অপরোক্ষানুভূতিঃ।।
শ্রীহরিং পরমানন্দমুপদেষ্টারমীশ্বরম্।
ব্যাপকং সর্বলোকানাং কারণং তং নমাম্যহম্।।1।।
শ্রীহরিং পরমানন্দমুপদেষ্টারমীশ্বরম্।
ব্যাপকং সর্বলোকানাং কারণং তং নমাম্যহম্।।1।।
- অপরোক্ষানুভূতিঃ (aparokṣānubhūtiḥ)direct experience (aparokṣa:direct | anubhūtiḥ:experience)
- শ্রীহরিং (śrīhariṃ)to Sri Hari (śrī:Sri | hariṃ:Hari)
- পরমানন্দম্ (paramānandam)Supreme Bliss (parama:supreme | ānandam:bliss)
- উপদেষ্টারম্ (upadeṣṭāram)teacher
- ঈশ্বরম্ (īśvaram)Ishwara
- ব্যাপকং (vyāpakaṃ)all-pervading
- সর্বলোকানাং (sarvalokānāṃ)of all worlds (sarva:all | lokānāṃ:of worlds)
- কারণং (kāraṇaṃ)cause
- তং (taṃ)him
- নমামি (namāmi)I bow
- অহম্ (aham)I
অপরোক্ষানুভূতির্বৈ প্রোচ্যতে মোক্ষসিদ্ধযে।
সদ্ভিরেষা প্রযত্নেন বীক্ষণীযা মুহুর্মুহুঃ।।2।।
সদ্ভিরেষা প্রযত্নেন বীক্ষণীযা মুহুর্মুহুঃ।।2।।
- অপরোক্ষানুভূতিঃ (aparokṣānubhūtiḥ)direct realization (aparokṣa:direct | anubhūtiḥ:realization)
- বৈ (vai)indeed
- প্রোচ্যতে (procyate)is expounded
- মোক্ষসিদ্ধযে (mokṣasiddhaye)for liberation attainment (mokṣa:liberation | siddhaye:for attainment)
- সদ্ভিঃ (sadbhih)by the good
- এষা (eṣā)this
- প্রযত্নেন (prayatnena)with effort
- বীক্ষণীযা (vīkṣaṇīyā)should be meditated upon
- মুহুর্মুহুঃ (muhurmuhuḥ)again and again
স্ববর্ণাশ্রমধর্মেণ তপসা হরিতোষণাত্।
সাধনং প্রভবেত্পুংসাং বৈরাগ্যাদিচতুষ্টযম্।।3।।
সাধনং প্রভবেত্পুংসাং বৈরাগ্যাদিচতুষ্টযম্।।3।।
- স্ববর্ণাশ্রমধর্মেণ (svavarṇāśramadharmeṇa)by one's caste and stage duties (sva:one's own | varṇa:caste | āśrama:stage of life | dharmeṇa:by duties)
- তপসা (tapasā)by austerity
- হরিতোষণাত্ (haritoṣaṇāt)by pleasing Hari (hari:Hari | toṣaṇāt:by pleasing)
- সাধনং (sādhanaṃ)means
- প্রভবেত্ (prabhavet)arises
- পুংসাং (puṃsāṃ)for men
- বৈরাগ্যাদিচতুষ্টযম্ (vairāgyādicatuṣṭayam)the fourfold dispassion etc. (vairāgya:dispassion | ādi:etc. | catuṣṭayam:fourfold)
ব্রহ্মাদিস্থাবরান্তেষু বৈরাগ্যং বিষযেষ্বনু।
যথৈব কাকবিষ্ঠাযাং বৈরাগ্যং তদ্ধি নির্মলম্।।4।।
যথৈব কাকবিষ্ঠাযাং বৈরাগ্যং তদ্ধি নির্মলম্।।4।।
- ব্রহ্মাদিস্থাবরান্তেষু (brahmādisthāvarānteṣu)from Brahma to immovable (brahma:Brahma | ādi:beginning with | sthāvara:immovable | anteṣu:among the ends)
- বৈরাগ্যং (vairāgyaṃ)dispassion
- বিষযেষু (viṣayeṣu)in objects
- অনু (anu)after
- যথৈব (yathaiva)just as
- কাকবিষ্ঠাযাম্ (kākaviṣṭhāyām)in crow's excreta (kāka:crow | viṣṭhāyām:in excreta)
- বৈরাগ্যং (vairāgyaṃ)dispassion
- তত্ (tat)that
- হি (hi)indeed
- নির্মলম্ (nirmalam)pure
নিত্যমাত্মস্বরূপং হি দৃশ্যং তদ্বিপরীতগম্।
এবং যো নিশ্চযঃ সম্যগ্বিবেকো বস্তুনঃ স বৈ।।5।।
এবং যো নিশ্চযঃ সম্যগ্বিবেকো বস্তুনঃ স বৈ।।5।।
- নিত্যম্ (nityam)permanent
- আত্মস্বরূপম্ (ātmasvarūpam)nature of the self (ātma:self | svarūpam:nature)
- হি (hi)indeed
- দৃশ্যং (dṛśyam)the seen
- তদ্বিপরীতগম্ (tadviparītagam)opposed to it (tat:that | viparīta:opposed | gam:going)
- এবং (evaṃ)thus
- যঃ (yaḥ)who
- নিশ্চযঃ (niścayaḥ)conviction
- সম্যক্ (samyak)truly
- বিবেকঃ (vivekaḥ)discrimination
- বস্তুনঃ (vastunaḥ)of the reality
- স (sa)he
- বৈ (vai)indeed
সদৈব বাসনাত্যাগঃ শমোঽযমিতি শব্দিতঃ।
নিগ্রহো বাহ্যবৃত্তীনাং দম ইত্যভিধীযতে।।6।।
নিগ্রহো বাহ্যবৃত্তীনাং দম ইত্যভিধীযতে।।6।।
- সদৈব (sadaiva)always
- বাসনাত্যাগঃ (vāsanātyāgaḥ)abandonment of desires (vāsanā:desires | tyāgaḥ:abandonment)
- শমঃ (śamaḥ)Shama
- অযম্ (ayam)this
- ইতি (iti)thus
- শব্দিতঃ (śabditaḥ)is called
- নিগ্রহো (nigrahaḥ)restraint
- বাহ্যবৃত্তীনাম্ (bāhyavṛttīnām)of external functions (bāhya:external | vṛttīnām:of functions)
- দমঃ (damaḥ)Dama
- ইতি (iti)thus
- অভিধীযতে (abhidhīyate)is said
বিষযেভ্যঃ পরাবৃত্তিঃ পরমোপরতির্হি সা।
সহনং সর্বদুঃখানাং তিতিক্ষা সা শুভা মতা।।7।।
সহনং সর্বদুঃখানাং তিতিক্ষা সা শুভা মতা।।7।।
- বিষযেভ্যঃ (viṣayebhyaḥ)from sense-objects
- পরাবৃত্তিঃ (parāvṛttiḥ)turning away
- পরম (parama)supreme
- উপরতিঃ (uparatiḥ)withdrawal
- হি (hi)indeed
- সা (sā)that
- সহনং (sahanaṃ)endurance
- সর্বদুঃখানাং (sarvaduḥkhānāṃ)of all sorrows (sarva:all | duḥkhānāṃ:of sorrows)
- তিতিক্ষা (titikṣā)forbearance
- সা (sā)that
- শুভা (śubhā)auspicious
- মতা (matā)considered
নিগমাচার্যবাক্যেষু ভক্তিঃ শ্রদ্ধেতি বিশ্রুতা।
চিত্তৈকাগ্র্যং তু সল্লক্ষ্যে সমাধানমিতি স্মৃতম্।।8।।
চিত্তৈকাগ্র্যং তু সল্লক্ষ্যে সমাধানমিতি স্মৃতম্।।8।।
- নিগম (nigama)Vedas
- আচার্য (ācārya)teachers
- বাক্যেষু (vākyeṣu)in the words
- ভক্তিঃ (bhaktiḥ)devotion
- শ্রদ্ধা (śraddhā)faith
- ইতি (iti)thus
- বিশ্রুতা (viśrutā)known
- চিত্ত (citta)mind
- একাগ্র্যং (ekāgryaṃ)concentration
- তু (tu)but
- সল্লক্ষ্যে (sallakṣye)on the object Sat (sat:truth, reality | lakṣye:on the object)
- সমাধানম্ (samādhānam)concentration
- ইতি (iti)thus
- স্মৃতম্ (smṛtam)regarded
সংসারবন্ধনির্মুক্তিঃ কথং স্যান্মে দযানিধে।
ইতি যা সুদৃঢা বুদ্ধির্বক্তব্যা সা মুমুক্ষুতা।।9।।
ইতি যা সুদৃঢা বুদ্ধির্বক্তব্যা সা মুমুক্ষুতা।।9।।
- সংসারবন্ধনির্মুক্তিঃ (saṃsārabandhanirmuktiḥ)liberation from worldly bonds (saṃsāra:worldly existence | bandha:bond | nirmuktiḥ:liberation)
- কথং (kathaṃ)how
- স্যাত্ (syāt)may be
- মে (me)my
- দযানিধে (dayānidhe)O ocean of compassion (dayā:compassion | nidhe:ocean)
- ইতি (iti)thus
- যা (yā)which
- সুদৃঢা (sudṛḍhā)firm
- বুদ্ধিঃ (buddhiḥ)intellect
- বক্তব্যা (vaktavyā)to be spoken
- সা (sā)that
- মুমুক্ষুতা (mumukṣutā)desire for liberation
উক্তসাধনযুক্তেন বিচারঃ পুরুষেণ হি।
কর্তব্যো জ্ঞানসিদ্ধ্যর্থমাত্মনঃ শুভমিচ্ছতা।।10।।
কর্তব্যো জ্ঞানসিদ্ধ্যর্থমাত্মনঃ শুভমিচ্ছতা।।10।।
- উক্তসাধনযুক্তেন (uktasādhanayuktena)endowed with stated means (ukta:stated | sādhana:means | yuktena:endowed with)
- বিচারঃ (vicāraḥ)reflection
- পুরুষেণ (puruṣeṇa)by the person
- হি (hi)indeed
- কর্তব্যঃ (kartavyaḥ)should be done
- জ্ঞানসিদ্ধ্যর্থম্ (jñānasiddhyartham)for attainment of knowledge (jñāna:knowledge | siddhi:attainment | artham:for the purpose of)
- আত্মনঃ (ātmanaḥ)of oneself
- শুভম্ (śubham)good
- ইচ্ছতা (icchatā)desiring
নোত্পদ্যতে বিনা জ্ঞানং বিচারেণান্যসাধনৈঃ।
যথা পদার্থভানং হি প্রকাশেন বিনা ক্বচিত্।।11।।
যথা পদার্থভানং হি প্রকাশেন বিনা ক্বচিত্।।11।।
- ন (na)not
- উত্পদ্যতে (utpadyate)is produced
- বিনা (vinā)without
- জ্ঞানং (jñānam)knowledge
- বিচারেণ (vicāreṇa)by inquiry
- অন্যসাধনৈঃ (anyasādhanaiḥ)by other means (anya:other | sādhanaiḥ:by means)
- যথা (yathā)just as
- পদার্থভানং (padārthabhānam)perception of objects (padārtha:objects | bhānam:perception)
- হি (hi)indeed
- প্রকাশেন (prakāśena)by light
- বিনা (vinā)without
- ক্বচিত্ (kvacit)anywhere
কোঽহং কথমিদং জাতং কো বা কর্তাস্য বিদ্যতে।
উপাদানং কিমস্তীহ বিচারঃ সোঽযমীদৃশঃ।।12।।
উপাদানং কিমস্তীহ বিচারঃ সোঽযমীদৃশঃ।।12।।
- কঃ (kaḥ)who
- অহম্ (aham)I
- কথম্ (katham)how
- ইদম্ (idam)this
- জাতম্ (jātam)created
- কঃ (kaḥ)who
- বা (vā)or
- কর্ত্তা (karttā)creator
- অস্য (asya)of this
- বিদ্যতে (vidyate)exists
- উপাদানম্ (upādānam)material cause
- কিম্ (kim)what
- অস্তি (asti)is
- ইহ (iha)here
- বিচারঃ (vicāraḥ)enquiry
- সঃ (saḥ)that
- অযম্ (ayam)this
- ঈদৃশঃ (īdṛśaḥ)such
নাহং ভূতগণো দেহো নাহং চাক্ষগণস্তথা।
এতদ্বিলক্ষণঃ কশ্চিদ্বিচারঃ সোঽযমীদৃশঃ।।13।।
এতদ্বিলক্ষণঃ কশ্চিদ্বিচারঃ সোঽযমীদৃশঃ।।13।।
- ন (na)not
- অহম্ (aham)I
- ভূতগণঃ (bhūtagaṇaḥ)aggregate of elements (bhūta:element | gaṇaḥ:aggregate)
- দেহঃ (dehaḥ)body
- ন (na)not
- অহম্ (aham)I
- চ (ca)and
- অক্ষগণঃ (akṣagaṇaḥ)aggregate of senses (akṣa:sense | gaṇaḥ:aggregate)
- তথা (tathā)also
- এতত্ (etat)this
- বিলক্ষণঃ (vilakṣaṇaḥ)different
- কশ্চিত্ (kaścit)some
- বিচারঃ (vicāraḥ)inquiry
- সঃ (saḥ)he
- অযম্ (ayam)this
- ঈদৃশঃ (īdṛśaḥ)such
অজ্ঞানপ্রভবং সর্বং জ্ঞানেন প্রবিলীযতে।
সংকল্পো বিবিধঃ কর্তা বিচারঃ সোঽযমীদৃশঃ।।14।।
সংকল্পো বিবিধঃ কর্তা বিচারঃ সোঽযমীদৃশঃ।।14।।
- অজ্ঞানপ্রভবং (ajñānaprabhavam)born of ignorance (ajñāna:ignorance | prabhavam:born of)
- সর্বং (sarvaṃ)everything
- জ্ঞানেন (jñānena)by knowledge
- প্রবিলীযতে (pravilīyate)dissolves
- সংকল্পঃ (saṃkalpaḥ)thought
- বিবিধঃ (vividhaḥ)various
- কর্তা (kartā)creator
- বিচারঃ (vicāraḥ)inquiry
- সঃ (saḥ)he
- অযম্ (ayam)this
- ঈদৃশঃ (īdṛśaḥ)such
এতযোর্যদুপাদানমেকং সূক্ষ্মং সদব্যযম্।
যথৈব মৃদ্ধটাদীনাং বিচারঃ সোঽযমীদৃশঃ।।15।।
যথৈব মৃদ্ধটাদীনাং বিচারঃ সোঽযমীদৃশঃ।।15।।
- এতযোঃ (etayoḥ)of these two
- যত্ (yat)which
- উপাদানম্ (upādānam)material cause
- একম্ (ekam)one
- সূক্ষ্মম্ (sūkṣmam)subtle
- সত্ (sat)existence
- অব্যযম্ (avyayam)unchanging
- যথা (yathā)just as
- এব (eva)indeed
- মৃদ্ (mṛd)earth
- ঘট (ghaṭa)pot
- আদীনাম্ (ādīnām)and the like
- বিচারঃ (vicāraḥ)inquiry
- সঃ (saḥ)that
- অযম্ (ayam)this
- ঈদৃশঃ (īdṛśaḥ)such
অহমেকোঽপি সূক্ষ্মশ্চ জ্ঞাতা সাক্ষী সদব্যযঃ।
তদহং নাত্র সংদেহো বিচারঃ সোঽযমীদৃশঃ।।16।।
তদহং নাত্র সংদেহো বিচারঃ সোঽযমীদৃশঃ।।16।।
- অহম্ (aham)I
- একঃ (ekaḥ)one
- অপি (api)also
- সূক্ষ্মঃ (sūkṣmaḥ)subtle
- চ (ca)and
- জ্ঞাতা (jñātā)knower
- সাক্ষী (sākṣī)witness
- সত্ (sat)ever-existent
- অব্যযঃ (avyayaḥ)unchanging
- তত্ (tad)that
- অহম্ (aham)I
- ন (na)not
- অত্র (atra)here
- সন্দেহঃ (saṃdehaḥ)doubt
- বিচারঃ (vicāraḥ)enquiry
- সঃ (saḥ)that
- অযম্ (ayam)this
- ঈদৃশঃ (īdṛśaḥ)such
আত্মা বিনিষ্কলো হ্যেকো দেহো বহুভিরাবৃতঃ।
তযোরৈক্যং প্রপশ্যন্তি কিমজ্ঞানমতঃ পরম্।।17।।
তযোরৈক্যং প্রপশ্যন্তি কিমজ্ঞানমতঃ পরম্।।17।।
- আত্মা (ātmā)self
- বিনিষ্কলঃ (viniṣkalaḥ)without parts
- হি (hi)indeed
- একঃ (ekaḥ)one
- দেহঃ (dehaḥ)body
- বহুভিঃ (bahubhiḥ)by many
- আবৃতঃ (āvṛtaḥ)covered
- তযোঃ (tayoḥ)of these two
- ঐক্যম্ (aikyam)unity
- প্রপশ্যন্তি (prapaśyanti)see
- কিম্ (kim)what
- অজ্ঞানম্ (ajñānam)ignorance
- অতঃ (ataḥ)than this
- পরম্ (param)beyond
আত্মা নিযামকশ্চান্তর্দেহো নিযম্যবাহ্যকঃ।
তযোরৈক্যং প্রপশ্যন্তি কিমজ্ঞানমতঃ পরম্।।18।।
তযোরৈক্যং প্রপশ্যন্তি কিমজ্ঞানমতঃ পরম্।।18।।
- আত্মা (ātmā)self
- নিযামকঃ (niyāmakaḥ)controller
- চ (ca)and
- অন্তঃ (antaḥ)internal
- দেহঃ (dehaḥ)body
- নিযম্য (niyamya)controlled
- বাহ্যকঃ (bāhyakaḥ)external
- তযোঃ (tayoḥ)of these two
- ঐক্যম্ (aikyam)unity
- প্রপশ্যন্তি (prapaśyanti)perceive
- কিম্ (kim)what
- অজ্ঞানম্ (ajñānam)ignorance
- অতঃ (ataḥ)than this
- পরম্ (param)beyond
আত্মা জ্ঞানমযঃ পুণ্যো দেহো মাংসমযোঽশুচিঃ।
তযোরৈক্যং প্রপশ্যন্তি কিমজ্ঞানমতঃ পরম্।।19।।
তযোরৈক্যং প্রপশ্যন্তি কিমজ্ঞানমতঃ পরম্।।19।।
- আত্মা (ātmā)self
- জ্ঞানমযঃ (jñānamayaḥ)full of knowledge (jñāna:knowledge | mayaḥ:full of)
- পুণ্যঃ (puṇyaḥ)holy
- দেহঃ (dehaḥ)body
- মাংসমযঃ (māṃsamayaḥ)full of flesh (māṃsa:flesh | mayaḥ:full of)
- অশুচিঃ (aśuciḥ)impure
- তযোঃ (tayoḥ)of these two
- ঐক্যম্ (aikyam)unity
- প্রপশ্যন্তি (prapaśyanti)perceive
- কিম্ (kim)what
- অজ্ঞানম্ (ajñānam)ignorance
- অতঃ (ataḥ)than this
- পরম্ (param)beyond
আত্মা প্রকাশকঃ স্বচ্ছো দেহস্তামস উচ্যতে।
তযোরৈক্যং প্রপশ্যন্তি কিমজ্ঞানমতঃ পরম্।।20।।
তযোরৈক্যং প্রপশ্যন্তি কিমজ্ঞানমতঃ পরম্।।20।।
- আত্মা (ātmā)self
- প্রকাশকঃ (prakāśakaḥ)illuminator
