা সূতে সংসৃতিমাত্মনঃ ।
ত্ৰযাণাং চ ক্ষযোপাযঃ সৰ্ৱাৱস্থাসু সৰ্ৱদা ॥ 315॥
সৰ্ৱত্ৰ সৰ্ৱতঃ সৰ্ৱব্ৰহ্মমাত্ৰাৱলোকনৈঃ । (পাঠভেদঃ - মাত্ৰাৱলোকনম্)
সদ্ভাৱৱাসনাদাৰ্ঢ্যাত্তত্ত্ৰযং লযমশ্নুতে ॥ 316॥
ক্ৰিযানাশে ভৱেচ্চিন্তানাশোঽস্মাদ্ৱাসনাক্ষযঃ ।
ৱাসনাপ্ৰক্ষযো মোক্ষঃ সা জীৱন্মুক্তিৰিষ্যতে ॥ 317॥
(পাঠভেদঃ - স)
সদ্ৱাসনাস্ফূৰ্তিৱিজৃম্ভণে সতি
হ্যসৌ ৱিলীনাপ্যহমাদিৱাসনা । (পাঠভেদঃ - ৱিলীনা ত্ৱহমাদিৱাসনা)
অতিপ্ৰকৃষ্টাপ্যৰুণপ্ৰভাযাং
ৱিলীযতে সাধু যথা তমিস্ৰা ॥ 318॥
তমস্তমঃকাৰ্যমনৰ্থজালং
ন দৃশ্যতে সত্যুদিতে দিনেশে ।
তথাঽদ্ৱযানন্দৰসানুভূতৌ
নৈৱাস্তি বন্ধো ন চ দুঃখগন্ধঃ ॥ 319॥
দৃশ্যং প্ৰতীতং প্ৰৱিলাপযন্সন্ (পাঠভেদঃ - প্ৰৱিলাপযন্স্ৱযং)
সন্মাত্ৰমানন্দঘনং ৱিভাৱযন্ ।
সমাহিতঃ সন্বহিৰন্তৰং ৱা
কালং নযেথাঃ সতি কৰ্মবন্ধে ॥ 320॥
প্ৰমাদো ব্ৰহ্মনিষ্ঠাযাং ন কৰ্তৱ্যঃ কদাচন ।
প্ৰমাদো মৃত্যুৰিত্যাহ ভগৱান্ব্ৰহ্মণঃ সুতঃ ॥ 321॥
ন প্ৰমাদাদনৰ্থোঽন্যো জ্ঞানিনঃ স্ৱস্ৱৰূপতঃ ।
ততো মোহস্ততোঽহন্ধীস্ততো বন্ধস্ততো ৱ্যথা ॥ 322॥
ৱিষযাভিমুখং দৃষ্ট্ৱা ৱিদ্ৱাংসমপি ৱিস্মৃতিঃ ।
ৱিক্ষেপযতি ধীদোষৈৰ্যোষা জাৰমিৱ প্ৰিযম্ ॥ 323॥
যথাপকৃষ্টং শৈৱালং ক্ষণমাত্ৰং ন তিষ্ঠতি ।
আৱৃণোতি তথা মাযা প্ৰাজ্ঞং ৱাপি পৰাঙ্মুখম্ ॥ 324॥
লক্ষ্যচ্যুতং চেদ্যদি চিত্তমীষদ্
বহিৰ্মুখং সন্নিপতেত্ততস্ততঃ ।
প্ৰমাদতঃ প্ৰচ্যুতকেলিকন্দুকঃ
সোপানপঙ্ক্তৌ পতিতো যথা তথা ॥ 325॥
ৱিষযেষ্ৱাৱিশচ্চেতঃ সঙ্কল্পযতি তদ্গুণান্ ।
সম্যক্সঙ্কল্পনাত্কামঃ কামাত্পুংসঃ প্ৰৱৰ্তনম্ ॥ 326॥
অতঃ প্ৰমাদান্ন পৰোঽস্তি মৃত্যুঃ
ৱিৱেকিনো ব্ৰহ্মৱিদঃ সমাধৌ ।
সমাহিতঃ সিদ্ধিমুপৈতি সম্যক্
সমাহিতাত্মা ভৱ সাৱধানঃ ॥ 327॥
ততঃ স্ৱৰূপৱিভ্ৰংশো ৱিভ্ৰষ্টস্তু পতত্যধঃ ।
পতিতস্য ৱিনা নাশং পুনৰ্নাৰোহ ঈক্ষ্যতে ॥ 328॥
সঙ্কল্পং ৱৰ্জযেত্তস্মাত্সৰ্ৱানৰ্থস্য কাৰণম্ ।
অপথ্যানি হি ৱস্তূনি ৱ্যাধিগ্ৰস্তো যথোত্সৃজে ।
জীৱতো যস্য কৈৱল্যং ৱিদেহে স চ কেৱলঃ ।
যত্কিঞ্চিত্ পশ্যতো ভেদং ভযং ব্ৰূতে যজুঃশ্ৰুতিঃ ॥ 329॥
যদা কদা ৱাপি ৱিপশ্চিদেষ
ব্ৰহ্মণ্যনন্তেঽপ্যণুমাত্ৰভেদম্ ।
পশ্যত্যথামুষ্য ভযং তদৈৱ
যদ্ৱীক্ষিতং ভিন্নতযা প্ৰমাদাত্ ॥ 330॥
(পাঠভেদঃ - যদীক্ষিতং)
শ্ৰুতিস্মৃতিন্যাযশতৈৰ্নিষিদ্ধে
দৃশ্যেঽত্ৰ যঃ স্ৱাত্মমতিং কৰোতি ।
উপৈতি দুঃখোপৰি দুঃখজাতং
নিষিদ্ধকৰ্তা স মলিম্লুচো যথা ॥ 331॥
সত্যাভিসন্ধানৰতো ৱিমুক্তো
মহত্ত্ৱমাত্মীযমুপৈতি নিত্যম্ ।
মিথ্যাভিসন্ধানৰতস্তু নশ্যেদ্
দৃষ্টং তদেতদ্যদচৌৰচৌৰযোঃ ॥ 332॥
(পাঠভেদঃ - চোৰচোৰযোঃ)
যতিৰসদনুসন্ধিং বন্ধহেতুং ৱিহায
স্ৱযমযমহমস্মীত্যাত্মদৃষ্ট্যৈৱ তিষ্ঠেত্
সুখযতি ননু নিষ্ঠা ব্ৰহ্মণি স্ৱানুভূত্যা
হৰতি পৰমৱিদ্যাকাৰ্যদুঃখং প্ৰতীতম্ ॥ 333॥
বাহ্যানুসন্ধিঃ পৰিৱৰ্ধযেত্ফলং (পাঠভেদঃ - বাহ্যাভিসন্ধিঃ)
দুৰ্ৱাসনামেৱ ততস্ততোঽধিকাম্ ।
জ্ঞাত্ৱা ৱিৱেকৈঃ পৰিহৃত্য বাহ্যং
স্ৱাত্মানুসন্ধিং ৱিদধীত নিত্যম্ ॥ 334॥
বাহ্যে নিৰুদ্ধে মনসঃ প্ৰসন্নতা
মনঃপ্ৰসাদে পৰমাত্মদৰ্শনম্ ।
তস্মিন্সুদৃষ্টে ভৱবন্ধনাশো
বহিৰ্নিৰোধঃ পদৱী ৱিমুক্তেঃ ॥ 335॥
কঃ পণ্ডিতঃ সন্সদসদ্ৱিৱেকী
শ্ৰুতিপ্ৰমাণঃ পৰমাৰ্থদৰ্শী ।
জানন্হি কুৰ্যাদসতোঽৱলম্বং
স্ৱপাতহেতোঃ শিশুৱন্মুমুক্ষুঃ ॥ 336॥
দেহাদিসংসক্তিমতো ন মুক্তিঃ
মুক্তস্য দেহাদ্যভিমত্যভাৱঃ ।
সুপ্তস্য নো জাগৰণং ন জাগ্ৰতঃ
স্ৱপ্নস্তযোৰ্ভিন্নগুণাশ্ৰযত্ৱাত্ ॥ 337॥
অন্তৰ্বহিঃ স্ৱং স্থিৰজঙ্গমেষু
জ্ঞাত্ৱাঽঽত্মনাধাৰতযা ৱিলোক্য । (পাঠভেদঃ - জ্ঞানাত্মন্)
ত্যক্তাখিলোপাধিৰখণ্ডৰূপঃ
পূৰ্ণাত্মনা যঃ স্থিত এষ মুক্তঃ ॥ 338॥
সৰ্ৱাত্মনা বন্ধৱিমুক্তিহেতুঃ
সৰ্ৱাত্মভাৱান্ন পৰোঽস্তি কশ্চিত্ ।
দৃশ্যাগ্ৰহে সত্যুপপদ্যতেঽসৌ
সৰ্ৱাত্মভাৱোঽস্য সদাত্মনিষ্ঠযা ॥ 339॥
দৃশ্যস্যাগ্ৰহণং কথং নু ঘটতে দেহাত্মনা তিষ্ঠতো
বাহ্যাৰ্থানুভৱপ্ৰসক্তমনসস্তত্তত্ক্ৰিযাং কুৰ্ৱতঃ ।
সন্ন্যস্তাখিলধৰ্মকৰ্মৱিষযৈৰ্নিত্যাত্মনিষ্ঠাপৰৈঃ
তত্ত্ৱজ্ঞৈঃ কৰণীযমাত্মনি সদানন্দেচ্ছুভিৰ্যত্নতঃ ॥ 340॥
সৰ্ৱাত্মসিদ্ধযে ভিক্ষোঃ কৃতশ্ৰৱণকৰ্মণঃ । (পাঠভেদঃ - সাৰ্ৱাত্ম্য)
সমাধিং ৱিদধাত্যেষা শান্তো দান্ত ইতি শ্ৰুতিঃ ॥ 341॥
আৰূঢশক্তেৰহমো ৱিনাশঃ
কৰ্তুন্ন শক্য সহসাপি পণ্ডিতৈঃ । (পাঠভেদঃ - কৰ্তুং ন)
যে নিৰ্ৱিকল্পাখ্যসমাধিনিশ্চলাঃ
তানন্তৰাঽনন্তভৱা হি ৱাসনাঃ ॥ 342॥
অহম্বুদ্ধ্যৈৱ মোহিন্যা যোজযিত্ৱাঽঽৱৃতেৰ্বলাত্ ।
ৱিক্ষেপশক্তিঃ পুৰুষং ৱিক্ষেপযতি তদ্গুণৈঃ ॥ 343॥
ৱিক্ষেপশক্তিৱিজযো ৱিষমো ৱিধাতুং
নিঃশেষমাৱৰণশক্তিনিৱৃত্ত্যভাৱে ।
দৃগ্দৃশ্যযোঃ স্ফুটপযোজলৱদ্ৱিভাগে
নশ্যেত্তদাৱৰণমাত্মনি চ স্ৱভাৱাত্ ।
নিঃসংশযেন ভৱতি প্ৰতিবন্ধশূন্যো
ৱিক্ষেপণং ন হি তদা যদি চেন্মৃষাৰ্থে ॥ 344॥
(পাঠভেদঃ - নিক্ষেপণং)
সম্যগ্ৱিৱেকঃ স্ফুটবোধজন্যো
ৱিভজ্য দৃগ্দৃশ্যপদাৰ্থতত্ত্ৱম্ ।
ছিনত্তি মাযাকৃতমোহবন্ধং
যস্মাদ্ৱিমুক্তস্তু পুনৰ্ন সংসৃতিঃ ॥ 345॥
(পাঠভেদঃ - ৱিমুক্তস্য)
পৰাৱৰৈকত্ৱৱিৱেকৱহ্নিঃ
দহত্যৱিদ্যাগহনং হ্যশেষম্ ।
কিং স্যাত্পুনঃ সংসৰণস্য বীজং
অদ্ৱৈতভাৱং সমুপেযুষোঽস্য ॥ 346॥
আৱৰণস্য নিৱৃত্তিৰ্ভৱতি হি সম্যক্পদাৰ্থদৰ্শনতঃ ।
