అరుణప్రశ్నః

తైత్తిరీయ ఆరణ్యక 1
హరిః ఓమ్ ॥
భాస్కరాయ విద్మహే మహద్ద్యుతికరాయ ధీమహి ।
తన్నో ఆదిత్యః ప్రచోదయాత్ ॥
ఓ-మ్భద్ర-ఙ్కర్ణేభి-శ్శృణుయామ దేవాః । భద్ర-మ్పశ్యేమాక్షభి-ర్యజత్రాః । స్థిరైరఙ్గైస్తుష్టువాగ్ం సస్తనూభిః । వ్యశేమ దేవహితం-యఁదాయుః । స్వస్తి న ఇన్ద్రో వృద్ధశ్రవాః । స్వస్తి నః పూషా విశ్వవేదాః । స్వస్తి నస్తార్క్ష్యో అరిష్టనేమిః । స్వస్తి నో బృహస్పతి-ర్దధాతు ॥

ఓం శాన్తి-శ్శాన్తి-శ్శాన్తిః ॥

అనువాకః 1
భద్ర-ఙ్కర్ణేభి-శ్శృణుయామ దేవాః । భద్ర-మ్పశ్యేమాక్షభి-ర్యజత్రాః । స్థిరైరఙ్గైస్తుష్టువాగ్ం సస్తనూభిః । వ్యశేమ దేవహితం-యఁదాయుః । స్వస్తి న ఇన్ద్రో వృద్ధశ్రవాః । స్వస్తి నః పూషా విశ్వవేదాః । స్వస్తి నస్తార్క్ష్యో అరిష్టనేమిః । స్వస్తి నో బృహస్పతి-ర్దధాతు । ఆపమాపామప-స్సర్వాః । అస్మా-దస్మా-దితో-ఽముతః ॥ 1 ॥

అగ్నిర్వాయుశ్చ సూర్యశ్చ । సహ సఞ్చ-స్కరర్ధియా । వాయ్వశ్వా రశ్మిపతయః । మరీచ్యాత్మానో అద్రుహః । దేవీ-ర్భువన సూవరీః । పుత్రవత్వాయ మే సుత । మహానామ్నీ-ర్మహామానాః । మహసో మహస-స్స్వః । దేవీః పర్జన్య సూవరీః । పుత్రవత్వాయ మే సుత ॥ 2 ॥

అపాశ్న్యుష్ణి-మపా రక్షః । అపాశ్న్యుష్ణి-మపా రఘమ్ । అపాఘ్రామప చావర్తిమ్ । అప దేవీరితో హిత । వజ్ర-న్దేవీరజీతాగ్శ్చ । భువన-న్దేవసూవరీః । ఆదిత్యానదితి-న్దేవీమ్ । యోనినోర్ధ్వ-ముదీషత । శివా న-శ్శన్తమా భవన్తు । దివ్యా ఆప ఓషధయః । సుమృడీకా సరస్వతి । మా తే వ్యోమ సన్దృశి ॥ 3 ॥

(అముతః - సు - తౌషధయో ద్వే చ )

అనువాకః 2
స్మృతిః ప్రత్యక్ష-మైతిహ్యమ్ । అనుమాన-శ్చతుష్టయమ్ । ఏతైరాదిత్య మణ్డలమ్ । సర్వైరేవ విధాస్యతే । సూర్యో మరీచిమాదత్తే । సర్వస్మా-ద్భువనాదధి । తస్యాః పాక విశేషేణ । స్మృత-ఙ్కాల విశేషణమ్ ॥ నదీవ ప్రభవా-త్కాచిత్ । అక్షయ్యా-థ్స్యన్దతే యథా ॥ 4 ॥

తాన్నద్యో-ఽభి సమాయన్తి । సోరు-స్సతీ న నివర్తతే । ఏవన్నానా సముత్థానాః । కాలా-స్సంవఁథ్సరగ్గ్ శ్రితాః । అణుశశ్చ మహశశ్చ । సర్వే సమవయన్త్రి తమ్ । స తై-స్సర్వై-స్సమావిష్టః । ఊరు-స్సన్న నివర్తతే । అధిసంవఁథ్సరం-విఁద్యాత్ । తదేవ లక్షణే ॥ 5 ॥

