aparokṣānubhūtiḥ||
śrīhariṃ paramānandamupadeṣṭāramīśvaram|
vyāpakaṃ sarvalokānāṃ kāraṇaṃ taṃ namāmyaham||1||
śrīhariṃ paramānandamupadeṣṭāramīśvaram|
vyāpakaṃ sarvalokānāṃ kāraṇaṃ taṃ namāmyaham||1||
- aparokṣānubhūtiḥdirect experience (aparokṣa:direct | anubhūtiḥ:experience)
- śrīhariṃto Sri Hari (śrī:Sri | hariṃ:Hari)
- paramānandamSupreme Bliss (parama:supreme | ānandam:bliss)
- upadeṣṭāramteacher
- īśvaramIshwara
- vyāpakaṃall-pervading
- sarvalokānāṃof all worlds (sarva:all | lokānāṃ:of worlds)
- kāraṇaṃcause
- taṃhim
- namāmiI bow
- ahamI
aparokṣānubhūtirvai procyate mokṣasiddhaye|
sadbhireṣā prayatnena vīkṣaṇīyā muhurmuhuḥ||2||
sadbhireṣā prayatnena vīkṣaṇīyā muhurmuhuḥ||2||
- aparokṣānubhūtiḥdirect realization (aparokṣa:direct | anubhūtiḥ:realization)
- vaiindeed
- procyateis expounded
- mokṣasiddhayefor liberation attainment (mokṣa:liberation | siddhaye:for attainment)
- sadbhihby the good
- eṣāthis
- prayatnenawith effort
- vīkṣaṇīyāshould be meditated upon
- muhurmuhuḥagain and again
svavarṇāśramadharmeṇa tapasā haritoṣaṇāt|
sādhanaṃ prabhavetpuṃsāṃ vairāgyādicatuṣṭayam||3||
sādhanaṃ prabhavetpuṃsāṃ vairāgyādicatuṣṭayam||3||
- svavarṇāśramadharmeṇaby one's caste and stage duties (sva:one's own | varṇa:caste | āśrama:stage of life | dharmeṇa:by duties)
- tapasāby austerity
- haritoṣaṇātby pleasing Hari (hari:Hari | toṣaṇāt:by pleasing)
- sādhanaṃmeans
- prabhavetarises
- puṃsāṃfor men
- vairāgyādicatuṣṭayamthe fourfold dispassion etc. (vairāgya:dispassion | ādi:etc. | catuṣṭayam:fourfold)
brahmādisthāvarānteṣu vairāgyaṃ viṣayeṣvanu|
yathaiva kākaviṣṭhāyāṃ vairāgyaṃ taddhi nirmalam||4||
yathaiva kākaviṣṭhāyāṃ vairāgyaṃ taddhi nirmalam||4||
- brahmādisthāvarānteṣufrom Brahma to immovable (brahma:Brahma | ādi:beginning with | sthāvara:immovable | anteṣu:among the ends)
- vairāgyaṃdispassion
- viṣayeṣuin objects
- anuafter
- yathaivajust as
- kākaviṣṭhāyāmin crow's excreta (kāka:crow | viṣṭhāyām:in excreta)
- vairāgyaṃdispassion
- tatthat
- hiindeed
- nirmalampure
nityamātmasvarūpaṃ hi dṛśyaṃ tadviparītagam|
evaṃ yo niścayaḥ samyagviveko vastunaḥ sa vai||5||
evaṃ yo niścayaḥ samyagviveko vastunaḥ sa vai||5||
- nityampermanent
- ātmasvarūpamnature of the self (ātma:self | svarūpam:nature)
- hiindeed
- dṛśyamthe seen
- tadviparītagamopposed to it (tat:that | viparīta:opposed | gam:going)
- evaṃthus
- yaḥwho
- niścayaḥconviction
- samyaktruly
- vivekaḥdiscrimination
- vastunaḥof the reality
- sahe
- vaiindeed
sadaiva vāsanātyāgaḥ śamo'yamiti śabditaḥ|
nigraho bāhyavṛttīnāṃ dama ityabhidhīyate||6||
nigraho bāhyavṛttīnāṃ dama ityabhidhīyate||6||
- sadaivaalways
- vāsanātyāgaḥabandonment of desires (vāsanā:desires | tyāgaḥ:abandonment)
- śamaḥShama
- ayamthis
- itithus
- śabditaḥis called
- nigrahaḥrestraint
- bāhyavṛttīnāmof external functions (bāhya:external | vṛttīnām:of functions)
- damaḥDama
- itithus
- abhidhīyateis said
viṣayebhyaḥ parāvṛttiḥ paramoparatirhi sā|
sahanaṃ sarvaduḥkhānāṃ titikṣā sā śubhā matā||7||
sahanaṃ sarvaduḥkhānāṃ titikṣā sā śubhā matā||7||
- viṣayebhyaḥfrom sense-objects
- parāvṛttiḥturning away
- paramasupreme
- uparatiḥwithdrawal
- hiindeed
- sāthat
- sahanaṃendurance
- sarvaduḥkhānāṃof all sorrows (sarva:all | duḥkhānāṃ:of sorrows)
- titikṣāforbearance
- sāthat
- śubhāauspicious
- matāconsidered
nigamācāryavākyeṣu bhaktiḥ śraddheti viśrutā|
cittaikāgryaṃ tu sallakṣye samādhānamiti smṛtam||8||
cittaikāgryaṃ tu sallakṣye samādhānamiti smṛtam||8||
- nigamaVedas
- ācāryateachers
- vākyeṣuin the words
- bhaktiḥdevotion
- śraddhāfaith
- itithus
- viśrutāknown
- cittamind
- ekāgryaṃconcentration
- tubut
- sallakṣyeon the object Sat (sat:truth, reality | lakṣye:on the object)
- samādhānamconcentration
- itithus
- smṛtamregarded
saṃsārabandhanirmuktiḥ kathaṃ syānme dayānidhe|
iti yā sudṛḍhā buddhirvaktavyā sā mumukṣutā||9||
iti yā sudṛḍhā buddhirvaktavyā sā mumukṣutā||9||
- saṃsārabandhanirmuktiḥliberation from worldly bonds (saṃsāra:worldly existence | bandha:bond | nirmuktiḥ:liberation)
- kathaṃhow
- syātmay be
- memy
- dayānidheO ocean of compassion (dayā:compassion | nidhe:ocean)
- itithus
- yāwhich
- sudṛḍhāfirm
- buddhiḥintellect
- vaktavyāto be spoken
- sāthat
- mumukṣutādesire for liberation
uktasādhanayuktena vicāraḥ puruṣeṇa hi|
kartavyo jñānasiddhyarthamātmanaḥ śubhamicchatā||10||
kartavyo jñānasiddhyarthamātmanaḥ śubhamicchatā||10||
- uktasādhanayuktenaendowed with stated means (ukta:stated | sādhana:means | yuktena:endowed with)
- vicāraḥreflection
- puruṣeṇaby the person
- hiindeed
- kartavyaḥshould be done
- jñānasiddhyarthamfor attainment of knowledge (jñāna:knowledge | siddhi:attainment | artham:for the purpose of)
- ātmanaḥof oneself
- śubhamgood
- icchatādesiring
notpadyate vinā jñānaṃ vicāreṇānyasādhanaiḥ|
yathā padārthabhānaṃ hi prakāśena vinā kvacit||11||
yathā padārthabhānaṃ hi prakāśena vinā kvacit||11||
- nanot
- utpadyateis produced
- vināwithout
- jñānamknowledge
- vicāreṇaby inquiry
- anyasādhanaiḥby other means (anya:other | sādhanaiḥ:by means)
- yathājust as
- padārthabhānamperception of objects (padārtha:objects | bhānam:perception)
- hiindeed
- prakāśenaby light
- vināwithout
- kvacitanywhere
ko'haṃ kathamidaṃ jātaṃ ko vā kartāsya vidyate|
upādānaṃ kimastīha vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ||12||
upādānaṃ kimastīha vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ||12||
- kaḥwho
- ahamI
- kathamhow
- idamthis
- jātamcreated
- kaḥwho
- vāor
- karttācreator
- asyaof this
- vidyateexists
- upādānammaterial cause
- kimwhat
- astiis
- ihahere
- vicāraḥenquiry
- saḥthat
- ayamthis
- īdṛśaḥsuch
nāhaṃ bhūtagaṇo deho nāhaṃ cākṣagaṇastathā|
etadvilakṣaṇaḥ kaścidvicāraḥ so'yamīdṛśaḥ||13||
etadvilakṣaṇaḥ kaścidvicāraḥ so'yamīdṛśaḥ||13||
- nanot
- ahamI
- bhūtagaṇaḥaggregate of elements (bhūta:element | gaṇaḥ:aggregate)
- dehaḥbody
- nanot
- ahamI
- caand
- akṣagaṇaḥaggregate of senses (akṣa:sense | gaṇaḥ:aggregate)
- tathāalso
- etatthis
- vilakṣaṇaḥdifferent
- kaścitsome
- vicāraḥinquiry
- saḥhe
- ayamthis
- īdṛśaḥsuch
ajñānaprabhavaṃ sarvaṃ jñānena pravilīyate|
saṃkalpo vividhaḥ kartā vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ||14||
saṃkalpo vividhaḥ kartā vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ||14||
- ajñānaprabhavamborn of ignorance (ajñāna:ignorance | prabhavam:born of)
- sarvaṃeverything
- jñānenaby knowledge
- pravilīyatedissolves
- saṃkalpaḥthought
- vividhaḥvarious
- kartācreator
- vicāraḥinquiry
- saḥhe
- ayamthis
- īdṛśaḥsuch
etayoryadupādānamekaṃ sūkṣmaṃ sadavyayam|
yathaiva mṛddhaṭādīnāṃ vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ||15||
yathaiva mṛddhaṭādīnāṃ vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ||15||
- etayoḥof these two
- yatwhich
- upādānammaterial cause
- ekamone
- sūkṣmamsubtle
- satexistence
- avyayamunchanging
- yathājust as
- evaindeed
- mṛdearth
- ghaṭapot
- ādīnāmand the like
- vicāraḥinquiry
- saḥthat
- ayamthis
- īdṛśaḥsuch
ahameko'pi sūkṣmaśca jñātā sākṣī sadavyayaḥ|
tadahaṃ nātra saṃdeho vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ||16||
tadahaṃ nātra saṃdeho vicāraḥ so'yamīdṛśaḥ||16||
- ahamI
- ekaḥone
- apialso
- sūkṣmaḥsubtle
- caand
- jñātāknower
- sākṣīwitness
- satever-existent
- avyayaḥunchanging
- tadthat
- ahamI
- nanot
- atrahere
- saṃdehaḥdoubt
- vicāraḥenquiry
- saḥthat
- ayamthis
- īdṛśaḥsuch
ātmā viniṣkalo hyeko deho bahubhirāvṛtaḥ|
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param||17||
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param||17||
- ātmāself
- viniṣkalaḥwithout parts
- hiindeed
- ekaḥone
- dehaḥbody
- bahubhiḥby many
- āvṛtaḥcovered
- tayoḥof these two
- aikyamunity
- prapaśyantisee
- kimwhat
- ajñānamignorance
- ataḥthan this
- parambeyond
ātmā niyāmakaścāntardeho niyamyabāhyakaḥ|
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param||18||
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param||18||
- ātmāself
- niyāmakaḥcontroller
- caand
- antaḥinternal
- dehaḥbody
- niyamyacontrolled
- bāhyakaḥexternal
- tayoḥof these two
- aikyamunity
- prapaśyantiperceive
- kimwhat
- ajñānamignorance
- ataḥthan this
- parambeyond
ātmā jñānamayaḥ puṇyo deho māṃsamayo'śuciḥ|
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param||19||
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param||19||
- ātmāself
- jñānamayaḥfull of knowledge (jñāna:knowledge | mayaḥ:full of)
- puṇyaḥholy
- dehaḥbody
- māṃsamayaḥfull of flesh (māṃsa:flesh | mayaḥ:full of)
- aśuciḥimpure
- tayoḥof these two
- aikyamunity
- prapaśyantiperceive