মিথ্যাজ্ঞানৱিনাশস্তদ্ৱিক্ষেপজনিতদুঃখনিৱৃত্তিঃ ॥ 347॥
এতত্ত্ৰিতযং দৃষ্টং সম্যগ্ৰজ্জুস্ৱৰূপৱিজ্ঞানাত্ ।
তস্মাদ্ৱস্তুসতত্ত্ৱং জ্ঞাতৱ্যং বন্ধমুক্তযে ৱিদুষা ॥ 348॥
অযোঽগ্নিযোগাদিৱ সত্সমন্ৱযান্
মাত্ৰাদিৰূপেণ ৱিজৃম্ভতে ধীঃ ।
তত্কাৰ্যমেতদ্দ্ৱিতযং যতো মৃষা (পাঠভেদঃ - তত্কাৰ্যমেৱ ত্ৰিতযং)
দৃষ্টং ভ্ৰমস্ৱপ্নমনোৰথেষু ॥ 349॥
ততো ৱিকাৰাঃ প্ৰকৃতেৰহম্মুখা
দেহাৱসানা ৱিষযাশ্চ সৰ্ৱে ।
ক্ষণেঽন্যথাভাৱিতযা হ্যমীষা- (পাঠভেদঃ - ভাৱিন এষ আত্মা)
মসত্ত্ৱমাত্মা তু কদাপি নান্যথা ॥ 350॥
(পাঠভেদঃ - মসত্ত্ৱমাত্মা তু কদাপি)
নিত্যাদ্ৱযাখণ্ডচিদেকৰূপো
বুদ্ধ্যাদিসাক্ষী সদসদ্ৱিলক্ষণঃ ।
অহম্পদপ্ৰত্যযলক্ষিতাৰ্থঃ
প্ৰত্যক্ সদানন্দঘনঃ পৰাত্মা ॥ 351॥
ইত্থং ৱিপশ্চিত্সদসদ্ৱিভজ্য
নিশ্চিত্য তত্ত্ৱং নিজবোধদৃষ্ট্যা ।
জ্ঞাত্ৱা স্ৱমাত্মানমখণ্ডবোধং
তেভ্যো ৱিমুক্তঃ স্ৱযমেৱ শাম্যতি ॥ 352॥
অজ্ঞানহৃদযগ্ৰন্থেৰ্নিঃশেষৱিলযস্তদা ।
সমাধিনাঽৱিকল্পেন যদাঽদ্ৱৈতাত্মদৰ্শনম্ ॥ 353॥
ত্ৱমহমিদমিতীযং কল্পনা বুদ্ধিদোষাত্
প্ৰভৱতি পৰমাত্মন্যদ্ৱযে নিৰ্ৱিশেষে ।
প্ৰৱিলসতি সমাধাৱস্য সৰ্ৱো ৱিকল্পো
ৱিলযনমুপগচ্ছেদ্ৱস্তুতত্ত্ৱাৱধৃত্যা ॥ 354॥
শান্তো দান্তঃ পৰমুপৰতঃ ক্ষান্তিযুক্তঃ সমাধিং
কুৰ্ৱন্নিত্যং কলযতি যতিঃ স্ৱস্য সৰ্ৱাত্মভাৱম্ ।
তেনাৱিদ্যাতিমিৰজনিতান্সাধু দগ্ধ্ৱা ৱিকল্পান্
ব্ৰহ্মাকৃত্যা নিৱসতি সুখং নিষ্ক্ৰিযো নিৰ্ৱিকল্পঃ ॥ 355॥
সমাহিতা যে প্ৰৱিলাপ্য বাহ্যং
শ্ৰোত্ৰাদি চেতঃ স্ৱমহং চিদাত্মনি ।
ত এৱ মুক্তা ভৱপাশবন্ধৈঃ
নান্যে তু পাৰোক্ষ্যকথাভিধাযিনঃ ॥ 356॥
উপাধিভেদাত্স্ৱযমেৱ ভিদ্যতে (পাঠভেদঃ - যোগাত্স্ৱযমেৱ)
চোপাধ্যপোহে স্ৱযমেৱ কেৱলঃ ।
তস্মাদুপাধেৰ্ৱিলযায ৱিদ্ৱান্
ৱসেত্সদাঽকল্পসমাধিনিষ্ঠযা ॥ 357॥
সতি সক্তো নৰো যাতি সদ্ভাৱং হ্যেকনিষ্ঠযা ।
কীটকো ভ্ৰমৰং ধ্যাযন্ ভ্ৰমৰত্ৱায কল্পতে ॥ 358॥
ক্ৰিযান্তৰাসক্তিমপাস্য কীটকো
ধ্যাযন্নলিত্ৱং হ্যলিভাৱমৃচ্ছতি । (পাঠভেদঃ - ধ্যাযন্যথালিং)
তথৈৱ যোগী পৰমাত্মতত্ত্ৱং
ধ্যাত্ৱা সমাযাতি তদেকনিষ্ঠযা ॥ 359॥
অতীৱ সূক্ষ্মং পৰমাত্মতত্ত্ৱং
ন স্থূলদৃষ্ট্যা প্ৰতিপত্তুমৰ্হতি ।
সমাধিনাত্যন্তসুসূক্ষ্মৱৃত্ত্যা
জ্ঞাতৱ্যমাৰ্যৈৰতিশুদ্ধবুদ্ধিভিঃ ॥ 360॥
যথা সুৱৰ্ণং পুটপাকশোধিতং
ত্যক্ত্ৱা মলং স্ৱাত্মগুণং সমৃচ্ছতি ।
তথা মনঃ সত্ত্ৱৰজস্তমোমলং
ধ্যানেন সন্ত্যজ্য সমেতি তত্ত্ৱম্ ॥ 361॥
নিৰন্তৰাভ্যাসৱশাত্তদিত্থং
পক্ৱং মনো ব্ৰহ্মণি লীযতে যদা ।
তদা সমাধিঃ সৱিকল্পৱৰ্জিতঃ (পাঠভেদঃ - স ৱিকল্পৱৰ্জিতঃ)
স্ৱতোঽদ্ৱযানন্দৰসানুভাৱকঃ ॥ 362॥
সমাধিনাঽনেন সমস্তৱাসনা-
গ্ৰন্থেৰ্ৱিনাশোঽখিলকৰ্মনাশঃ ।
অন্তৰ্বহিঃ সৰ্ৱত এৱ সৰ্ৱদা
স্ৱৰূপৱিস্ফূৰ্তিৰযত্নতঃ স্যাত্ ॥ 363॥
শ্ৰুতেঃ শতগুণং ৱিদ্যান্মননং মননাদপি ।
নিদিধ্যাসং লক্ষগুণমনন্তং নিৰ্ৱিকল্পকম্ ॥ 364॥
নিৰ্ৱিকল্পকসমাধিনা স্ফুটং
ব্ৰহ্মতত্ত্ৱমৱগম্যতে ধ্ৰুৱম্ ।
নান্যথা চলতযা মনোগতেঃ
প্ৰত্যযান্তৰৱিমিশ্ৰিতং ভৱেত্ ॥ 365॥
অতঃ সমাধত্স্ৱ যতেন্দ্ৰিযঃ সন্
নিৰন্তৰং শান্তমনাঃ প্ৰতীচি ।
ৱিধ্ৱংসয ধ্ৱান্তমনাদ্যৱিদ্যযা
কৃতং সদেকত্ৱৱিলোকনেন ॥ 366॥
যোগস্য প্ৰথমদ্ৱাৰং ৱাঙ্নিৰোধোঽপৰিগ্ৰহঃ । (পাঠভেদঃ - প্ৰথমং দ্ৱাৰং)
নিৰাশা চ নিৰীহা চ নিত্যমেকান্তশীলতা ॥ 367॥
একান্তস্থিতিৰিন্দ্ৰিযোপৰমণে হেতুৰ্দমশ্চেতসঃ
সংৰোধে কৰণং শমেন ৱিলযং যাযাদহংৱাসনা ।
তেনানন্দৰসানুভূতিৰচলা ব্ৰাহ্মী সদা যোগিনঃ
তস্মাচ্চিত্তনিৰোধ এৱ সততং কাৰ্যঃ প্ৰযত্নো মুনেঃ ॥ 368॥
প্ৰযত্নান্মুনেঃ
ৱাচং নিযচ্ছাত্মনি তং নিযচ্ছ
বুদ্ধৌ ধিযং যচ্ছ চ বুদ্ধিসাক্ষিণি ।
তং চাপি পূৰ্ণাত্মনি নিৰ্ৱিকল্পে
ৱিলাপ্য শান্তিং পৰমাং ভজস্ৱ ॥ 369॥
দেহপ্ৰাণেন্দ্ৰিযমনোবুদ্ধ্যাদিভিৰুপাধিভিঃ ।
যৈৰ্যৈৰ্ৱৃত্তেঃসমাযোগস্তত্তদ্ভাৱোঽস্য যোগিনঃ ॥ 370॥
তন্নিৱৃত্ত্যা মুনেঃ সম্যক্ সৰ্ৱোপৰমণং সুখম্ ।
সন্দৃশ্যতে সদানন্দৰসানুভৱৱিপ্লৱঃ ॥ 371॥
অন্তস্ত্যাগো বহিস্ত্যাগো ৱিৰক্তস্যৈৱ যুজ্যতে ।
ত্যজত্যন্তৰ্বহিঃসঙ্গং ৱিৰক্তস্তু মুমুক্ষযা ॥ 372॥
বহিস্তু ৱিষযৈঃ সঙ্গং তথান্তৰহমাদিভিঃ । (পাঠভেদঃ - সঙ্গঃ)
ৱিৰক্ত এৱ শক্নোতি ত্যক্তুং ব্ৰহ্মণি নিষ্ঠিতঃ ॥ 373॥
ৱৈৰাগ্যবোধৌ পুৰুষস্য পক্ষিৱত্
পক্ষৌ ৱিজানীহি ৱিচক্ষণ ত্ৱম্ ।
ৱিমুক্তিসৌধাগ্ৰলতাধিৰোহণং
তাভ্যাং ৱিনা নান্যতৰেণ সিধ্যতি ॥ 374॥
অত্যন্তৱৈৰাগ্যৱতঃ সমাধিঃ
সমাহিতস্যৈৱ দৃঢপ্ৰবোধঃ ।
প্ৰবুদ্ধতত্ত্ৱস্য হি বন্ধমুক্তিঃ
মুক্তাত্মনো নিত্যসুখানুভূতিঃ ॥ 375॥
ৱৈৰাগ্যান্ন পৰং সুখস্য জনকং পশ্যামি ৱশ্যাত্মনঃ
তচ্চেচ্ছুদ্ধতৰাত্মবোধসহিতং স্ৱাৰাজ্যসাম্ৰাজ্যধুক্ ।
এতদ্দ্ৱাৰমজস্ৰমুক্তিযুৱতেৰ্যস্মাত্ত্ৱমস্মাত্পৰং
সৰ্ৱত্ৰাস্পৃহযা সদাত্মনি সদা প্ৰজ্ঞাং কুৰু শ্ৰেযসে ॥ 376॥
আশাং ছিন্দ্ধি ৱিষোপমেষু ৱিষযেষ্ৱেষৈৱ মৃত্যোঃ কৃতি- (পাঠভেদঃ - মৃত্যোঃ সৃতি)
স্ত্যক্ত্ৱা জাতিকুলাশ্ৰমেষ্ৱভিমতিং মুঞ্চাতিদূৰাত্ক্ৰিযাঃ ।
দেহাদাৱসতি ত্যজাত্মধিষণাং প্ৰজ্ঞাং কুৰুষ্ৱাত্মনি
ত্ৱং দ্ৰষ্টাস্যমনোঽসি নিৰ্দ্ৱযপৰং ব্ৰহ্মাসি যদ্ৱস্তুতঃ ॥ 377॥
(পাঠভেদঃ - দ্ৰষ্টাস্যমলো)
লক্ষ্যে ব্ৰহ্মণি মানসং দৃঢতৰং সংস্থাপ্য বাহ্যেন্দ্ৰিযং
স্ৱস্থানে ৱিনিৱেশ্য নিশ্চলতনুশ্চোপেক্ষ্য দেহস্থিতিম্ ।