- স্বচ্ছঃ (svacchaḥ)pure
- দেহঃ (dehaḥ)body
- তামসঃ (tāmasaḥ)of darkness
- উচ্যতে (ucyate)is said
- তযোঃ (tayoḥ)of these two
- ঐক্যম্ (aikyam)unity
- প্রপশ্যন্তি (prapaśyanti)perceive
- কিম্ (kim)what
- অজ্ঞানম্ (ajñānam)ignorance
- অতঃ (ataḥ)than this
- পরম্ (param)beyond
আত্মা নিত্যো হি সদ্রূপো দেহোঽনিত্যো হ্যসন্মযঃ।
তযোরৈক্যং প্রপশ্যন্তি কিমজ্ঞানমতঃ পরম্।।21।।
তযোরৈক্যং প্রপশ্যন্তি কিমজ্ঞানমতঃ পরম্।।21।।
- আত্মা (ātmā)self
- নিত্যঃ (nityaḥ)eternal
- হি (hi)indeed
- সদ্রূপঃ (sadrūpaḥ)of true form (sat:true | rūpaḥ:form)
- দেহঃ (dehaḥ)body
- অনিত্যঃ (anityaḥ)impermanent
- হি (hi)indeed
- অসন্মযঃ (asanmayaḥ)composed of non-existence (asat:non-existence | mayaḥ:composed of)
- তযোঃ (tayoḥ)of these two
- ঐক্যম্ (aikyam)unity
- প্রপশ্যন্তি (prapaśyanti)they perceive
- কিম্ (kim)what
- অজ্ঞানম্ (ajñānam)ignorance
- অতঃ (ataḥ)than this
- পরম্ (param)beyond
আত্মনস্তত্প্রকাশত্বং যত্পদার্থাবভাসনম্।
নাগ্ন্যাদিদীপ্তিবদ্দীপ্তির্ভবত্যান্ধ্যং যতো নিশি।।22।।
নাগ্ন্যাদিদীপ্তিবদ্দীপ্তির্ভবত্যান্ধ্যং যতো নিশি।।22।।
- আত্মনঃ (ātmanaḥ)of the self
- তত্ (tat)that
- প্রকাশত্বং (prakāśatvaṃ)luminosity
- যত্ (yat)which
- পদার্থাবভাসনম্ (padārthāvabhāsanam)manifestation of objects (padārtha:objects | āvabhāsanam:manifestation)
- ন (na)not
- অগ্ন্যাদিদীপ্তিবত্ (agnyādidīptivat)like the light of fire etc. (agni:fire | ādi:etc. | dīpti:light | vat:like)
- দীপ্তিঃ (dīptiḥ)luminosity
- ভবতি (bhavati)is
- অন্ধ্যং (andhyaṃ)darkness
- যতঃ (yataḥ)because
- নিশি (niśi)at night
দেহোঽহমিত্যযং মূঢো মত্বা তিষ্ঠত্যহো জনঃ।
মমাযমিত্যপি জ্ঞাত্বা ঘটদ্রষ্টেব সর্বদা।।23।।
মমাযমিত্যপি জ্ঞাত্বা ঘটদ্রষ্টেব সর্বদা।।23।।
- দেহঃ (dehaḥ)body
- অহম্ (aham)I
- ইতি (iti)thus
- অযম্ (ayam)this
- মূঢঃ (mūḍhaḥ)ignorant
- মত্বা (matvā)having thought
- তিষ্ঠতি (tiṣṭhati)remains
- অহো (aho)how strange
- জনঃ (janaḥ)person
- মম (mama)my
- অযম্ (ayam)this
- ইতি (iti)thus
- অপি (api)also
- জ্ঞাত্বা (jñātvā)having known
- ঘটদ্রষ্টা (ghaṭadraṣṭā)pot-seer (ghaṭa:pot | draṣṭā:seer)
- ইব (iva)like
- সর্বদা (sarvadā)always
ব্রহ্মৈবাহং সমঃ শান্তঃ সচ্চিদানন্দলক্ষণঃ।
নাহং দেহো হ্যসদ্রূপো জ্ঞানমিত্যুচ্যতে বুধৈঃ।।24।।
নাহং দেহো হ্যসদ্রূপো জ্ঞানমিত্যুচ্যতে বুধৈঃ।।24।।
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- এব (eva)indeed
- অহম্ (aham)I am
- সমঃ (samaḥ)equanimous
- শান্তঃ (śāntaḥ)quiescent
- সচ্চিদানন্দলক্ষণঃ (saccidānandalakṣaṇaḥ)of the nature of Existence, Knowledge, and Bliss (sat:existence | cit:knowledge | ānanda:bliss | lakṣaṇaḥ:of the nature)
- ন (na)not
- অহম্ (aham)I am
- দেহঃ (dehaḥ)the body
- হি (hi)indeed
- অসদ্রূপঃ (asadrūpaḥ)of non-existence nature (asat:non-existence | rūpaḥ:nature)
- জ্ঞানম্ (jñānam)knowledge
- ইতি (iti)thus
- উচ্যতে (ucyate)is called
- বুধৈঃ (budhaiḥ)by the wise
নির্বিকারো নিরাকারো নিরবদ্যোঽহমব্যযঃ।
নাহং দেহো হ্যসদ্রূপো জ্ঞানমিত্যুচ্যতে বুধৈঃ।।25।।
নাহং দেহো হ্যসদ্রূপো জ্ঞানমিত্যুচ্যতে বুধৈঃ।।25।।
- নির্বিকারঃ (nirvikāraḥ)without change
- নিরাকারঃ (nirākāraḥ)without form
- নিরবদ্যঃ (niravadyaḥ)free from blemish
- অহম্ (aham)I am
- অব্যযঃ (avyayaḥ)imperishable
- ন (na)not
- অহম্ (aham)I am
- দেহঃ (dehaḥ)body
- হি (hi)indeed
- অসদ্রূপঃ (asadrūpaḥ)of unreal form
- জ্ঞানম্ (jñānam)knowledge
- ইতি (iti)thus
- উচ্যতে (ucyate)is said
- বুধৈঃ (budhaiḥ)by the wise
নিরামযো নিরাভাসো নির্বিকল্পোঽহমাততঃ।
নাহং দেহো হ্যসদ্রূপো জ্ঞানমিত্যুচ্যতে বুধৈঃ।।26।।
নাহং দেহো হ্যসদ্রূপো জ্ঞানমিত্যুচ্যতে বুধৈঃ।।26।।
- নিরামযঃ (nirāmayaḥ)free from disease
- নিরাভাসঃ (nirābhāsaḥ)beyond all comprehension
- নির্বিকল্পঃ (nirvikalpaḥ)free from alternatives
- অহম্ (aham)I am
- আততঃ (ātataḥ)all-pervading
- ন (na)not
- অহম্ (aham)I am
- দেহঃ (dehaḥ)body
- হি (hi)indeed
- অসদ্রূপঃ (asadrūpaḥ)of unreal form
- জ্ঞানম্ (jñānam)knowledge
- ইতি (iti)thus
- উচ্যতে (ucyate)is said
- বুধৈঃ (budhaiḥ)by the wise
নির্গুণো নিষ্ক্রিযো নিত্যো নিত্যমুক্তোঽহমচ্যুতঃ।
নাহং দেহো হ্যসদ্রূপো জ্ঞানমিত্যুচ্যতে বুধৈঃ।।27।।
নাহং দেহো হ্যসদ্রূপো জ্ঞানমিত্যুচ্যতে বুধৈঃ।।27।।
- নির্গুণঃ (nirguṇaḥ)without attributes
- নিষ্ক্রিযঃ (niṣkriyaḥ)without activity
- নিত্যঃ (nityaḥ)eternal
- নিত্যমুক্তঃ (nityamuktaḥ)ever free (nitya:eternal | muktaḥ:free)
- অহম্ (aham)I am
- অচ্যুতঃ (acyutaḥ)imperishable
- ন (na)not
- অহম্ (aham)I am
- দেহঃ (dehaḥ)body
- হি (hi)indeed
- অসদ্রূপঃ (asadrūpaḥ)of unreal form (asat:unreal | rūpaḥ:form)
- জ্ঞানম্ (jñānam)knowledge
- ইতি (iti)thus
- উচ্যতে (ucyate)is said
- বুধৈঃ (budhaiḥ)by the wise
নির্মলো নিশ্চলোঽনন্তঃ শুদ্ধোঽহমজরোঽমরঃ।
নাহং দেহো হ্যসদ্রূপো জ্ঞানমিত্যুচ্যতে বুধৈঃ।।28।।
নাহং দেহো হ্যসদ্রূপো জ্ঞানমিত্যুচ্যতে বুধৈঃ।।28।।
- নির্মলঃ (nirmalaḥ)free from impurity
- নিশ্চলঃ (niścalaḥ)immovable
- অনন্তঃ (anantaḥ)unlimited
- শুদ্ধঃ (śuddhaḥ)holy
- অহম্ (aham)I am
- অজরঃ (ajaraḥ)undecaying
- অমরঃ (amaraḥ)immortal
- ন (na)not
- অহম্ (aham)I am
- দেহঃ (dehaḥ)body
- হি (hi)indeed
- অসদ্রূপঃ (asad-rūpaḥ)of unreal form (asad:unreal | rūpaḥ:form)
- জ্ঞানম্ (jñānam)knowledge
- ইতি (iti)thus
- উচ্যতে (ucyate)is said
- বুধৈঃ (budhaiḥ)by the wise
স্বদেহং শোভনং ত্যক্ত্বা পুরুষাখ্যং চ সংমতম্।
কিং মূর্খ শূন্যমাত্মানং দেহাতীতং করোষি ভো।।29।।
কিং মূর্খ শূন্যমাত্মানং দেহাতীতং করোষি ভো।।29।।
- স্বদেহং (svadehaṃ)own body (sva:own | dehaṃ:body)
- শোভনং (śobhanaṃ)blissful
- ত্যক্ত্বা (tyaktvā)having abandoned
- পুরুষাখ্যং (puruṣākhyam)known as Purusha (puruṣa:Purusha | ākhyam:known as)
- চ (ca)and
- সংমতম্ (saṃmatam)established
- কিং (kiṃ)why
- মূর্খ (mūrkha)ignorant one
- শূন্যম্ (śūnyam)non-existent
- আত্মানং (ātmānaṃ)Atman
- দেহাতীতং (dehātītaṃ)different from body (deha:body | atītaṃ:different from)
- করোষি (karoṣi)do you assert
- ভো (bho)O
স্বাত্মানং শ্রৃণু মূর্খ ত্বং শ্রুত্যা যুক্ত্যা চ পূরুষম্।
দেহাতীতং সদাকারং সুদুর্দর্শং ভবাদৃশাম্।।30।।
দেহাতীতং সদাকারং সুদুর্দর্শং ভবাদৃশাম্।।30।।
- স্বাত্মানং (svātmānam)own self (sva:own | ātmānam:self)
- শ্রৃণু (śṛṇu)hear
- মূর্খ (mūrkha)ignorant one
- ত্বং (tvaṃ)you
- শ্রুত্যা (śrutyā)by Shruti
- যুক্ত্যা (yuktyā)by reasoning
- চ (ca)and
- পূরুষম্ (pūruṣam)Purusha
- দেহাতীতং (dehātītaṃ)beyond the body (deha:body | atītaṃ:beyond)
- সদাকারং (sadākāraṃ)form of existence (sadā:always | ākāraṃ:form)
- সুদুর্দর্শং (sudurdarśaṃ)very difficult to realize (su:very | durdarśaṃ:difficult to realize)
- ভবাদৃশাম্ (bhavādṛśām)for persons like you (bhava:you | ādṛśām:like)
অহংশব্দেন বিখ্যাত এক এব স্থিতঃ পরঃ।
স্থূলত্বান্নৈকতাং প্রাপ্তঃ কথং স্যাদ্দেহকঃ পুমান্।।31।।
স্থূলত্বান্নৈকতাং প্রাপ্তঃ কথং স্যাদ্দেহকঃ পুমান্।।31।।
- অহংশব্দেন (ahaṃśabdena)by the word 'I' (ahaṃ:'I' | śabdena:by the word)
- বিখ্যাত (vikhyāta)known
- এক (eka)one
- এব (eva)indeed
- স্থিতঃ (sthitaḥ)situated
- পরঃ (paraḥ)supreme
- স্থূলত্বাত্ (sthūlatvāt)due to grossness (sthūla:gross | tvāt:due to)
- ন (na)not
- একতাং (ekatāṃ)oneness
- প্রাপ্তঃ (prāptaḥ)attained
- কথং (kathaṃ)how
- স্যাত্ (syāt)can be
- দেহকঃ (dehakaḥ)body
- পুমান্ (pumān)Purusha
অহং দ্রষ্টৃতযা সিদ্ধো দেহো দৃশ্যতযা স্থিতঃ।
মমাযমিতি নির্দেশাত্কথং স্যাদ্দেহকঃ পুমান্।।32।।
মমাযমিতি নির্দেশাত্কথং স্যাদ্দেহকঃ পুমান্।।32।।
- অহম্ (aham)I
- দ্রষ্টৃতযা (draṣṭṛtayā)as the seer (draṣṭṛ:seer | tayā:as)
- সিদ্ধঃ (siddhaḥ)established
- দেহঃ (dehaḥ)body
- দৃশ্যতযা (dṛśyatayā)as the seen (dṛśya:seen | tayā:as)
- স্থিতঃ (sthitaḥ)situated
- মম (mama)my
- অযম্ (ayam)this
- ইতি (iti)thus
- নির্দেশাত্ (nirdeśāt)from the indication
- কথম্ (katham)how
- স্যাত্ (syāt)can be
- দেহকঃ (dehakaḥ)body
- পুমান্ (pumān)Purusha
অহং বিকারহীনস্তু দেহো নিত্যং বিকারবান্।
ইতি প্রতীযতে সাক্ষাত্কথং স্যাদ্দেহকঃ পুমান্।।33।।
ইতি প্রতীযতে সাক্ষাত্কথং স্যাদ্দেহকঃ পুমান্।।33।।
- অহম্ (aham)I
- বিকারহীনঃ (vikārahīnaḥ)without change (vikāra:change | hīnaḥ:without)
- তু (tu)but
- দেহঃ (dehaḥ)body
- নিত্যম্ (nityam)always
- বিকারবান্ (vikāravān)undergoing changes (vikāra:change | vān:having)
- ইতি (iti)thus
- প্রতীযতে (pratīyate)is perceived
- সাক্ষাত্ (sākṣāt)directly
- কথম্ (katham)how
- স্যাত্ (syāt)can be
- দেহকঃ (dehakaḥ)body
- পুমান্ (pumān)Purusha
যস্মাত্পরমিতি শ্রুত্যা তযা পুরুষলক্ষণম্।
বিনির্ণীতং বিশুদ্ধেন কথং স্যাদ্দেহকঃ পুমান্।।34।।
বিনির্ণীতং বিশুদ্ধেন কথং স্যাদ্দেহকঃ পুমান্।।34।।
- যস্মাত্ (yasmāt)from which
- পরম্ (param)higher
- ইতি (iti)thus
- শ্রুত্যা (śrutyā)by the scripture
- তযা (tayā)by that
- পুরুষলক্ষণম্ (puruṣalakṣaṇam)nature of Purusha (puruṣa:Purusha | lakṣaṇam:nature)
- বিনির্ণীতং (vinirṇītam)ascertained
- বিশুদ্ধেন (viśuddhena)by the pure
- কথং (kathaṃ)how
- স্যাত্ (syāt)can be
- দেহকঃ (dehakaḥ)body
- পুমান্ (pumān)Purusha
সর্বং পুরুষ এবেতি সূক্তে পুরুষসংজ্ঞিতে।
অপ্যুচ্যতে যতঃ শ্রুত্যা কথং স্যাদ্দেহকঃ পুমান্।।35।।
অপ্যুচ্যতে যতঃ শ্রুত্যা কথং স্যাদ্দেহকঃ পুমান্।।35।।
- সর্বম্ (sarvam)all
- পুরুষ (puruṣa)Purusha
- এব (eva)indeed
- ইতি (iti)thus
- সূক্তে (sūkte)in the hymn
- পুরুষসংজ্ঞিতে (puruṣasaṃjñite)named as Purusha (puruṣa:Purusha | saṃjñite:named as)
- অপি (api)also
- উচ্যতে (ucyate)is said
- যতঃ (yataḥ)because
- শ্রুত্যা (śrutyā)by the Shruti
- কথম্ (katham)how
- স্যাত্ (syāt)can be
- দেহকঃ (dehakaḥ)body
- পুমান্ (pumān)man
অসঙ্গঃ পুরুষঃ প্রোক্তো বৃহদারণ্যকেঽপি চ।
অনন্তমলসংসৃষ্টঃ কথং স্যাদ্দেহকঃ পুমান্।।36।।
অনন্তমলসংসৃষ্টঃ কথং স্যাদ্দেহকঃ পুমান্।।36।।
- অসঙ্গঃ (asaṅgaḥ)unattached
- পুরুষঃ (puruṣaḥ)Purusha
- প্রোক্তঃ (proktaḥ)is said
- বৃহদারণ্যকে (bṛhadāraṇyake)in Brihadaranyaka (bṛhat:great | āraṇyaka:forest text)
- অপি (api)also
- চ (ca)and
- অনন্তমলসংসৃষ্টঃ (anantamalasaṃsṛṣṭaḥ)endowed with endless impurities (ananta:endless | mala:impurities | saṃsṛṣṭaḥ:endowed with)
- কথং (kathaṃ)how
- স্যাত্ (syāt)can be
- দেহকঃ (dehakaḥ)body
- পুমান্ (pumān)Purusha
তত্রৈব চ সমাখ্যাতঃ স্বযংজ্যোতির্হি পূরুষঃ।
জডঃ পরপ্রকাশ্যোঽযং কথং স্যাদ্দেহকঃ পুমান্।।37।।
জডঃ পরপ্রকাশ্যোঽযং কথং স্যাদ্দেহকঃ পুমান্।।37।।
- তত্রৈব (tatraiva)there itself (tatra:there | eva:itself)
- চ (ca)and
- সমাখ্যাতঃ (samākhyātaḥ)clearly stated
- স্বযংজ্যোতিঃ (svayaṃjyotiḥ)self-illumined (svayam:self | jyotiḥ:light)
- হি (hi)indeed
- পূরুষঃ (pūruṣaḥ)Purusha
- জডঃ (jaḍaḥ)inert
- পরপ্রকাশ্যঃ (paraprakāśyaḥ)illumined by another (para:another | prakāśyaḥ:illumined)
- অযম্ (ayam)this
- কথম্ (katham)how
- স্যাত্ (syāt)can be
- দেহকঃ (dehakaḥ)body
- পুমান্ (pumān)Purusha
প্রোক্তোঽপি কর্মকাণ্ডেন হ্যাত্মা দেহাদ্বিলক্ষণঃ।
নিত্যশ্চ তত্ফলং ভুঙ্ক্তে দেহপাতাদনন্তরম্।।38।।
নিত্যশ্চ তত্ফলং ভুঙ্ক্তে দেহপাতাদনন্তরম্।।38।।
- প্রোক্তঃ (proktaḥ)declared
- অপি (api)also
- কর্মকাণ্ডেন (karmakāṇḍena)by the Karma-kanda (karma:action | kāṇḍena:by the section)
- হি (hi)indeed
- আত্মা (ātmā)the self
- দেহাত্ (dehāt)from the body
- বিলক্ষণঃ (vilakṣaṇaḥ)different