- kimwhat
- ajñānamignorance
- ataḥthan this
- parambeyond
ātmā prakāśakaḥ svaccho dehastāmasa ucyate|
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param||20||
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param||20||
- ātmāself
- prakāśakaḥilluminator
- svacchaḥpure
- dehaḥbody
- tāmasaḥof darkness
- ucyateis said
- tayoḥof these two
- aikyamunity
- prapaśyantiperceive
- kimwhat
- ajñānamignorance
- ataḥthan this
- parambeyond
ātmā nityo hi sadrūpo deho'nityo hyasanmayaḥ|
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param||21||
tayoraikyaṃ prapaśyanti kimajñānamataḥ param||21||
- ātmāself
- nityaḥeternal
- hiindeed
- sadrūpaḥof true form (sat:true | rūpaḥ:form)
- dehaḥbody
- anityaḥimpermanent
- hiindeed
- asanmayaḥcomposed of non-existence (asat:non-existence | mayaḥ:composed of)
- tayoḥof these two
- aikyamunity
- prapaśyantithey perceive
- kimwhat
- ajñānamignorance
- ataḥthan this
- parambeyond
ātmanastatprakāśatvaṃ yatpadārthāvabhāsanam|
nāgnyādidīptivaddīptirbhavatyāndhyaṃ yato niśi||22||
nāgnyādidīptivaddīptirbhavatyāndhyaṃ yato niśi||22||
- ātmanaḥof the self
- tatthat
- prakāśatvaṃluminosity
- yatwhich
- padārthāvabhāsanammanifestation of objects (padārtha:objects | āvabhāsanam:manifestation)
- nanot
- agnyādidīptivatlike the light of fire etc. (agni:fire | ādi:etc. | dīpti:light | vat:like)
- dīptiḥluminosity
- bhavatiis
- andhyaṃdarkness
- yataḥbecause
- niśiat night
deho'hamityayaṃ mūḍho matvā tiṣṭhatyaho janaḥ|
mamāyamityapi jñātvā ghaṭadraṣṭeva sarvadā||23||
mamāyamityapi jñātvā ghaṭadraṣṭeva sarvadā||23||
- dehaḥbody
- ahamI
- itithus
- ayamthis
- mūḍhaḥignorant
- matvāhaving thought
- tiṣṭhatiremains
- ahohow strange
- janaḥperson
- mamamy
- ayamthis
- itithus
- apialso
- jñātvāhaving known
- ghaṭadraṣṭāpot-seer (ghaṭa:pot | draṣṭā:seer)
- ivalike
- sarvadāalways
brahmaivāhaṃ samaḥ śāntaḥ saccidānandalakṣaṇaḥ|
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ||24||
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ||24||
- brahmaBrahman
- evaindeed
- ahamI am
- samaḥequanimous
- śāntaḥquiescent
- saccidānandalakṣaṇaḥof the nature of Existence, Knowledge, and Bliss (sat:existence | cit:knowledge | ānanda:bliss | lakṣaṇaḥ:of the nature)
- nanot
- ahamI am
- dehaḥthe body
- hiindeed
- asadrūpaḥof non-existence nature (asat:non-existence | rūpaḥ:nature)
- jñānamknowledge
- itithus
- ucyateis called
- budhaiḥby the wise
nirvikāro nirākāro niravadyo'hamavyayaḥ|
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ||25||
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ||25||
- nirvikāraḥwithout change
- nirākāraḥwithout form
- niravadyaḥfree from blemish
- ahamI am
- avyayaḥimperishable
- nanot
- ahamI am
- dehaḥbody
- hiindeed
- asadrūpaḥof unreal form
- jñānamknowledge
- itithus
- ucyateis said
- budhaiḥby the wise
nirāmayo nirābhāso nirvikalpo'hamātataḥ|
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ||26||
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ||26||
- nirāmayaḥfree from disease
- nirābhāsaḥbeyond all comprehension
- nirvikalpaḥfree from alternatives
- ahamI am
- ātataḥall-pervading
- nanot
- ahamI am
- dehaḥbody
- hiindeed
- asadrūpaḥof unreal form
- jñānamknowledge
- itithus
- ucyateis said
- budhaiḥby the wise
nirguṇo niṣkriyo nityo nityamukto'hamacyutaḥ|
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ||27||
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ||27||
- nirguṇaḥwithout attributes
- niṣkriyaḥwithout activity
- nityaḥeternal
- nityamuktaḥever free (nitya:eternal | muktaḥ:free)
- ahamI am
- acyutaḥimperishable
- nanot
- ahamI am
- dehaḥbody
- hiindeed
- asadrūpaḥof unreal form (asat:unreal | rūpaḥ:form)
- jñānamknowledge
- itithus
- ucyateis said
- budhaiḥby the wise
nirmalo niścalo'nantaḥ śuddho'hamajaro'maraḥ|
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ||28||
nāhaṃ deho hyasadrūpo jñānamityucyate budhaiḥ||28||
- nirmalaḥfree from impurity
- niścalaḥimmovable
- anantaḥunlimited
- śuddhaḥholy
- ahamI am
- ajaraḥundecaying
- amaraḥimmortal
- nanot
- ahamI am
- dehaḥbody
- hiindeed
- asad-rūpaḥof unreal form (asad:unreal | rūpaḥ:form)
- jñānamknowledge
- itithus
- ucyateis said
- budhaiḥby the wise
svadehaṃ śobhanaṃ tyaktvā puruṣākhyaṃ ca saṃmatam|
kiṃ mūrkha śūnyamātmānaṃ dehātītaṃ karoṣi bho||29||
kiṃ mūrkha śūnyamātmānaṃ dehātītaṃ karoṣi bho||29||
- svadehaṃown body (sva:own | dehaṃ:body)
- śobhanaṃblissful
- tyaktvāhaving abandoned
- puruṣākhyamknown as Purusha (puruṣa:Purusha | ākhyam:known as)
- caand
- saṃmatamestablished
- kiṃwhy
- mūrkhaignorant one
- śūnyamnon-existent
- ātmānaṃAtman
- dehātītaṃdifferent from body (deha:body | atītaṃ:different from)
- karoṣido you assert
- bhoO
svātmānaṃ śrṛṇu mūrkha tvaṃ śrutyā yuktyā ca pūruṣam|
dehātītaṃ sadākāraṃ sudurdarśaṃ bhavādṛśām||30||
dehātītaṃ sadākāraṃ sudurdarśaṃ bhavādṛśām||30||
- svātmānamown self (sva:own | ātmānam:self)
- śṛṇuhear
- mūrkhaignorant one
- tvaṃyou
- śrutyāby Shruti
- yuktyāby reasoning
- caand
- pūruṣamPurusha
- dehātītaṃbeyond the body (deha:body | atītaṃ:beyond)
- sadākāraṃform of existence (sadā:always | ākāraṃ:form)
- sudurdarśaṃvery difficult to realize (su:very | durdarśaṃ:difficult to realize)
- bhavādṛśāmfor persons like you (bhava:you | ādṛśām:like)
ahaṃśabdena vikhyāta eka eva sthitaḥ paraḥ|
sthūlatvānnaikatāṃ prāptaḥ kathaṃ syāddehakaḥ pumān||31||
sthūlatvānnaikatāṃ prāptaḥ kathaṃ syāddehakaḥ pumān||31||
- ahaṃśabdenaby the word 'I' (ahaṃ:'I' | śabdena:by the word)
- vikhyātaknown
- ekaone
- evaindeed
- sthitaḥsituated
- paraḥsupreme
- sthūlatvātdue to grossness (sthūla:gross | tvāt:due to)
- nanot
- ekatāṃoneness
- prāptaḥattained
- kathaṃhow
- syātcan be
- dehakaḥbody
- pumānPurusha
ahaṃ draṣṭṛtayā siddho deho dṛśyatayā sthitaḥ|
mamāyamiti nirdeśātkathaṃ syāddehakaḥ pumān||32||
mamāyamiti nirdeśātkathaṃ syāddehakaḥ pumān||32||
- ahamI
- draṣṭṛtayāas the seer (draṣṭṛ:seer | tayā:as)
- siddhaḥestablished
- dehaḥbody
- dṛśyatayāas the seen (dṛśya:seen | tayā:as)
- sthitaḥsituated
- mamamy
- ayamthis
- itithus
- nirdeśātfrom the indication
- kathamhow
- syātcan be
- dehakaḥbody
- pumānPurusha
ahaṃ vikārahīnastu deho nityaṃ vikāravān|
iti pratīyate sākṣātkathaṃ syāddehakaḥ pumān||33||
iti pratīyate sākṣātkathaṃ syāddehakaḥ pumān||33||
- ahamI
- vikārahīnaḥwithout change (vikāra:change | hīnaḥ:without)
- tubut
- dehaḥbody
- nityamalways
- vikāravānundergoing changes (vikāra:change | vān:having)
- itithus
- pratīyateis perceived
- sākṣātdirectly
- kathamhow
- syātcan be
- dehakaḥbody
- pumānPurusha
yasmātparamiti śrutyā tayā puruṣalakṣaṇam|
vinirṇītaṃ viśuddhena kathaṃ syāddehakaḥ pumān||34||
vinirṇītaṃ viśuddhena kathaṃ syāddehakaḥ pumān||34||
- yasmātfrom which
- paramhigher
- itithus
- śrutyāby the scripture
- tayāby that
- puruṣalakṣaṇamnature of Purusha (puruṣa:Purusha | lakṣaṇam:nature)
- vinirṇītamascertained
- viśuddhenaby the pure
- kathaṃhow
- syātcan be
- dehakaḥbody
- pumānPurusha
sarvaṃ puruṣa eveti sūkte puruṣasaṃjñite|
apyucyate yataḥ śrutyā kathaṃ syāddehakaḥ pumān||35||
apyucyate yataḥ śrutyā kathaṃ syāddehakaḥ pumān||35||
- sarvamall
- puruṣaPurusha
- evaindeed
- itithus
- sūktein the hymn
- puruṣasaṃjñitenamed as Purusha (puruṣa:Purusha | saṃjñite:named as)
- apialso
- ucyateis said
- yataḥbecause
- śrutyāby the Shruti
- kathamhow
- syātcan be
- dehakaḥbody
- pumānman
asaṅgaḥ puruṣaḥ prokto bṛhadāraṇyake'pi ca|
anantamalasaṃsṛṣṭaḥ kathaṃ syāddehakaḥ pumān||36||
anantamalasaṃsṛṣṭaḥ kathaṃ syāddehakaḥ pumān||36||
- asaṅgaḥunattached
- puruṣaḥPurusha
- proktaḥis said
- bṛhadāraṇyakein Brihadaranyaka (bṛhat:great | āraṇyaka:forest text)
- apialso
- caand
- anantamalasaṃsṛṣṭaḥendowed with endless impurities (ananta:endless | mala:impurities | saṃsṛṣṭaḥ:endowed with)
- kathaṃhow
- syātcan be
- dehakaḥbody
- pumānPurusha
tatraiva ca samākhyātaḥ svayaṃjyotirhi pūruṣaḥ|
jaḍaḥ paraprakāśyo'yaṃ kathaṃ syāddehakaḥ pumān||37||
jaḍaḥ paraprakāśyo'yaṃ kathaṃ syāddehakaḥ pumān||37||
- tatraivathere itself (tatra:there | eva:itself)
- caand
- samākhyātaḥclearly stated
- svayaṃjyotiḥself-illumined (svayam:self | jyotiḥ:light)
- hiindeed
- pūruṣaḥPurusha
- jaḍaḥinert
- paraprakāśyaḥillumined by another (para:another | prakāśyaḥ:illumined)
- ayamthis
- kathamhow
- syātcan be
- dehakaḥbody
- pumānPurusha
prokto'pi karmakāṇḍena hyātmā dehādvilakṣaṇaḥ|
nityaśca tatphalaṃ bhuṅkte dehapātādanantaram||38||
nityaśca tatphalaṃ bhuṅkte dehapātādanantaram||38||
- proktaḥdeclared
- apialso
- karmakāṇḍenaby the Karma-kanda (karma:action | kāṇḍena:by the section)