ব্ৰহ্মাত্মৈক্যমুপেত্য তন্মযতযা চাখণ্ডৱৃত্ত্যাঽনিশং
ব্ৰহ্মানন্দৰসং পিবাত্মনি মুদা শূন্যৈঃ কিমন্যৈৰ্ভৃশম্ ॥ 378॥
(পাঠভেদঃ - কিমন্যৈৰ্ভ্ৰমৈঃ)
অনাত্মচিন্তনং ত্যক্ত্ৱা কশ্মলং দুঃখকাৰণম্ ।
চিন্তযাত্মানমানন্দৰূপং যন্মুক্তিকাৰণম্ ॥ 379॥
এষ স্ৱযঞ্জ্যোতিৰশেষসাক্ষী
ৱিজ্ঞানকোশো ৱিলসত্যজস্ৰম্ । ৱিজ্ঞানকোশে
লক্ষ্যং ৱিধাযৈনমসদ্ৱিলক্ষণ-
মখণ্ডৱৃত্ত্যাঽঽত্মতযাঽনুভাৱয ॥ 380॥
এতমচ্ছিন্নযা ৱৃত্ত্যা প্ৰত্যযান্তৰশূন্যযা ।
উল্লেখযন্ৱিজানীযাত্স্ৱস্ৱৰূপতযা স্ফুটম্ ॥ 381॥
অত্ৰাত্মত্ৱং দৃঢীকুৰ্ৱন্নহমাদিষু সন্ত্যজন্ ।
উদাসীনতযা তেষু তিষ্ঠেত্স্ফুটঘটাদিৱত্ ॥ 382॥
(পাঠভেদঃ - তিষ্ঠেদ্ঘটপটাদিৱত্)
ৱিশুদ্ধমন্তঃকৰণং স্ৱৰূপে
নিৱেশ্য সাক্ষিণ্যৱবোধমাত্ৰে ।
শনৈঃ শনৈৰ্নিশ্চলতামুপানযন্
পূৰ্ণং স্ৱমেৱানুৱিলোকযেত্ততঃ ॥ 383॥
(পাঠভেদঃ - পূৰ্ণত্ৱমেৱানু)
দেহেন্দ্ৰিযপ্ৰাণমনোঽহমাদিভিঃ
স্ৱাজ্ঞানক্লৃপ্তৈৰখিলৈৰুপাধিভিঃ ।
ৱিমুক্তমাত্মানমখণ্ডৰূপং
পূৰ্ণং মহাকাশমিৱাৱলোকযেত্ ॥ 384॥
ঘটকলশকুসূলসূচিমুখ্যৈঃ
গগনমুপাধিশতৈৰ্ৱিমুক্তমেকম্ ।
ভৱতি ন ৱিৱিধং তথৈৱ শুদ্ধং
পৰমহমাদিৱিমুক্তমেকমেৱ ॥ 385॥
ব্ৰহ্মাদিস্তম্বপৰ্যন্তা মৃষামাত্ৰা উপাধযঃ । (পাঠভেদঃ - ব্ৰহ্মাদ্যাঃ স্তম্ব)
ততঃ পূৰ্ণং স্ৱমাত্মানং পশ্যেদেকাত্মনা স্থিতম্ ॥ 386॥
যত্ৰ ভ্ৰান্ত্যা কল্পিতং তদ্ৱিৱেকে (পাঠভেদঃ - যদ্ৱিৱেকে)
তত্তন্মাত্ৰং নৈৱ তস্মাদ্ৱিভিন্নম্ ।
ভ্ৰান্তেৰ্নাশে ভাতি দৃষ্টাহিতত্ত্ৱং (পাঠভেদঃ - ভ্ৰান্তিদৃষ্টা)
ৰজ্জুস্তদ্ৱদ্ৱিশ্ৱমাত্মস্ৱৰূপম্ ॥ 387॥
স্ৱযং ব্ৰহ্মা স্ৱযং ৱিষ্ণুঃ স্ৱযমিন্দ্ৰঃ স্ৱযং শিৱঃ ।
স্ৱযং ৱিশ্ৱমিদং সৰ্ৱং স্ৱস্মাদন্যন্ন কিঞ্চন ॥ 388॥
অন্তঃ স্ৱযং চাপি বহিঃ স্ৱযং চ
স্ৱযং পুৰস্তাত্ স্ৱযমেৱ পশ্চাত্ ।
স্ৱযং হ্যাৱাচ্যাং স্ৱযমপ্যুদীচ্যাং (পাঠভেদঃ - হ্যৱাচ্যাং)
তথোপৰিষ্টাত্স্ৱযমপ্যধস্তাত্ ॥ 389॥
তৰঙ্গফেনভ্ৰমবুদ্বুদাদি
সৰ্ৱং স্ৱৰূপেণ জলং যথা তথা ।
চিদেৱ দেহাদ্যহমন্তমেতত্
সৰ্ৱং চিদেৱৈকৰসং ৱিশুদ্ধম্ ॥ 390॥
সদেৱেদং সৰ্ৱং জগদৱগতং ৱাঙ্মনসযোঃ
সতোঽন্যন্নাস্ত্যেৱ প্ৰকৃতিপৰসীম্নি স্থিতৱতঃ ।
পৃথক্ কিং মৃত্স্নাযাঃ কলশঘটকুম্ভাদ্যৱগতং
ৱদত্যেষ ভ্ৰান্তস্ত্ৱমহমিতি মাযামদিৰযা ॥ 391॥
ক্ৰিযাসমভিহাৰেণ যত্ৰ নান্যদিতি শ্ৰুতিঃ ।
ব্ৰৱীতি দ্ৱৈতৰাহিত্যং মিথ্যাধ্যাসনিৱৃত্তযে ॥ 392॥
আকাশৱন্নিৰ্মলনিৰ্ৱিকল্পং (পাঠভেদঃ - নিৰ্ৱিকল্প)
নিঃসীমনিঃস্পন্দননিৰ্ৱিকাৰম্ ।
অন্তৰ্বহিঃশূন্যমনন্যমদ্ৱযং
স্ৱযং পৰং ব্ৰহ্ম কিমস্তি বোধ্যম্ ॥ 393॥
ৱক্তৱ্যং কিমু ৱিদ্যতেঽত্ৰ বহুধা ব্ৰহ্মৈৱ জীৱঃ স্ৱযং
ব্ৰহ্মৈতজ্জগদাততং নু সকলং ব্ৰহ্মাদ্ৱিতীযং শ্ৰুতিঃ । (পাঠভেদঃ - জগদাপৰাণু সকলং)
ব্ৰহ্মৈৱাহমিতি প্ৰবুদ্ধমতযঃ সন্ত্যক্তবাহ্যাঃ স্ফুটং
ব্ৰহ্মীভূয ৱসন্তি সন্ততচিদানন্দাত্মনৈতদ্ধ্ৰুৱম্ ॥ 394॥
(পাঠভেদঃ - আনন্দাত্মনৈৱ ধ্ৰুৱম্)
জহি মলমযকোশেঽহন্ধিযোত্থাপিতাশাং
প্ৰসভমনিলকল্পে লিঙ্গদেহেঽপি পশ্চাত্ ।
নিগমগদিতকীৰ্তিং নিত্যমানন্দমূৰ্তিং
স্ৱযমিতি পৰিচীয ব্ৰহ্মৰূপেণ তিষ্ঠ ॥ 395॥
শৱাকাৰং যাৱদ্ভজতি মনুজস্তাৱদশুচিঃ
পৰেভ্যঃ স্যাত্ক্লেশো জননমৰণৱ্যাধিনিলযঃ । (পাঠভেদঃ - ৱ্যাধিনিৰযাঃ)
যদাত্মানং শুদ্ধং কলযতি শিৱাকাৰমচলম্
তদা তেভ্যো মুক্তো ভৱতি হি তদাহ শ্ৰুতিৰপি ॥ 396॥
স্ৱাত্মন্যাৰোপিতাশেষাভাসৱস্তুনিৰাসতঃ ।
স্ৱযমেৱ পৰং ব্ৰহ্ম পূৰ্ণমদ্ৱযমক্ৰিযম্ ॥ 397॥
সমাহিতাযাং সতি চিত্তৱৃত্তৌ
পৰাত্মনি ব্ৰহ্মণি নিৰ্ৱিকল্পে ।
ন দৃশ্যতে কশ্চিদযং ৱিকল্পঃ
প্ৰজল্পমাত্ৰঃ পৰিশিষ্যতে যতঃ ॥ 398॥
(পাঠভেদঃ - ততঃ)
অসত্কল্পো ৱিকল্পোঽযং ৱিশ্ৱমিত্যেকৱস্তুনি ।
নিৰ্ৱিকাৰে নিৰাকাৰে নিৰ্ৱিশেষে ভিদা কুতঃ ॥ 399॥
দ্ৰষ্টুদৰ্শনদৃশ্যাদিভাৱশূন্যৈকৱস্তুনি । (পাঠভেদঃ - দ্ৰষ্টৃদৰ্শন)
নিৰ্ৱিকাৰে নিৰাকাৰে নিৰ্ৱিশেষে ভিদা কুতঃ ॥ 400॥
কল্পাৰ্ণৱ ইৱাত্যন্তপৰিপূৰ্ণৈকৱস্তুনি ।
নিৰ্ৱিকাৰে নিৰাকাৰে নিৰ্ৱিশেষে ভিদা কুতঃ ॥ 401॥
তেজসীৱ তমো যত্ৰ প্ৰলীনং ভ্ৰান্তিকাৰণম্ । (পাঠভেদঃ - যত্ৰ ৱিলীনং)
অদ্ৱিতীযে পৰে তত্ত্ৱে নিৰ্ৱিশেষে ভিদা কুতঃ ॥ 402॥
একাত্মকে পৰে তত্ত্ৱে ভেদৱাৰ্তা কথং ৱসেত্ । (পাঠভেদঃ - কথং ভৱেত্)
সুষুপ্তৌ সুখমাত্ৰাযাং ভেদঃ কেনাৱলোকিতঃ ॥ 403॥
ন হ্যস্তি ৱিশ্ৱং পৰতত্ত্ৱবোধাত্
সদাত্মনি ব্ৰহ্মণি নিৰ্ৱিকল্পে ।
কালত্ৰযে নাপ্যহিৰীক্ষিতো গুণে
ন হ্যম্বুবিন্দুৰ্মৃগতৃষ্ণিকাযাম্ ॥ 404॥
মাযামাত্ৰমিদং দ্ৱৈতমদ্ৱৈতং পৰমাৰ্থতঃ ।
ইতি ব্ৰূতে শ্ৰুতিঃ সাক্ষাত্সুষুপ্তাৱনুভূযতে ॥ 405॥
অনন্যত্ৱমধিষ্ঠানাদাৰোপ্যস্য নিৰীক্ষিতম্ ।
পণ্ডিতৈ ৰজ্জুসৰ্পাদৌ ৱিকল্পো ভ্ৰান্তিজীৱনঃ ॥ 406॥
চিত্তমূলো ৱিকল্পোঽযং চিত্তাভাৱে ন কশ্চন ।
অতশ্চিত্তং সমাধেহি প্ৰত্যগ্ৰূপে পৰাত্মনি ॥ 407॥
কিমপি সততবোধং কেৱলানন্দৰূপং
নিৰুপমমতিৱেলং নিত্যমুক্তং নিৰীহম্ ।
নিৰৱধিগগনাভং নিষ্কলং নিৰ্ৱিকল্পং
হৃদি কলযতি ৱিদ্ৱান্ ব্ৰহ্ম পূৰ্ণং সমাধৌ ॥ 408॥
প্ৰকৃতিৱিকৃতিশূন্যং ভাৱনাতীতভাৱং
সমৰসমসমানং মানসম্বন্ধদূৰম্ ।
নিগমৱচনসিদ্ধং নিত্যমস্মত্প্ৰসিদ্ধং
হৃদি কলযতি ৱিদ্ৱান্ ব্ৰহ্ম পূৰ্ণং সমাধৌ ॥ 409॥
অজৰমমৰমস্তাভাৱৱস্তুস্ৱৰূপং (পাঠভেদঃ - ভাসৱস্তু)