- নিত্যঃ (nityaḥ)eternal
- চ (ca)and
- তত্ (tat)that
- ফলম্ (phalam)fruit
- ভুঙ্ক্তে (bhuṅkte)enjoys
- দেহপাতাত্ (dehapātāt)after the fall of the body (deha:body | pātāt:after the fall)
- অনন্তরম্ (anantaram)thereafter
লিঙ্গং চানেকসংযুক্তং চলং দৃশ্যং বিকারি চ।
অব্যাপকমসদ্রূপং তত্কথং স্যাত্পুমানযম্।।39।।
অব্যাপকমসদ্রূপং তত্কথং স্যাত্পুমানযম্।।39।।
- লিঙ্গং (liṅgaṃ)subtle body
- চ (ca)and
- অনেকসংযুক্তং (anekasaṃyuktaṃ)consisting of many parts (aneka:many | saṃyuktaṃ:joined)
- চলং (calaṃ)unstable
- দৃশ্যং (dṛśyaṃ)object of perception
- বিকারি (vikāri)changeable
- চ (ca)and
- অব্যাপকং (avyāpakaṃ)limited
- অসদ্রূপং (asadrūpaṃ)non-existent by nature (asat:non-existent | rūpaṃ:form)
- তত্ (tat)that
- কথং (kathaṃ)how
- স্যাত্ (syāt)can be
- পুমান্ (pumān)Purusha
- অযম্ (ayam)this
এবং দেহদ্বযাদন্য আত্মা পুরুষ ঈশ্বরঃ।
সর্বাত্মা সর্বরূপশ্চ সর্বাতীতোঽহমব্যযঃ।।40।।
সর্বাত্মা সর্বরূপশ্চ সর্বাতীতোঽহমব্যযঃ।।40।।
- এবম্ (evam)thus
- দেহদ্বযাত্ (dehadvayāt)from the two bodies (deha:body | dvayāt:from the two)
- অন্য (anya)different
- আত্মা (ātmā)self
- পুরুষ (puruṣa)Purusha
- ঈশ্বরঃ (īśvaraḥ)Lord
- সর্বাত্মা (sarvātmā)self of all (sarva:all | ātmā:self)
- সর্বরূপঃ (sarvarūpaḥ)in every form (sarva:all | rūpaḥ:form)
- চ (ca)and
- সর্বাতীতঃ (sarvātītaḥ)transcends all (sarva:all | atītaḥ:transcends)
- অহম্ (aham)I
- অব্যযঃ (avyayaḥ)immutable
ইত্যাত্মদেহভানেন প্রপঞ্চস্যৈব সত্যতা।
যথোক্তা তর্কশাস্ত্রেণ ততঃ কিং পুরুষার্থতা।।41।।
যথোক্তা তর্কশাস্ত্রেণ ততঃ কিং পুরুষার্থতা।।41।।
- ইতি (iti)thus
- আত্মদেহভানেন (ātmadehabhānena)by the distinction of self and body (ātma:self | deha:body | bhānena:by the distinction)
- প্রপঞ্চস্য (prapañcasya)of the phenomenal world
- এব (eva)indeed
- সত্যতা (satyatā)reality
- যথোক্তা (yathoktā)as stated
- তর্কশাস্ত্রেণ (tarkaśāstreṇa)by the science of logic (tarka:logic | śāstreṇa:by the science)
- ততঃ (tataḥ)thereafter
- কিং (kiṃ)what
- পুরুষার্থতা (puruṣārthatā)end of human life (puruṣa:human | arthatā:end)
ইত্যাত্মদেহভেদেন দেহাত্মত্বং নিবারিতম্।
ইদানীং দেহভেদস্য হ্যসত্ত্বং স্ফুটমুচ্যতে।।42।।
ইদানীং দেহভেদস্য হ্যসত্ত্বং স্ফুটমুচ্যতে।।42।।
- ইতি (iti)thus
- আত্মদেহভেদেন (ātmadehabhedena)by the distinction of self and body (ātma:self | deha:body | bhedena:by the distinction)
- দেহাত্মত্বং (dehātmatvaṃ)identity of body and self (deha:body | ātmatvaṃ:identity with self)
- নিবারিতম্ (nivāritam)has been denounced
- ইদানীং (idānīṃ)now
- দেহভেদস্য (dehabhedasya)of the difference of the body (deha:body | bhedasya:of the difference)
- হি (hi)indeed
- অসত্ত্বং (asattvaṃ)unreality
- স্ফুটম্ (sphuṭam)clearly
- উচ্যতে (ucyate)is stated
চৈতন্যস্যৈকরূপত্বাদ্ভেদো যুক্তো ন কর্হিচিত্।
জীবত্বং চ মৃষা জ্ঞেযং রজ্জ্বাং সর্পগ্রহো যথা।।43।।
জীবত্বং চ মৃষা জ্ঞেযং রজ্জ্বাং সর্পগ্রহো যথা।।43।।
- চৈতন্যস্য (caitanyasya)of consciousness
- একরূপত্বাত্ (ekarūpatvāt)due to oneness (eka:one | rūpatvāt:due to form)
- ভেদঃ (bhedaḥ)division
- যুক্তঃ (yuktaḥ)admissible
- ন (na)not
- কর্হিচিত্ (karhicit)at any time
- জীবত্বং (jīvatvam)individuality of the Jiva
- চ (ca)and
- মৃষা (mṛṣā)false
- জ্ঞেযম্ (jñeyam)must be known
- রজ্জ্বাম্ (rajjvām)in the rope
- সর্পগ্রহঃ (sarpagrahaḥ)delusion of a snake (sarpa:snake | grahaḥ:delusion)
- যথা (yathā)like
রজ্জ্বজ্ঞানাত্ক্ষণেনৈব যদ্বদ্রজ্জুর্হি সর্পিণী।
ভাতি তদ্বচ্চিতিঃ সাক্ষাদ্বিশ্বাকারেণ কেবলা।।44।।
ভাতি তদ্বচ্চিতিঃ সাক্ষাদ্বিশ্বাকারেণ কেবলা।।44।।
- রজ্জ্বজ্ঞানাত্ (rajjvajñānāt)from ignorance of the rope (rajju:rope | ajñānāt:from ignorance)
- ক্ষণেনৈব (kṣaṇenaiva)in an instant (kṣaṇena:in an instant | eva:indeed)
- যদ্বত্ (yadvat)just as
- রজ্জুঃ (rajjuḥ)rope
- হি (hi)indeed
- সর্পিণী (sarpiṇī)as a snake
- ভাতি (bhāti)appears
- তদ্বত্ (tadvat)so also
- চিতিঃ (citiḥ)Consciousness
- সাক্ষাত্ (sākṣāt)directly
- বিশ্বাকারেণ (viśvākāreṇa)in the form of the universe (viśva:universe | ākāreṇa:in the form of)
- কেবলা (kevalā)pure
উপাদানং প্রপঞ্চস্য ব্রহ্মণোঽন্যন্ন বিদ্যতে।
তস্মাত্সর্বপ্রপঞ্চোঽযং ব্রহ্মৈবাস্তি ন চেতরত্।।45।।
তস্মাত্সর্বপ্রপঞ্চোঽযং ব্রহ্মৈবাস্তি ন চেতরত্।।45।।
- উপাদানং (upādānam)material cause
- প্রপঞ্চস্য (prapañcasya)of the universe
- ব্রহ্মণঃ (brahmaṇaḥ)of Brahman
- অন্যত্ (anyat)other
- ন (na)not
- বিদ্যতে (vidyate)exists
- তস্মাত্ (tasmāt)hence
- সর্বপ্রপঞ্চঃ (sarvaprapañcaḥ)whole universe (sarva:all | prapañcaḥ:universe)
- অযম্ (ayam)this
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- এব (eva)indeed
- অস্তি (asti)is
- ন (na)not
- চ (ca)and
- ইতরত্ (itarat)anything else
ব্যাপ্যব্যাপকতা মিথ্যা সর্বমাত্মেতি শাসনাত্।
ইতি জ্ঞাতে পরে তত্ত্বে ভেদস্যাবসরঃ কুতঃ।।46।।
ইতি জ্ঞাতে পরে তত্ত্বে ভেদস্যাবসরঃ কুতঃ।।46।।
- ব্যাপ্যব্যাপকতা (vyāpyavyāpakatā)pervaded-pervading nature (vyāpya:pervaded | vyāpakatā:pervading nature)
- মিথ্যা (mithyā)illusory
- সর্বম্ (sarvam)all
- আত্মা (ātmā)self
- ইতি (iti)thus
- শাসনাত্ (śāsanāt)from the declaration
- জ্ঞাতে (jñāte)being realized
- পরে (pare)supreme
- তত্ত্বে (tattve)truth
- ভেদস্য (bhedasya)of distinction
- অবসরঃ (avasaraḥ)room
- কুতঃ (kutaḥ)where
শ্রুত্যা নিবারিতং নূনং নানাত্বং স্বমুখেন হি।
কথং ভাসো ভবেদন্যঃ স্থিতে চাদ্বযকারণে।।47।।
কথং ভাসো ভবেদন্যঃ স্থিতে চাদ্বযকারণে।।47।।
- শ্রুত্যা (śrutyā)by the scripture
- নিবারিতং (nivāritaṃ)denied
- নূনং (nūnaṃ)certainly
- নানাত্বং (nānātvaṃ)manifoldness
- স্বমুখেন (svamukhena)by its own words (sva:own | mukhena:by words)
- হি (hi)indeed
- কথং (kathaṃ)how
- ভাসঃ (bhāsaḥ)appearance
- ভবেত্ (bhavet)could be
- অন্যঃ (anyaḥ)different
- স্থিতে (sthite)being established
- চ (ca)and
- অদ্বযকারণে (advayakāraṇe)in the non-dual cause (advaya:non-dual | kāraṇe:in the cause)
দোষোঽপি বিহিতঃ শ্রুত্যা মৃত্যোর্মৃত্যুং স গচ্ছতি।
ইহ পশ্যতি নানাত্বং মাযযা বঞ্চিতো নরঃ।।48।।
ইহ পশ্যতি নানাত্বং মাযযা বঞ্চিতো নরঃ।।48।।
- দোষঃ (doṣaḥ)fault
- অপি (api)also
- বিহিতঃ (vihitaḥ)ordained
- শ্রুত্যা (śrutyā)by the Shruti
- মৃত্যোঃ (mṛtyoḥ)from death
- মৃত্যুম্ (mṛtyum)to death
- সঃ (saḥ)he
- গচ্ছতি (gacchati)goes
- ইহ (iha)here
- পশ্যতি (paśyati)sees
- নানাত্বম্ (nānātvam)variety
- মাযযা (māyayā)by Maya
- বঞ্চিতঃ (vañcitaḥ)deceived
- নরঃ (naraḥ)person
ব্রহ্মণঃ সর্বভূতানি জাযন্তে পরমাত্মনঃ।
তস্মাদেতানি ব্রহ্মৈব ভবন্তীত্যবধারযেত্।।49।।
তস্মাদেতানি ব্রহ্মৈব ভবন্তীত্যবধারযেত্।।49।।
- ব্রহ্মণঃ (brahmaṇaḥ)of Brahman
- সর্বভূতানি (sarvabhūtāni)all beings (sarva:all | bhūtāni:beings)
- জাযন্তে (jāyante)are born
- পরমাত্মনঃ (paramātmanaḥ)of the supreme Atman (parama:supreme | ātmanaḥ:of Atman)
- তস্মাত্ (tasmāt)therefore
- এতানি (etāni)these
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- এব (eva)indeed
- ভবন্তি (bhavanti)become
- ইতি (iti)thus
- অবধারযেত্ (avadhārayet)should understand
ব্রহ্মৈব সর্বনামানি রূপাণি বিবিধানি চ।
কর্মাণ্যপি সমগ্রাণি বিভর্তীতি শ্রুতির্জগৌ।।50।।
কর্মাণ্যপি সমগ্রাণি বিভর্তীতি শ্রুতির্জগৌ।।50।।
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- এব (eva)alone
- সর্বনামানি (sarvanāmāni)all names (sarva:all | nāmāni:names)
- রূপাণি (rūpāṇi)forms
- বিবিধানি (vividhāni)various
- চ (ca)and
- কর্মাণি (karmāṇi)actions
- অপি (api)also
- সমগ্রাণি (samagrāṇi)all
- বিভর্তি (bibharti)supports
- ইতি (iti)thus
- শ্রুতিঃ (śrutiḥ)the Shruti
- জগৌ (jagau)declared
সুবর্ণাজ্জাযমানস্য সুবর্ণত্বং চ শাশ্বতম্।
ব্রহ্মণো জাযমানস্য ব্রহ্মত্বং চ তথা ভবেত্।।51।।
ব্রহ্মণো জাযমানস্য ব্রহ্মত্বং চ তথা ভবেত্।।51।।
- সুবর্ণাত্ (suvarṇāt)from gold
- জাযমানস্য (jāyamānasya)of the one being born
- সুবর্ণত্বং (suvarṇatvaṃ)nature of gold (suvarṇa:gold | tvaṃ:nature)
- চ (ca)and
- শাশ্বতম্ (śāśvatam)eternal
- ব্রহ্মণঃ (brahmaṇaḥ)of Brahman
- জাযমানস্য (jāyamānasya)of the one being born
- ব্রহ্মত্বং (brahmatvaṃ)nature of Brahman (brahma:Brahman | tvaṃ:nature)
- চ (ca)and
- তথা (tathā)so also
- ভবেত্ (bhavet)would be
স্বল্পমপ্যন্তরং কৃত্বা জীবাত্মপরমাত্মনোঃ।
যোঽবতিষ্ঠতি মূঢাত্মা ভযং তস্যাভিভাষিতম্।।52।।
যোঽবতিষ্ঠতি মূঢাত্মা ভযং তস্যাভিভাষিতম্।।52।।
- স্বল্পম্ (svalpam)slight
- অপি (api)even
- অন্তরং (antaraṃ)distinction
- কৃত্বা (kṛtvā)having made
- জীবাত্মপরমাত্মনোঃ (jīvātmaparamātmanoḥ)between Jivatman and Paramatman (jīvātma:individual soul | paramātmanoḥ:of the Supreme Soul)
- যঃ (yaḥ)who
- অবতিষ্ঠতি (avatiṣṭhati)rests
- মূঢাত্মা (mūḍhātmā)ignorant one (mūḍha:ignorant | ātmā:self)
- ভযম্ (bhayam)fear
- তস্য (tasya)his
- অভিভাষিতম্ (abhibhāṣitam)is attributed
যত্রাজ্ঞানাদ্ভবেদ্দ্বৈতমিতরস্তত্র পশ্যতি।
আত্মত্বেন যদা সর্বং নেতরস্তত্র চাণ্বপি।।53।।
আত্মত্বেন যদা সর্বং নেতরস্তত্র চাণ্বপি।।53।।
- যত্র (yatra)where
- অজ্ঞানাত্ (ajñānāt)from ignorance
- ভবেত্ (bhavet)arises
- দ্বৈতম্ (dvaitam)duality
- ইতরঃ (itaraḥ)another
- তত্র (tatra)there
- পশ্যতি (paśyati)sees
- আত্মত্বেন (ātmatvena)as the Self (ātma:Self | tvena:as)
- যদা (yadā)when
- সর্বম্ (sarvam)all
- ন (na)not
- ইতরঃ (itaraḥ)another
- তত্র (tatra)there
- চ (ca)and
- অণু (aṇu)even a little
- অপি (api)even
যস্মিন্সর্বাণি ভূতানি হ্যাত্মত্বেন বিজানতঃ।
ন বৈ তস্য ভবেন্মোহো ন চ শোকোঽদ্বিতীযতঃ।।54।।
ন বৈ তস্য ভবেন্মোহো ন চ শোকোঽদ্বিতীযতঃ।।54।।
- যস্মিন (yasmin)in which
- সর্বাণি (sarvāṇi)all
- ভূতানি (bhūtāni)beings
- হি (hi)indeed
- আত্মত্বেন (ātmatvena)as identified with the Atman (ātma:Atman | tvena:as identified with)
- বিজানতঃ (vijānataḥ)of one who realizes
- ন (na)not
- বৈ (vai)indeed
- তস্য (tasya)of him
- ভবেত্ (bhavet)arises
- মোহঃ (mohaḥ)delusion
- ন (na)not
- চ (ca)and
- শোকঃ (śokaḥ)sorrow
- অদ্বিতীযতঃ (advitīyataḥ)due to absence of duality (a:absence | dvitīya:duality | taḥ:due to)
অযমাত্মা হি ব্রহ্মৈব সর্বাত্মকতযা স্থিতঃ।
ইতি নির্ধারিতং শ্রুত্যা বৃহদারণ্যসংস্থযা।।55।।
ইতি নির্ধারিতং শ্রুত্যা বৃহদারণ্যসংস্থযা।।55।।
- অযম্ (ayam)this
- আত্মা (ātmā)self
- হি (hi)indeed
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- এব (eva)only
- সর্বাত্মকতযা (sarvātmakatayā)as the self of all (sarva:all | ātmakatayā:as the self)
- স্থিতঃ (sthitaḥ)established
- ইতি (iti)thus
- নির্ধারিতং (nirdhāritam)declared
- শ্রুত্যা (śrutyā)by the Shruti
- বৃহদারণ্যসংস্থযা (bṛhadāraṇyasaṃsthayā)by the Brihadaranyaka (bṛhat:great | āraṇya:forest | saṃsthayā:by the text)
অনুভূতোঽপ্যযং লোকো ব্যবহারক্ষমোঽপি সন্।
অসদ্রূপো যথা স্বপ্ন উত্তরক্ষণবাধতঃ।।56।।
অসদ্রূপো যথা স্বপ্ন উত্তরক্ষণবাধতঃ।।56।।
- অনুভূতঃ (anubhūtaḥ)experienced
- অপি (api)even
- অযম্ (ayam)this
- লোকঃ (lokaḥ)world
- ব্যবহারক্ষমঃ (vyavahārakṣamaḥ)fit for practical purposes (vyavahāra:practical purposes | kṣamaḥ:fit)
- অপি (api)even
- সন্ (san)being
- অসদ্রূপঃ (asadrūpaḥ)of non-existence nature (asat:non-existence | rūpaḥ:nature)
- যথা (yathā)like
- স্বপ্নঃ (svapnaḥ)dream