- hiindeed
- ātmāthe self
- dehātfrom the body
- vilakṣaṇaḥdifferent
- nityaḥeternal
- caand
- tatthat
- phalamfruit
- bhuṅkteenjoys
- dehapātātafter the fall of the body (deha:body | pātāt:after the fall)
- anantaramthereafter
liṅgaṃ cānekasaṃyuktaṃ calaṃ dṛśyaṃ vikāri ca|
avyāpakamasadrūpaṃ tatkathaṃ syātpumānayam||39||
avyāpakamasadrūpaṃ tatkathaṃ syātpumānayam||39||
- liṅgaṃsubtle body
- caand
- anekasaṃyuktaṃconsisting of many parts (aneka:many | saṃyuktaṃ:joined)
- calaṃunstable
- dṛśyaṃobject of perception
- vikārichangeable
- caand
- avyāpakaṃlimited
- asadrūpaṃnon-existent by nature (asat:non-existent | rūpaṃ:form)
- tatthat
- kathaṃhow
- syātcan be
- pumānPurusha
- ayamthis
evaṃ dehadvayādanya ātmā puruṣa īśvaraḥ|
sarvātmā sarvarūpaśca sarvātīto'hamavyayaḥ||40||
sarvātmā sarvarūpaśca sarvātīto'hamavyayaḥ||40||
- evamthus
- dehadvayātfrom the two bodies (deha:body | dvayāt:from the two)
- anyadifferent
- ātmāself
- puruṣaPurusha
- īśvaraḥLord
- sarvātmāself of all (sarva:all | ātmā:self)
- sarvarūpaḥin every form (sarva:all | rūpaḥ:form)
- caand
- sarvātītaḥtranscends all (sarva:all | atītaḥ:transcends)
- ahamI
- avyayaḥimmutable
ityātmadehabhānena prapañcasyaiva satyatā|
yathoktā tarkaśāstreṇa tataḥ kiṃ puruṣārthatā||41||
yathoktā tarkaśāstreṇa tataḥ kiṃ puruṣārthatā||41||
- itithus
- ātmadehabhānenaby the distinction of self and body (ātma:self | deha:body | bhānena:by the distinction)
- prapañcasyaof the phenomenal world
- evaindeed
- satyatāreality
- yathoktāas stated
- tarkaśāstreṇaby the science of logic (tarka:logic | śāstreṇa:by the science)
- tataḥthereafter
- kiṃwhat
- puruṣārthatāend of human life (puruṣa:human | arthatā:end)
ityātmadehabhedena dehātmatvaṃ nivāritam|
idānīṃ dehabhedasya hyasattvaṃ sphuṭamucyate||42||
idānīṃ dehabhedasya hyasattvaṃ sphuṭamucyate||42||
- itithus
- ātmadehabhedenaby the distinction of self and body (ātma:self | deha:body | bhedena:by the distinction)
- dehātmatvaṃidentity of body and self (deha:body | ātmatvaṃ:identity with self)
- nivāritamhas been denounced
- idānīṃnow
- dehabhedasyaof the difference of the body (deha:body | bhedasya:of the difference)
- hiindeed
- asattvaṃunreality
- sphuṭamclearly
- ucyateis stated
caitanyasyaikarūpatvādbhedo yukto na karhicit|
jīvatvaṃ ca mṛṣā jñeyaṃ rajjvāṃ sarpagraho yathā||43||
jīvatvaṃ ca mṛṣā jñeyaṃ rajjvāṃ sarpagraho yathā||43||
- caitanyasyaof consciousness
- ekarūpatvātdue to oneness (eka:one | rūpatvāt:due to form)
- bhedaḥdivision
- yuktaḥadmissible
- nanot
- karhicitat any time
- jīvatvamindividuality of the Jiva
- caand
- mṛṣāfalse
- jñeyammust be known
- rajjvāmin the rope
- sarpagrahaḥdelusion of a snake (sarpa:snake | grahaḥ:delusion)
- yathālike
rajjvajñānātkṣaṇenaiva yadvadrajjurhi sarpiṇī|
bhāti tadvaccitiḥ sākṣādviśvākāreṇa kevalā||44||
bhāti tadvaccitiḥ sākṣādviśvākāreṇa kevalā||44||
- rajjvajñānātfrom ignorance of the rope (rajju:rope | ajñānāt:from ignorance)
- kṣaṇenaivain an instant (kṣaṇena:in an instant | eva:indeed)
- yadvatjust as
- rajjuḥrope
- hiindeed
- sarpiṇīas a snake
- bhātiappears
- tadvatso also
- citiḥConsciousness
- sākṣātdirectly
- viśvākāreṇain the form of the universe (viśva:universe | ākāreṇa:in the form of)
- kevalāpure
upādānaṃ prapañcasya brahmaṇo'nyanna vidyate|
tasmātsarvaprapañco'yaṃ brahmaivāsti na cetarat||45||
tasmātsarvaprapañco'yaṃ brahmaivāsti na cetarat||45||
- upādānammaterial cause
- prapañcasyaof the universe
- brahmaṇaḥof Brahman
- anyatother
- nanot
- vidyateexists
- tasmāthence
- sarvaprapañcaḥwhole universe (sarva:all | prapañcaḥ:universe)
- ayamthis
- brahmaBrahman
- evaindeed
- astiis
- nanot
- caand
- itaratanything else
vyāpyavyāpakatā mithyā sarvamātmeti śāsanāt|
iti jñāte pare tattve bhedasyāvasaraḥ kutaḥ||46||
iti jñāte pare tattve bhedasyāvasaraḥ kutaḥ||46||
- vyāpyavyāpakatāpervaded-pervading nature (vyāpya:pervaded | vyāpakatā:pervading nature)
- mithyāillusory
- sarvamall
- ātmāself
- itithus
- śāsanātfrom the declaration
- jñātebeing realized
- paresupreme
- tattvetruth
- bhedasyaof distinction
- avasaraḥroom
- kutaḥwhere
śrutyā nivāritaṃ nūnaṃ nānātvaṃ svamukhena hi|
kathaṃ bhāso bhavedanyaḥ sthite cādvayakāraṇe||47||
kathaṃ bhāso bhavedanyaḥ sthite cādvayakāraṇe||47||
- śrutyāby the scripture
- nivāritaṃdenied
- nūnaṃcertainly
- nānātvaṃmanifoldness
- svamukhenaby its own words (sva:own | mukhena:by words)
- hiindeed
- kathaṃhow
- bhāsaḥappearance
- bhavetcould be
- anyaḥdifferent
- sthitebeing established
- caand
- advayakāraṇein the non-dual cause (advaya:non-dual | kāraṇe:in the cause)
doṣo'pi vihitaḥ śrutyā mṛtyormṛtyuṃ sa gacchati|
iha paśyati nānātvaṃ māyayā vañcito naraḥ||48||
iha paśyati nānātvaṃ māyayā vañcito naraḥ||48||
- doṣaḥfault
- apialso
- vihitaḥordained
- śrutyāby the Shruti
- mṛtyoḥfrom death
- mṛtyumto death
- saḥhe
- gacchatigoes
- ihahere
- paśyatisees
- nānātvamvariety
- māyayāby Maya
- vañcitaḥdeceived
- naraḥperson
brahmaṇaḥ sarvabhūtāni jāyante paramātmanaḥ|
tasmādetāni brahmaiva bhavantītyavadhārayet||49||
tasmādetāni brahmaiva bhavantītyavadhārayet||49||
- brahmaṇaḥof Brahman
- sarvabhūtāniall beings (sarva:all | bhūtāni:beings)
- jāyanteare born
- paramātmanaḥof the supreme Atman (parama:supreme | ātmanaḥ:of Atman)
- tasmāttherefore
- etānithese
- brahmaBrahman
- evaindeed
- bhavantibecome
- itithus
- avadhārayetshould understand
brahmaiva sarvanāmāni rūpāṇi vividhāni ca|
karmāṇyapi samagrāṇi bibhartīti śrutirjagau||50||
karmāṇyapi samagrāṇi bibhartīti śrutirjagau||50||
- brahmaBrahman
- evaalone
- sarvanāmāniall names (sarva:all | nāmāni:names)
- rūpāṇiforms
- vividhānivarious
- caand
- karmāṇiactions
- apialso
- samagrāṇiall
- bibhartisupports
- itithus
- śrutiḥthe Shruti
- jagaudeclared
suvarṇājjāyamānasya suvarṇatvaṃ ca śāśvatam|
brahmaṇo jāyamānasya brahmatvaṃ ca tathā bhavet||51||
brahmaṇo jāyamānasya brahmatvaṃ ca tathā bhavet||51||
- suvarṇātfrom gold
- jāyamānasyaof the one being born
- suvarṇatvaṃnature of gold (suvarṇa:gold | tvaṃ:nature)
- caand
- śāśvatameternal
- brahmaṇaḥof Brahman
- jāyamānasyaof the one being born
- brahmatvaṃnature of Brahman (brahma:Brahman | tvaṃ:nature)
- caand
- tathāso also
- bhavetwould be
svalpamapyantaraṃ kṛtvā jīvātmaparamātmanoḥ|
yo'vatiṣṭhati mūḍhātmā bhayaṃ tasyābhibhāṣitam||52||
yo'vatiṣṭhati mūḍhātmā bhayaṃ tasyābhibhāṣitam||52||
- svalpamslight
- apieven
- antaraṃdistinction
- kṛtvāhaving made
- jīvātmaparamātmanoḥbetween Jivatman and Paramatman (jīvātma:individual soul | paramātmanoḥ:of the Supreme Soul)
- yaḥwho
- avatiṣṭhatirests
- mūḍhātmāignorant one (mūḍha:ignorant | ātmā:self)
- bhayamfear
- tasyahis
- abhibhāṣitamis attributed
yatrājñānādbhaveddvaitamitarastatra paśyati|
ātmatvena yadā sarvaṃ netarastatra cāṇvapi||53||
ātmatvena yadā sarvaṃ netarastatra cāṇvapi||53||
- yatrawhere
- ajñānātfrom ignorance
- bhavetarises
- dvaitamduality
- itaraḥanother
- tatrathere
- paśyatisees
- ātmatvenaas the Self (ātma:Self | tvena:as)
- yadāwhen
- sarvamall
- nanot
- itaraḥanother
- tatrathere
- caand
- aṇueven a little
- apieven
yasminsarvāṇi bhūtāni hyātmatvena vijānataḥ|
na vai tasya bhavenmoho na ca śoko'dvitīyataḥ||54||
na vai tasya bhavenmoho na ca śoko'dvitīyataḥ||54||
- yasminin which
- sarvāṇiall
- bhūtānibeings
- hiindeed
- ātmatvenaas identified with the Atman (ātma:Atman | tvena:as identified with)
- vijānataḥof one who realizes
- nanot
- vaiindeed
- tasyaof him
- bhavetarises
- mohaḥdelusion
- nanot
- caand
- śokaḥsorrow
- advitīyataḥdue to absence of duality (a:absence | dvitīya:duality | taḥ:due to)
ayamātmā hi brahmaiva sarvātmakatayā sthitaḥ|
iti nirdhāritaṃ śrutyā bṛhadāraṇyasaṃsthayā||55||
iti nirdhāritaṃ śrutyā bṛhadāraṇyasaṃsthayā||55||
- ayamthis
- ātmāself
- hiindeed
- brahmaBrahman
- evaonly
- sarvātmakatayāas the self of all (sarva:all | ātmakatayā:as the self)
- sthitaḥestablished
- itithus
- nirdhāritamdeclared
- śrutyāby the Shruti
- bṛhadāraṇyasaṃsthayāby the Brihadaranyaka (bṛhat:great | āraṇya:forest | saṃsthayā:by the text)
anubhūto'pyayaṃ loko vyavahārakṣamo'pi san|
asadrūpo yathā svapna uttarakṣaṇabādhataḥ||56||
asadrūpo yathā svapna uttarakṣaṇabādhataḥ||56||
- anubhūtaḥexperienced
- apieven
- ayamthis
- lokaḥworld
- vyavahārakṣamaḥfit for practical purposes (vyavahāra:practical purposes | kṣamaḥ:fit)
- apieven
- sanbeing
- asadrūpaḥof non-existence nature (asat:non-existence | rūpaḥ:nature)
- yathālike
- svapnaḥdream
- uttarakṣaṇabādhataḥcontradicted the next moment (uttara:next | kṣaṇa:moment | bādhataḥ:contradicted)