স্তিমিতসলিলৰাশিপ্ৰখ্যমাখ্যাৱিহীনম্ ।
শমিতগুণৱিকাৰং শাশ্ৱতং শান্তমেকং
হৃদি কলযতি ৱিদ্ৱান্ ব্ৰহ্ম পূৰ্ণং সমাধৌ ॥ 410॥
সমাহিতান্তঃকৰণঃ স্ৱৰূপে
ৱিলোকযাত্মানমখণ্ডৱৈভৱম্ ।
ৱিচ্ছিন্দ্ধি বন্ধং ভৱগন্ধগন্ধিতং (পাঠভেদঃ - গন্ধগন্ধিলং)
যত্নেন পুংস্ত্ৱং সফলীকুৰুষ্ৱ ॥ 411-
সৰ্ৱোপাধিৱিনিৰ্মুক্তং সচ্চিদানন্দমদ্ৱযম্ ।
ভাৱযাত্মানমাত্মস্থং ন ভূযঃ কল্পসেঽধ্ৱনে ॥ 412॥
ছাযেৱ পুংসঃ পৰিদৃশ্যমান-
মাভাসৰূপেণ ফলানুভূত্যা ।
শৰীৰমাৰাচ্ছৱৱন্নিৰস্তং
পুনৰ্ন সন্ধত্ত ইদং মহাত্মা ॥ 413॥
সততৱিমলবোধানন্দৰূপং সমেত্য (পাঠভেদঃ - স্ৱমেত্য)
ত্যজ জডমলৰূপোপাধিমেতং সুদূৰে ।
অথ পুনৰপি নৈষ স্মৰ্যতাং ৱান্তৱস্তু (পাঠভেদঃ - পুনৰপি নৈৱ)
স্মৰণৱিষযভূতং কল্পতে কুত্সনায ॥ 414॥
সমূলমেতত্পৰিদাহ্য ৱহ্নৌ (পাঠভেদঃ - পৰিদহ্য)
সদাত্মনি ব্ৰহ্মণি নিৰ্ৱিকল্পে ।
ততঃ স্ৱযং নিত্যৱিশুদ্ধবোধা-
নন্দাত্মনা তিষ্ঠতি ৱিদ্ৱৰিষ্ঠঃ ॥ 415॥
প্ৰাৰব্ধসূত্ৰগ্ৰথিতং শৰীৰং
প্ৰযাতু ৱা তিষ্ঠতু গোৰিৱ স্ৰক্ ।
ন তত্পুনঃ পশ্যতি তত্ত্ৱৱেত্তা-
ঽঽনন্দাত্মনি ব্ৰহ্মণি লীনৱৃত্তিঃ ॥ 416॥
অখণ্ডানন্দমাত্মানং ৱিজ্ঞায স্ৱস্ৱৰূপতঃ ।
কিমিচ্ছন্ কস্য ৱা হেতোৰ্দেহং পুষ্ণাতি তত্ত্ৱৱিত্ ॥ 417॥
সংসিদ্ধস্য ফলং ত্ৱেতজ্জীৱন্মুক্তস্য যোগিনঃ ।
বহিৰন্তঃ সদানন্দৰসাস্ৱাদনমাত্মনি ॥ 418॥
ৱৈৰাগ্যস্য ফলং বোধো বোধস্যোপৰতিঃ ফলম্ ।
স্ৱানন্দানুভৱাচ্ছান্তিৰেষৈৱোপৰতেঃ ফলম্ ॥ 419॥
যদ্যুত্তৰোত্তৰাভাৱঃ পূৰ্ৱপূৰ্ৱন্তু নিষ্ফলম্ ।
নিৱৃত্তিঃ পৰমা তৃপ্তিৰানন্দোঽনুপমঃ স্ৱতঃ ॥ 420॥
দৃষ্টদুঃখেষ্ৱনুদ্ৱেগো ৱিদ্যাযাঃ প্ৰস্তুতং ফলম্ ।
যত্কৃতং ভ্ৰান্তিৱেলাযাং নানা কৰ্ম জুগুপ্সিতম্ ।
পশ্চান্নৰো ৱিৱেকেন তত্কথং কৰ্তুমৰ্হতি ॥ 421॥
ৱিদ্যাফলং স্যাদসতো নিৱৃত্তিঃ
প্ৰৱৃত্তিৰজ্ঞানফলং তদীক্ষিতম্ ।
তজ্জ্ঞাজ্ঞযোৰ্যন্মৃগতৃষ্ণিকাদৌ
নোচেদ্ৱিদাং দৃষ্টফলং কিমস্মাত্ ॥ 422॥
(পাঠভেদঃ - নোচেদ্ৱিদো)
অজ্ঞানহৃদযগ্ৰন্থেৰ্ৱিনাশো যদ্যশেষতঃ ।
অনিচ্ছোৰ্ৱিষযঃ কিং নু প্ৰৱৃত্তেঃ কাৰণং স্ৱতঃ ॥ 423॥
(পাঠভেদঃ - ৱিদুষঃ কিং)
ৱাসনানুদযো ভোগ্যে ৱৈৰাগ্যস্য তদাৱধিঃ ।
অহম্ভাৱোদযাভাৱো বোধস্য পৰমাৱধিঃ ।
লীনৱৃত্তৈৰনুত্পত্তিৰ্মৰ্যাদোপৰতেস্তু সা ॥ 424॥
(পাঠভেদঃ - ৱৃত্তেৰ)
ব্ৰহ্মাকাৰতযা সদা স্থিততযা নিৰ্মুক্তবাহ্যাৰ্থধী-
ৰন্যাৱেদিতভোগ্যভোগকলনো নিদ্ৰালুৱদ্বালৱত্ ।
স্ৱপ্নালোকিতলোকৱজ্জগদিদং পশ্যন্ক্ৱচিল্লব্ধধী-
ৰাস্তে কশ্চিদনন্তপুণ্যফলভুগ্ধন্যঃ স মান্যো ভুৱি ॥ 425॥
স্থিতপ্ৰজ্ঞো যতিৰযং যঃ সদানন্দমশ্নুতে ।
ব্ৰহ্মণ্যেৱ ৱিলীনাত্মা নিৰ্ৱিকাৰো ৱিনিষ্ক্ৰিযঃ ॥ 426॥
ব্ৰহ্মাত্মনোঃ শোধিতযোৰেকভাৱাৱগাহিনী ।
নিৰ্ৱিকল্পা চ চিন্মাত্ৰা ৱৃত্তিঃ প্ৰজ্ঞেতি কথ্যতে ।
সুস্থিতাঽসৌ ভৱেদ্যস্য স্থিতপ্ৰজ্ঞঃ স উচ্যতে ॥ 427॥
যস্য স্থিতা ভৱেত্প্ৰজ্ঞা যস্যানন্দো নিৰন্তৰঃ ।
প্ৰপঞ্চো ৱিস্মৃতপ্ৰাযঃ স জীৱন্মুক্ত ইষ্যতে ॥ 428॥
লীনধীৰপি জাগৰ্তি জাগ্ৰদ্ধৰ্মৱিৱৰ্জিতঃ ।
বোধো নিৰ্ৱাসনো যস্য স জীৱন্মুক্ত ইষ্যতে ॥ 429॥
শান্তসংসাৰকলনঃ কলাৱানপি নিষ্কলঃ ।
যস্য চিত্তং ৱিনিশ্চিন্তং স জীৱন্মুক্ত ইষ্যতে ॥ 430॥
(পাঠভেদঃ - যঃ সচিত্তোঽপি নিশ্চিত্তঃ)
ৱৰ্তমানেঽপি দেহেঽস্মিঞ্ছাযাৱদনুৱৰ্তিনি ।
অহন্তামমতাঽভাৱো জীৱন্মুক্তস্য লক্ষণম্ ॥ 431॥
অতীতাননুসন্ধানং ভৱিষ্যদৱিচাৰণম্ ।
ঔদাসীন্যমপি প্ৰাপ্তং জীৱন্মুক্তস্য লক্ষণম্ ॥ 432॥
(পাঠভেদঃ - প্ৰাপ্তে)
গুণদোষৱিশিষ্টেঽস্মিন্স্ৱভাৱেন ৱিলক্ষণে ।
সৰ্ৱত্ৰ সমদৰ্শিত্ৱং জীৱন্মুক্তস্য লক্ষণম্ ॥ 433॥
ইষ্টানিষ্টাৰ্থসম্প্ৰাপ্তৌ সমদৰ্শিতযাঽঽত্মনি ।
উভযত্ৰাৱিকাৰিত্ৱং জীৱন্মুক্তস্য লক্ষণম্ ॥ 434॥
ব্ৰহ্মানন্দৰসাস্ৱাদাসক্তচিত্ততযা যতেঃ ।
অন্তৰ্বহিৰৱিজ্ঞানং জীৱন্মুক্তস্য লক্ষণম্ ॥ 435॥
দেহেন্দ্ৰিযাদৌ কৰ্তৱ্যে মমাহম্ভাৱৱৰ্জিতঃ ।
ঔদাসীন্যেন যস্তিষ্ঠেত্স জীৱন্মুক্তলক্ষণঃ ॥ 436॥
(পাঠভেদঃ - স জীৱন্মুক্ত ইষ্যতে)
ৱিজ্ঞাত আত্মনো যস্য ব্ৰহ্মভাৱঃ শ্ৰুতেৰ্বলাত্ ।
ভৱবন্ধৱিনিৰ্মুক্তঃ স জীৱন্মুক্তলক্ষণঃ ॥ 437॥
(পাঠভেদঃ - স জীৱন্মুক্ত ইষ্যতে)
দেহেন্দ্ৰিযেষ্ৱহম্ভাৱ ইদম্ভাৱস্তদন্যকে ।
যস্য নো ভৱতঃ ক্ৱাপি স জীৱন্মুক্ত ইষ্যতে ॥ 438॥
জীৱেশোভযসংসাৰৰূপদুৰ্ৱাসনোজ্ঝিতা ।
সা সৰ্ৱদা ভৱেদ্যস্য স জীৱন্মুক্ত ইষ্যতে ॥
ন প্ৰত্যগ্ব্ৰহ্মণোৰ্ভেদং কদাপি ব্ৰহ্মসৰ্গযোঃ ।
প্ৰজ্ঞযা যো ৱিজানিতি স জীৱন্মুক্তলক্ষণঃ ॥ 439॥
(পাঠভেদঃ - স জীৱন্মুক্ত ইষ্যতে)
সাধুভিঃ পূজ্যমানেঽস্মিন্পীড্যমানেঽপি দুৰ্জনৈঃ ।
সমভাৱো ভৱেদ্যস্য স জীৱন্মুক্তলক্ষণঃ ॥ 440॥
(পাঠভেদঃ - স জীৱন্মুক্ত ইষ্যতে)
যত্ৰ প্ৰৱিষ্টা ৱিষযাঃ পৰেৰিতা
নদীপ্ৰৱাহা ইৱ ৱাৰিৰাশৌ ।
লিনন্তি সন্মাত্ৰতযা ন ৱিক্ৰিযাং
উত্পাদযন্ত্যেষ যতিৰ্ৱিমুক্তঃ ॥ 441॥
ৱিজ্ঞাতব্ৰহ্মতত্ত্ৱস্য যথাপূৰ্ৱং ন সংসৃতিঃ ।
অস্তি চেন্ন স ৱিজ্ঞাতব্ৰহ্মভাৱো বহিৰ্মুখঃ ॥ 442॥
প্ৰাচীনৱাসনাৱেগাদসৌ সংসৰতীতি চেত্ ।
ন সদেকত্ৱৱিজ্ঞানান্মন্দী ভৱতি ৱাসনা ॥ 443॥
অত্যন্তকামুকস্যাপি ৱৃত্তিঃ কুণ্ঠতি মাতৰি ।
তথৈৱ ব্ৰহ্মণি জ্ঞাতে পূৰ্ণানন্দে মনীষিণঃ ॥ 444॥
নিদিধ্যাসনশীলস্য বাহ্যপ্ৰত্যয ঈক্ষ্যতে ।