- উত্তরক্ষণবাধতঃ (uttarakṣaṇabādhataḥ)contradicted the next moment (uttara:next | kṣaṇa:moment | bādhataḥ:contradicted)
স্বপ্নো জাগরণেঽলীকঃ স্বপ্নেঽপি ন হি জাগরঃ।
দ্বযমেব লযে নাস্তি লযোঽপি হ্যুভযোর্ন চ।।57।।
দ্বযমেব লযে নাস্তি লযোঽপি হ্যুভযোর্ন চ।।57।।
- স্বপ্নঃ (svapnaḥ)dream
- জাগরণে (jāgaraṇe)in waking
- অলীকঃ (alīkaḥ)unreal
- স্বপ্নে (svapne)in dream
- অপি (api)also
- ন (na)not
- হি (hi)indeed
- জাগরঃ (jāgaraḥ)waking
- দ্বযম্ (dvayam)both
- এব (eva)only
- লযে (laye)in deep sleep
- নাস্তি (nāsti)is not
- লযঃ (layaḥ)deep sleep
- অপি (api)also
- হি (hi)indeed
- উভযোঃ (ubhayoḥ)in both
- ন (na)not
- চ (ca)and
ত্রযমেবং ভবেন্মিথ্যা গুণত্রযবিনির্মিতম্।
অস্য দ্রষ্টা গুণাতীতো নিত্যো হ্যেকশ্চিদাত্মকঃ।।58।।
অস্য দ্রষ্টা গুণাতীতো নিত্যো হ্যেকশ্চিদাত্মকঃ।।58।।
- ত্রযম্ (trayam)three
- এবম্ (evam)thus
- ভবেত্ (bhavet)becomes
- মিথ্যা (mithyā)unreal
- গুণত্রযবিনির্মিতম্ (guṇatrayavinirmitam)created by three Gunas (guṇa:quality | traya:three | vinirmitam:created by)
- অস্য (asya)of this
- দ্রষ্টা (draṣṭā)witness
- গুণাতীতঃ (guṇātītaḥ)beyond all Gunas (guṇa:quality | atītaḥ:beyond)
- নিত্যঃ (nityaḥ)eternal
- হি (hi)indeed
- একঃ (ekaḥ)one
- চিত্ (cit)consciousness
- আত্মকঃ (ātmakaḥ)nature
যদ্বন্মৃদি ঘটভ্রান্তিং শুক্তৌ বা রজতস্থিতিম্।
তদ্বদ্ব্রহ্মণি জীবত্বং ভ্রান্ত্যা পশ্যতি ন স্বতঃ।।59।।
তদ্বদ্ব্রহ্মণি জীবত্বং ভ্রান্ত্যা পশ্যতি ন স্বতঃ।।59।।
- যদ্বত্ (yadvat)just as
- মৃদি (mṛdi)in earth
- ঘটভ্রান্তিং (ghaṭabhrāntiṃ)illusion of a jar (ghaṭa:jar | bhrāntiṃ:illusion)
- শুক্তৌ (śuktau)in nacre
- বা (vā)or
- রজতস্থিতিম্ (rajatasthitim)existence of silver (rajata:silver | sthitim:existence)
- তদ্বত্ (tadvat)so
- ব্রহ্মণি (brahmaṇi)in Brahman
- জীবত্বং (jīvatvaṃ)individual existence
- ভ্রান্ত্যা (bhrāntyā)by illusion
- পশ্যতি (paśyati)sees
- ন (na)not
- স্বতঃ (svataḥ)by oneself
যথা মৃদি ঘটো নাম কনকে কুণ্ডলাভিধা।
শুক্তৌ হি রজতখ্যাতির্জীবশব্দস্তথা পরে।।60।।
শুক্তৌ হি রজতখ্যাতির্জীবশব্দস্তথা পরে।।60।।
- যথা (yathā)just as
- মৃদি (mṛdi)in clay
- ঘটঃ (ghaṭaḥ)pot
- নাম (nāma)named
- কনকে (kanake)in gold
- কুণ্ডল (kuṇḍala)ear-ring
- আভিধা (ābhidhā)called
- শুক্তৌ (śuktau)in nacre
- হি (hi)indeed
- রজতখ্যাতিঃ (rajatakhyātiḥ)appearance of silver (rajata:silver | khyātiḥ:appearance)
- জীবশব্দঃ (jīvaśabdaḥ)word Jiva (jīva:Jiva | śabdaḥ:word)
- তথা (tathā)so
- পরে (pare)in the supreme
যথৈব ব্যোম্নি নীলত্বং যথা নীরং মরুস্থলে।
পুরুষত্বং যথা স্থাণৌ তদ্বদ্বিশ্বং চিদাত্মনি।।61।।
পুরুষত্বং যথা স্থাণৌ তদ্বদ্বিশ্বং চিদাত্মনি।।61।।
- যথা (yathā)just as
- এব (eva)indeed
- ব্যোম্নি (vyomni)in the sky
- নীলত্বং (nīlatvaṃ)blueness
- যথা (yathā)just as
- নীরং (nīraṃ)water
- মরুস্থলে (marusthale)in the desert
- পুরুষত্বং (puruṣatvaṃ)human figure
- যথা (yathā)just as
- স্থাণৌ (sthāṇau)in a post
- তদ্বত্ (tadvat)so is
- বিশ্বং (viśvaṃ)the universe
- চিদাত্মনি (cidātmani)in the Atman (cit:consciousness | ātmani:in the self)
যথৈব শূন্যে বেতালো গন্ধর্বাণাং পুরং যথা।
যথাকাশে দ্বিচন্দ্রত্বং তদ্বত্সত্যে জগত্স্থিতিঃ।।62।।
যথাকাশে দ্বিচন্দ্রত্বং তদ্বত্সত্যে জগত্স্থিতিঃ।।62।।
- যথা (yathā)just as
- এব (eva)indeed
- শূন্যে (śūnye)in the empty place
- বেতালঃ (vetālaḥ)ghost
- গন্ধর্বাণাম্ (gandharvāṇām)of the Gandharvas
- পুরং (puraṃ)city
- যথা (yathā)just as
- যথা (yathā)just as
- আকাশে (ākāśe)in the sky
- দ্বিচন্দ্রত্বং (dvicandratvaṃ)appearance of a second moon (dvi:two | candra:moon | tvaṃ:state of being)
- তদ্বত্ (tadvat)so is
- সত্যে (satye)in the truth
- জগত্ (jagat)universe
- স্থিতিঃ (sthitiḥ)existence
যথা তরঙ্গকল্লোলৈর্জলমেব স্ফুরত্যলম্।
পাত্ররূপেণ তাম্রং হি ব্রহ্মাণ্ডৌঘৈস্তথাত্মতা।।63।।
পাত্ররূপেণ তাম্রং হি ব্রহ্মাণ্ডৌঘৈস্তথাত্মতা।।63।।
- যথা (yathā)just as
- তরঙ্গকল্লোলৈঃ (taraṅgakallolaiḥ)by ripples and waves (taraṅga:ripples | kallolaiḥ:by waves)
- জলম্ (jalam)water
- এব (eva)indeed
- স্ফুরতি (sphurati)appears
- অলম্ (alam)abundantly
- পাত্ররূপেণ (pātrarūpeṇa)in the form of vessel (pātra:vessel | rūpeṇa:in the form of)
- তাম্রং (tāmram)copper
- হি (hi)indeed
- ব্রহ্মাণ্ডৌঘৈঃ (brahmāṇḍaughaiḥ)by the multitude of universes (brahmāṇḍa:universe | aughaiḥ:by the multitude of)
- তথা (tathā)so
- আত্মতা (ātmatā)the nature of Atman
ঘটনাম্না যথা পৃথ্বী পটনাম্না হি তন্তবঃ।
জগন্নাম্না চিদাভাতি জ্ঞেযং তত্তদভাবতঃ।।64।।
জগন্নাম্না চিদাভাতি জ্ঞেযং তত্তদভাবতঃ।।64।।
- ঘটনাম্না (ghaṭanāmnā)under the name of jar (ghaṭa:jar | nāmnā:under the name)
- যথা (yathā)just as
- পৃথ্বী (pṛthvī)earth
- পটনাম্না (paṭanāmnā)under the name of cloth (paṭa:cloth | nāmnā:under the name)
- হি (hi)indeed
- তন্তবঃ (tantavaḥ)threads
- জগন্নাম্না (jagannāmnā)under the name of universe (jagat:universe | nāmnā:under the name)
- চিত্ (cit)consciousness
- আভাতি (ābhāti)appears
- জ্ঞেযম্ (jñeyam)to be known
- তত্তদভাবতঃ (tattadabhāvataḥ)by negating the names (tat:that | tad:those | abhāvataḥ:by negating)
সর্বোঽপি ব্যবহারস্তু ব্রহ্মণা ক্রিযতে জনৈঃ।
অজ্ঞানান্ন বিজানন্তি মৃদেব হি ঘটাদিকম্।।65।।
অজ্ঞানান্ন বিজানন্তি মৃদেব হি ঘটাদিকম্।।65।।
- সর্বঃ (sarvaḥ)all
- অপি (api)also
- ব্যবহারঃ (vyavahāraḥ)actions
- তু (tu)but
- ব্রহ্মণা (brahmaṇā)by Brahman
- ক্রিযতে (kriyate)is performed
- জনৈঃ (janaiḥ)by people
- অজ্ঞানাত্ (ajñānāt)due to ignorance
- ন (na)not
- বিজানন্তি (vijānanti)they know
- মৃদা (mṛdā)by clay
- ইব (iva)like
- হি (hi)indeed
- ঘটাদিকম্ (ghaṭādikam)jars and other things (ghaṭa:jar | ādikam:and other things)
কার্যকারণতা নিত্যমাস্তে ঘটমৃদোর্যথা।
তথৈব শ্রুতিযুক্তিভ্যাং প্রপঞ্চব্রহ্মণোরিহ।।66।।
তথৈব শ্রুতিযুক্তিভ্যাং প্রপঞ্চব্রহ্মণোরিহ।।66।।
- কার্যকারণতা (kāryakāraṇatā)relation of cause and effect (kārya:effect | kāraṇa:cause | tā:ness)
- নিত্যম্ (nityam)eternally
- আস্তে (āste)exists
- ঘটমৃদোঃ (ghaṭamṛdoḥ)between jar and clay (ghaṭa:jar | mṛd:clay | oḥ:between)
- যথা (yathā)just as
- তথৈব (tathaiva)so also (tathā:so | eva:also)
- শ্রুতিযুক্তিভ্যাং (śrutiyuktibhyām)by scriptures and reasoning (śruti:scriptures | yukti:reasoning | bhyām:by)
- প্রপঞ্চব্রহ্মণোঃ (prapañcabrahmaṇoḥ)between world and Brahman (prapañca:world | brahmaṇa:Brahman | oḥ:between)
- ইহ (iha)here
গৃহ্যমাণে ঘটে যদ্বন্মৃত্তিকা ভাতি বৈ বলাত্।
বীক্ষ্যমাণে প্রপঞ্চেঽপি ব্রহ্মৈবাভাতি ভাসুরম্।।67।।
বীক্ষ্যমাণে প্রপঞ্চেঽপি ব্রহ্মৈবাভাতি ভাসুরম্।।67।।
- গৃহ্যমাণে (gṛhyamāṇe)being perceived
- ঘটে (ghaṭe)in the jar
- যদ্বত্ (yadvat)just as
- মৃত্তিকা (mṛttikā)clay
- ভাতি (bhāti)appears
- বৈ (vai)indeed
- বলাত্ (balāt)forcefully
- বীক্ষ্যমাণে (vīkṣyamāṇe)being observed
- প্রপঞ্চেঽপি (prapañce'pi)in the world also (prapañce:in the world | api:also)
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- এব (eva)only
- আভাতি (ābhāti)shines
- ভাসুরম্ (bhāsuram)brilliantly
সদৈবাত্মা বিশুদ্ধোঽপি হ্যশুদ্ধো ভাতি বৈ সদা।
যথৈব দ্বিবিধা রজ্জুর্জ্ঞানিনোঽজ্ঞানিনোঽনিশম্।।68।।
যথৈব দ্বিবিধা রজ্জুর্জ্ঞানিনোঽজ্ঞানিনোঽনিশম্।।68।।
- সদৈব (sadaiva)always
- আত্মা (ātmā)self
- বিশুদ্ধঃ (viśuddhaḥ)pure
- অপি (api)even though
- হি (hi)indeed
- অশুদ্ধঃ (aśuddhaḥ)impure
- ভাতি (bhāti)appears
- বৈ (vai)certainly
- সদা (sadā)always
- যথা (yathā)just as
- এব (eva)indeed
- দ্বিবিধা (dvividhā)twofold
- রজ্জুঃ (rajjuḥ)rope
- জ্ঞানিনঃ (jñāninaḥ)to the wise
- অজ্ঞানিনঃ (ajñāninaḥ)to the ignorant
- অনিশম্ (aniśam)always
যথৈব মৃন্মযঃ কুম্ভস্তদ্বদ্দেহোঽপি চিন্মযঃ।
আত্মানাত্মবিভাগোঽযং মুধৈব ক্রিযতে বুধৈঃ।।69।।
আত্মানাত্মবিভাগোঽযং মুধৈব ক্রিযতে বুধৈঃ।।69।।
- যথা (yathā)just as
- এব (eva)indeed
- মৃন্মযঃ (mṛnmayaḥ)made of clay (mṛt:clay | mayaḥ:made of)
- কুম্ভঃ (kumbhaḥ)jar
- তদ্বত্ (tadvat)so also
- দেহঃ (dehaḥ)body
- অপি (api)also
- চিন্মযঃ (cinmayaḥ)made of consciousness (cit:consciousness | mayaḥ:made of)
- আত্মা (ātmā)Self
- অনাত্ম (anātma)non-Self
- বিভাগঃ (vibhāgaḥ)division
- অযম্ (ayam)this
- মুধা (mudhā)to no purpose
- এব (eva)indeed
- ক্রিযতে (kriyate)is made
- বুধৈঃ (budhaiḥ)by the ignorant
সর্পত্বেন যথা রজ্জূ রজতত্বেন শুক্তিকা।
বিনির্ণীতা বিমূঢেন দেহত্বেন তথাত্মতা।।70।।
বিনির্ণীতা বিমূঢেন দেহত্বেন তথাত্মতা।।70।।
- সর্পত্বেন (sarpatvena)as a snake (sarpa:snake | tvena:as)
- যথা (yathā)just as
- রজ্জূ (rajjū)rope
- রজতত্বেন (rajatatvena)as silver (rajata:silver | tvena:as)
- শুক্তিকা (śuktikā)nacre
- বিনির্ণীতা (vinirṇītā)determined
- বিমূঢেন (vimūḍhena)by an ignorant person
- দেহত্বেন (dehatvena)as the body (deha:body | tvena:as)
- তথা (tathā)so
- আত্মতা (ātmatā)self
ঘটত্বেন যথা পৃথ্বী পটত্বেনৈব তন্তবঃ।
বিনির্ণীতা বিমূঢেন দেহত্বেন তথাত্মতা।।71।।
বিনির্ণীতা বিমূঢেন দেহত্বেন তথাত্মতা।।71।।
- ঘটত্বেন (ghaṭatvena)as a jar (ghaṭa:jar | tvena:as)
- যথা (yathā)just as
- পৃথ্বী (pṛthvī)earth
- পটত্বেনৈব (paṭatvenaiva)as a cloth indeed (paṭa:cloth | tvena:as | eva:indeed)
- তন্তবঃ (tantavaḥ)threads
- বিনির্ণীতা (vinirṇītā)are thought of
- বিমূঢেন (vimūḍhena)by the deluded
- দেহত্বেন (dehatvena)as the body (deha:body | tvena:as)
- তথা (tathā)so
- আত্মতা (ātmatā)selfhood
কনকং কুণ্ডলত্বেন তরঙ্গত্বেন বৈ জলম্।
বিনির্ণীতা বিমূঢেন দেহত্বেন তথাত্মতা।।72।।
বিনির্ণীতা বিমূঢেন দেহত্বেন তথাত্মতা।।72।।
- কনকং (kanakaṃ)gold
- কুণ্ডলত্বেন (kuṇḍalatvena)as an ear-ring (kuṇḍala:ear-ring | tvena:as)
- তরঙ্গত্বেন (taraṅgatvena)as waves (taraṅga:waves | tvena:as)
- বৈ (vai)indeed
- জলম্ (jalam)water
- বিনির্ণীতা (vinirṇītā)determined
- বিমূঢেন (vimūḍhena)by the deluded
- দেহত্বেন (dehatvena)as the body (deha:body | tvena:as)
- তথা (tathā)so
- আত্মতা (ātmatā)selfhood
পুরুষত্বেন বৈ স্থাণুর্জলত্বেন মরীচিকা।
বিনির্ণীতা বিমূঢেন দেহত্বেন তথাত্মতা।।73।।
বিনির্ণীতা বিমূঢেন দেহত্বেন তথাত্মতা।।73।।
- পুরুষত্বেন (puruṣatvena)as a human (puruṣa:human | tvena:as)
- বৈ (vai)indeed
- স্থাণুঃ (sthāṇuḥ)tree stump
- জলত্বেন (jalatvena)as water (jala:water | tvena:as)
- মরীচিকা (marīcikā)mirage
- বিনির্ণীতা (vinirṇītā)determined
- বিমূঢেন (vimūḍhena)by the deluded
- দেহত্বেন (dehatvena)as the body (deha:body | tvena:as)
- তথা (tathā)so
- আত্মতা (ātmatā)selfhood
গৃহত্বেনৈব কাষ্ঠানি খঙ্গত্বেনৈব লোহতা।
বিনির্ণীতা বিমূঢেন দেহত্বেন তথাত্মতা।।74।।
বিনির্ণীতা বিমূঢেন দেহত্বেন তথাত্মতা।।74।।
- গৃহত্বেনৈব (gṛhatvenaiva)as a house (gṛha:house | tvena:as | eva:indeed)
- কাষ্ঠানি (kāṣṭhāni)pieces of wood
- খঙ্গত্বেনৈব (khaṅgatvenaiva)as a sword (khaṅga:sword | tvena:as | eva:indeed)
- লোহতা (lohatā)iron
- বিনির্ণীতা (vinirṇītā)determined
- বিমূঢেন (vimūḍhena)by the deluded
- দেহত্বেন (dehatvena)as the body (deha:body | tvena:as)
- তথা (tathā)so
- আত্মতা (ātmatā)selfhood
যথা বৃক্ষবিপর্যাসো জলাদ্ভবতি কস্যচিত্।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।75।।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।75।।
- যথা (yathā)just as
- বৃক্ষবিপর্যাসঃ (vṛkṣaviparyāsaḥ)illusion of a tree (vṛkṣa:tree | viparyāsaḥ:illusion)