svapno jāgaraṇe'līkaḥ svapne'pi na hi jāgaraḥ|
dvayameva laye nāsti layo'pi hyubhayorna ca||57||
dvayameva laye nāsti layo'pi hyubhayorna ca||57||
- svapnaḥdream
- jāgaraṇein waking
- alīkaḥunreal
- svapnein dream
- apialso
- nanot
- hiindeed
- jāgaraḥwaking
- dvayamboth
- evaonly
- layein deep sleep
- nāstiis not
- layaḥdeep sleep
- apialso
- hiindeed
- ubhayoḥin both
- nanot
- caand
trayamevaṃ bhavenmithyā guṇatrayavinirmitam|
asya draṣṭā guṇātīto nityo hyekaścidātmakaḥ||58||
asya draṣṭā guṇātīto nityo hyekaścidātmakaḥ||58||
- trayamthree
- evamthus
- bhavetbecomes
- mithyāunreal
- guṇatrayavinirmitamcreated by three Gunas (guṇa:quality | traya:three | vinirmitam:created by)
- asyaof this
- draṣṭāwitness
- guṇātītaḥbeyond all Gunas (guṇa:quality | atītaḥ:beyond)
- nityaḥeternal
- hiindeed
- ekaḥone
- citconsciousness
- ātmakaḥnature
yadvanmṛdi ghaṭabhrāntiṃ śuktau vā rajatasthitim|
tadvadbrahmaṇi jīvatvaṃ bhrāntyā paśyati na svataḥ||59||
tadvadbrahmaṇi jīvatvaṃ bhrāntyā paśyati na svataḥ||59||
- yadvatjust as
- mṛdiin earth
- ghaṭabhrāntiṃillusion of a jar (ghaṭa:jar | bhrāntiṃ:illusion)
- śuktauin nacre
- vāor
- rajatasthitimexistence of silver (rajata:silver | sthitim:existence)
- tadvatso
- brahmaṇiin Brahman
- jīvatvaṃindividual existence
- bhrāntyāby illusion
- paśyatisees
- nanot
- svataḥby oneself
yathā mṛdi ghaṭo nāma kanake kuṇḍalābhidhā|
śuktau hi rajatakhyātirjīvaśabdastathā pare||60||
śuktau hi rajatakhyātirjīvaśabdastathā pare||60||
- yathājust as
- mṛdiin clay
- ghaṭaḥpot
- nāmanamed
- kanakein gold
- kuṇḍalaear-ring
- ābhidhācalled
- śuktauin nacre
- hiindeed
- rajatakhyātiḥappearance of silver (rajata:silver | khyātiḥ:appearance)
- jīvaśabdaḥword Jiva (jīva:Jiva | śabdaḥ:word)
- tathāso
- parein the supreme
yathaiva vyomni nīlatvaṃ yathā nīraṃ marusthale|
puruṣatvaṃ yathā sthāṇau tadvadviśvaṃ cidātmani||61||
puruṣatvaṃ yathā sthāṇau tadvadviśvaṃ cidātmani||61||
- yathājust as
- evaindeed
- vyomniin the sky
- nīlatvaṃblueness
- yathājust as
- nīraṃwater
- marusthalein the desert
- puruṣatvaṃhuman figure
- yathājust as
- sthāṇauin a post
- tadvatso is
- viśvaṃthe universe
- cidātmaniin the Atman (cit:consciousness | ātmani:in the self)
yathaiva śūnye vetālo gandharvāṇāṃ puraṃ yathā|
yathākāśe dvicandratvaṃ tadvatsatye jagatsthitiḥ||62||
yathākāśe dvicandratvaṃ tadvatsatye jagatsthitiḥ||62||
- yathājust as
- evaindeed
- śūnyein the empty place
- vetālaḥghost
- gandharvāṇāmof the Gandharvas
- puraṃcity
- yathājust as
- yathājust as
- ākāśein the sky
- dvicandratvaṃappearance of a second moon (dvi:two | candra:moon | tvaṃ:state of being)
- tadvatso is
- satyein the truth
- jagatuniverse
- sthitiḥexistence
yathā taraṅgakallolairjalameva sphuratyalam|
pātrarūpeṇa tāmraṃ hi brahmāṇḍaughaistathātmatā||63||
pātrarūpeṇa tāmraṃ hi brahmāṇḍaughaistathātmatā||63||
- yathājust as
- taraṅgakallolaiḥby ripples and waves (taraṅga:ripples | kallolaiḥ:by waves)
- jalamwater
- evaindeed
- sphuratiappears
- alamabundantly
- pātrarūpeṇain the form of vessel (pātra:vessel | rūpeṇa:in the form of)
- tāmramcopper
- hiindeed
- brahmāṇḍaughaiḥby the multitude of universes (brahmāṇḍa:universe | aughaiḥ:by the multitude of)
- tathāso
- ātmatāthe nature of Atman
ghaṭanāmnā yathā pṛthvī paṭanāmnā hi tantavaḥ|
jagannāmnā cidābhāti jñeyaṃ tattadabhāvataḥ||64||
jagannāmnā cidābhāti jñeyaṃ tattadabhāvataḥ||64||
- ghaṭanāmnāunder the name of jar (ghaṭa:jar | nāmnā:under the name)
- yathājust as
- pṛthvīearth
- paṭanāmnāunder the name of cloth (paṭa:cloth | nāmnā:under the name)
- hiindeed
- tantavaḥthreads
- jagannāmnāunder the name of universe (jagat:universe | nāmnā:under the name)
- citconsciousness
- ābhātiappears
- jñeyamto be known
- tattadabhāvataḥby negating the names (tat:that | tad:those | abhāvataḥ:by negating)
sarvo'pi vyavahārastu brahmaṇā kriyate janaiḥ|
ajñānānna vijānanti mṛdeva hi ghaṭādikam||65||
ajñānānna vijānanti mṛdeva hi ghaṭādikam||65||
- sarvaḥall
- apialso
- vyavahāraḥactions
- tubut
- brahmaṇāby Brahman
- kriyateis performed
- janaiḥby people
- ajñānātdue to ignorance
- nanot
- vijānantithey know
- mṛdāby clay
- ivalike
- hiindeed
- ghaṭādikamjars and other things (ghaṭa:jar | ādikam:and other things)
kāryakāraṇatā nityamāste ghaṭamṛdoryathā|
tathaiva śrutiyuktibhyāṃ prapañcabrahmaṇoriha||66||
tathaiva śrutiyuktibhyāṃ prapañcabrahmaṇoriha||66||
- kāryakāraṇatārelation of cause and effect (kārya:effect | kāraṇa:cause | tā:ness)
- nityameternally
- āsteexists
- ghaṭamṛdoḥbetween jar and clay (ghaṭa:jar | mṛd:clay | oḥ:between)
- yathājust as
- tathaivaso also (tathā:so | eva:also)
- śrutiyuktibhyāmby scriptures and reasoning (śruti:scriptures | yukti:reasoning | bhyām:by)
- prapañcabrahmaṇoḥbetween world and Brahman (prapañca:world | brahmaṇa:Brahman | oḥ:between)
- ihahere
gṛhyamāṇe ghaṭe yadvanmṛttikā bhāti vai balāt|
vīkṣyamāṇe prapañce'pi brahmaivābhāti bhāsuram||67||
vīkṣyamāṇe prapañce'pi brahmaivābhāti bhāsuram||67||
- gṛhyamāṇebeing perceived
- ghaṭein the jar
- yadvatjust as
- mṛttikāclay
- bhātiappears
- vaiindeed
- balātforcefully
- vīkṣyamāṇebeing observed
- prapañce'piin the world also (prapañce:in the world | api:also)
- brahmaBrahman
- evaonly
- ābhātishines
- bhāsurambrilliantly
sadaivātmā viśuddho'pi hyaśuddho bhāti vai sadā|
yathaiva dvividhā rajjurjñānino'jñānino'niśam||68||
yathaiva dvividhā rajjurjñānino'jñānino'niśam||68||
- sadaivaalways
- ātmāself
- viśuddhaḥpure
- apieven though
- hiindeed
- aśuddhaḥimpure
- bhātiappears
- vaicertainly
- sadāalways
- yathājust as
- evaindeed
- dvividhātwofold
- rajjuḥrope
- jñāninaḥto the wise
- ajñāninaḥto the ignorant
- aniśamalways
yathaiva mṛnmayaḥ kumbhastadvaddeho'pi cinmayaḥ|
ātmānātmavibhāgo'yaṃ mudhaiva kriyate budhaiḥ||69||
ātmānātmavibhāgo'yaṃ mudhaiva kriyate budhaiḥ||69||
- yathājust as
- evaindeed
- mṛnmayaḥmade of clay (mṛt:clay | mayaḥ:made of)
- kumbhaḥjar
- tadvatso also
- dehaḥbody
- apialso
- cinmayaḥmade of consciousness (cit:consciousness | mayaḥ:made of)
- ātmāSelf
- anātmanon-Self
- vibhāgaḥdivision
- ayamthis
- mudhāto no purpose
- evaindeed
- kriyateis made
- budhaiḥby the ignorant
sarpatvena yathā rajjū rajatatvena śuktikā|
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā||70||
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā||70||
- sarpatvenaas a snake (sarpa:snake | tvena:as)
- yathājust as
- rajjūrope
- rajatatvenaas silver (rajata:silver | tvena:as)
- śuktikānacre
- vinirṇītādetermined
- vimūḍhenaby an ignorant person
- dehatvenaas the body (deha:body | tvena:as)
- tathāso
- ātmatāself
ghaṭatvena yathā pṛthvī paṭatvenaiva tantavaḥ|
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā||71||
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā||71||
- ghaṭatvenaas a jar (ghaṭa:jar | tvena:as)
- yathājust as
- pṛthvīearth
- paṭatvenaivaas a cloth indeed (paṭa:cloth | tvena:as | eva:indeed)
- tantavaḥthreads
- vinirṇītāare thought of
- vimūḍhenaby the deluded
- dehatvenaas the body (deha:body | tvena:as)
- tathāso
- ātmatāselfhood
kanakaṃ kuṇḍalatvena taraṅgatvena vai jalam|
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā||72||
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā||72||
- kanakaṃgold
- kuṇḍalatvenaas an ear-ring (kuṇḍala:ear-ring | tvena:as)
- taraṅgatvenaas waves (taraṅga:waves | tvena:as)
- vaiindeed
- jalamwater
- vinirṇītādetermined
- vimūḍhenaby the deluded
- dehatvenaas the body (deha:body | tvena:as)
- tathāso
- ātmatāselfhood
puruṣatvena vai sthāṇurjalatvena marīcikā|
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā||73||
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā||73||
- puruṣatvenaas a human (puruṣa:human | tvena:as)
- vaiindeed
- sthāṇuḥtree stump
- jalatvenaas water (jala:water | tvena:as)
- marīcikāmirage
- vinirṇītādetermined
- vimūḍhenaby the deluded
- dehatvenaas the body (deha:body | tvena:as)
- tathāso
- ātmatāselfhood
gṛhatvenaiva kāṣṭhāni khaṅgatvenaiva lohatā|
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā||74||
vinirṇītā vimūḍhena dehatvena tathātmatā||74||
- gṛhatvenaivaas a house (gṛha:house | tvena:as | eva:indeed)
- kāṣṭhānipieces of wood
- khaṅgatvenaivaas a sword (khaṅga:sword | tvena:as | eva:indeed)
- lohatāiron
- vinirṇītādetermined
- vimūḍhenaby the deluded
- dehatvenaas the body (deha:body | tvena:as)
- tathāso
- ātmatāselfhood
yathā vṛkṣaviparyāso jalādbhavati kasyacit|
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||75||
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||75||
- yathājust as
- vṛkṣaviparyāsaḥillusion of a tree (vṛkṣa:tree | viparyāsaḥ:illusion)