ব্ৰৱীতি শ্ৰুতিৰেতস্য প্ৰাৰব্ধং ফলদৰ্শনাত্ ॥ 445॥
সুখাদ্যনুভৱো যাৱত্তাৱত্প্ৰাৰব্ধমিষ্যতে ।
ফলোদযঃ ক্ৰিযাপূৰ্ৱো নিষ্ক্ৰিযো ন হি কুত্ৰচিত্ ॥ 446॥
অহং ব্ৰহ্মেতি ৱিজ্ঞানাত্কল্পকোটিশতাৰ্জিতম্ ।
সঞ্চিতং ৱিলযং যাতি প্ৰবোধাত্স্ৱপ্নকৰ্মৱত্ ॥ 447॥
যত্কৃতং স্ৱপ্নৱেলাযাং পুণ্যং ৱা পাপমুল্বণম্ ।
সুপ্তোত্থিতস্য কিন্তত্স্যাত্স্ৱৰ্গায নৰকায ৱা ॥ 448॥
স্ৱমসঙ্গমুদাসীনং পৰিজ্ঞায নভো যথা ।
ন শ্লিষ্যতি চ যত্কিঞ্চিত্কদাচিদ্ভাৱিকৰ্মভিঃ ॥ 449॥
(পাঠভেদঃ - শ্লিষ্যতে যতিঃ কিঞ্চিত্)
ন নভো ঘটযোগেন সুৰাগন্ধেন লিপ্যতে ।
তথাত্মোপাধিযোগেন তদ্ধৰ্মৈৰ্নৈৱ লিপ্যতে ॥ 450॥
জ্ঞানোদযাত্পুৰাৰব্ধং কৰ্মজ্ঞানান্ন নশ্যতি ।
অদত্ৱা স্ৱফলং লক্ষ্যমুদ্দিশ্যোত্সৃষ্টবাণৱত্ ॥ 451॥
ৱ্যাঘ্ৰবুদ্ধ্যা ৱিনিৰ্মুক্তো বাণঃ পশ্চাত্তু গোমতৌ ।
ন তিষ্ঠতি ছিনত্যেৱ লক্ষ্যং ৱেগেন নিৰ্ভৰম্ ॥ 452॥
প্ৰাৰব্ধং বলৱত্তৰং খলু ৱিদাং ভোগেন তস্য ক্ষযঃ
সম্যগ্জ্ঞানহুতাশনেন ৱিলযঃ প্ৰাক্সঞ্চিতাগামিনাম্ ।
ব্ৰহ্মাত্মৈক্যমৱেক্ষ্য তন্মযতযা যে সৰ্ৱদা সংস্থিতাঃ
তেষাং তত্ত্ৰিতযং নহি ক্ৱচিদপি ব্ৰহ্মৈৱ তে নিৰ্গুণম্ ॥ 453॥
উপাধিতাদাত্ম্যৱিহীনকেৱল-
ব্ৰহ্মাত্মনৈৱাত্মনি তিষ্ঠতো মুনেঃ ।
প্ৰাৰব্ধসদ্ভাৱকথা ন যুক্তা
স্ৱপ্নাৰ্থসম্বন্ধকথেৱ জাগ্ৰতঃ ॥ 454॥
ন হি প্ৰবুদ্ধঃ প্ৰতিভাসদেহে
দেহোপযোগিন্যপি চ প্ৰপঞ্চে ।
কৰোত্যহন্তাং মমতামিদন্তাং
কিন্তু স্ৱযং তিষ্ঠতি জাগৰেণ ॥ 455॥
ন তস্য মিথ্যাৰ্থসমৰ্থনেচ্ছা
ন সঙ্গ্ৰহস্তজ্জগতোঽপি দৃষ্টঃ ।
তত্ৰানুৱৃত্তিৰ্যদি চেন্মৃষাৰ্থে
ন নিদ্ৰযা মুক্ত ইতীষ্যতে ধ্ৰুৱম্ ॥ 456॥
তদ্ৱত্পৰে ব্ৰহ্মণি ৱৰ্তমানঃ
সদাত্মনা তিষ্ঠতি নান্যদীক্ষতে ।
স্মৃতিৰ্যথা স্ৱপ্নৱিলোকিতাৰ্থে
তথা ৱিদঃ প্ৰাশনমোচনাদৌ ॥ 457॥
কৰ্মণা নিৰ্মিতো দেহঃ প্ৰাৰব্ধং তস্য কল্প্যতাম্ ।
নানাদেৰাত্মনো যুক্তং নৈৱাত্মা কৰ্মনিৰ্মিতঃ ॥ 458॥
অজো নিত্যঃ শাশ্ৱত ইতি ব্ৰূতে শ্ৰুতিৰমোঘৱাক্ । (পাঠভেদঃ - অজো নিত্য ইতি ব্ৰূতে শ্ৰুতিৰেষা ত্ৱমোঘৱাক্)
তদাত্মনা তিষ্ঠতোঽস্য কুতঃ প্ৰাৰব্ধকল্পনা ॥ 459॥
প্ৰাৰব্ধং সিধ্যতি তদা যদা দেহাত্মনা স্থিতিঃ ।
দেহাত্মভাৱো নৈৱেষ্টঃ প্ৰাৰব্ধং ত্যজ্যতামতঃ ॥ 460॥
শৰীৰস্যাপি প্ৰাৰব্ধকল্পনা ভ্ৰান্তিৰেৱ হি ।
অধ্যস্তস্য কুতঃ সত্ত্ৱমসত্যস্য কুতো জনিঃ । (পাঠভেদঃ - সত্ত্ৱমসত্ত্ৱস্য)
অজাতস্য কুতো নাশঃ প্ৰাৰব্ধমসতঃ কুতঃ ॥ 461॥
জ্ঞানেনাজ্ঞানকাৰ্যস্য সমূলস্য লযো যদি ।
তিষ্ঠত্যযং কথং দেহ ইতি শঙ্কাৱতো জডান্ ॥ 462॥
সমাধাতুং বাহ্যদৃষ্ট্যা প্ৰাৰব্ধং ৱদতি শ্ৰুতিঃ ।
ন তু দেহাদিসত্যত্ৱবোধনায ৱিপশ্চিতাম্ ।
যতঃ শ্ৰুতেৰভিপ্ৰাযঃ পৰমাৰ্থৈকগোচৰঃ ॥ 463॥
পৰিপূৰ্ণমনাদ্যন্তমপ্ৰমেযমৱিক্ৰিযম্ ।
একমেৱাদ্ৱযং ব্ৰহ্ম নেহ নানাস্তি কিঞ্চন ॥ 464॥
সদ্ঘনং চিদ্ঘনং নিত্যমানন্দঘনমক্ৰিযম্ ।
একমেৱাদ্ৱযং ব্ৰহ্ম নেহ নানাস্তি কিঞ্চন ॥ 465॥
প্ৰত্যগেকৰসং পূৰ্ণমনন্তং সৰ্ৱতোমুখম্ ।
একমেৱাদ্ৱযং ব্ৰহ্ম নেহ নানাস্তি কিঞ্চন ॥ 466॥
অহেযমনুপাদেযমনাদেযমনাশ্ৰযম্ । মনাধেযমনা
একমেৱাদ্ৱযং ব্ৰহ্ম নেহ নানাস্তি কিঞ্চন ॥ 467॥
নিৰ্গুণং নিষ্কলং সূক্ষ্মং নিৰ্ৱিকল্পং নিৰঞ্জনম্ ।
একমেৱাদ্ৱযং ব্ৰহ্ম নেহ নানাস্তি কিঞ্চন ॥ 468॥
অনিৰূপ্য স্ৱৰূপং যন্মনোৱাচামগোচৰম্ ।
একমেৱাদ্ৱযং ব্ৰহ্ম নেহ নানাস্তি কিঞ্চন ॥ 469॥
সত্সমৃদ্ধং স্ৱতঃসিদ্ধং শুদ্ধং বুদ্ধমনীদৃশম্ ।
একমেৱাদ্ৱযং ব্ৰহ্ম নেহ নানাস্তি কিঞ্চন ॥ 470॥
নিৰস্তৰাগা ৱিনিৰস্তভোগাঃ (পাঠভেদঃ - নিৰপাস্তভোগাঃ)
শান্তাঃ সুদান্তা যতযো মহান্তঃ ।
ৱিজ্ঞায তত্ত্ৱং পৰমেতদন্তে
প্ৰাপ্তাঃ পৰাং নিৰ্ৱৃতিমাত্মযোগাত্ ॥ 471॥
ভৱানপীদং পৰতত্ত্ৱমাত্মনঃ
স্ৱৰূপমানন্দঘনং ৱিচাৰ্য । (পাঠভেদঃ - নিচায্য)
ৱিধূয মোহং স্ৱমনঃপ্ৰকল্পিতং
মুক্তঃ কৃতাৰ্থো ভৱতু প্ৰবুদ্ধঃ ॥ 472॥
সমাধিনা সাধুৱিনিশ্চলাত্মনা (পাঠভেদঃ - সুনিশ্চলাত্মনা)
পশ্যাত্মতত্ত্ৱং স্ফুটবোধচক্ষুষা ।
নিঃসংশযং সম্যগৱেক্ষিতশ্চে-
চ্ছ্ৰুতঃ পদাৰ্থো ন পুনৰ্ৱিকল্প্যতে ॥ 473॥
(পাঠভেদঃ - পুনৰ্ৱিকল্পতে)
স্ৱস্যাৱিদ্যাবন্ধসম্বন্ধমোক্ষা-
ত্সত্যজ্ঞানানন্দৰূপাত্মলব্ধৌ ।
শাস্ত্ৰং যুক্তিৰ্দেশিকোক্তিঃ প্ৰমাণং
চান্তঃসিদ্ধা স্ৱানুভূতিঃ প্ৰমাণম্ ॥ 474॥
বন্ধো মোক্ষশ্চ তৃপ্তিশ্চ চিন্তাঽঽৰোগ্যক্ষুধাদযঃ ।
স্ৱেনৈৱ ৱেদ্যা যজ্জ্ঞানং পৰেষামানুমানিকম্ ॥ 475॥
তটস্থিতা বোধযন্তি গুৰৱঃ শ্ৰুতযো যথা ।
প্ৰজ্ঞযৈৱ তৰেদ্ৱিদ্ৱানীশ্ৱৰানুগৃহীতযা ॥ 476॥
স্ৱানুভূত্যা স্ৱযং জ্ঞাত্ৱা স্ৱমাত্মানমখণ্ডিতম্ ।
সংসিদ্ধঃ সম্মুখং তিষ্ঠেন্নিৰ্ৱিকল্পাত্মনাঽঽত্মনি ॥ 477॥
(পাঠভেদঃ - সুসুখং তিষ্ঠেন্)
ৱেদান্তসিদ্ধান্তনিৰুক্তিৰেষা
ব্ৰহ্মৈৱ জীৱঃ সকলং জগচ্চ ।
অখণ্ডৰূপস্থিতিৰেৱ মোক্ষো
ব্ৰহ্মাদ্ৱিতীযে শ্ৰুতযঃ প্ৰমাণম্ ॥ 478॥
(পাঠভেদঃ - ব্ৰহ্মাদ্ৱিতীযং)
ইতি গুৰুৱচনাচ্ছ্ৰুতিপ্ৰমাণাত্
পৰমৱগম্য সতত্ত্ৱমাত্মযুক্ত্যা ।
প্ৰশমিতকৰণঃ সমাহিতাত্মা
ক্ৱচিদচলাকৃতিৰাত্মনিষ্ঠতোঽভূত্ ॥ 479॥
(পাঠভেদঃ - আত্মনিষ্ঠিতো)
কিঞ্চিত্কালং সমাধায পৰে ব্ৰহ্মণি মানসম্ । (পাঠভেদঃ - কঞ্চিত্কালং)
উত্থায পৰমানন্দাদিদং ৱচনমব্ৰৱীত্ ॥ 480॥
(পাঠভেদঃ - ৱ্যুত্থায)
বুদ্ধিৰ্ৱিনষ্টা গলিতা প্ৰৱৃত্তিঃ