- জলাত্ (jalāt)from water
- ভবতি (bhavati)becomes
- কস্যচিত্ (kasyacit)of someone
- তদ্বত্ (tadvat)so does
- আত্মনি (ātmani)in Atman
- দেহত্বং (dehatvaṃ)as the body
- পশ্যতি (paśyati)sees
- অজ্ঞানযোগতঃ (ajñānayogataḥ)due to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
পোতেন গচ্ছতঃ পুংসঃ সর্বং ভাতীব চঞ্চলম্।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।76।।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।76।।
- পোতেন (potena)by a boat
- গচ্ছতঃ (gacchataḥ)going
- পুংসঃ (puṃsaḥ)of a person
- সর্বং (sarvaṃ)everything
- ভাতি (bhāti)appears
- ইব (iva)as if
- চঞ্চলম্ (cañcalam)moving
- তদ্বত্ (tadvat)similarly
- আত্মনি (ātmani)in the self
- দেহত্বং (dehatvaṃ)embodiment
- পশ্যতি (paśyati)sees
- অজ্ঞানযোগতঃ (ajñānayogataḥ)due to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
পীতত্বং হি যথা শুভ্রে দোষাদ্ভবতি কস্যচিত্।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।77।।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।77।।
- পীতত্বং (pītatvaṃ)yellowness
- হি (hi)indeed
- যথা (yathā)just as
- শুভ্রে (śubhre)in white
- দোষাত্ (doṣāt)due to defect
- ভবতি (bhavati)becomes
- কস্যচিত্ (kasyacit)to someone
- তদ্বত্ (tadvat)so does
- আত্মনি (ātmani)in the self
- দেহত্বং (dehatvaṃ)embodiment
- পশ্যতি (paśyati)sees
- অজ্ঞানযোগতঃ (ajñānayogataḥ)due to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
চক্ষুর্ভ্যাং ভ্রমশীলাভ্যাং সর্বং ভাতি ভ্রমাত্মকম্।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।78।।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।78।।
- চক্ষুর্ভ্যাং (cakṣurbhyām)by the eyes
- ভ্রমশীলাভ্যাং (bhramaśīlābhyām)by the deluded ones (bhrama:delusion | śīlābhyām:by the ones with nature)
- সর্বং (sarvaṃ)everything
- ভাতি (bhāti)appears
- ভ্রমাত্মকম্ (bhramātmakam)of delusory nature (bhrama:delusion | ātmakam:nature)
- তদ্বত্ (tadvat)similarly
- আত্মনি (ātmani)in the self
- দেহত্বং (dehatvaṃ)embodiment
- পশ্যতি (paśyati)sees
- অজ্ঞানযোগতঃ (ajñānayogataḥ)due to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
অলাতং ভ্রমণেনৈব বর্তুলং ভাতি সূর্যবত্।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।79।।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।79।।
- অলাতম্ (alātam)firebrand
- ভ্রমণেন (bhramaṇena)through rotation
- এব (eva)indeed
- বর্তুলম্ (vartulam)circular
- ভাতি (bhāti)appears
- সূর্যবত্ (sūryavat)like the sun (sūrya:sun | vat:like)
- তদ্বত্ (tadvat)so does (tad:that | vat:like)
- আত্মনি (ātmani)in the self
- দেহত্বম্ (dehatvam)embodiment
- পশ্যতি (paśyati)sees
- অজ্ঞানযোগতঃ (ajñānayogataḥ)due to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
মহত্ত্বে সর্ববস্তূনামণুত্বং হ্যতিদূরতঃ।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।80।।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।80।।
- মহত্ত্বে (mahattve)in greatness
- সর্ববস্তূনাম্ (sarvavastūnām)of all things (sarva:all | vastūnām:of things)
- অণুত্বং (aṇutvaṃ)smallness
- হি (hi)indeed
- অতিদূরতঃ (atidūrataḥ)from great distance (ati:great | dūrataḥ:from distance)
- তদ্বত্ (tadvat)similarly
- আত্মনি (ātmani)in the self
- দেহত্বং (dehatvaṃ)embodiment
- পশ্যতি (paśyati)sees
- অজ্ঞানযোগতঃ (ajñānayogataḥ)due to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
সূক্ষ্মত্বে সর্ববস্তূনাং স্থূলত্বং চোপনেত্রতঃ।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।81।।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।81।।
- সূক্ষ্মত্বে (sūkṣmatve)in subtlety
- সর্ববস্তূনাং (sarvavastūnāṃ)of all objects (sarva:all | vastūnāṃ:of objects)
- স্থূলত্বং (sthūlatvaṃ)largeness
- চ (ca)and
- উপনেত্রতঃ (upanetrataḥ)through lenses
- তদ্বত্ (tadvat)similarly
- আত্মনি (ātmani)in the self
- দেহত্বং (dehatvaṃ)embodiment
- পশ্যতি (paśyati)sees
- অজ্ঞানযোগতঃ (ajñānayogataḥ)due to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
কাচভূমৌ জলত্বং বা জলভূমৌ হি কাচতা।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।82।।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।82।।
- কাচভূমৌ (kācabhūmau)on glass surface (kāca:glass | bhūmau:on the surface)
- জলত্বং (jalatvaṃ)wateriness (jala:water | tvaṃ:ness)
- বা (vā)or
- জলভূমৌ (jalabhūmau)on water surface (jala:water | bhūmau:on the surface)
- হি (hi)indeed
- কাচতা (kācatā)glassiness (kāca:glass | tā:ness)
- তদ্বত্ (tadvat)similarly
- আত্মনি (ātmani)in the self
- দেহত্বং (dehatvaṃ)embodiment (deha:body | tvaṃ:ness)
- পশ্যতি (paśyati)sees
- অজ্ঞানযোগতঃ (ajñānayogataḥ)due to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
যদ্বদগ্নৌ মণিত্বং হি মণৌ বা বহ্নিতা পুমান্।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।83।।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।83।।
- যদ্বত্ (yadvat)just as
- অগ্নৌ (agnau)in fire
- মণিত্বং (maṇitvaṃ)jewel-like quality
- হি (hi)indeed
- মণৌ (maṇau)in a jewel
- বা (vā)or
- বহ্নিতা (vahnitā)fire-like quality
- পুমান্ (pumān)a person
- তদ্বত্ (tadvat)so
- আত্মনি (ātmani)in the self
- দেহত্বং (dehatvaṃ)body-like quality
- পশ্যতি (paśyati)sees
- অজ্ঞানযোগতঃ (ajñānayogataḥ)due to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
অভ্রেষু সত্সু ধাবত্সু ধাবন্নিব যথা শশী।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।84।।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।84।।
- অভ্রেষু (abhreṣu)in the clouds
- সত্সু (satsu)existing
- ধাবত্সু (dhāvatsu)moving
- ধাবন্নিব (dhāvanniva)as if moving
- যথা (yathā)just as
- শশী (śaśī)moon
- তদ্বত্ (tadvat)similarly
- আত্মনি (ātmani)in the self
- দেহত্বং (dehatvaṃ)embodiment
- পশ্যতি (paśyati)sees
- অজ্ঞানযোগতঃ (ajñānayogataḥ)due to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
যথৈব দিগ্বিপর্যাসো মোহাদ্ভবতি কস্যচিত্।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।85।।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।85।।
- যথা (yathā)just as
- এব (eva)indeed
- দিগ্বিপর্যাসঃ (digviparyāsaḥ)confusion of directions (dik:direction | viparyāsaḥ:confusion)
- মোহাত্ (mohāt)from confusion
- ভবতি (bhavati)occurs
- কস্যচিত্ (kasyacit)to someone
- তদ্বত্ (tadvat)so does
- আত্মনি (ātmani)in the self
- দেহত্বং (dehatvaṃ)embodiment
- পশ্যতি (paśyati)sees
- অজ্ঞানযোগতঃ (ajñānayogataḥ)due to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
যথা শশী জলে ভাতি চঞ্চলত্বেন কস্যচিত্।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।86।।
তদ্বদাত্মনি দেহত্বং পশ্যত্যজ্ঞানযোগতঃ।।86।।
- যথা (yathā)just as
- শশী (śaśī)moon
- জলে (jale)in water
- ভাতি (bhāti)appears
- চঞ্চলত্বেন (cañcalatvena)as unsteady (cañcala:unsteady | tvena:as)
- কস্যচিত্ (kasyacit)to someone
- তদ্বত্ (tadvat)so does
- আত্মনি (ātmani)in the self
- দেহত্বং (dehatvaṃ)embodiment (deha:body | tvaṃ:ness)
- পশ্যতি (paśyati)sees
- অজ্ঞানযোগতঃ (ajñānayogataḥ)due to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
এবমাত্মনি নজ্ঞাতে দেহাধ্যাসো হি জাযতে।
স এবাত্মা পরিজ্ঞাতো লীযতে চ পরাত্মনি।।87।।
স এবাত্মা পরিজ্ঞাতো লীযতে চ পরাত্মনি।।87।।
- এবম্ (evam)thus
- আত্মনি (ātmani)in the self
- নজ্ঞাতে (najñāte)not known
- দেহাধ্যাসঃ (dehādhyāsaḥ)delusion of the body (deha:body | adhyāsaḥ:delusion)
- হি (hi)indeed
- জাযতে (jāyate)arises
- সঃ (saḥ)he
- এব (eva)indeed
- আত্মা (ātmā)self
- পরিজ্ঞাতঃ (parijñātaḥ)realized
- লীযতে (līyate)disappears
- চ (ca)and
- পরাত্মনি (parātmani)in the supreme self (para:supreme | ātmani:in the self)
সর্বমাত্মতযা জ্ঞাতং জগত্স্থাবরজঙ্গমম্।
অভাবাত্সর্বভাবানাং দেহানাং চাত্মতা কুতঃ।।88।।
অভাবাত্সর্বভাবানাং দেহানাং চাত্মতা কুতঃ।।88।।
- সর্বম্ (sarvam)all
- আত্মতযা (ātmatayā)as the Self (ātma:Self | tayā:as)
- জ্ঞাতম্ (jñātam)known
- জগত্ (jagat)universe
- স্থাবরজঙ্গমম্ (sthāvarajaṅgamam)movable and immovable (sthāvara:immovable | jaṅgamam:movable)
- অভাবাত্ (abhāvāt)due to non-existence
- সর্বভাবানাম্ (sarvabhāvānām)of all entities (sarva:all | bhāvānām:of entities)
- দেহানাম্ (dehānām)of bodies
- চ (ca)and
- আত্মতা (ātmatā)identity with Self
- কুতঃ (kutaḥ)where
আত্মানং সততং জানন্কালং নয মহামতে।
প্রারব্ধমখিলং ভুঞ্জন্নোদ্বেগং কর্তুমর্হসি।।89।।
প্রারব্ধমখিলং ভুঞ্জন্নোদ্বেগং কর্তুমর্হসি।।89।।
- আত্মানং (ātmānam)the self
- সততং (satataṃ)always
- জানন্ (jānan)knowing
- কালং (kālaṃ)time
- নয (naya)lead
- মহামতে (mahāmate)O great-minded one (mahā:great | mate:minded one)
- প্রারব্ধম্ (prārabdham)Prarabdha (destiny)
- অখিলং (akhilaṃ)all
- ভুঞ্জন্ (bhuñjan)experiencing
- উদ্বেগং (udvegaṃ)distress
- কর্তুম্ (kartum)to do
- অর্হসি (arhasi)you should
উত্পন্নেঽপ্যাত্মবিজ্ঞানে প্রারব্ধং নৈব মুঞ্চতি।
ইতি যচ্ছ্রূযতে শাস্ত্রাত্তন্নিরাক্রিযতেঽধুনা।।90।।
ইতি যচ্ছ্রূযতে শাস্ত্রাত্তন্নিরাক্রিযতেঽধুনা।।90।।
- উত্পন্নে (utpanne)arisen
- অপি (api)even
- আত্মবিজ্ঞানে (ātmavijñāne)in the knowledge of Self (ātma:Self | vijñāne:in the knowledge)
- প্রারব্ধং (prārabdhaṃ)destiny
- নৈব (naiva)not at all
- মুঞ্চতি (muñcati)releases
- ইতি (iti)thus
- যত্ (yat)which
- শ্রূযতে (śrūyate)is heard
- শাস্ত্রাত্ (śāstrāt)from scripture
- তত্ (tat)that
- নিরাক্রিযতে (nirākriyate)is refuted
- অধুনা (adhunā)now
তত্ত্বজ্ঞানোদযাদূর্ধ্বং প্রারব্ধং নৈব বিদ্যতে।
দেহাদীনামসত্যত্বাদ্যথা স্বপ্নঃ প্রবোধতঃ।।91।।
দেহাদীনামসত্যত্বাদ্যথা স্বপ্নঃ প্রবোধতঃ।।91।।
- তত্ত্বজ্ঞানোদযাত্ (tattvajñānodayāt)from the rise of true knowledge (tattva:truth | jñāna:knowledge | udayāt:from the rise)
- ঊর্ধ্বং (ūrdhvaṃ)after
- প্রারব্ধং (prārabdhaṃ)prarabdha karma
- নৈব (naiva)indeed not
- বিদ্যতে (vidyate)exists
- দেহাদীনাম্ (dehādīnām)of the body and others (deha:body | ādīnām:and others)
- অসত্যত্বাত্ (asatyatvāt)due to non-existence (asatya:non-existence | tvāt:due to)
- যথা (yathā)just as
- স্বপ্নঃ (svapnaḥ)dream
- প্রবোধতঃ (prabodhataḥ)upon waking
কর্ম জন্মান্তরকৃতং প্রারব্ধমিতি কীর্তিতম্।
তত্তু জন্মান্তরাভাবাত্পুংসো নৈবাস্তি কর্হিচিত্।।92।।
তত্তু জন্মান্তরাভাবাত্পুংসো নৈবাস্তি কর্হিচিত্।।92।।
- কর্ম (karma)action
- জন্মান্তরকৃতম্ (janmāntarakṛtam)done in another life (janma:birth | antara:another | kṛtam:done)
- প্রারব্ধম্ (prārabdham)Prarabdha karma
- ইতি (iti)thus
- কীর্তিতম্ (kīrtitam)is known
- তত্ (tat)that
- তু (tu)but
- জন্মান্তরাভাবাত্ (janmāntarābhāvāt)due to absence of rebirth (janma:birth | antara:another | abhāvāt:due to absence)
- পুংসঃ (puṃsaḥ)for a man
- ন (na)not
- এব (eva)indeed
- অস্তি (asti)is
- কর্হিচিত্ (karhicit)ever
স্বপ্নদেহো যথাধ্যস্তস্তথৈবাযং হি দেহকঃ।।
অধ্যস্তস্য কুতো জন্ম জন্মাভাবে স্থিতিঃ কুতঃ।।93।।
অধ্যস্তস্য কুতো জন্ম জন্মাভাবে স্থিতিঃ কুতঃ।।93।।
- স্বপ্নদেহঃ (svapnadehaḥ)dream body (svapna:dream | dehaḥ:body)
- যথা (yathā)just as
- অধ্যস্তঃ (adhyastaḥ)superimposed
- তথা (tathā)so
- এব (eva)indeed
- অযং (ayaṃ)this
- হি (hi)certainly
- দেহকঃ (dehakaḥ)body
- অধ্যস্তস্য (adhyastasya)of the superimposed