- jalātfrom water
- bhavatibecomes
- kasyacitof someone
- tadvatso does
- ātmaniin Atman
- dehatvaṃas the body
- paśyatisees
- ajñānayogataḥdue to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
potena gacchataḥ puṃsaḥ sarvaṃ bhātīva cañcalam|
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||76||
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||76||
- potenaby a boat
- gacchataḥgoing
- puṃsaḥof a person
- sarvaṃeverything
- bhātiappears
- ivaas if
- cañcalammoving
- tadvatsimilarly
- ātmaniin the self
- dehatvaṃembodiment
- paśyatisees
- ajñānayogataḥdue to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
pītatvaṃ hi yathā śubhre doṣādbhavati kasyacit|
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||77||
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||77||
- pītatvaṃyellowness
- hiindeed
- yathājust as
- śubhrein white
- doṣātdue to defect
- bhavatibecomes
- kasyacitto someone
- tadvatso does
- ātmaniin the self
- dehatvaṃembodiment
- paśyatisees
- ajñānayogataḥdue to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
cakṣurbhyāṃ bhramaśīlābhyāṃ sarvaṃ bhāti bhramātmakam|
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||78||
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||78||
- cakṣurbhyāmby the eyes
- bhramaśīlābhyāmby the deluded ones (bhrama:delusion | śīlābhyām:by the ones with nature)
- sarvaṃeverything
- bhātiappears
- bhramātmakamof delusory nature (bhrama:delusion | ātmakam:nature)
- tadvatsimilarly
- ātmaniin the self
- dehatvaṃembodiment
- paśyatisees
- ajñānayogataḥdue to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
alātaṃ bhramaṇenaiva vartulaṃ bhāti sūryavat|
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||79||
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||79||
- alātamfirebrand
- bhramaṇenathrough rotation
- evaindeed
- vartulamcircular
- bhātiappears
- sūryavatlike the sun (sūrya:sun | vat:like)
- tadvatso does (tad:that | vat:like)
- ātmaniin the self
- dehatvamembodiment
- paśyatisees
- ajñānayogataḥdue to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
mahattve sarvavastūnāmaṇutvaṃ hyatidūrataḥ|
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||80||
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||80||
- mahattvein greatness
- sarvavastūnāmof all things (sarva:all | vastūnām:of things)
- aṇutvaṃsmallness
- hiindeed
- atidūrataḥfrom great distance (ati:great | dūrataḥ:from distance)
- tadvatsimilarly
- ātmaniin the self
- dehatvaṃembodiment
- paśyatisees
- ajñānayogataḥdue to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
sūkṣmatve sarvavastūnāṃ sthūlatvaṃ copanetrataḥ|
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||81||
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||81||
- sūkṣmatvein subtlety
- sarvavastūnāṃof all objects (sarva:all | vastūnāṃ:of objects)
- sthūlatvaṃlargeness
- caand
- upanetrataḥthrough lenses
- tadvatsimilarly
- ātmaniin the self
- dehatvaṃembodiment
- paśyatisees
- ajñānayogataḥdue to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
kācabhūmau jalatvaṃ vā jalabhūmau hi kācatā|
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||82||
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||82||
- kācabhūmauon glass surface (kāca:glass | bhūmau:on the surface)
- jalatvaṃwateriness (jala:water | tvaṃ:ness)
- vāor
- jalabhūmauon water surface (jala:water | bhūmau:on the surface)
- hiindeed
- kācatāglassiness (kāca:glass | tā:ness)
- tadvatsimilarly
- ātmaniin the self
- dehatvaṃembodiment (deha:body | tvaṃ:ness)
- paśyatisees
- ajñānayogataḥdue to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
yadvadagnau maṇitvaṃ hi maṇau vā vahnitā pumān|
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||83||
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||83||
- yadvatjust as
- agnauin fire
- maṇitvaṃjewel-like quality
- hiindeed
- maṇauin a jewel
- vāor
- vahnitāfire-like quality
- pumāna person
- tadvatso
- ātmaniin the self
- dehatvaṃbody-like quality
- paśyatisees
- ajñānayogataḥdue to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
abhreṣu satsu dhāvatsu dhāvanniva yathā śaśī|
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||84||
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||84||
- abhreṣuin the clouds
- satsuexisting
- dhāvatsumoving
- dhāvannivaas if moving
- yathājust as
- śaśīmoon
- tadvatsimilarly
- ātmaniin the self
- dehatvaṃembodiment
- paśyatisees
- ajñānayogataḥdue to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
yathaiva digviparyāso mohādbhavati kasyacit|
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||85||
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||85||
- yathājust as
- evaindeed
- digviparyāsaḥconfusion of directions (dik:direction | viparyāsaḥ:confusion)
- mohātfrom confusion
- bhavatioccurs
- kasyacitto someone
- tadvatso does
- ātmaniin the self
- dehatvaṃembodiment
- paśyatisees
- ajñānayogataḥdue to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
yathā śaśī jale bhāti cañcalatvena kasyacit|
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||86||
tadvadātmani dehatvaṃ paśyatyajñānayogataḥ||86||
- yathājust as
- śaśīmoon
- jalein water
- bhātiappears
- cañcalatvenaas unsteady (cañcala:unsteady | tvena:as)
- kasyacitto someone
- tadvatso does
- ātmaniin the self
- dehatvaṃembodiment (deha:body | tvaṃ:ness)
- paśyatisees
- ajñānayogataḥdue to ignorance (ajñāna:ignorance | yogataḥ:due to)
evamātmani najñāte dehādhyāso hi jāyate|
sa evātmā parijñāto līyate ca parātmani||87||
sa evātmā parijñāto līyate ca parātmani||87||
- evamthus
- ātmaniin the self
- najñātenot known
- dehādhyāsaḥdelusion of the body (deha:body | adhyāsaḥ:delusion)
- hiindeed
- jāyatearises
- saḥhe
- evaindeed
- ātmāself
- parijñātaḥrealized
- līyatedisappears
- caand
- parātmaniin the supreme self (para:supreme | ātmani:in the self)
sarvamātmatayā jñātaṃ jagatsthāvarajaṅgamam|
abhāvātsarvabhāvānāṃ dehānāṃ cātmatā kutaḥ||88||
abhāvātsarvabhāvānāṃ dehānāṃ cātmatā kutaḥ||88||
- sarvamall
- ātmatayāas the Self (ātma:Self | tayā:as)
- jñātamknown
- jagatuniverse
- sthāvarajaṅgamammovable and immovable (sthāvara:immovable | jaṅgamam:movable)
- abhāvātdue to non-existence
- sarvabhāvānāmof all entities (sarva:all | bhāvānām:of entities)
- dehānāmof bodies
- caand
- ātmatāidentity with Self
- kutaḥwhere
ātmānaṃ satataṃ jānankālaṃ naya mahāmate|
prārabdhamakhilaṃ bhuñjannodvegaṃ kartumarhasi||89||
prārabdhamakhilaṃ bhuñjannodvegaṃ kartumarhasi||89||
- ātmānamthe self
- satataṃalways
- jānanknowing
- kālaṃtime
- nayalead
- mahāmateO great-minded one (mahā:great | mate:minded one)
- prārabdhamPrarabdha (destiny)
- akhilaṃall
- bhuñjanexperiencing
- udvegaṃdistress
- kartumto do
- arhasiyou should
utpanne'pyātmavijñāne prārabdhaṃ naiva muñcati|
iti yacchrūyate śāstrāttannirākriyate'dhunā||90||
iti yacchrūyate śāstrāttannirākriyate'dhunā||90||
- utpannearisen
- apieven
- ātmavijñānein the knowledge of Self (ātma:Self | vijñāne:in the knowledge)
- prārabdhaṃdestiny
- naivanot at all
- muñcatireleases
- itithus
- yatwhich
- śrūyateis heard
- śāstrātfrom scripture
- tatthat
- nirākriyateis refuted
- adhunānow
tattvajñānodayādūrdhvaṃ prārabdhaṃ naiva vidyate|
dehādīnāmasatyatvādyathā svapnaḥ prabodhataḥ||91||
dehādīnāmasatyatvādyathā svapnaḥ prabodhataḥ||91||
- tattvajñānodayātfrom the rise of true knowledge (tattva:truth | jñāna:knowledge | udayāt:from the rise)
- ūrdhvaṃafter
- prārabdhaṃprarabdha karma
- naivaindeed not
- vidyateexists
- dehādīnāmof the body and others (deha:body | ādīnām:and others)
- asatyatvātdue to non-existence (asatya:non-existence | tvāt:due to)
- yathājust as
- svapnaḥdream
- prabodhataḥupon waking
karma janmāntarakṛtaṃ prārabdhamiti kīrtitam|
tattu janmāntarābhāvātpuṃso naivāsti karhicit||92||
tattu janmāntarābhāvātpuṃso naivāsti karhicit||92||
- karmaaction
- janmāntarakṛtamdone in another life (janma:birth | antara:another | kṛtam:done)
- prārabdhamPrarabdha karma
- itithus
- kīrtitamis known
- tatthat
- tubut
- janmāntarābhāvātdue to absence of rebirth (janma:birth | antara:another | abhāvāt:due to absence)
- puṃsaḥfor a man
- nanot
- evaindeed
- astiis
- karhicitever
svapnadeho yathādhyastastathaivāyaṃ hi dehakaḥ||
adhyastasya kuto janma janmābhāve sthitiḥ kutaḥ||93||
adhyastasya kuto janma janmābhāve sthitiḥ kutaḥ||93||
- svapnadehaḥdream body (svapna:dream | dehaḥ:body)
- yathājust as
- adhyastaḥsuperimposed
- tathāso
- evaindeed
- ayaṃthis
- hicertainly
- dehakaḥbody