ব্ৰহ্মাত্মনোৰেকতযাঽধিগত্যা ।
ইদং ন জানেঽপ্যনিদং ন জানে
কিং ৱা কিযদ্ৱা সুখমস্ত্যপাৰম্ ॥ 481॥
(পাঠভেদঃ - সুখমস্য পাৰম্)
ৱাচা ৱক্তুমশক্যমেৱ মনসা মন্তুং ন ৱা শক্যতে
স্ৱানন্দামৃতপূৰপূৰিতপৰব্ৰহ্মাম্বুধেৰ্ৱৈভৱম্ ।
অম্ভোৰাশিৱিশীৰ্ণৱাৰ্ষিকশিলাভাৱং ভজন্মে মনো
যস্যাংশাংশলৱে ৱিলীনমধুনাঽঽনন্দাত্মনা নিৰ্ৱৃতম্ ॥ 482॥
ক্ৱ গতং কেন ৱা নীতং কুত্ৰ লীনমিদং জগত্ ।
অধুনৈৱ মযা দৃষ্টং নাস্তি কিং মহদদ্ভুতম্ ॥ 483॥
কিং হেযং কিমুপাদেযং কিমন্যত্কিং ৱিলক্ষণম্ ।
অখণ্ডানন্দপীযূষপূৰ্ণে ব্ৰহ্মমহাৰ্ণৱে ॥ 484॥
ন কিঞ্চিদত্ৰ পশ্যামি ন শঋণোমি ন ৱেদ্ম্যহম্ ।
স্ৱাত্মনৈৱ সদানন্দৰূপেণাস্মি ৱিলক্ষণঃ ॥ 485॥
নমো নমস্তে গুৰৱে মহাত্মনে
ৱিমুক্তসঙ্গায সদুত্তমায ।
নিত্যাদ্ৱযানন্দৰসস্ৱৰূপিণে
ভূম্নে সদাঽপাৰদযাম্বুধাম্নে ॥ 486॥
যত্কটাক্ষশশিসান্দ্ৰচন্দ্ৰিকা-
পাতধূতভৱতাপজশ্ৰমঃ ।
প্ৰাপ্তৱানহমখণ্ডৱৈভৱা-
নন্দমাত্মপদমক্ষযং ক্ষণাত্ ॥ 487॥
ধন্যোঽহং কৃতকৃত্যোঽহং ৱিমুক্তোঽহং ভৱগ্ৰহাত্ ।
নিত্যানন্দস্ৱৰূপোঽহং পূৰ্ণোঽহং ত্ৱদনুগ্ৰহাত্ ॥ 488॥
অসঙ্গোঽহমনঙ্গোঽহমলিঙ্গোঽহমভঙ্গুৰঃ ।
প্ৰশান্তোঽহমনন্তোঽহমমলোঽহং চিৰন্তনঃ ॥ 489॥
(পাঠভেদঃ - ঽহমতান্তোঽহং)
অকৰ্তাহমভোক্তাহমৱিকাৰোঽহমক্ৰিযঃ ।
শুদ্ধবোধস্ৱৰূপোঽহং কেৱলোঽহং সদাশিৱঃ ॥ 490॥
দ্ৰষ্টুঃ শ্ৰোতুৰ্ৱক্তুঃ কৰ্তুৰ্ভোক্তুৰ্ৱিভিন্ন এৱাহম্ ।
নিত্যনিৰন্তৰনিষ্ক্ৰিযনিঃসীমাসঙ্গপূৰ্ণবোধাত্মা ॥ 491॥
নাহমিদং নাহমদোঽপ্যুভযোৰৱভাসকং পৰং শুদ্ধম্ ।
বাহ্যাভ্যন্তৰশূন্যং পূৰ্ণং ব্ৰহ্মাদ্ৱিতীযমেৱাহম্ ॥ 492॥
নিৰুপমমনাদিতত্ত্ৱং ত্ৱমহমিদমদ ইতি কল্পনাদূৰম্ ।
নিত্যানন্দৈকৰসং সত্যং ব্ৰহ্মাদ্ৱিতীযমেৱাহম্ ॥ 493॥
নাৰাযণোঽহং নৰকান্তকোঽহং
পুৰান্তকোঽহং পুৰুষোঽহমীশঃ ।
অখণ্ডবোধোঽহমশেষসাক্ষী
নিৰীশ্ৱৰোঽহং নিৰহং চ নিৰ্মমঃ ॥ 494॥
সৰ্ৱেষু ভূতেষ্ৱহমেৱ সংস্থিতো
জ্ঞানাত্মনাঽন্তৰ্বহিৰাশ্ৰযঃ সন্ ।
ভোক্তা চ ভোগ্যং স্ৱযমেৱ সৰ্ৱং
যদ্যত্পৃথগ্দৃষ্টমিদন্তযা পুৰা ॥ 495॥
ময্যখণ্ডসুখাম্ভোধৌ বহুধা ৱিশ্ৱৱীচযঃ ।
উত্পদ্যন্তে ৱিলীযন্তে মাযামাৰুতৱিভ্ৰমাত্ ॥ 496॥
স্থুলাদিভাৱা মযি কল্পিতা ভ্ৰমা-
দাৰোপিতানুস্ফুৰণেন লোকৈঃ ।
কালে যথা কল্পকৱত্সৰায-
ণৰ্ত্ৱাদযো নিষ্কলনিৰ্ৱিকল্পে ॥ 497॥
আৰোপিতং নাশ্ৰযদূষকং ভৱেত্
কদাপি মূঢৈৰতিদোষদূষিতৈঃ । মূঢৈৰ্মতি
নাৰ্দ্ৰীকৰোত্যূষৰভূমিভাগং
মৰীচিকাৱাৰি মহাপ্ৰৱাহঃ ॥ 498॥
আকাশৱল্লেপৱিদূৰগোঽহং (পাঠভেদঃ - আকাশৱত্ কল্পৱি)
আদিত্যৱদ্ভাস্যৱিলক্ষণোঽহম্ ।
অহাৰ্যৱন্নিত্যৱিনিশ্চলোঽহং
অম্ভোধিৱত্পাৰৱিৱৰ্জিতোঽহম্ ॥ 499॥
ন মে দেহেন সম্বন্ধো মেঘেনেৱ ৱিহাযসঃ ।
অতঃ কুতো মে তদ্ধৰ্মা জাগ্ৰত্স্ৱপ্নসুষুপ্তযঃ ॥ 500॥
উপাধিৰাযাতি স এৱ গচ্ছতি
স এৱ কৰ্মাণি কৰোতি ভুঙ্ক্তে ।
স এৱ জীৰ্যন্ ম্ৰিযতে সদাহং (পাঠভেদঃ - এৱ জীৱন্)
কুলাদ্ৰিৱন্নিশ্চল এৱ সংস্থিতঃ ॥ 501॥
ন মে প্ৰৱৃত্তিৰ্ন চ মে নিৱৃত্তিঃ
সদৈকৰূপস্য নিৰংশকস্য ।
একাত্মকো যো নিৱিডো নিৰন্তৰো (পাঠভেদঃ - নিবিডো)
ৱ্যোমেৱ পূৰ্ণঃ স কথং নু চেষ্টতে ॥ 502॥
পুণ্যানি পাপানি নিৰিন্দ্ৰিযস্য
নিশ্চেতসো নিৰ্ৱিকৃতেৰ্নিৰাকৃতেঃ ।
কুতো মমাখণ্ডসুখানুভূতেঃ
ব্ৰূতে হ্যনন্ৱাগতমিত্যপি শ্ৰুতিঃ ॥ 503॥
ছাযযা স্পৃষ্টমুষ্ণং ৱা শীতং ৱা সুষ্ঠু দুঃষ্ঠু ৱা ।
ন স্পৃশত্যেৱ যত্কিঞ্চিত্পুৰুষং তদ্ৱিলক্ষণম্ ॥ 504॥
ন সাক্ষিণং সাক্ষ্যধৰ্মাঃ সংস্পৃশন্তি ৱিলক্ষণম্ ।
অৱিকাৰমুদাসীনং গৃহধৰ্মাঃ প্ৰদীপৱত্ ।
দেহেন্দ্ৰিযমনোধৰ্মা নৈৱাত্মানং স্পৃশন্ত্যহো ॥ 505॥
এক্ষ্ত্ৰ
ৰৱেৰ্যথা কৰ্মণি সাক্ষিভাৱো
ৱহ্নেৰ্যথা দাহনিযামকত্ৱম্ । (পাঠভেদঃ - ৱাঽযসি দাহকত্ৱম্)
ৰজ্জোৰ্যথাঽঽৰোপিতৱস্তুসঙ্গঃ
তথৈৱ কূটস্থচিদাত্মনো মে ॥ 506॥
কৰ্তাপি ৱা কাৰযিতাপি নাহং
ভোক্তাপি ৱা ভোজযিতাপি নাহম্ ।
দ্ৰষ্টাপি ৱা দৰ্শযিতাপি নাহং
সোঽহং স্ৱযঞ্জ্যোতিৰনীদৃগাত্মা ॥ 507॥
চলত্যুপাধৌ প্ৰতিবিম্বলৌল্য-
মৌপাধিকং মূঢধিযো নযন্তি ।
স্ৱবিম্বভূতং ৰৱিৱদ্ৱিনিষ্ক্ৰিযং
কৰ্তাস্মি ভোক্তাস্মি হতোঽস্মি হেতি ॥ 508॥
জলে ৱাপি স্থলে ৱাপি লুঠত্ৱেষ জডাত্মকঃ ।
নাহং ৱিলিপ্যে তদ্ধৰ্মৈৰ্ঘটধৰ্মৈৰ্নভো যথা ॥ 509॥
কৰ্তৃত্ৱভোক্তৃত্ৱখলত্ৱমত্ততা-
জডত্ৱবদ্ধত্ৱৱিমুক্ততাদযঃ ।
বুদ্ধেৰ্ৱিকল্পা ন তু সন্তি ৱস্তুতঃ
স্ৱস্মিন্পৰে ব্ৰহ্মণি কেৱলেঽদ্ৱযে ॥ 510॥
সন্তু ৱিকাৰাঃ প্ৰকৃতেৰ্দশধা শতধা সহস্ৰধা ৱাপি ।
কিং মেঽসঙ্গচিতস্তৈৰ্ন ঘনঃ ক্ৱচিদম্বৰং স্পৃশতি ॥ 511॥
(পাঠভেদঃ - তৈঃ কিং মেঽসঙ্গচিতেৰ্ন হ্যম্বুদডম্বৰোঽম্বৰং)
অৱ্যক্তাদিস্থূলপৰ্যন্তমেতত্
ৱিশ্ৱং যত্ৰাভাসমাত্ৰং প্ৰতীতম্ ।
ৱ্যোমপ্ৰখ্যং সূক্ষ্মমাদ্যন্তহীনং
ব্ৰহ্মাদ্ৱৈতং যত্তদেৱাহমস্মি ॥ 512॥
সৰ্ৱাধাৰং সৰ্ৱৱস্তুপ্ৰকাশং
সৰ্ৱাকাৰং সৰ্ৱগং সৰ্ৱশূন্যম্ ।
নিত্যং শুদ্ধং নিশ্চলং নিৰ্ৱিকল্পং (পাঠভেদঃ - নিষ্কলং)
ব্ৰহ্মাদ্ৱৈতং যত্তদেৱাহমস্মি ॥ 513॥
যত্প্ৰত্যস্তাশেষমাযাৱিশেষং
প্ৰত্যগ্ৰূপং প্ৰত্যযাগম্যমানম্ ।
সত্যজ্ঞানানন্তমানন্দৰূপং
ব্ৰহ্মাদ্ৱৈতং যত্তদেৱাহমস্মি ॥ 514॥
নিষ্ক্ৰিযোঽস্ম্যৱিকাৰোঽস্মি
নিষ্কলোঽস্মি নিৰাকৃতিঃ ।
নিৰ্ৱিকল্পোঽস্মি নিত্যোঽস্মি
নিৰালম্বোঽস্মি নিৰ্দ্ৱযঃ ॥ 515॥