- কুতঃ (kutaḥ)where
- জন্ম (janma)birth
- জন্মাভাবে (janmābhāve)in the absence of birth (janma:birth | abhāve:in the absence)
- স্থিতিঃ (sthitiḥ)existence
- কুতঃ (kutaḥ)where
উপাদানং প্রপঞ্চস্য মৃদ্ভাণ্ডস্যেব কথ্যতে।
অজ্ঞানং চৈব বেদান্তৈস্তস্মিন্নষ্টে ক্ব বিশ্বতা।।94।।
অজ্ঞানং চৈব বেদান্তৈস্তস্মিন্নষ্টে ক্ব বিশ্বতা।।94।।
- উপাদানং (upādānaṃ)material cause
- প্রপঞ্চস্য (prapañcasya)of the phenomenal world
- মৃদ্ভাণ্ডস্য (mṛdbhāṇḍasya)of the earthen pot (mṛd:earth | bhāṇḍasya:of the pot)
- ইব (iva)like
- কথ্যতে (kathyate)is declared
- অজ্ঞানং (ajñānaṃ)ignorance
- চ (ca)and
- এব (eva)indeed
- বেদান্তৈঃ (vedāntaiḥ)by the Vedanta texts
- তস্মিন্ (tasmin)in that
- নষ্টে (naṣṭe)being destroyed
- ক্ব (kva)where
- বিশ্বতা (viśvatā)universe
যথা রজ্জুং পরিত্যজ্য সর্প গৃহ্ণাতি বৈ ভ্রমাত্।
তদ্বত্সত্যমবিজ্ঞায জগত্পশ্যতি মূঢধীঃ।।95।।
তদ্বত্সত্যমবিজ্ঞায জগত্পশ্যতি মূঢধীঃ।।95।।
- যথা (yathā)just as
- রজ্জুং (rajjuṃ)rope
- পরিত্যজ্য (parityajya)leaving aside
- সর্প (sarpa)snake
- গৃহ্ণাতি (gṛhṇāti)perceives
- বৈ (vai)indeed
- ভ্রমাত্ (bhramāt)out of confusion
- তদ্বত্ (tadvat)so does
- সত্যম্ (satyam)reality
- অবিজ্ঞায (avijñāya)without knowing
- জগত্ (jagat)world
- পশ্যতি (paśyati)sees
- মূঢধীঃ (mūḍhadhīḥ)ignorant person (mūḍha:ignorant | dhīḥ:mind)
রজ্জুরূপে পরিজ্ঞাতে সর্পভ্রান্তির্ন তিষ্ঠতি।
অধিষ্ঠানে তথা জ্ঞাতে প্রপঞ্চঃ শূন্যতাং ব্রজেত্।।96।।
অধিষ্ঠানে তথা জ্ঞাতে প্রপঞ্চঃ শূন্যতাং ব্রজেত্।।96।।
- রজ্জু (rajju)rope
- রূপে (rūpe)nature
- পরিজ্ঞাতে (parijñāte)being known
- সর্পভ্রান্তিঃ (sarpabhrāntiḥ)illusion of snake (sarpa:snake | bhrāntiḥ:illusion)
- ন (na)not
- তিষ্ঠতি (tiṣṭhati)persists
- অধিষ্ঠানে (adhiṣṭhāne)substratum
- তথা (tathā)so
- জ্ঞাতে (jñāte)being known
- প্রপঞ্চঃ (prapañcaḥ)phenomenal world
- শূন্যতাং (śūnyatāṃ)emptiness
- ব্রজেত্ (vrajet)disappears
দেহস্যাপি প্রপঞ্চত্বাত্প্রারব্ধাবস্থিতিঃ কুতঃ।
অজ্ঞানিজনবোধার্থং প্রারব্ধং বক্তি বৈ শ্রুতিঃ।।97।।
অজ্ঞানিজনবোধার্থং প্রারব্ধং বক্তি বৈ শ্রুতিঃ।।97।।
- দেহস্য (dehasya)of the body
- অপি (api)also
- প্রপঞ্চত্বাত্ (prapañcatvāt)due to being phenomenal (prapañca:phenomenal world | tvāt:due to being)
- প্রারব্ধ (prārabdha)karma in effect
- অবস্থিতিঃ (avasthitiḥ)existence
- কুতঃ (kutaḥ)how
- অজ্ঞানিজনবোধার্থম্ (ajñānijanabodhārtham)for understanding the ignorant (ajñāni:ignorant people | jana:people | bodha:understanding | artham:for the purpose of)
- প্রারব্ধম্ (prārabdham)karma in effect
- বক্তি (vakti)speaks
- বৈ (vai)indeed
- শ্রুতিঃ (śrutiḥ)the scripture
ক্ষীযন্তে চাস্য কর্মাণি তস্মিন্দৃষ্টে পরাবরে।
বহুত্বং তন্নিষেধার্থং শ্রুত্যা গীতং চ বৈ স্ফুটম্।।98।।
বহুত্বং তন্নিষেধার্থং শ্রুত্যা গীতং চ বৈ স্ফুটম্।।98।।
- ক্ষীযন্তে (kṣīyante)perish
- চ (ca)and
- অস্য (asya)his
- কর্মাণি (karmāṇi)actions
- তস্মিন্ (tasmin)in that
- দৃষ্টে (dṛṣṭe)realized
- পরাবরে (parāvare)higher and lower (para:higher | avare:lower)
- বহুত্বং (bahutvaṃ)plurality
- তন্নিষেধার্থং (tanniṣedhārthaṃ)to negate that (tat:that | niṣedha:negate | arthaṃ:for the purpose)
- শ্রুত্যা (śrutyā)by the Shruti
- গীতং (gītaṃ)sung
- চ (ca)and
- বৈ (vai)indeed
- স্ফুটম্ (sphuṭam)clearly
উচ্যতেঽজ্ঞৈর্বলাচ্চৈতত্তদানর্থদ্বযাগমঃ।
বেদান্তমতহানং চ যতো জ্ঞানমিতি শ্রুতিঃ।।99।।
বেদান্তমতহানং চ যতো জ্ঞানমিতি শ্রুতিঃ।।99।।
- উচ্যতে (ucyate)is said
- অজ্ঞৈঃ (ajñaiḥ)by the ignorant
- বলাত্ (balāt)by force
- চ (ca)and
- এতত্ (etat)this
- তদা (tadā)then
- অনর্থদ্বযাগমঃ (anarthadvayāgamaḥ)arrival of two absurdities (anartha:absurdity | dvaya:two | āgamaḥ:arrival)
- বেদান্তমতহানং (vedāntamatahānaṃ)forgoing the Vedantic conclusion (vedānta:Vedantic | mata:conclusion | hānaṃ:forgoing)
- চ (ca)and
- যতঃ (yataḥ)from which
- জ্ঞানম্ (jñānam)knowledge
- ইতি (iti)thus
- শ্রুতিঃ (śrutiḥ)scripture
ত্রিপঞ্চাঙ্গান্যথো বক্ষ্যে পূর্বোক্তস্যৈব সিদ্ধযে।
তৈশ্চ সর্বৈঃ সদা কার্যং নিদিধ্যাসনমেব তু।।100।।
তৈশ্চ সর্বৈঃ সদা কার্যং নিদিধ্যাসনমেব তু।।100।।
- ত্রিপঞ্চাঙ্গানি (tripañcāṅgāni)fifteen steps (tri:three | pañca:five | aṅgāni:parts or steps)
- অথ (atha)now
- বক্ষ্যে (vakṣye)I shall expound
- পূর্বোক্তস্য (pūrvoktasya)of the aforesaid (pūrva:previous | uktasya:of the said)
- এব (eva)indeed
- সিদ্ধযে (siddhaye)for attainment
- তৈঃ (taiḥ)by them
- চ (ca)and
- সর্বৈঃ (sarvaiḥ)all
- সদা (sadā)always
- কার্যং (kāryam)should be practiced
- নিদিধ্যাসনম্ (nididhyāsanam)profound meditation
- এব (eva)indeed
- তু (tu)but
নিত্যাভ্যাসাদৃতে প্রাপ্তির্ন ভবেত্সচ্চিদাত্মনঃ।
তস্মাদ্ব্রহ্ম নিদিধ্যাসেজ্জিজ্ঞাসুঃ শ্রেযসে চিরম্।।101।।
তস্মাদ্ব্রহ্ম নিদিধ্যাসেজ্জিজ্ঞাসুঃ শ্রেযসে চিরম্।।101।।
- নিত্যাভ্যাসাত্ (nityābhyāsāt)from constant practice (nitya:constant | abhyāsāt:from practice)
- ঋতে (ṛte)without
- প্রাপ্তিঃ (prāptiḥ)attainment
- ন (na)not
- ভবেত্ (bhavet)would be
- সচ্চিদাত্মনঃ (saccidātmanaḥ)of the existence-consciousness self (sat:existence | cit:consciousness | ātmanaḥ:of the self)
- তস্মাত্ (tasmāt)therefore
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- নিদিধ্যাসেত্ (nididhyāset)should meditate
- জিজ্ঞাসুঃ (jijñāsuḥ)seeker of knowledge
- শ্রেযসে (śreyase)for the good
- চিরম্ (ciram)for a long time
যমো হি নিযমস্ত্যাগো মৌনং দেশশ্চ কালতঃ।
আসনং মূলবন্ধশ্চ দেহসাম্যং চ দৃক্স্থিতিঃ।।102।।
আসনং মূলবন্ধশ্চ দেহসাম্যং চ দৃক্স্থিতিঃ।।102।।
- যমঃ (yamaḥ)control of the senses
- হি (hi)indeed
- নিযমঃ (niyamaḥ)control of the mind
- ত্যাগঃ (tyāgaḥ)renunciation
- মৌনম্ (maunam)silence
- দেশঃ (deśaḥ)space
- চ (ca)and
- কালতঃ (kālataḥ)from time
- আসনম্ (āsanam)posture
- মূলবন্ধঃ (mūlabandhaḥ)restraining root (mūla:root | bandhaḥ:restraining)
- চ (ca)and
- দেহসাম্যম্ (dehasāmyaṃ)equipoise of the body (deha:body | sāmyaṃ:equipoise)
- চ (ca)and
- দৃক্স্থিতিঃ (dṛksthitiḥ)firmness of vision (dṛk:vision | sthitiḥ:firmness)
প্রাণসংযমনং চৈব প্রত্যাহারশ্চ ধারণা।
আত্মধ্যানং সমাধিশ্চ প্রোক্তান্যঙ্গানি বৈ ক্রমাত্।।103।।
আত্মধ্যানং সমাধিশ্চ প্রোক্তান্যঙ্গানি বৈ ক্রমাত্।।103।।
- প্রাণসংযমনং (prāṇasaṃyamanaṃ)control of the vital forces (prāṇa:vital forces | saṃyamanaṃ:control)
- চ (ca)and
- এব (eva)indeed
- প্রত্যাহারঃ (pratyāhāraḥ)withdrawal of the mind
- চ (ca)and
- ধারণা (dhāraṇā)concentration
- আত্মধ্যানং (ātmadhyānaṃ)self-contemplation (ātma:self | dhyānaṃ:contemplation)
- সমাধিঃ (samādhiḥ)complete absorption
- চ (ca)and
- প্রোক্তানি (proktāni)are described
- অঙ্গানি (aṅgāni)steps
- বৈ (vai)indeed
- ক্রমাত্ (kramāt)in order
সর্বং ব্রহ্মেতি বিজ্ঞানাদিন্দ্রিযগ্রামসংযমঃ।
যমোঽযমিতি সংপ্রোক্তোঽভ্যসনীযো মুহুর্মুহুঃ।।104।।
যমোঽযমিতি সংপ্রোক্তোঽভ্যসনীযো মুহুর্মুহুঃ।।104।।
- সর্বং (sarvaṃ)all
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- ইতি (iti)thus
- বিজ্ঞানাত্ (vijñānāt)from knowledge
- ইন্দ্রিযগ্রামসংযমঃ (indriyagrāmasaṃyamaḥ)restraint of all senses (indriya:senses | grāma:group | saṃyamaḥ:restraint)
- যমঃ (yamaḥ)Yama
- অযম্ (ayam)this
- ইতি (iti)thus
- সংপ্রোক্তঃ (saṃproktaḥ)is called
- অভ্যসনীযঃ (abhyasanīyaḥ)to be practiced
- মুহুঃ (muhuḥ)again
- মুহুঃ (muhuḥ)again
সজাতীযপ্রবাহশ্চ বিজাতীযতিরস্কৃতিঃ।
নিযমো হি পরানন্দো নিযমাত্ক্রিযতে বুধৈঃ।।105।।
নিযমো হি পরানন্দো নিযমাত্ক্রিযতে বুধৈঃ।।105।।
- সজাতীযপ্রবাহঃ (sajātīyapravāhaḥ)flow of similar thoughts (sajātīya:similar kind | pravāhaḥ:flow)
- চ (ca)and
- বিজাতীযতিরস্কৃতিঃ (vijātīyatiraskṛtiḥ)exclusion of dissimilar thoughts (vijātīya:dissimilar kind | tiraskṛtiḥ:exclusion)
- নিযমঃ (niyamaḥ)discipline
- হি (hi)indeed
- পরানন্দঃ (parānandaḥ)supreme bliss (para:supreme | ānandaḥ:bliss)
- নিযমাত্ (niyamāt)from discipline
- ক্রিযতে (kriyate)is practiced
- বুধৈঃ (budhaiḥ)by the wise
ত্যাগঃ প্রপঞ্চরূপস্য চিদাত্মত্বাবলোকনাত্।
ত্যাগো হি মহতাং পূজ্যঃ সদ্যো মোক্ষমযো যতঃ।।106।।
ত্যাগো হি মহতাং পূজ্যঃ সদ্যো মোক্ষমযো যতঃ।।106।।
- ত্যাগঃ (tyāgaḥ)renunciation
- প্রপঞ্চরূপস্য (prapañcarūpasya)of the illusory universe (prapañca:illusory universe | rūpasya:of the form)
- চিদাত্মত্বাবলোকনাত্ (cidātmatvāvalokanāt)by realizing as the Atman (cit:consciousness | ātmatva:as the Atman | avalokanāt:by realizing)
- ত্যাগঃ (tyāgaḥ)renunciation
- হি (hi)indeed
- মহতাম্ (mahatām)of the great
- পূজ্যঃ (pūjyaḥ)honored
- সদ্যঃ (sadyaḥ)immediate
- মোক্ষমযঃ (mokṣamayaḥ)of the nature of liberation (mokṣa:liberation | mayaḥ:of the nature)
- যতঃ (yataḥ)since
যতো বাচো নিবর্তন্তে অপ্রাপ্য মনসা সহ।
যন্মৌনং যোগিভির্গম্যং তদ্ভজেত্সর্বদা বুধঃ।।107।।
যন্মৌনং যোগিভির্গম্যং তদ্ভজেত্সর্বদা বুধঃ।।107।।
- যতঃ (yataḥ)from which
- বাচঃ (vācaḥ)words
- নিবর্তন্তে (nivartante)turn back
- অপ্রাপ্য (aprāpya)without reaching
- মনসা (manasā)with the mind
- সহ (saha)together with
- যত্ (yat)which
- মৌনং (maunaṃ)silence
- যোগিভিঃ (yogibhiḥ)by the Yogins
- গম্যম্ (gamyam)attainable
- তত্ (tat)that
- ভজেত্ (bhajet)should worship
- সর্বদা (sarvadā)always
- বুধঃ (budhaḥ)the wise
বাচো যস্মান্নিবর্তন্তে তদ্বক্তুং কেন শক্যতে।
প্রপঞ্চো যদি বক্তব্যঃ সোঽপি শব্দবিবর্জিতঃ।।108।।
প্রপঞ্চো যদি বক্তব্যঃ সোঽপি শব্দবিবর্জিতঃ।।108।।
- বাচঃ (vācaḥ)words
- যস্মাত্ (yasmāt)from which
- নিবর্তন্তে (nivartante)turn away
- তত্ (tat)that
- বক্তুং (vaktuṃ)to describe
- কেন (kena)by whom
- শক্যতে (śakyate)is possible
- প্রপঞ্চঃ (prapañcaḥ)phenomenal world
- যদি (yadi)if
- বক্তব্যঃ (vaktavyaḥ)to be described
- সঃ (saḥ)he
- অপি (api)also
- শব্দবিবর্জিতঃ (śabdavivarjitaḥ)beyond words (śabda:words | vivarjitaḥ:devoid of)
ইতি বা তদ্ভবেন্মৌনং সতাং সহজসংজ্ঞিতম্।
গিরা মৌনং তু বালানাং প্রযুক্তং ব্রহ্মবাদিভিঃ।।109।।
গিরা মৌনং তু বালানাং প্রযুক্তং ব্রহ্মবাদিভিঃ।।109।।
- ইতি (iti)thus
- বা (vā)or
- তত্ (tat)that
- ভবেত্ (bhavet)may be
- মৌনং (maunaṃ)silence
- সতাং (satāṃ)of the sages
- সহজসংজ্ঞিতম্ (sahajasaṃjñitam)known as congenital (sahaja:congenital | saṃjñitam:known as)
- গিরা (girā)by speech
- মৌনং (maunaṃ)silence
- তু (tu)but
- বালানাং (bālānām)of the ignorant
- প্রযুক্তং (prayuktaṃ)ordained
- ব্রহ্মবাদিভিঃ (brahmavādibhiḥ)by the teachers of Brahman (brahma:Brahman | vādibhiḥ:by the teachers)
আদাবন্তে চ মধ্যে চ জনো যস্মিন্ন বিদ্যতে।
যেনেদং সততং ব্যাপ্তং স দেশো বিজনঃ স্মৃতঃ।।110।।
যেনেদং সততং ব্যাপ্তং স দেশো বিজনঃ স্মৃতঃ।।110।।
- আদৌ (ādau)in the beginning
- অন্তে (ante)in the end
- চ (ca)and
- মধ্যে (madhye)in the middle
- চ (ca)and
- জনঃ (janaḥ)people
- যস্মিন্ (yasmin)wherein
- ন (na)not
- বিদ্যতে (vidyate)exists
- যেন (yena)by which
- ইদং (idaṃ)this
- সততম্ (satatam)always
- ব্যাপ্তম্ (vyāptam)pervaded
- স (sa)that
- দেশঃ (deśaḥ)place
- বিজনঃ (vijanaḥ)solitude
- স্মৃতঃ (smṛtaḥ)is known
কলনাত্সর্বভূতানাং ব্রহ্মাদীনাং নিমেষতঃ।
কালশব্দেন নির্দিষ্টো হ্যখণ্ডানন্দ অদ্বযঃ।।111।।
কালশব্দেন নির্দিষ্টো হ্যখণ্ডানন্দ অদ্বযঃ।।111।।
- কলনাত্ (kalanāt)by the time