- adhyastasyaof the superimposed
- kutaḥwhere
- janmabirth
- janmābhāvein the absence of birth (janma:birth | abhāve:in the absence)
- sthitiḥexistence
- kutaḥwhere
upādānaṃ prapañcasya mṛdbhāṇḍasyeva kathyate|
ajñānaṃ caiva vedāntaistasminnaṣṭe kva viśvatā||94||
ajñānaṃ caiva vedāntaistasminnaṣṭe kva viśvatā||94||
- upādānaṃmaterial cause
- prapañcasyaof the phenomenal world
- mṛdbhāṇḍasyaof the earthen pot (mṛd:earth | bhāṇḍasya:of the pot)
- ivalike
- kathyateis declared
- ajñānaṃignorance
- caand
- evaindeed
- vedāntaiḥby the Vedanta texts
- tasminin that
- naṣṭebeing destroyed
- kvawhere
- viśvatāuniverse
yathā rajjuṃ parityajya sarpa gṛhṇāti vai bhramāt|
tadvatsatyamavijñāya jagatpaśyati mūḍhadhīḥ||95||
tadvatsatyamavijñāya jagatpaśyati mūḍhadhīḥ||95||
- yathājust as
- rajjuṃrope
- parityajyaleaving aside
- sarpasnake
- gṛhṇātiperceives
- vaiindeed
- bhramātout of confusion
- tadvatso does
- satyamreality
- avijñāyawithout knowing
- jagatworld
- paśyatisees
- mūḍhadhīḥignorant person (mūḍha:ignorant | dhīḥ:mind)
rajjurūpe parijñāte sarpabhrāntirna tiṣṭhati|
adhiṣṭhāne tathā jñāte prapañcaḥ śūnyatāṃ vrajet||96||
adhiṣṭhāne tathā jñāte prapañcaḥ śūnyatāṃ vrajet||96||
- rajjurope
- rūpenature
- parijñātebeing known
- sarpabhrāntiḥillusion of snake (sarpa:snake | bhrāntiḥ:illusion)
- nanot
- tiṣṭhatipersists
- adhiṣṭhānesubstratum
- tathāso
- jñātebeing known
- prapañcaḥphenomenal world
- śūnyatāṃemptiness
- vrajetdisappears
dehasyāpi prapañcatvātprārabdhāvasthitiḥ kutaḥ|
ajñānijanabodhārthaṃ prārabdhaṃ vakti vai śrutiḥ||97||
ajñānijanabodhārthaṃ prārabdhaṃ vakti vai śrutiḥ||97||
- dehasyaof the body
- apialso
- prapañcatvātdue to being phenomenal (prapañca:phenomenal world | tvāt:due to being)
- prārabdhakarma in effect
- avasthitiḥexistence
- kutaḥhow
- ajñānijanabodhārthamfor understanding the ignorant (ajñāni:ignorant people | jana:people | bodha:understanding | artham:for the purpose of)
- prārabdhamkarma in effect
- vaktispeaks
- vaiindeed
- śrutiḥthe scripture
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare|
bahutvaṃ tanniṣedhārthaṃ śrutyā gītaṃ ca vai sphuṭam||98||
bahutvaṃ tanniṣedhārthaṃ śrutyā gītaṃ ca vai sphuṭam||98||
- kṣīyanteperish
- caand
- asyahis
- karmāṇiactions
- tasminin that
- dṛṣṭerealized
- parāvarehigher and lower (para:higher | avare:lower)
- bahutvaṃplurality
- tanniṣedhārthaṃto negate that (tat:that | niṣedha:negate | arthaṃ:for the purpose)
- śrutyāby the Shruti
- gītaṃsung
- caand
- vaiindeed
- sphuṭamclearly
ucyate'jñairbalāccaitattadānarthadvayāgamaḥ|
vedāntamatahānaṃ ca yato jñānamiti śrutiḥ||99||
vedāntamatahānaṃ ca yato jñānamiti śrutiḥ||99||
- ucyateis said
- ajñaiḥby the ignorant
- balātby force
- caand
- etatthis
- tadāthen
- anarthadvayāgamaḥarrival of two absurdities (anartha:absurdity | dvaya:two | āgamaḥ:arrival)
- vedāntamatahānaṃforgoing the Vedantic conclusion (vedānta:Vedantic | mata:conclusion | hānaṃ:forgoing)
- caand
- yataḥfrom which
- jñānamknowledge
- itithus
- śrutiḥscripture
tripañcāṅgānyatho vakṣye pūrvoktasyaiva siddhaye|
taiśca sarvaiḥ sadā kāryaṃ nididhyāsanameva tu||100||
taiśca sarvaiḥ sadā kāryaṃ nididhyāsanameva tu||100||
- tripañcāṅgānififteen steps (tri:three | pañca:five | aṅgāni:parts or steps)
- athanow
- vakṣyeI shall expound
- pūrvoktasyaof the aforesaid (pūrva:previous | uktasya:of the said)
- evaindeed
- siddhayefor attainment
- taiḥby them
- caand
- sarvaiḥall
- sadāalways
- kāryamshould be practiced
- nididhyāsanamprofound meditation
- evaindeed
- tubut
nityābhyāsādṛte prāptirna bhavetsaccidātmanaḥ|
tasmādbrahma nididhyāsejjijñāsuḥ śreyase ciram||101||
tasmādbrahma nididhyāsejjijñāsuḥ śreyase ciram||101||
- nityābhyāsātfrom constant practice (nitya:constant | abhyāsāt:from practice)
- ṛtewithout
- prāptiḥattainment
- nanot
- bhavetwould be
- saccidātmanaḥof the existence-consciousness self (sat:existence | cit:consciousness | ātmanaḥ:of the self)
- tasmāttherefore
- brahmaBrahman
- nididhyāsetshould meditate
- jijñāsuḥseeker of knowledge
- śreyasefor the good
- ciramfor a long time
yamo hi niyamastyāgo maunaṃ deśaśca kālataḥ|
āsanaṃ mūlabandhaśca dehasāmyaṃ ca dṛksthitiḥ||102||
āsanaṃ mūlabandhaśca dehasāmyaṃ ca dṛksthitiḥ||102||
- yamaḥcontrol of the senses
- hiindeed
- niyamaḥcontrol of the mind
- tyāgaḥrenunciation
- maunamsilence
- deśaḥspace
- caand
- kālataḥfrom time
- āsanamposture
- mūlabandhaḥrestraining root (mūla:root | bandhaḥ:restraining)
- caand
- dehasāmyaṃequipoise of the body (deha:body | sāmyaṃ:equipoise)
- caand
- dṛksthitiḥfirmness of vision (dṛk:vision | sthitiḥ:firmness)
prāṇasaṃyamanaṃ caiva pratyāhāraśca dhāraṇā|
ātmadhyānaṃ samādhiśca proktānyaṅgāni vai kramāt||103||
ātmadhyānaṃ samādhiśca proktānyaṅgāni vai kramāt||103||
- prāṇasaṃyamanaṃcontrol of the vital forces (prāṇa:vital forces | saṃyamanaṃ:control)
- caand
- evaindeed
- pratyāhāraḥwithdrawal of the mind
- caand
- dhāraṇāconcentration
- ātmadhyānaṃself-contemplation (ātma:self | dhyānaṃ:contemplation)
- samādhiḥcomplete absorption
- caand
- proktāniare described
- aṅgānisteps
- vaiindeed
- kramātin order
sarvaṃ brahmeti vijñānādindriyagrāmasaṃyamaḥ|
yamo'yamiti saṃprokto'bhyasanīyo muhurmuhuḥ||104||
yamo'yamiti saṃprokto'bhyasanīyo muhurmuhuḥ||104||
- sarvaṃall
- brahmaBrahman
- itithus
- vijñānātfrom knowledge
- indriyagrāmasaṃyamaḥrestraint of all senses (indriya:senses | grāma:group | saṃyamaḥ:restraint)
- yamaḥYama
- ayamthis
- itithus
- saṃproktaḥis called
- abhyasanīyaḥto be practiced
- muhuḥagain
- muhuḥagain
sajātīyapravāhaśca vijātīyatiraskṛtiḥ|
niyamo hi parānando niyamātkriyate budhaiḥ||105||
niyamo hi parānando niyamātkriyate budhaiḥ||105||
- sajātīyapravāhaḥflow of similar thoughts (sajātīya:similar kind | pravāhaḥ:flow)
- caand
- vijātīyatiraskṛtiḥexclusion of dissimilar thoughts (vijātīya:dissimilar kind | tiraskṛtiḥ:exclusion)
- niyamaḥdiscipline
- hiindeed
- parānandaḥsupreme bliss (para:supreme | ānandaḥ:bliss)
- niyamātfrom discipline
- kriyateis practiced
- budhaiḥby the wise
tyāgaḥ prapañcarūpasya cidātmatvāvalokanāt|
tyāgo hi mahatāṃ pūjyaḥ sadyo mokṣamayo yataḥ||106||
tyāgo hi mahatāṃ pūjyaḥ sadyo mokṣamayo yataḥ||106||
- tyāgaḥrenunciation
- prapañcarūpasyaof the illusory universe (prapañca:illusory universe | rūpasya:of the form)
- cidātmatvāvalokanātby realizing as the Atman (cit:consciousness | ātmatva:as the Atman | avalokanāt:by realizing)
- tyāgaḥrenunciation
- hiindeed
- mahatāmof the great
- pūjyaḥhonored
- sadyaḥimmediate
- mokṣamayaḥof the nature of liberation (mokṣa:liberation | mayaḥ:of the nature)
- yataḥsince
yato vāco nivartante aprāpya manasā saha|
yanmaunaṃ yogibhirgamyaṃ tadbhajetsarvadā budhaḥ||107||
yanmaunaṃ yogibhirgamyaṃ tadbhajetsarvadā budhaḥ||107||
- yataḥfrom which
- vācaḥwords
- nivartanteturn back
- aprāpyawithout reaching
- manasāwith the mind
- sahatogether with
- yatwhich
- maunaṃsilence
- yogibhiḥby the Yogins
- gamyamattainable
- tatthat
- bhajetshould worship
- sarvadāalways
- budhaḥthe wise
vāco yasmānnivartante tadvaktuṃ kena śakyate|
prapañco yadi vaktavyaḥ so'pi śabdavivarjitaḥ||108||
prapañco yadi vaktavyaḥ so'pi śabdavivarjitaḥ||108||
- vācaḥwords
- yasmātfrom which
- nivartanteturn away
- tatthat
- vaktuṃto describe
- kenaby whom
- śakyateis possible
- prapañcaḥphenomenal world
- yadiif
- vaktavyaḥto be described
- saḥhe
- apialso
- śabdavivarjitaḥbeyond words (śabda:words | vivarjitaḥ:devoid of)
iti vā tadbhavenmaunaṃ satāṃ sahajasaṃjñitam|
girā maunaṃ tu bālānāṃ prayuktaṃ brahmavādibhiḥ||109||
girā maunaṃ tu bālānāṃ prayuktaṃ brahmavādibhiḥ||109||
- itithus
- vāor
- tatthat
- bhavetmay be
- maunaṃsilence
- satāṃof the sages
- sahajasaṃjñitamknown as congenital (sahaja:congenital | saṃjñitam:known as)
- girāby speech
- maunaṃsilence
- tubut
- bālānāmof the ignorant
- prayuktaṃordained
- brahmavādibhiḥby the teachers of Brahman (brahma:Brahman | vādibhiḥ:by the teachers)
ādāvante ca madhye ca jano yasminna vidyate|
yenedaṃ satataṃ vyāptaṃ sa deśo vijanaḥ smṛtaḥ||110||
yenedaṃ satataṃ vyāptaṃ sa deśo vijanaḥ smṛtaḥ||110||
- ādauin the beginning
- antein the end
- caand
- madhyein the middle
- caand
- janaḥpeople
- yasminwherein
- nanot
- vidyateexists
- yenaby which
- idaṃthis
- satatamalways
- vyāptampervaded
- sathat
- deśaḥplace
- vijanaḥsolitude
- smṛtaḥis known
kalanātsarvabhūtānāṃ brahmādīnāṃ nimeṣataḥ|
kālaśabdena nirdiṣṭo hyakhaṇḍānanda advayaḥ||111||
kālaśabdena nirdiṣṭo hyakhaṇḍānanda advayaḥ||111||
- kalanātby the time
- sarvabhūtānāṃof all beings (sarva:all | bhūtānāṃ:of beings)