সৰ্ৱাত্মকোঽহং সৰ্ৱোঽহং সৰ্ৱাতীতোঽহমদ্ৱযঃ ।
কেৱলাখণ্ডবোধোঽহমানন্দোঽহং নিৰন্তৰঃ ॥ 516॥
স্ৱাৰাজ্যসাম্ৰাজ্যৱিভূতিৰেষা
ভৱত্কৃপাশ্ৰীমহিমপ্ৰসাদাত্ ।
প্ৰাপ্তা মযা শ্ৰীগুৰৱে মহাত্মনে
নমো নমস্তেঽস্তু পুনৰ্নমোঽস্তু ॥ 517॥
মহাস্ৱপ্নে মাযাকৃতজনিজৰামৃত্যুগহনে
ভ্ৰমন্তং ক্লিশ্যন্তং বহুলতৰতাপৈৰনুদিনম্ । (পাঠভেদঃ - ৰনুকলম্)
অহঙ্কাৰৱ্যাঘ্ৰৱ্যথিতমিমমত্যন্তকৃপযা
প্ৰবোধ্য প্ৰস্ৱাপাত্পৰমৱিতৱান্মামসি গুৰো ॥ 518॥
নমস্তস্মৈ সদৈকস্মৈ কস্মৈচিন্মহসে নমঃ । (পাঠভেদঃ - সদেকস্মৈ নমশ্চিন্মহসে মুহুঃ)
যদেতদ্ৱিশ্ৱৰূপেণ ৰাজতে গুৰুৰাজ তে ॥ 519॥
ইতি নতমৱলোক্য শিষ্যৱৰ্যং
সমধিগতাত্মসুখং প্ৰবুদ্ধতত্ত্ৱম্ ।
প্ৰমুদিতহৃদযং স দেশিকেন্দ্ৰঃ (পাঠভেদঃ - হৃদযঃ)
পুনৰিদমাহ ৱচঃ পৰং মহাত্মা ॥ 520॥
ব্ৰহ্মপ্ৰত্যযসন্ততিৰ্জগদতো ব্ৰহ্মৈৱ তত্সৰ্ৱতঃ (পাঠভেদঃ - সত্সৰ্ৱতঃ)
পশ্যাধ্যাত্মদৃশা প্ৰশান্তমনসা সৰ্ৱাস্ৱৱস্থাস্ৱপি ।
ৰূপাদন্যদৱেক্ষিতং কিমভিতশ্চক্ষুষ্মতাং দৃশ্যতে (পাঠভেদঃ - ৱিদ্যতে)
তদ্ৱদ্ব্ৰহ্মৱিদঃ সতঃ কিমপৰং বুদ্ধেৰ্ৱিহাৰাস্পদম্ ॥ 521॥
কস্তাং পৰানন্দৰসানুভূতি-
মৃত্সৃজ্য শূন্যেষু ৰমেত ৱিদ্ৱান্ । (পাঠভেদঃ - মুত্সৃজ্য
চন্দ্ৰে মহাহ্লাদিনি দীপ্যমানে)
চিত্ৰেন্দুমালোকযিতুং ক ইচ্ছেত্ ॥ 522॥
অসত্পদাৰ্থানুভৱেন কিঞ্চিন্
ন হ্যস্তি তৃপ্তিৰ্ন চ দুঃখহানিঃ ।
তদদ্ৱযানন্দৰসানুভূত্যা
তৃপ্তঃ সুখং তিষ্ঠ সদাত্মনিষ্ঠযা ॥ 523॥
স্ৱমেৱ সৰ্ৱথা পশ্যন্মন্যমানঃ স্ৱমদ্ৱযম্ । (পাঠভেদঃ - সৰ্ৱতঃ)
স্ৱানন্দমনুভুঞ্জানঃ কালং নয মহামতে ॥ 524॥
অখণ্ডবোধাত্মনি নিৰ্ৱিকল্পে
ৱিকল্পনং ৱ্যোম্নি পুৰপ্ৰকল্পনম্ ।
তদদ্ৱযানন্দমযাত্মনা সদা
শান্তিং পৰামেত্য ভজস্ৱ মৌনম্ ॥ 525॥
তূষ্ণীমৱস্থা পৰমোপশান্তিঃ
বুদ্ধেৰসত্কল্পৱিকল্পহেতোঃ ।
ব্ৰহ্মাত্মনো ব্ৰহ্মৱিদো মহাত্মনো
যত্ৰাদ্ৱযানন্দসুখং নিৰন্তৰম্ ॥ 526॥
নাস্তি নিৰ্ৱাসনান্মৌনাত্পৰং সুখকৃদুত্তমম্ ।
ৱিজ্ঞাতাত্মস্ৱৰূপস্য স্ৱানন্দৰসপাযিনঃ ॥ 527॥
গচ্ছংস্তিষ্ঠন্নুপৱিশঞ্ছযানো ৱাঽন্যথাপি ৱা ।
যথেচ্ছযা ৱসেদ্ৱিদ্ৱানাত্মাৰামঃ সদা মুনিঃ ॥ 528॥
ন দেশকালাসনদিগ্যমাদি-
লক্ষ্যাদ্যপেক্ষাঽপ্ৰতিবদ্ধৱৃত্তেঃ । (পাঠভেদঃ - প্ৰতিবদ্ধ
সংসিদ্ধতত্ত্ৱস্য মহাত্মনোঽস্তি)
স্ৱৱেদনে কা নিযমাদ্যৱস্থা ॥ 529॥
ঘটোঽযমিতি ৱিজ্ঞাতুং নিযমঃ কোঽন্ৱৱেক্ষতে । (পাঠভেদঃ - অপেক্ষ্যতে)
ৱিনা প্ৰমাণসুষ্ঠুত্ৱং যস্মিন্সতি পদাৰ্থধীঃ ॥ 530॥
অযমাত্মা নিত্যসিদ্ধঃ প্ৰমাণে সতি ভাসতে ।
ন দেশং নাপি ৱা কালং ন শুদ্ধিং ৱাপ্যপেক্ষতে ॥ 531॥
দেৱদত্তোঽহমিত্যেতদ্ৱিজ্ঞানং নিৰপেক্ষকম্ ।
তদ্ৱদ্ব্ৰহ্মৱিদোঽপ্যস্য ব্ৰহ্মাহমিতি ৱেদনম্ ॥ 532॥
ভানুনেৱ জগত্সৰ্ৱং ভাসতে যস্য তেজসা ।
অনাত্মকমসত্তুচ্ছং কিং নু তস্যাৱভাসকম্ ॥ 533॥
ৱেদশাস্ত্ৰপুৰাণানি ভূতানি সকলান্যপি ।
যেনাৰ্থৱন্তি তং কিন্নু ৱিজ্ঞাতাৰং প্ৰকাশযেত্ ॥ 534॥
এষ স্ৱযঞ্জ্যোতিৰনন্তশক্তিঃ
আত্মাঽপ্ৰমেযঃ সকলানুভূতিঃ ।
যমেৱ ৱিজ্ঞায ৱিমুক্তবন্ধো
জযত্যযং ব্ৰহ্মৱিদুত্তমোত্তমঃ ॥ 535॥
ন খিদ্যতে নো ৱিষযৈঃ প্ৰমোদতে
ন সজ্জতে নাপি ৱিৰজ্যতে চ ।
স্ৱস্মিন্সদা ক্ৰীডতি নন্দতি স্ৱযং
নিৰন্তৰানন্দৰসেন তৃপ্তঃ ॥ 536॥
ক্ষুধাং দেহৱ্যথাং ত্যক্ত্ৱা বালঃ ক্ৰীডতি ৱস্তুনিঃ । (পাঠভেদঃ - ৱস্তুনি)
তথৈৱ ৱিদ্ৱান্ ৰমতে নিৰ্মমো নিৰহং সুখী ॥ 537॥
চিন্তাশূন্যমদৈন্যভৈক্ষমশনং পানং সৰিদ্ৱাৰিষু
স্ৱাতন্ত্ৰ্যেণ নিৰঙ্কুশা স্থিতিৰভীৰ্নিদ্ৰা শ্মশানে ৱনে ।
ৱস্ত্ৰং ক্ষালনশোষণাদিৰহিতং দিগ্ৱাস্তু শয্যা মহী
সঞ্চাৰো নিগমান্তৱীথিষু ৱিদাং ক্ৰীডা পৰে ব্ৰহ্মণি ॥ 538॥
ৱিমানমালম্ব্য শৰীৰমেতদ্
ভুনক্ত্যশেষান্ৱিষযানুপস্থিতান্ ।
পৰেচ্ছযা বালৱদাত্মৱেত্তা
যোঽৱ্যক্তলিঙ্গোঽননুষক্তবাহ্যঃ ॥ 539॥
দিগম্বৰো ৱাপি চ সাম্বৰো ৱা
ত্ৱগম্বৰো ৱাপি চিদম্বৰস্থঃ ।
উন্মত্তৱদ্ৱাপি চ বালৱদ্ৱা
পিশাচৱদ্ৱাপি চৰত্যৱন্যাম্ ॥ 540॥
কামান্নিষ্কামৰূপী সংশ্চৰত্যেকচৰো মুনিঃ । (পাঠভেদঃ - কামান্নী কামৰূপী)
স্ৱাত্মনৈৱ সদা তুষ্টঃ স্ৱযং সৰ্ৱাত্মনা স্থিতঃ ॥ 541॥
ক্ৱচিন্মূঢো ৱিদ্ৱান্ ক্ৱচিদপি মহাৰাজৱিভৱঃ
ক্ৱচিদ্ভ্ৰান্তঃ সৌম্যঃ ক্ৱচিদজগৰাচাৰকলিতঃ ।
ক্ৱচিত্পাত্ৰীভূতঃ ক্ৱচিদৱমতঃ ক্ৱাপ্যৱিদিতঃ
চৰত্যেৱং প্ৰাজ্ঞঃ সততপৰমানন্দসুখিতঃ ॥ 542॥
নিৰ্ধনোঽপি সদা তুষ্টোঽপ্যসহাযো মহাবলঃ ।
নিত্যতৃপ্তোঽপ্যভুঞ্জানোঽপ্যসমঃ সমদৰ্শনঃ ॥ 543॥
অপি কুৰ্ৱন্নকুৰ্ৱাণশ্চাভোক্তা ফলভোগ্যপি ।
শৰীৰ্যপ্যশৰীৰ্যেষ পৰিচ্ছিন্নোঽপি সৰ্ৱগঃ ॥ 544॥
অশৰীৰং সদা সন্তমিমং ব্ৰহ্মৱিদং ক্ৱচিত্ ।
প্ৰিযাপ্ৰিযে ন স্পৃশতস্তথৈৱ চ শুভাশুভে ॥ 545॥
স্থূলাদিসম্বন্ধৱতোঽভিমানিনঃ
সুখং চ দুঃখং চ শুভাশুভে চ ।
ৱিধ্ৱস্তবন্ধস্য সদাত্মনো মুনেঃ
কুতঃ শুভং ৱাঽপ্যশুভং ফলং ৱা ॥ 546॥
তমসা গ্ৰস্তৱদ্ভানাদগ্ৰস্তোঽপি ৰৱিৰ্জনৈঃ ।
গ্ৰস্ত ইত্যুচ্যতে ভ্ৰান্ত্যাং হ্যজ্ঞাত্ৱা ৱস্তুলক্ষণম্ ॥ 547॥
(পাঠভেদঃ - ভ্ৰান্ত্যা)
তদ্ৱদ্দেহাদিবন্ধেভ্যো ৱিমুক্তং ব্ৰহ্মৱিত্তমম্ ।
পশ্যন্তি দেহিৱন্মূঢাঃ শৰীৰাভাসদৰ্শনাত্ ॥ 548॥
অহিৰ্নিৰ্ল্ৱযনীং ৱাযং মুক্ত্ৱা দেহং তু তিষ্ঠতি । (পাঠভেদঃ - অহিনি)
ইতস্ততশ্চাল্যমানো যত্কিঞ্চিত্প্ৰাণৱাযুনা ॥ 549॥