- সর্বভূতানাং (sarvabhūtānāṃ)of all beings (sarva:all | bhūtānāṃ:of beings)
- ব্রহ্মাদীনাং (brahmādīnāṃ)from Brahman downwards (brahma:Brahman | ādīnāṃ:from downwards)
- নিমেষতঃ (nimeṣataḥ)in the twinkling of an eye
- কালশব্দেন (kālaśabdena)by the word 'time' (kāla:time | śabdena:by the word)
- নির্দিষ্টঃ (nirdiṣṭaḥ)denoted
- হি (hi)indeed
- অখণ্ডানন্দ (akhaṇḍānanda)indivisible bliss (akhaṇḍa:indivisible | ānanda:bliss)
- অদ্বযঃ (advayaḥ)non-dual
সুখেনৈব ভবেদ্যস্মিন্নজস্রং ব্রহ্মচিন্তনম্।
আসনং তদ্বিজানীযান্নেতরত্সুখনাশনম্।।112।।
আসনং তদ্বিজানীযান্নেতরত্সুখনাশনম্।।112।।
- সুখেনৈব (sukhenaiva)only with ease (sukhena:with ease | eva:only)
- ভবেত্ (bhavet)should be
- যস্মিন্ (yasmin)in which
- অজস্রং (ajasraṃ)unceasingly
- ব্রহ্মচিন্তনম্ (brahmacintanam)meditation on Brahman (brahma:Brahman | cintanam:meditation)
- আসনং (āsanaṃ)posture
- তত্ (tad)that
- বিজানীযাত্ (vijānīyāt)should be known
- ন (na)not
- ইতরত্ (itarat)any other
- সুখনাশনম্ (sukhanāśanam)destroyer of happiness (sukha:happiness | nāśanam:destroyer)
সিদ্ধং যত্সর্বভূতাদি বিশ্বাধিষ্ঠানমব্যযম্।
যস্মিন্সিদ্ধাঃ সমাবিষ্টাস্তদ্বৈ সিদ্ধাসনং বিদুঃ।।113।।
যস্মিন্সিদ্ধাঃ সমাবিষ্টাস্তদ্বৈ সিদ্ধাসনং বিদুঃ।।113।।
- সিদ্ধং (siddhaṃ)perfected
- যত্ (yat)which
- সর্বভূতাদি (sarvabhūtādi)origin of all beings (sarva:all | bhūta:beings | ādi:origin)
- বিশ্বাধিষ্ঠানম্ (viśvādhiṣṭhānam)support of the universe (viśva:universe | adhiṣṭhānam:support)
- অব্যযম্ (avyayam)immutable
- যস্মিন্ (yasmin)in which
- সিদ্ধাঃ (siddhāḥ)enlightened
- সমাবিষ্টাঃ (samāviṣṭāḥ)completely merged
- তত্ (tad)that
- বৈ (vai)indeed
- সিদ্ধাসনং (siddhāsanaṃ)Siddhasana
- বিদুঃ (viduḥ)know
যন্মূলং সর্বভূতানাং যন্মূলং চিত্তবন্ধনম্।
মূলবন্ধঃ সদা সেব্যো যোগোঽসৌ রাজযোগিনাম্।।114।।
মূলবন্ধঃ সদা সেব্যো যোগোঽসৌ রাজযোগিনাম্।।114।।
- যন্মূলং (yanmūlaṃ)that root (yat:that | mūlaṃ:root)
- সর্বভূতানাং (sarvabhūtānāṃ)of all beings (sarva:all | bhūtānāṃ:of beings)
- যন্মূলং (yanmūlaṃ)that root (yat:that | mūlaṃ:root)
- চিত্তবন্ধনম্ (cittabandhanam)restraint of the mind (citta:mind | bandhanam:restraint)
- মূলবন্ধঃ (mūlabandhaḥ)restraining root (mūla:root | bandhaḥ:restraining)
- সদা (sadā)always
- সেব্যঃ (sevyaḥ)should be adopted
- যোগঃ (yogaḥ)yoga
- অসৌ (asau)this
- রাজযোগিনাম্ (rājayoginām)for Raja-yogins (rāja:royal | yoginām:of yogins)
অঙ্গানাং সমতাং বিদ্যাত্সমে ব্রহ্মণি লীযতে।
নো চেন্নৈব সমানত্বমৃজুত্বং শুষ্কবৃক্ষবত্।।115।।
নো চেন্নৈব সমানত্বমৃজুত্বং শুষ্কবৃক্ষবত্।।115।।
- অঙ্গানাং (aṅgānāṃ)of the limbs
- সমতাং (samatāṃ)equipoise
- বিদ্যাত্ (vidyāt)should be known
- সমে (same)in the uniform
- ব্রহ্মণি (brahmaṇi)in Brahman
- লীযতে (līyate)absorbs
- ন (na)not
- চেত্ (cet)if
- নৈব (naiva)not at all
- সমানত্বম্ (samānatvam)equipoise
- ঋজুত্বং (ṛjutvaṃ)straightening
- শুষ্কবৃক্ষবত্ (śuṣkavṛkṣavat)like a dried-up tree (śuṣka:dried-up | vṛkṣavat:like a tree)
দৃষ্টিং জ্ঞানমযীং কৃত্বা পশ্যেদ্ব্রহ্মমযং জগত্।
সা দৃষ্টিঃ পরমোদারা ন নাসাগ্রাবলোকনী।।116।।
সা দৃষ্টিঃ পরমোদারা ন নাসাগ্রাবলোকনী।।116।।
- দৃষ্টিং (dṛṣṭim)vision
- জ্ঞানমযীং (jñānamayīm)consisting of knowledge (jñāna:knowledge | mayīm:consisting of)
- কৃত্বা (kṛtvā)having made
- পশ্যেত্ (paśyet)should view
- ব্রহ্মমযম্ (brahmamayam)pervaded by Brahman (brahma:Brahman | mayam:pervaded by)
- জগত্ (jagat)world
- সা (sā)that
- দৃষ্টিঃ (dṛṣṭiḥ)vision
- পরমোদারা (paramodārā)most noble (parama:most | udārā:noble)
- ন (na)not
- নাসাগ্রাবলোকনী (nāsāgrāvalokanī)directed to the tip of the nose (nāsā:nose | agra:tip | avalokanī:directed to)
দ্রষ্টৃদর্শনদৃশ্যানাং বিরামো যত্র বা ভবেত্।
দৃষ্টিস্তত্রৈব কর্তব্যা ন নাসাগ্রাবলোকনী।।117।।
দৃষ্টিস্তত্রৈব কর্তব্যা ন নাসাগ্রাবলোকনী।।117।।
- দ্রষ্টৃদর্শনদৃশ্যানাং (draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ)of seer, sight, and seen (draṣṭṛ:seer | darśana:sight | dṛśya:seen)
- বিরামঃ (virāmaḥ)cessation
- যত্র (yatra)where
- বা (vā)or
- ভবেত্ (bhavet)may be
- দৃষ্টিঃ (dṛṣṭiḥ)vision
- তত্র (tatra)there
- এব (eva)indeed
- কর্তব্যা (kartavyā)should be directed
- ন (na)not
- নাসাগ্রাবলোকনী (nāsāgrāvalokanī)to the tip of the nose (nāsā:nose | agra:tip | avalokanī:to be looked at)
চিত্তাদিসর্বভাবেষু ব্রহ্মত্বেনৈব ভাবনাত্।
নিরোধঃ সর্ববৃত্তীনাং প্রাণাযামঃ স উচ্যতে।।118।।
নিরোধঃ সর্ববৃত্তীনাং প্রাণাযামঃ স উচ্যতে।।118।।
- চিত্ত (citta)mind
- আদি (ādi)beginning with
- সর্ব (sarva)all
- ভাবেষু (bhāveṣu)in states
- ব্রহ্মত্বেন (brahmatvena)as Brahman (brahma:Brahman | tvena:as)
- এব (eva)indeed
- ভাবনাত্ (bhāvanāt)by contemplation
- নিরোধঃ (nirodhaḥ)restraint
- সর্ব (sarva)all
- বৃত্তীনাং (vṛttīnāṃ)of modifications
- প্রাণাযামঃ (prāṇāyāmaḥ)Pranayama
- স (sa)he
- উচ্যতে (ucyate)is called
নিষেধনং প্রপঞ্চস্য রেচকাখ্যঃ সমীরণঃ।
ব্রহ্মৈবাস্মীতি যা বৃত্তিঃ পূরকো বাযুরীরিতঃ।।119।।
ব্রহ্মৈবাস্মীতি যা বৃত্তিঃ পূরকো বাযুরীরিতঃ।।119।।
- নিষেধনং (niṣedhanam)negation
- প্রপঞ্চস্য (prapañcasya)of the phenomenal world
- রেচকাখ্যঃ (recakākhyaḥ)called Rechaka (recaka:Rechaka | ākhyaḥ:called)
- সমীরণঃ (samīraṇaḥ)breathing out
- ব্রহ্মৈবাস্মীতি (brahmaivāsmīti)I am verily Brahman (brahma:Brahman | eva:verily | asmi:I am | iti:thus)
- যা (yā)which
- বৃত্তিঃ (vṛttiḥ)thought
- পূরকঃ (pūrakaḥ)called Puraka (pūraka:Puraka | ākhyaḥ:called)
- বাযুঃ (vāyuḥ)breathing in
- ঈরিতঃ (īritaḥ)is called
ততস্তদ্বৃত্তিনৈশ্চল্যং কুম্ভকঃ প্রাণসংযমঃ।
অযং চাপি প্রবুদ্ধানামজ্ঞানাং ঘ্রাণপীডনম্।।120।।
অযং চাপি প্রবুদ্ধানামজ্ঞানাং ঘ্রাণপীডনম্।।120।।
- ততঃ (tataḥ)then
- তদ্বৃত্তিনৈশ্চল্যং (tadvṛttinaiścalyaṃ)steadiness of that thought (tat:that | vṛtti:thought | naiścalyaṃ:steadiness)
- কুম্ভকঃ (kumbhakaḥ)breath retention
- প্রাণসংযমঃ (prāṇasaṃyamaḥ)control of breath (prāṇa:breath | saṃyamaḥ:control)
- অযম্ (ayam)this
- চ (ca)and
- অপি (api)also
- প্রবুদ্ধানাম্ (prabuddhānām)of the enlightened
- অজ্ঞানাম্ (ajñānām)of the ignorant
- ঘ্রাণপীডনম্ (ghrāṇapīḍanam)torture of the nose (ghrāṇa:nose | pīḍanam:torture)
বিষযেষ্বাত্মতাং দৃষ্ট্বা মনসশ্চিতি মজ্জনম্।
প্রত্যাহারঃ স বিজ্ঞেযোঽভ্যসনীযো মুমুক্ষুভিঃ।।121।।
প্রত্যাহারঃ স বিজ্ঞেযোঽভ্যসনীযো মুমুক্ষুভিঃ।।121।।
- বিষযেষু (viṣayeṣu)in the objects
- আত্মতাম্ (ātmatām)selfhood
- দৃষ্ট্বা (dṛṣṭvā)having seen
- মনসঃ (manasaḥ)of the mind
- চিতি (citi)consciousness
- মজ্জনম্ (majjanam)immersion
- প্রত্যাহারঃ (pratyāhāraḥ)withdrawal
- স (sa)that
- বিজ্ঞেযঃ (vijñeyaḥ)should be known
- অভ্যসনীযঃ (abhyasanīyaḥ)should be practiced
- মুমুক্ষুভিঃ (mumukṣubhiḥ)by seekers of liberation (mumukṣu:seeker of liberation | bhiḥ:by)
যত্র যত্র মনো যাতি ব্রহ্মণস্তত্র দর্শনাত্।
মনসো ধারণাযৈব ধারণা সা পরা মতা।।122।।
মনসো ধারণাযৈব ধারণা সা পরা মতা।।122।।
- যত্র (yatra)wherever
- যত্র (yatra)wherever
- মনো (mano)mind
- যাতি (yāti)goes
- ব্রহ্মণঃ (brahmaṇaḥ)of Brahman
- তত্র (tatra)there
- দর্শনাত্ (darśanāt)by realization
- মনসঃ (manasaḥ)of the mind
- ধারণায (dhāraṇāya)for concentration
- এব (eva)indeed
- ধারণা (dhāraṇā)concentration
- সা (sā)that
- পরা (parā)supreme
- মতা (matā)is considered
ব্রহ্মৈবাস্মীতি সদ্বৃত্ত্যা নিরালম্বতযা স্থিতিঃ।
ধ্যানশব্দেন বিখ্যাতা পরমানন্দদাযিনী।।123।।
ধ্যানশব্দেন বিখ্যাতা পরমানন্দদাযিনী।।123।।
- ব্রহ্মৈব (brahmaiva)Brahman indeed (brahma:Brahman | eva:indeed)
- অস্মি (asmi)I am
- ইতি (iti)thus
- সদ্বৃত্ত্যা (sadvṛttyā)by the right thought (sat:right | vṛttyā:by the thought)
- নিরালম্বতযা (nirālambatayā)by independence (nir:without | ālambatayā:support)
- স্থিতিঃ (sthitiḥ)state
- ধ্যানশব্দেন (dhyānaśabdena)by the word meditation (dhyāna:meditation | śabdena:by the word)
- বিখ্যাতা (vikhyātā)well known
- পরমানন্দদাযিনী (paramānandadāyinī)giver of supreme bliss (parama:supreme | ānanda:bliss | dāyinī:giver)
নির্বিকারতযা বৃত্ত্যা ব্রহ্মাকারতযা পুনঃ।
বৃত্তিবিস্মরণং সম্যক্সমাধির্জ্ঞানসংজ্ঞকঃ।।124।।
বৃত্তিবিস্মরণং সম্যক্সমাধির্জ্ঞানসংজ্ঞকঃ।।124।।
- নির্বিকারতযা (nirvikāratayā)by changelessness (nir:without | vikāra:change | tayā:by)
- বৃত্ত্যা (vṛttyā)by thought
- ব্রহ্মাকারতযা (brahmākāratayā)by identifying with Brahman (brahma:Brahman | ākāra:form | tayā:by)
- পুনঃ (punaḥ)again
- বৃত্তিবিস্মরণং (vṛttivismaraṇam)forgetfulness of thought (vṛtti:thought | vismaraṇam:forgetfulness)
- সম্যক্ (samyak)completely
- সমাধিঃ (samādhiḥ)Samadhi
- জ্ঞানসংজ্ঞকঃ (jñānasaṃjñakaḥ)known as knowledge (jñāna:knowledge | saṃjñakaḥ:known as)
এবং চাকৃত্রিমানন্দং তাবত্সাধু সমভ্যসেত্।
বশ্যো যাবত্ক্ষণাত্পুংসঃ প্রযুক্তঃ স ভেবত্স্বযম্।।125।।
বশ্যো যাবত্ক্ষণাত্পুংসঃ প্রযুক্তঃ স ভেবত্স্বযম্।।125।।
- এবম্ (evam)thus
- চ (ca)and
- অকৃত্রিমানন্দং (akṛtrimānandam)natural bliss (akṛtrima:natural | ānandam:bliss)
- তাবত্ (tāvat)until
- সাধু (sādhu)carefully
- সমভ্যসেত্ (samabhyaset)should practice
- বশ্যঃ (vaśyaḥ)under control
- যাবত্ (yāvat)until
- ক্ষণাত্ (kṣaṇāt)in an instant
- পুংসঃ (puṃsaḥ)of the person
- প্রযুক্তঃ (prayuktaḥ)called into action
- স (sa)he
- ভবেত্ (bhavet)arises
- স্বযম্ (svayam)spontaneously
ততঃ সাধননির্মুক্তঃ সিদ্ধো ভবতি যোগিরাট্।
তত্স্বরূপং ন চৈকস্য বিষযো মনসো গিরাম্।।126।।
তত্স্বরূপং ন চৈকস্য বিষযো মনসো গিরাম্।।126।।
- ততঃ (tataḥ)then
- সাধননির্মুক্তঃ (sādhananirmuktaḥ)freed from practices (sādhana:practices | nirmuktaḥ:freed from)
- সিদ্ধঃ (siddhaḥ)perfected
- ভবতি (bhavati)becomes
- যোগিরাট্ (yogirāṭ)king of yogis (yogi:yogi | rāṭ:king)
- তত্স্বরূপং (tatsvarūpaṃ)its real nature (tat:its | svarūpaṃ:real nature)
- ন (na)not
- চ (ca)and
- একস্য (ekasya)of one
- বিষযঃ (viṣayaḥ)object
- মনসঃ (manasaḥ)of the mind
- গিরাম্ (girām)of speech
সমাধৌ ক্রিযমাণে তু বিঘ্না আযান্তি বৈ বলাত্।
অনুসংধানরাহিত্যমালস্যং ভোগলালসম্।।127।।
অনুসংধানরাহিত্যমালস্যং ভোগলালসম্।।127।।
- সমাধৌ (samādhau)in meditation
- ক্রিযমাণে (kriyamāṇe)being practiced
- তু (tu)but
- বিঘ্নাঃ (vighnāḥ)obstacles
- আযান্তি (āyānti)come
- বৈ (vai)indeed
- বলাত্ (balāt)forcefully
- অনুসংধানরাহিত্যম্ (anusaṃdhānarāhityam)lack of inquiry (anusaṃdhāna:inquiry | rāhityam:lack of)
- আলস্যং (ālasyaṃ)idleness
- ভোগলালসম্ (bhogalālasam)desire for sense-pleasure (bhoga:sense-pleasure | lālasam:desire for)
লযস্তমশ্চ বিক্ষেপো রসাস্বাদশ্চ শূন্যতা।
এবং যদ্বিঘ্নবাহুল্যং ত্যাজ্যং ব্রহ্মবিদা শনৈঃ।।128।।
এবং যদ্বিঘ্নবাহুল্যং ত্যাজ্যং ব্রহ্মবিদা শনৈঃ।।128।।
- লযঃ (layaḥ)dullness
- তমঃ (tamaḥ)darkness
- চ (ca)and
- বিক্ষেপঃ (vikṣepaḥ)distraction
- রসাস্বাদঃ (rasāsvādaḥ)tasting of joy
- চ (ca)and
- শূন্যতা (śūnyatā)sense of blankness
- এবং (evaṃ)thus
- যত্ (yat)which
- বিঘ্নবাহুল্যম্ (vighnabāhulyam)abundance of obstacles (vighna:obstacle | bāhulyam:abundance)
- ত্যাজ্যম্ (tyājyam)should be abandoned
- ব্রহ্মবিদা (brahmavidā)by the knower of Brahman (brahma:Brahman | vidā:knower)