- brahmādīnāṃfrom Brahman downwards (brahma:Brahman | ādīnāṃ:from downwards)
- nimeṣataḥin the twinkling of an eye
- kālaśabdenaby the word 'time' (kāla:time | śabdena:by the word)
- nirdiṣṭaḥdenoted
- hiindeed
- akhaṇḍānandaindivisible bliss (akhaṇḍa:indivisible | ānanda:bliss)
- advayaḥnon-dual
sukhenaiva bhavedyasminnajasraṃ brahmacintanam|
āsanaṃ tadvijānīyānnetaratsukhanāśanam||112||
āsanaṃ tadvijānīyānnetaratsukhanāśanam||112||
- sukhenaivaonly with ease (sukhena:with ease | eva:only)
- bhavetshould be
- yasminin which
- ajasraṃunceasingly
- brahmacintanammeditation on Brahman (brahma:Brahman | cintanam:meditation)
- āsanaṃposture
- tadthat
- vijānīyātshould be known
- nanot
- itaratany other
- sukhanāśanamdestroyer of happiness (sukha:happiness | nāśanam:destroyer)
siddhaṃ yatsarvabhūtādi viśvādhiṣṭhānamavyayam|
yasminsiddhāḥ samāviṣṭāstadvai siddhāsanaṃ viduḥ||113||
yasminsiddhāḥ samāviṣṭāstadvai siddhāsanaṃ viduḥ||113||
- siddhaṃperfected
- yatwhich
- sarvabhūtādiorigin of all beings (sarva:all | bhūta:beings | ādi:origin)
- viśvādhiṣṭhānamsupport of the universe (viśva:universe | adhiṣṭhānam:support)
- avyayamimmutable
- yasminin which
- siddhāḥenlightened
- samāviṣṭāḥcompletely merged
- tadthat
- vaiindeed
- siddhāsanaṃSiddhasana
- viduḥknow
yanmūlaṃ sarvabhūtānāṃ yanmūlaṃ cittabandhanam|
mūlabandhaḥ sadā sevyo yogo'sau rājayoginām||114||
mūlabandhaḥ sadā sevyo yogo'sau rājayoginām||114||
- yanmūlaṃthat root (yat:that | mūlaṃ:root)
- sarvabhūtānāṃof all beings (sarva:all | bhūtānāṃ:of beings)
- yanmūlaṃthat root (yat:that | mūlaṃ:root)
- cittabandhanamrestraint of the mind (citta:mind | bandhanam:restraint)
- mūlabandhaḥrestraining root (mūla:root | bandhaḥ:restraining)
- sadāalways
- sevyaḥshould be adopted
- yogaḥyoga
- asauthis
- rājayogināmfor Raja-yogins (rāja:royal | yoginām:of yogins)
aṅgānāṃ samatāṃ vidyātsame brahmaṇi līyate|
no cennaiva samānatvamṛjutvaṃ śuṣkavṛkṣavat||115||
no cennaiva samānatvamṛjutvaṃ śuṣkavṛkṣavat||115||
- aṅgānāṃof the limbs
- samatāṃequipoise
- vidyātshould be known
- samein the uniform
- brahmaṇiin Brahman
- līyateabsorbs
- nanot
- cetif
- naivanot at all
- samānatvamequipoise
- ṛjutvaṃstraightening
- śuṣkavṛkṣavatlike a dried-up tree (śuṣka:dried-up | vṛkṣavat:like a tree)
dṛṣṭiṃ jñānamayīṃ kṛtvā paśyedbrahmamayaṃ jagat|
sā dṛṣṭiḥ paramodārā na nāsāgrāvalokanī||116||
sā dṛṣṭiḥ paramodārā na nāsāgrāvalokanī||116||
- dṛṣṭimvision
- jñānamayīmconsisting of knowledge (jñāna:knowledge | mayīm:consisting of)
- kṛtvāhaving made
- paśyetshould view
- brahmamayampervaded by Brahman (brahma:Brahman | mayam:pervaded by)
- jagatworld
- sāthat
- dṛṣṭiḥvision
- paramodārāmost noble (parama:most | udārā:noble)
- nanot
- nāsāgrāvalokanīdirected to the tip of the nose (nāsā:nose | agra:tip | avalokanī:directed to)
draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃ virāmo yatra vā bhavet|
dṛṣṭistatraiva kartavyā na nāsāgrāvalokanī||117||
dṛṣṭistatraiva kartavyā na nāsāgrāvalokanī||117||
- draṣṭṛdarśanadṛśyānāṃof seer, sight, and seen (draṣṭṛ:seer | darśana:sight | dṛśya:seen)
- virāmaḥcessation
- yatrawhere
- vāor
- bhavetmay be
- dṛṣṭiḥvision
- tatrathere
- evaindeed
- kartavyāshould be directed
- nanot
- nāsāgrāvalokanīto the tip of the nose (nāsā:nose | agra:tip | avalokanī:to be looked at)
cittādisarvabhāveṣu brahmatvenaiva bhāvanāt|
nirodhaḥ sarvavṛttīnāṃ prāṇāyāmaḥ sa ucyate||118||
nirodhaḥ sarvavṛttīnāṃ prāṇāyāmaḥ sa ucyate||118||
- cittamind
- ādibeginning with
- sarvaall
- bhāveṣuin states
- brahmatvenaas Brahman (brahma:Brahman | tvena:as)
- evaindeed
- bhāvanātby contemplation
- nirodhaḥrestraint
- sarvaall
- vṛttīnāṃof modifications
- prāṇāyāmaḥPranayama
- sahe
- ucyateis called
niṣedhanaṃ prapañcasya recakākhyaḥ samīraṇaḥ|
brahmaivāsmīti yā vṛttiḥ pūrako vāyurīritaḥ||119||
brahmaivāsmīti yā vṛttiḥ pūrako vāyurīritaḥ||119||
- niṣedhanamnegation
- prapañcasyaof the phenomenal world
- recakākhyaḥcalled Rechaka (recaka:Rechaka | ākhyaḥ:called)
- samīraṇaḥbreathing out
- brahmaivāsmītiI am verily Brahman (brahma:Brahman | eva:verily | asmi:I am | iti:thus)
- yāwhich
- vṛttiḥthought
- pūrakaḥcalled Puraka (pūraka:Puraka | ākhyaḥ:called)
- vāyuḥbreathing in
- īritaḥis called
tatastadvṛttinaiścalyaṃ kumbhakaḥ prāṇasaṃyamaḥ|
ayaṃ cāpi prabuddhānāmajñānāṃ ghrāṇapīḍanam||120||
ayaṃ cāpi prabuddhānāmajñānāṃ ghrāṇapīḍanam||120||
- tataḥthen
- tadvṛttinaiścalyaṃsteadiness of that thought (tat:that | vṛtti:thought | naiścalyaṃ:steadiness)
- kumbhakaḥbreath retention
- prāṇasaṃyamaḥcontrol of breath (prāṇa:breath | saṃyamaḥ:control)
- ayamthis
- caand
- apialso
- prabuddhānāmof the enlightened
- ajñānāmof the ignorant
- ghrāṇapīḍanamtorture of the nose (ghrāṇa:nose | pīḍanam:torture)
viṣayeṣvātmatāṃ dṛṣṭvā manasaściti majjanam|
pratyāhāraḥ sa vijñeyo'bhyasanīyo mumukṣubhiḥ||121||
pratyāhāraḥ sa vijñeyo'bhyasanīyo mumukṣubhiḥ||121||
- viṣayeṣuin the objects
- ātmatāmselfhood
- dṛṣṭvāhaving seen
- manasaḥof the mind
- citiconsciousness
- majjanamimmersion
- pratyāhāraḥwithdrawal
- sathat
- vijñeyaḥshould be known
- abhyasanīyaḥshould be practiced
- mumukṣubhiḥby seekers of liberation (mumukṣu:seeker of liberation | bhiḥ:by)
yatra yatra mano yāti brahmaṇastatra darśanāt|
manaso dhāraṇāyaiva dhāraṇā sā parā matā||122||
manaso dhāraṇāyaiva dhāraṇā sā parā matā||122||
- yatrawherever
- yatrawherever
- manomind
- yātigoes
- brahmaṇaḥof Brahman
- tatrathere
- darśanātby realization
- manasaḥof the mind
- dhāraṇāyafor concentration
- evaindeed
- dhāraṇāconcentration
- sāthat
- parāsupreme
- matāis considered
brahmaivāsmīti sadvṛttyā nirālambatayā sthitiḥ|
dhyānaśabdena vikhyātā paramānandadāyinī||123||
dhyānaśabdena vikhyātā paramānandadāyinī||123||
- brahmaivaBrahman indeed (brahma:Brahman | eva:indeed)
- asmiI am
- itithus
- sadvṛttyāby the right thought (sat:right | vṛttyā:by the thought)
- nirālambatayāby independence (nir:without | ālambatayā:support)
- sthitiḥstate
- dhyānaśabdenaby the word meditation (dhyāna:meditation | śabdena:by the word)
- vikhyātāwell known
- paramānandadāyinīgiver of supreme bliss (parama:supreme | ānanda:bliss | dāyinī:giver)
nirvikāratayā vṛttyā brahmākāratayā punaḥ|
vṛttivismaraṇaṃ samyaksamādhirjñānasaṃjñakaḥ||124||
vṛttivismaraṇaṃ samyaksamādhirjñānasaṃjñakaḥ||124||
- nirvikāratayāby changelessness (nir:without | vikāra:change | tayā:by)
- vṛttyāby thought
- brahmākāratayāby identifying with Brahman (brahma:Brahman | ākāra:form | tayā:by)
- punaḥagain
- vṛttivismaraṇamforgetfulness of thought (vṛtti:thought | vismaraṇam:forgetfulness)
- samyakcompletely
- samādhiḥSamadhi
- jñānasaṃjñakaḥknown as knowledge (jñāna:knowledge | saṃjñakaḥ:known as)
evaṃ cākṛtrimānandaṃ tāvatsādhu samabhyaset|
vaśyo yāvatkṣaṇātpuṃsaḥ prayuktaḥ sa bhevatsvayam||125||
vaśyo yāvatkṣaṇātpuṃsaḥ prayuktaḥ sa bhevatsvayam||125||
- evamthus
- caand
- akṛtrimānandamnatural bliss (akṛtrima:natural | ānandam:bliss)
- tāvatuntil
- sādhucarefully
- samabhyasetshould practice
- vaśyaḥunder control
- yāvatuntil
- kṣaṇātin an instant
- puṃsaḥof the person
- prayuktaḥcalled into action
- sahe
- bhavetarises
- svayamspontaneously
tataḥ sādhananirmuktaḥ siddho bhavati yogirāṭ|
tatsvarūpaṃ na caikasya viṣayo manaso girām||126||
tatsvarūpaṃ na caikasya viṣayo manaso girām||126||
- tataḥthen
- sādhananirmuktaḥfreed from practices (sādhana:practices | nirmuktaḥ:freed from)
- siddhaḥperfected
- bhavatibecomes
- yogirāṭking of yogis (yogi:yogi | rāṭ:king)
- tatsvarūpaṃits real nature (tat:its | svarūpaṃ:real nature)
- nanot
- caand
- ekasyaof one
- viṣayaḥobject
- manasaḥof the mind
- girāmof speech
samādhau kriyamāṇe tu vighnā āyānti vai balāt|
anusaṃdhānarāhityamālasyaṃ bhogalālasam||127||
anusaṃdhānarāhityamālasyaṃ bhogalālasam||127||
- samādhauin meditation
- kriyamāṇebeing practiced
- tubut
- vighnāḥobstacles
- āyānticome
- vaiindeed
- balātforcefully
- anusaṃdhānarāhityamlack of inquiry (anusaṃdhāna:inquiry | rāhityam:lack of)
- ālasyaṃidleness
- bhogalālasamdesire for sense-pleasure (bhoga:sense-pleasure | lālasam:desire for)
layastamaśca vikṣepo rasāsvādaśca śūnyatā|
evaṃ yadvighnabāhulyaṃ tyājyaṃ brahmavidā śanaiḥ||128||
evaṃ yadvighnabāhulyaṃ tyājyaṃ brahmavidā śanaiḥ||128||
- layaḥdullness
- tamaḥdarkness
- caand
- vikṣepaḥdistraction
- rasāsvādaḥtasting of joy
- caand
- śūnyatāsense of blankness
- evaṃthus
- yatwhich
- vighnabāhulyamabundance of obstacles (vighna:obstacle | bāhulyam:abundance)
- tyājyamshould be abandoned
- brahmavidāby the knower of Brahman (brahma:Brahman | vidā:knower)
- śanaiḥslowly