স্ত্ৰোতসা নীযতে দাৰু যথা নিম্নোন্নতস্থলম্ ।
দৈৱেন নীযতে দেহো যথাকালোপভুক্তিষু ॥ 550॥
প্ৰাৰব্ধকৰ্মপৰিকল্পিতৱাসনাভিঃ
সংসাৰিৱচ্চৰতি ভুক্তিষু মুক্তদেহঃ ।
সিদ্ধঃ স্ৱযং ৱসতি সাক্ষিৱদত্ৰ তূষ্ণীং
চক্ৰস্য মূলমিৱ কল্পৱিকল্পশূন্যঃ ॥ 551॥
নৈৱেন্দ্ৰিযাণি ৱিষযেষু নিযুঙ্ক্ত এষ
নৈৱাপযুঙ্ক্ত উপদৰ্শনলক্ষণস্থঃ ।
নৈৱ ক্ৰিযাফলমপীষদৱেক্ষতে স (পাঠভেদঃ - অপীষদপেক্ষতে সঃ)
স্ৱানন্দসান্দ্ৰৰসপানসুমত্তচিত্তঃ ॥ 552॥
লক্ষ্যালক্ষ্যগতিং ত্যক্ত্ৱা যস্তিষ্ঠেত্কেৱলাত্মনা ।
শিৱ এৱ স্ৱযং সাক্ষাদযং ব্ৰহ্মৱিদুত্তমঃ ॥ 553॥
জীৱন্নেৱ সদা মুক্তঃ কৃতাৰ্থো ব্ৰহ্মৱিত্তমঃ ।
উপাধিনাশাদ্ব্ৰহ্মৈৱ সন্ ব্ৰহ্মাপ্যেতি নিৰ্দ্ৱযম্ ॥ 554॥
শৈলূষো ৱেষসদ্ভাৱাভাৱযোশ্চ যথা পুমান্ ।
তথৈৱ ব্ৰহ্মৱিচ্ছ্ৰেষ্ঠঃ সদা ব্ৰহ্মৈৱ নাপৰঃ ॥ 555॥
যত্ৰ ক্ৱাপি ৱিশীৰ্ণং সত্পৰ্ণমিৱ তৰোৰ্ৱপুঃ পততাত্ । (পাঠভেদঃ - ৱিশীৰ্ণং পৰ্ণমিৱ)
ব্ৰহ্মীভূতস্য যতেঃ প্ৰাগেৱ তচ্চিদগ্নিনা দগ্ধম্ ॥ 556॥
সদাত্মনি ব্ৰহ্মণি তিষ্ঠতো মুনেঃ
পূৰ্ণাঽদ্ৱযানন্দমযাত্মনা সদা ।
ন দেশকালাদ্যুচিতপ্ৰতীক্ষা
ত্ৱঙ্মাংসৱিট্পিণ্ডৱিসৰ্জনায ॥ 557॥
দেহস্য মোক্ষো নো মোক্ষো ন দণ্ডস্য কমণ্ডলোঃ ।
অৱিদ্যাহৃদযগ্ৰন্থিমোক্ষো মোক্ষো যতস্ততঃ ॥ 558॥
কুল্যাযামথ নদ্যাং ৱা শিৱক্ষেত্ৰেঽপি চত্ৱৰে ।
পৰ্ণং পততি চেত্তেন তৰোঃ কিং নু শুভাশুভম্ ॥ 559॥
পত্ৰস্য পুষ্পস্য ফলস্য নাশৱদ্-
দেহেন্দ্ৰিযপ্ৰাণধিযাং ৱিনাশঃ ।
নৈৱাত্মনঃ স্ৱস্য সদাত্মকস্যা-
নন্দাকৃতেৰ্ৱৃক্ষৱদস্তি চৈষঃ ॥ 560॥
(পাঠভেদঃ - ৱদাস্ত এষঃ)
প্ৰজ্ঞানঘন ইত্যাত্মলক্ষণং সত্যসূচকম্ ।
অনূদ্যৌপাধিকস্যৈৱ কথযন্তি ৱিনাশনম্ ॥ 561॥
অৱিনাশী ৱা অৰেঽযমাত্মেতি শ্ৰুতিৰাত্মনঃ ।
প্ৰব্ৰৱীত্যৱিনাশিত্ৱং ৱিনশ্যত্সু ৱিকাৰিষু ॥ 562॥
পাষাণৱৃক্ষতৃণধান্যকডঙ্কৰাদ্যা (পাঠভেদঃ - কটাম্বৰাদ্যা)
দগ্ধা ভৱন্তি হি মৃদেৱ যথা তথৈৱ ।
দেহেন্দ্ৰিযাসুমন আদি সমস্তদৃশ্যং
জ্ঞানাগ্নিদগ্ধমুপযাতি পৰাত্মভাৱম্ ॥ 563॥
ৱিলক্ষণং যথা ধ্ৱান্তং লীযতে ভানুতেজসি ।
তথৈৱ সকলং দৃশ্যং ব্ৰহ্মণি প্ৰৱিলীযতে ॥ 564॥
ঘটে নষ্টে যথা ৱ্যোম ৱ্যোমৈৱ ভৱতি স্ফুটম্ ।
তথৈৱোপাধিৱিলযে ব্ৰহ্মৈৱ ব্ৰহ্মৱিত্স্ৱযম্ ॥ 565॥
ক্ষীৰং ক্ষীৰে যথা ক্ষিপ্তং তৈলং তৈলে জলং জলে ।
সংযুক্তমেকতাং যাতি তথাঽঽত্মন্যাত্মৱিন্মুনিঃ ॥ 566॥
এৱং ৱিদেহকৈৱল্যং সন্মাত্ৰত্ৱমখণ্ডিতম্ ।
ব্ৰহ্মভাৱং প্ৰপদ্যৈষ যতিৰ্নাৱৰ্ততে পুনঃ ॥ 567॥
সদাত্মৈকত্ৱৱিজ্ঞানদগ্ধাৱিদ্যাদিৱৰ্ষ্মণঃ ।
অমুষ্য ব্ৰহ্মভূতত্ৱাদ্ ব্ৰহ্মণঃ কুত উদ্ভৱঃ ॥ 568॥
মাযাক্লৃপ্তৌ বন্ধমোক্ষৌ ন স্তঃ স্ৱাত্মনি ৱস্তুতঃ ।
যথা ৰজ্জৌ নিষ্ক্ৰিযাযাং সৰ্পাভাসৱিনিৰ্গমৌ ॥ 569॥
আৱৃতেঃ সদসত্ত্ৱাভ্যাং ৱক্তৱ্যে বন্ধমোক্ষণে ।
নাৱৃতিৰ্ব্ৰহ্মণঃ কাচিদন্যাভাৱাদনাৱৃতম্ ।
যদ্যস্ত্যদ্ৱৈতহানিঃ স্যাদ্ দ্ৱৈতং নো সহতে শ্ৰুতিঃ ॥ 570॥
বন্ধঞ্চ মোক্ষঞ্চ মৃষৈৱ মূঢা
বুদ্ধেৰ্গুণং ৱস্তুনি কল্পযন্তি ।
দৃগাৱৃতিং মেঘকৃতাং যথা ৰৱৌ
যতোঽদ্ৱযাঽসঙ্গচিদেতদক্ষৰম্ ॥ 571॥
(পাঠভেদঃ - চিদেকমক্ষৰম্)
অস্তীতি প্ৰত্যযো যশ্চ যশ্চ নাস্তীতি ৱস্তুনি ।
বুদ্ধেৰেৱ গুণাৱেতৌ ন তু নিত্যস্য ৱস্তুনঃ ॥ 572॥
অতস্তৌ মাযযা ক্লৃপ্তৌ বন্ধমোক্ষৌ ন চাত্মনি ।
নিষ্কলে নিষ্ক্ৰিযে শান্তে নিৰৱদ্যে নিৰঞ্জনে ।
অদ্ৱিতীযে পৰে তত্ত্ৱে ৱ্যোমৱত্কল্পনা কুতঃ ॥ 573॥
ন নিৰোধো ন চোত্পত্তিৰ্ন বদ্ধো ন চ সাধকঃ ।
ন মুমুক্ষুৰ্ন ৱৈ মুক্ত ইত্যেষা পৰমাৰ্থতা ॥ 574॥
সকলনিগমচূডাস্ৱান্তসিদ্ধান্তৰূপং
পৰমিদমতিগুহ্যং দৰ্শিতং তে মযাদ্য ।
অপগতকলিদোষং কামনিৰ্মুক্তবুদ্ধিং (পাঠভেদঃ - বুদ্ধিঃ)
স্ৱসুতৱদসকৃত্ত্ৱাং ভাৱযিত্ৱা মুমুক্ষুম্ ॥ 575॥
ইতি শ্ৰুত্ৱা গুৰোৰ্ৱাক্যং প্ৰশ্ৰযেণ কৃতানতিঃ ।
স তেন সমনুজ্ঞাতো যযৌ নিৰ্মুক্তবন্ধনঃ ॥ 576॥
গুৰুৰেৱ সদানন্দসিন্ধৌ নিৰ্মগ্নমানসঃ । (পাঠভেদঃ - গুৰুৰেষ)
পাৱযন্ৱসুধাং সৰ্ৱাং ৱিচচাৰ নিৰন্তৰঃ ॥ 577॥
ইত্যাচাৰ্যস্য শিষ্যস্য সংৱাদেনাত্মলক্ষণম্ ।
নিৰূপিতং মুমুক্ষূণাং সুখবোধোপপত্তযে ॥ 578॥
হিতমিদমুপদেশমাদ্ৰিযন্তাং
ৱিহিতনিৰস্তসমস্তচিত্তদোষাঃ ।
ভৱসুখৱিৰতাঃ প্ৰশান্তচিত্তাঃ (পাঠভেদঃ - সুখৱিমুখাঃ)
শ্ৰুতিৰসিকা যতযো মুমুক্ষৱো যে ॥ 579॥
সংসাৰাধ্ৱনি তাপভানুকিৰণপ্ৰোদ্ভূতদাহৱ্যথা-
খিন্নানাং জলকাঙ্ক্ষযা মৰুভুৱি ভ্ৰান্ত্যা পৰিভ্ৰাম্যতাম্ ।
অত্যাসন্নসুধাম্বুধিং সুখকৰং ব্ৰহ্মাদ্ৱযং দৰ্শয-
ত্যেষা শঙ্কৰভাৰতী ৱিজযতে নিৰ্ৱাণসন্দাযিনী ॥ 580॥
॥ ইতি শঙ্কৰাচাৰ্যৱিৰচিতং ৱিৱেকচূডামণিঃ ॥ ॥ ওঁ তত্সত্ ॥

More Brahman (Universal Consciousness) Stotras

यज्ञोपवीत धारण
Yagnopaveeta Dharana
ॐ यश्छन्द॑सामृष॒भो वि॒श्वरू॑पः छन्दो॒भ्योऽध्य॒मृता᳚त्सम्ब॒भूव॑
Yaschandasam Rishabho
अम्भस्यपारे भुवनस्य मध्ये
Ambhasyapare Bhuvanasya Madhye
अपरोक्षानुभूतिः
Aparokshanubhuti
ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः
Apyayantu Mamangani
ॐ असतो मा सद्गमय
Asato Ma Sadgamaya
आत्मबोधः
Atmabodha
अवधूत गीता
Avadhuta Gita
View All Veda & Upanishad Collection →

Explore More

Veda & Upanishad CollectionWealthObstaclesHealthProtectionWisdomHome