- শনৈঃ (śanaiḥ)slowly
ভাববৃত্ত্যা হি ভাবত্বং শূন্যবৃত্ত্যা হি শূন্যতা।
ব্রহ্মবৃত্ত্যা হি পূর্ণত্বং তথা পূর্ণত্বমভ্যসেত্।।129।।
ব্রহ্মবৃত্ত্যা হি পূর্ণত্বং তথা পূর্ণত্বমভ্যসেত্।।129।।
- ভাববৃত্ত্যা (bhāvavṛttyā)by the thought of object (bhāva:object | vṛttyā:by the thought)
- হি (hi)indeed
- ভাবত্বং (bhāvatvaṃ)object-ness (bhāva:object | tvaṃ:ness)
- শূন্যবৃত্ত্যা (śūnyavṛttyā)by the thought of void (śūnya:void | vṛttyā:by the thought)
- হি (hi)indeed
- শূন্যতা (śūnyatā)void-ness (śūnya:void | tā:ness)
- ব্রহ্মবৃত্ত্যা (brahmavṛttyā)by the thought of Brahman (brahma:Brahman | vṛttyā:by the thought)
- হি (hi)indeed
- পূর্ণত্বং (pūrṇatvaṃ)perfection (pūrṇa:full | tvaṃ:ness)
- তথা (tathā)thus
- পূর্ণত্বম্ (pūrṇatvam)perfection (pūrṇa:full | tvam:ness)
- অভ্যসেত্ (abhyaset)should practice
যে হি বৃত্তিং জহত্যেনাং ব্রহ্মাখ্যাং পাবনীং পরাম্।
বৃথৈব তে তু জীবন্তি পশুভিশ্চ সমা নরাঃ।।130।।
বৃথৈব তে তু জীবন্তি পশুভিশ্চ সমা নরাঃ।।130।।
- যে (ye)those who
- হি (hi)indeed
- বৃত্তিং (vṛttiṃ)thought
- জহতি (jahati)give up
- এনাম্ (enām)this
- ব্রহ্মাখ্যাং (brahmākhyām)called Brahman (brahma:Brahman | ākhyām:called)
- পাবনীং (pāvanīm)purifying
- পরাম্ (parām)supreme
- বৃথৈব (vṛthaiva)in vain
- তে (te)they
- তু (tu)but
- জীবন্তি (jīvanti)live
- পশুভিঃ (paśubhiḥ)with beasts
- চ (ca)and
- সমা (samā)equal
- নরাঃ (narāḥ)men
যে হি বৃত্তিং বিজানন্তি যে জ্ঞাত্বা বর্ধযন্ত্যপি।
তে বৈ সত্পুরুষা ধন্যা বন্দ্যাস্তে ভুবনত্রযে।।131।।
তে বৈ সত্পুরুষা ধন্যা বন্দ্যাস্তে ভুবনত্রযে।।131।।
- যে (ye)those who
- হি (hi)indeed
- বৃত্তিং (vṛttiṃ)state
- বিজানন্তি (vijānanti)know
- যে (ye)those who
- জ্ঞাত্বা (jñātvā)having known
- বর্ধযন্তি (vardhayanti)increase
- অপি (api)also
- তে (te)they
- বৈ (vai)indeed
- সত্পুরুষাঃ (satpuruṣāḥ)virtuous persons (sat:good | puruṣāḥ:persons)
- ধন্যাঃ (dhanyāḥ)blessed
- বন্দ্যাঃ (vandyāḥ)respected
- তে (te)they
- ভুবনত্রযে (bhuvanatraye)in the three worlds (bhuvana:world | traye:in the three)
যেষাং বৃত্তিঃ সমাবৃদ্ধা পরিপক্বা চ সা পুনঃ।
তে বৈ সদ্ব্রহ্মতাং প্রাপ্তা নেতরে শব্দবাদিনঃ।।132।।
তে বৈ সদ্ব্রহ্মতাং প্রাপ্তা নেতরে শব্দবাদিনঃ।।132।।
- যেষাং (yeṣām)whose
- বৃত্তিঃ (vṛttiḥ)consciousness
- সমাবৃদ্ধা (samāvṛddhā)fully matured
- পরিপক্বা (paripakvā)ripened
- চ (ca)and
- সা (sā)that
- পুনঃ (punaḥ)again
- তে (te)they
- বৈ (vai)indeed
- সদ্ব্রহ্মতাম্ (sadbrahmatām)state of true Brahman (sat:true | brahmatām:state of Brahman)
- প্রাপ্তাঃ (prāptāḥ)attained
- ন (na)not
- ইতরে (itare)others
- শব্দবাদিনঃ (śabdavādinaḥ)those who deal with words (śabda:words | vādinaḥ:those who deal with)
কুশলা ব্রহ্মবার্তাযাং বৃত্তিহীনাঃ সুরাগিণঃ।
তেঽপ্যজ্ঞানিতমা নূনং পুনরাযান্তি যান্তি চ।।133।।
তেঽপ্যজ্ঞানিতমা নূনং পুনরাযান্তি যান্তি চ।।133।।
- কুশলা (kuśalā)clever
- ব্রহ্মবার্তাযাম্ (brahmavārtāyām)in discussing about Brahman (brahma:Brahman | vārtāyām:in discussing)
- বৃত্তিহীনাঃ (vṛttihīnāḥ)without realization (vṛtti:realization | hīnāḥ:without)
- সুরাগিণঃ (surāgiṇaḥ)attached to pleasures (su:good | rāgiṇaḥ:attached)
- তে (te)they
- অপি (api)also
- অজ্ঞানিতমাঃ (ajñānitamāḥ)most ignorant (a:not | jñānitamāḥ:most knowledgeable)
- নূনম্ (nūnam)indeed
- পুনঃ (punaḥ)again
- আযান্তি (āyānti)are born
- যান্তি (yānti)die
- চ (ca)and
নিমেষার্ধং ন তিষ্ঠন্তি বৃত্তিং ব্রহ্মমযীং বিনা।
যথা তিষ্ঠন্তি ব্রহ্মাদ্যাঃ সনকাদ্যাঃ শুকাদযঃ।।134।।
যথা তিষ্ঠন্তি ব্রহ্মাদ্যাঃ সনকাদ্যাঃ শুকাদযঃ।।134।।
- নিমেষার্ধং (nimeṣārdhaṃ)half a moment (nimeṣa:moment | ardhaṃ:half)
- ন (na)not
- তিষ্ঠন্তি (tiṣṭhanti)remain
- বৃত্তিং (vṛttiṃ)state
- ব্রহ্মমযীং (brahmamayīṃ)consisting of Brahman (brahma:Brahman | mayīṃ:consisting of)
- বিনা (vinā)without
- যথা (yathā)just like
- তিষ্ঠন্তি (tiṣṭhanti)remain
- ব্রহ্মাদ্যাঃ (brahmādyāḥ)Brahma and others (brahma:Brahma | ādyāḥ:and others)
- সনকাদ্যাঃ (sanakādyāḥ)Sanaka and others (sanaka:Sanaka | ādyāḥ:and others)
- শুকাদযঃ (śukādayaḥ)Suka and others (śuka:Suka | ādayaḥ:and others)
কার্যে কারণতাযাতা কারণে ন হি কার্যতা।
কারণত্বং স্বতো গচ্ছেত্কার্যাভাবে বিচারতঃ।।135।।
কারণত্বং স্বতো গচ্ছেত্কার্যাভাবে বিচারতঃ।।135।।
- কার্যে (kārye)in the effect
- কারণতাযাতা (kāraṇatāyātā)nature of the cause inheres (kāraṇatā:nature of the cause | yātā:inheres)
- কারণে (kāraṇe)in the cause
- ন (na)not
- হি (hi)indeed
- কার্যতা (kāryatā)nature of the effect
- কারণত্বং (kāraṇatvaṃ)causal nature
- স্বতঃ (svataḥ)by itself
- গচ্ছেত্ (gacchet)disappears
- কার্যাভাবে (kāryābhāve)in the absence of effect (kārya:effect | abhāve:in the absence)
- বিচারতঃ (vicārataḥ)through reasoning
অথ শুদ্ধং ভবেদ্বস্তু যদ্বৈ বাচামগোচরঃ।
দ্রষ্টব্যং মৃদ্ধটেনৈব দৃষ্টান্তেন পুনঃ পুনঃ।।136।।
দ্রষ্টব্যং মৃদ্ধটেনৈব দৃষ্টান্তেন পুনঃ পুনঃ।।136।।
- অথ (atha)then
- শুদ্ধং (śuddham)pure
- ভবেত্ (bhavet)becomes
- বস্তু (vastu)reality
- যত্ (yat)which
- বৈ (vai)indeed
- বাচাম্ (vācām)of speech
- অগোচরঃ (agocaraḥ)beyond reach
- দ্রষ্টব্যম্ (draṣṭavyam)should be understood
- মৃদ্ (mṛd)earth
- ঘটেন (ghaṭena)with the pot
- এব (eva)indeed
- দৃষ্টান্তেন (dṛṣṭāntena)by illustration
- পুনঃ (punaḥ)again
- পুনঃ (punaḥ)again
অনেনৈব প্রকারেণ বৃত্তির্ব্রহ্মাত্মিকা ভবেত্।
উদেতি শুদ্ধচিত্তানাং বৃত্তিজ্ঞানং ততঃ পরম্।।137।।
উদেতি শুদ্ধচিত্তানাং বৃত্তিজ্ঞানং ততঃ পরম্।।137।।
- অনেনৈব (anenaiva)by this alone (anena:by this | eva:alone)
- প্রকারেণ (prakāreṇa)in the manner
- বৃত্তিঃ (vṛttiḥ)state
- ব্রহ্মাত্মিকা (brahmātmikā)of Brahman nature (brahma:Brahman | ātmikā:nature)
- ভবেত্ (bhavet)arises
- উদেতি (udeti)arises
- শুদ্ধচিত্তানাং (śuddhacittānāṃ)of pure-minded (śuddha:pure | cittānāṃ:of minds)
- বৃত্তিজ্ঞানং (vṛttijñānaṃ)state of awareness (vṛtti:state | jñānaṃ:awareness)
- ততঃ (tataḥ)thereafter
- পরম্ (param)beyond
কারণং ব্যতিরেকেণ পুমানাদৌ বিলোকযেত্।
অন্বযেন পুনস্তদ্ধি কার্যে নিত্যং প্রপশ্যতি।।138।।
অন্বযেন পুনস্তদ্ধি কার্যে নিত্যং প্রপশ্যতি।।138।।
- কারণং (kāraṇam)cause
- ব্যতিরেকেণ (vyatirekeṇa)by the negative method
- পুমান্ (pumān)man
- আদৌ (ādau)at first
- বিলোকযেত্ (vilokayet)should look
- অন্বযেন (anvayena)by the positive method
- পুনঃ (punaḥ)again
- তত্ (tat)that
- হি (hi)indeed
- কার্যে (kārye)in the effect
- নিত্যং (nityaṃ)always
- প্রপশ্যতি (prapaśyati)sees
কার্যে হি কারণং পশ্যেত্পশ্চাত্কার্যং বিসর্জযেত্।
কারণত্বং স্বতো নশ্যেদবশিষ্টং ভবেন্মুনিঃ।।139।।
কারণত্বং স্বতো নশ্যেদবশিষ্টং ভবেন্মুনিঃ।।139।।
- কার্যে (kārye)in the effect
- হি (hi)indeed
- কারণং (kāraṇam)cause
- পশ্যেত্ (paśyet)should see
- পশ্চাত্ (paścāt)then
- কার্যং (kāryam)effect
- বিসর্জযেত্ (visarjayet)should dismiss
- কারণত্বং (kāraṇatvam)causal nature
- স্বতঃ (svataḥ)by itself
- নশ্যেত্ (naśyet)should perish
- অবশিষ্টং (avaśiṣṭam)remaining
- ভবেত্ (bhavet)becomes
- মুনিঃ (muniḥ)sage
ভাবিতং তীব্রবেগেণ বস্তু যন্নিশ্চযাত্মনা।
পুমাংস্তদ্ধি ভবেচ্ছীঘ্রং জ্ঞেযং ভ্রমরকীটবত্।।140।।
পুমাংস্তদ্ধি ভবেচ্ছীঘ্রং জ্ঞেযং ভ্রমরকীটবত্।।140।।
- ভাবিতং (bhāvitaṃ)meditated upon
- তীব্রবেগেণ (tīvravegeṇa)with great assiduity (tīvra:intense | vegeṇa:with speed)
- বস্তু (vastu)thing
- যত্ (yat)which
- নিশ্চযাত্মনা (niścayātmanā)with firm conviction (niścaya:conviction | ātmanā:with self)
- পুমান্ (pumān)person
- তত্ (tad)that
- হি (hi)indeed
- ভবেত্ (bhavet)becomes
- শীঘ্রং (śīghraṃ)quickly
- জ্ঞেযম্ (jñeyam)may be understood
- ভ্রমরকীটবত্ (bhramarakīṭavat)like the wasp and the worm (bhramara:wasp | kīṭavat:like the worm)
অদৃশ্যং ভাবরূপং চ সর্বমেতচ্চিদাত্মকম্।
সাবধানতযা নিত্যং স্বাত্মানং ভাবযেদ্বুধঃ।।141।।
সাবধানতযা নিত্যং স্বাত্মানং ভাবযেদ্বুধঃ।।141।।
- অদৃশ্যং (adṛśyam)invisible
- ভাবরূপং (bhāvarūpam)having the form of existence (bhāva:existence | rūpam:form)
- চ (ca)and
- সর্বম্ (sarvam)everything
- এতত্ (etat)this
- চিত্ (cit)consciousness
- আত্মকম্ (ātmakam)of the nature of
- সাবধানতযা (sāvadhānatayā)with great care
- নিত্যম্ (nityam)always
- স্বাত্মানম্ (svātmānam)own Self (sva:own | ātmānam:Self)
- ভাবযেত্ (bhāvayet)should think
- বুধঃ (budhaḥ)the wise
দৃশ্যং হ্যদৃশ্যতাং নীত্বা ব্রহ্মাকারেণ চিন্তযেত্।
বিদ্বান্নিত্যসুখে তিষ্ঠেদ্ধিযা চিদ্রসপূর্ণযা।।142।।
বিদ্বান্নিত্যসুখে তিষ্ঠেদ্ধিযা চিদ্রসপূর্ণযা।।142।।
- দৃশ্যম্ (dṛśyam)visible
- হি (hi)indeed
- অদৃশ্যতাম্ (adṛśyatām)to the invisible
- নীত্বা (nītvā)having reduced
- ব্রহ্মাকারেণ (brahmākāreṇa)as one with Brahman (brahma:Brahman | ākāreṇa:as one with)
- চিন্তযেত্ (cintayet)should think
- বিদ্বান্ (vidvān)the wise
- নিত্যসুখে (nityasukhe)in eternal felicity (nitya:eternal | sukhe:in felicity)
- তিষ্ঠেত্ (tiṣṭhet)should abide
- ধিযা (dhiyā)with mind
- চিদ্রসপূর্ণযা (cidrasapūrṇayā)full of consciousness and bliss (cit:consciousness | rasa:bliss | pūrṇayā:full of)
এভিরঙ্গৈঃ সমাযুক্তো রাজযোগ উদাহৃতঃ।
কিংচিত্পক্বকষাযাণাং হঠযোগেন সংযুতঃ।।143।।
কিংচিত্পক্বকষাযাণাং হঠযোগেন সংযুতঃ।।143।।
- এভিঃ (ebhiḥ)by these
- অঙ্গৈঃ (aṅgaiḥ)limbs
- সমাযুক্তঃ (samāyuktaḥ)combined
- রাজযোগঃ (rājayogaḥ)Raja-Yoga (rāja:royal | yoga:union)
- উদাহৃতঃ (udāhṛtaḥ)described
- কিংচিত্ (kiṃcit)somewhat
- পক্বকষাযাণাম্ (pakvakaṣāyāṇām)of partially attenuated desires (pakva:cooked, ripened | kaṣāyāṇām:of desires)
- হঠযোগেন (haṭhayogena)with Hatha-Yoga (haṭha:forceful | yogena:with union)
- সংযুতঃ (saṃyutaḥ)combined
পরিপক্বং মনো যেষাং কেবলোঽযং চ সিদ্ধিদঃ।
গুরুদৈবতভক্তানাং সর্বেষাং সুলভো জবাত্।।144।।
গুরুদৈবতভক্তানাং সর্বেষাং সুলভো জবাত্।।144।।
- পরিপক্বং (paripakvaṃ)completely purified
- মনো (mano)mind
- যেষাং (yeṣāṃ)whose
- কেবলঃ (kevalaḥ)alone
- অযম্ (ayam)this
- চ (ca)and
- সিদ্ধিদঃ (siddhidaḥ)productive of perfection (siddhi:perfection | daḥ:giver)
- গুরুদৈবতভক্তানাং (gurudaivatabhaktānāṃ)of those devoted to teacher and deity (guru:teacher | daivata:deity | bhaktānāṃ:of the devoted)
- সর্বেষাং (sarveṣāṃ)of all
- সুলভঃ (sulabhaḥ)easily accessible
- জবাত্ (javāt)speedily
ইতি শ্রীমত্পরমহংসপরিব্রাজকাচার্যস্য
শ্রীগোবিন্দভগবত্পূজ্যপাদশিষ্যস্য
শ্রীমচ্ছংকরভগবতঃ কৃতৌ
অপরোক্ষানুভূতিঃ সমাপ্তা।।
শ্রীগোবিন্দভগবত্পূজ্যপাদশিষ্যস্য
শ্রীমচ্ছংকরভগবতঃ কৃতৌ
অপরোক্ষানুভূতিঃ সমাপ্তা।।
- ইতি (iti)thus
- শ্রীমত্ (śrīmat)revered
- পরমহংস (paramahaṃsa)supreme ascetic
- পরিব্রাজক (parivrājaka)wandering monk
- আচার্যস্য (ācāryasya)of the teacher
- শ্রীগোবিন্দভগবত্পূজ্যপাদশিষ্যস্য (śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya)disciple of Govindapada (śrī:revered | govinda:Govinda | bhagavat:venerable | pūjya:worshipped | pāda:feet | śiṣya:disciple | asya:of)
- শ্রীমচ্ছংকরভগবতঃ (śrīmacchaṃkarabhagavataḥ)of the revered Shankaracharya (śrīmat:revered | śaṃkara:Shankara | bhagavataḥ:of the venerable)
- কৃতৌ (kṛtau)composed by
- অপরোক্ষানুভূতিঃ (aparokṣānubhūtiḥ)Aparokshanubhuti
- সমাপ্তা (samāptā)ends
- [Not verified]