bhāvavṛttyā hi bhāvatvaṃ śūnyavṛttyā hi śūnyatā|
brahmavṛttyā hi pūrṇatvaṃ tathā pūrṇatvamabhyaset||129||
brahmavṛttyā hi pūrṇatvaṃ tathā pūrṇatvamabhyaset||129||
- bhāvavṛttyāby the thought of object (bhāva:object | vṛttyā:by the thought)
- hiindeed
- bhāvatvaṃobject-ness (bhāva:object | tvaṃ:ness)
- śūnyavṛttyāby the thought of void (śūnya:void | vṛttyā:by the thought)
- hiindeed
- śūnyatāvoid-ness (śūnya:void | tā:ness)
- brahmavṛttyāby the thought of Brahman (brahma:Brahman | vṛttyā:by the thought)
- hiindeed
- pūrṇatvaṃperfection (pūrṇa:full | tvaṃ:ness)
- tathāthus
- pūrṇatvamperfection (pūrṇa:full | tvam:ness)
- abhyasetshould practice
ye hi vṛttiṃ jahatyenāṃ brahmākhyāṃ pāvanīṃ parām|
vṛthaiva te tu jīvanti paśubhiśca samā narāḥ||130||
vṛthaiva te tu jīvanti paśubhiśca samā narāḥ||130||
- yethose who
- hiindeed
- vṛttiṃthought
- jahatigive up
- enāmthis
- brahmākhyāmcalled Brahman (brahma:Brahman | ākhyām:called)
- pāvanīmpurifying
- parāmsupreme
- vṛthaivain vain
- tethey
- tubut
- jīvantilive
- paśubhiḥwith beasts
- caand
- samāequal
- narāḥmen
ye hi vṛttiṃ vijānanti ye jñātvā vardhayantyapi|
te vai satpuruṣā dhanyā vandyāste bhuvanatraye||131||
te vai satpuruṣā dhanyā vandyāste bhuvanatraye||131||
- yethose who
- hiindeed
- vṛttiṃstate
- vijānantiknow
- yethose who
- jñātvāhaving known
- vardhayantiincrease
- apialso
- tethey
- vaiindeed
- satpuruṣāḥvirtuous persons (sat:good | puruṣāḥ:persons)
- dhanyāḥblessed
- vandyāḥrespected
- tethey
- bhuvanatrayein the three worlds (bhuvana:world | traye:in the three)
yeṣāṃ vṛttiḥ samāvṛddhā paripakvā ca sā punaḥ|
te vai sadbrahmatāṃ prāptā netare śabdavādinaḥ||132||
te vai sadbrahmatāṃ prāptā netare śabdavādinaḥ||132||
- yeṣāmwhose
- vṛttiḥconsciousness
- samāvṛddhāfully matured
- paripakvāripened
- caand
- sāthat
- punaḥagain
- tethey
- vaiindeed
- sadbrahmatāmstate of true Brahman (sat:true | brahmatām:state of Brahman)
- prāptāḥattained
- nanot
- itareothers
- śabdavādinaḥthose who deal with words (śabda:words | vādinaḥ:those who deal with)
kuśalā brahmavārtāyāṃ vṛttihīnāḥ surāgiṇaḥ|
te'pyajñānitamā nūnaṃ punarāyānti yānti ca||133||
te'pyajñānitamā nūnaṃ punarāyānti yānti ca||133||
- kuśalāclever
- brahmavārtāyāmin discussing about Brahman (brahma:Brahman | vārtāyām:in discussing)
- vṛttihīnāḥwithout realization (vṛtti:realization | hīnāḥ:without)
- surāgiṇaḥattached to pleasures (su:good | rāgiṇaḥ:attached)
- tethey
- apialso
- ajñānitamāḥmost ignorant (a:not | jñānitamāḥ:most knowledgeable)
- nūnamindeed
- punaḥagain
- āyāntiare born
- yāntidie
- caand
nimeṣārdhaṃ na tiṣṭhanti vṛttiṃ brahmamayīṃ vinā|
yathā tiṣṭhanti brahmādyāḥ sanakādyāḥ śukādayaḥ||134||
yathā tiṣṭhanti brahmādyāḥ sanakādyāḥ śukādayaḥ||134||
- nimeṣārdhaṃhalf a moment (nimeṣa:moment | ardhaṃ:half)
- nanot
- tiṣṭhantiremain
- vṛttiṃstate
- brahmamayīṃconsisting of Brahman (brahma:Brahman | mayīṃ:consisting of)
- vināwithout
- yathājust like
- tiṣṭhantiremain
- brahmādyāḥBrahma and others (brahma:Brahma | ādyāḥ:and others)
- sanakādyāḥSanaka and others (sanaka:Sanaka | ādyāḥ:and others)
- śukādayaḥSuka and others (śuka:Suka | ādayaḥ:and others)
kārye kāraṇatāyātā kāraṇe na hi kāryatā|
kāraṇatvaṃ svato gacchetkāryābhāve vicārataḥ||135||
kāraṇatvaṃ svato gacchetkāryābhāve vicārataḥ||135||
- kāryein the effect
- kāraṇatāyātānature of the cause inheres (kāraṇatā:nature of the cause | yātā:inheres)
- kāraṇein the cause
- nanot
- hiindeed
- kāryatānature of the effect
- kāraṇatvaṃcausal nature
- svataḥby itself
- gacchetdisappears
- kāryābhāvein the absence of effect (kārya:effect | abhāve:in the absence)
- vicārataḥthrough reasoning
atha śuddhaṃ bhavedvastu yadvai vācāmagocaraḥ|
draṣṭavyaṃ mṛddhaṭenaiva dṛṣṭāntena punaḥ punaḥ||136||
draṣṭavyaṃ mṛddhaṭenaiva dṛṣṭāntena punaḥ punaḥ||136||
- athathen
- śuddhampure
- bhavetbecomes
- vastureality
- yatwhich
- vaiindeed
- vācāmof speech
- agocaraḥbeyond reach
- draṣṭavyamshould be understood
- mṛdearth
- ghaṭenawith the pot
- evaindeed
- dṛṣṭāntenaby illustration
- punaḥagain
- punaḥagain
anenaiva prakāreṇa vṛttirbrahmātmikā bhavet|
udeti śuddhacittānāṃ vṛttijñānaṃ tataḥ param||137||
udeti śuddhacittānāṃ vṛttijñānaṃ tataḥ param||137||
- anenaivaby this alone (anena:by this | eva:alone)
- prakāreṇain the manner
- vṛttiḥstate
- brahmātmikāof Brahman nature (brahma:Brahman | ātmikā:nature)
- bhavetarises
- udetiarises
- śuddhacittānāṃof pure-minded (śuddha:pure | cittānāṃ:of minds)
- vṛttijñānaṃstate of awareness (vṛtti:state | jñānaṃ:awareness)
- tataḥthereafter
- parambeyond
kāraṇaṃ vyatirekeṇa pumānādau vilokayet|
anvayena punastaddhi kārye nityaṃ prapaśyati||138||
anvayena punastaddhi kārye nityaṃ prapaśyati||138||
- kāraṇamcause
- vyatirekeṇaby the negative method
- pumānman
- ādauat first
- vilokayetshould look
- anvayenaby the positive method
- punaḥagain
- tatthat
- hiindeed
- kāryein the effect
- nityaṃalways
- prapaśyatisees
kārye hi kāraṇaṃ paśyetpaścātkāryaṃ visarjayet|
kāraṇatvaṃ svato naśyedavaśiṣṭaṃ bhavenmuniḥ||139||
kāraṇatvaṃ svato naśyedavaśiṣṭaṃ bhavenmuniḥ||139||
- kāryein the effect
- hiindeed
- kāraṇamcause
- paśyetshould see
- paścātthen
- kāryameffect
- visarjayetshould dismiss
- kāraṇatvamcausal nature
- svataḥby itself
- naśyetshould perish
- avaśiṣṭamremaining
- bhavetbecomes
- muniḥsage
bhāvitaṃ tīvravegeṇa vastu yanniścayātmanā|
pumāṃstaddhi bhavecchīghraṃ jñeyaṃ bhramarakīṭavat||140||
pumāṃstaddhi bhavecchīghraṃ jñeyaṃ bhramarakīṭavat||140||
- bhāvitaṃmeditated upon
- tīvravegeṇawith great assiduity (tīvra:intense | vegeṇa:with speed)
- vastuthing
- yatwhich
- niścayātmanāwith firm conviction (niścaya:conviction | ātmanā:with self)
- pumānperson
- tadthat
- hiindeed
- bhavetbecomes
- śīghraṃquickly
- jñeyammay be understood
- bhramarakīṭavatlike the wasp and the worm (bhramara:wasp | kīṭavat:like the worm)
adṛśyaṃ bhāvarūpaṃ ca sarvametaccidātmakam|
sāvadhānatayā nityaṃ svātmānaṃ bhāvayedbudhaḥ||141||
sāvadhānatayā nityaṃ svātmānaṃ bhāvayedbudhaḥ||141||
- adṛśyaminvisible
- bhāvarūpamhaving the form of existence (bhāva:existence | rūpam:form)
- caand
- sarvameverything
- etatthis
- citconsciousness
- ātmakamof the nature of
- sāvadhānatayāwith great care
- nityamalways
- svātmānamown Self (sva:own | ātmānam:Self)
- bhāvayetshould think
- budhaḥthe wise
dṛśyaṃ hyadṛśyatāṃ nītvā brahmākāreṇa cintayet|
vidvānnityasukhe tiṣṭheddhiyā cidrasapūrṇayā||142||
vidvānnityasukhe tiṣṭheddhiyā cidrasapūrṇayā||142||
- dṛśyamvisible
- hiindeed
- adṛśyatāmto the invisible
- nītvāhaving reduced
- brahmākāreṇaas one with Brahman (brahma:Brahman | ākāreṇa:as one with)
- cintayetshould think
- vidvānthe wise
- nityasukhein eternal felicity (nitya:eternal | sukhe:in felicity)
- tiṣṭhetshould abide
- dhiyāwith mind
- cidrasapūrṇayāfull of consciousness and bliss (cit:consciousness | rasa:bliss | pūrṇayā:full of)
ebhiraṅgaiḥ samāyukto rājayoga udāhṛtaḥ|
kiṃcitpakvakaṣāyāṇāṃ haṭhayogena saṃyutaḥ||143||
kiṃcitpakvakaṣāyāṇāṃ haṭhayogena saṃyutaḥ||143||
- ebhiḥby these
- aṅgaiḥlimbs
- samāyuktaḥcombined
- rājayogaḥRaja-Yoga (rāja:royal | yoga:union)
- udāhṛtaḥdescribed
- kiṃcitsomewhat
- pakvakaṣāyāṇāmof partially attenuated desires (pakva:cooked, ripened | kaṣāyāṇām:of desires)
- haṭhayogenawith Hatha-Yoga (haṭha:forceful | yogena:with union)
- saṃyutaḥcombined
paripakvaṃ mano yeṣāṃ kevalo'yaṃ ca siddhidaḥ|
gurudaivatabhaktānāṃ sarveṣāṃ sulabho javāt||144||
gurudaivatabhaktānāṃ sarveṣāṃ sulabho javāt||144||
- paripakvaṃcompletely purified
- manomind
- yeṣāṃwhose
- kevalaḥalone
- ayamthis
- caand
- siddhidaḥproductive of perfection (siddhi:perfection | daḥ:giver)
- gurudaivatabhaktānāṃof those devoted to teacher and deity (guru:teacher | daivata:deity | bhaktānāṃ:of the devoted)
- sarveṣāṃof all
- sulabhaḥeasily accessible
- javātspeedily
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya
śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau
aparokṣānubhūtiḥ samāptā||
śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau
aparokṣānubhūtiḥ samāptā||
- itithus
- śrīmatrevered
- paramahaṃsasupreme ascetic
- parivrājakawandering monk
- ācāryasyaof the teacher
- śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasyadisciple of Govindapada (śrī:revered | govinda:Govinda | bhagavat:venerable | pūjya:worshipped | pāda:feet | śiṣya:disciple | asya:of)
- śrīmacchaṃkarabhagavataḥof the revered Shankaracharya (śrīmat:revered | śaṃkara:Shankara | bhagavataḥ:of the venerable)
- kṛtaucomposed by
- aparokṣānubhūtiḥAparokshanubhuti
- samāptāends
- [Not verified]