అణుభిశ్చ మహద్భిశ్చ । సమారూఢః ప్రదృశ్యతే । సంవఁథ్సరః ప్రత్యక్షేణ । నాధిసవః ప్రదృశ్యతే । పటరో విక్లిధః పిఙ్గః । ఏత-ద్వరుణ లక్షణమ్ । యత్రైత-దుపదృశ్యతే । సహస్ర-న్తత్ర నీయతే । ఏకగ్ం హి శిరో నానా ముఖే । కృథ్స్న-న్తదృత లక్షణమ్ ॥ 6 ॥

ఉభయత-స్సప్తేన్ద్రియాణి । జల్పిత-న్త్వేవ దిహ్యతే । శుక్లకృష్ణే సంవఁథ్సరస్య । దక్షిణ వామయోః పార్శ్వయోః । తస్యైషా భవతి ॥ శుక్ర-న్తే అన్యద్యజత-న్తే అన్యత్ । విషురూపే అహనీ ద్యౌరివాసి । విశ్వా హి మాయా అవసి స్వధావః । భద్రా తే పూషన్నిహ రాతిరస్త్వితి । నాత్ర భువనమ్ । న పూషా । న పశవః । నాదిత్య-స్సంవఁథ్సర ఏవ ప్రత్యక్షేణ ప్రియతమం-విఁద్యాత్ । ఏతద్వై సంవఁథ్సరస్య ప్రియతమగ్ం రూపమ్ । యో-ఽస్య మహానర్థ ఉత్పథ్స్యమానో భవతి । ఇద-మ్పుణ్య-ఙ్కురుష్వేతి । తమాహరణ-న్దద్యాత్ ॥ 7 ॥

(యథా - లక్షణ - ఋతులక్షణం - భువనగ్ం సప్త చ)

అనువాకః 3
సాకఞ్జానాగ్ం సప్తథమాహు-రేకజమ్ । షడుద్యమా ఋషయో దేవజా ఇతి । తేషామిష్టాని విహితాని ధామశః । స్థాత్రే రేజన్తే వికృతాని రూపశః । కోను మర్యా అమిథితః । సఖా సఖాయమబ్రవీత్ । జహాకో అస్మదీషతే । యస్తిత్యాజ సఖివిదగ్ం సఖాయమ్ । న తస్య వాచ్యపి భాగో అస్తి । యదీగ్ం శృణోత్యలకగ్ం శృణోతి ॥ 8 ॥

న హి ప్రవేద సుకృతస్య పన్థామితి । ఋతుర్-ఋతునా నుద్యమానః । విననాదాభిధావః । షష్టిశ్చ త్రిగ్ంశకా వల్గాః । శుక్లకృష్ణౌ చ షాష్టికౌ । సారాగవస్త్రై-ర్జరదక్షః । వసన్తో వసుభి-స్సహ । సంవఁథ్సరస్య సవితుః । ప్రైషకృ-త్ప్రథమ-స్స్మృతః । అమూనాదయ-తేత్యన్యాన్ ॥ 9 ॥

అమూగ్శ్చ పరిరక్షతః । ఏతా వాచః ప్రయుజ్యన్తే । యత్రై తదుపదృశ్యతే ॥ ఏతదేవ విజానీయాత్ । ప్రమాణ-ఙ్కాలపర్యయే । విశేషణ-న్తు వక్ష్యామః । ఋతూనా-న్తన్నిబోధత ॥ శుక్లవాసా రుద్రగణః । గ్రీష్మేణావర్తతే సహ । నిజహ-న్పృథివీగ్ం సర్వామ్ ॥ 10 ॥

జ్యోతిషా ఽప్రతిఖ్యేన సః । విశ్వరూపాణి వాసాగ్ంసి । ఆదిత్యానా-న్నిబోధత । సంవఁథ్సరీణ-ఙ్కర్మఫలమ్ । వర్షాభి-ర్దదతాగ్ం సహ । అదుఃఖో దుఃఖ చక్షురివ । తద్మా పీత ఇవ దృశ్యతే । శీతేనా వ్యథయన్నివ । రురుదక్ష ఇవ దృశ్యతే ॥ హ్లాదయతే జ్వలతశ్చైవ । శామ్యతశ్చాస్య చక్షుషీ । యావై ప్రజా భ్రగ్గ్శ్యన్తే । సంవఁథ్సరాత్తా భ్రగ్గ్శ్యన్తే ॥ యాః ప్రతితిష్ఠన్తి । సంవఁథ్సరే తాః ప్రతితిష్ఠన్తి । వర్షాభ్య ఇత్యర్థః ॥ 11 ॥

(శృణో - త్యన్యాన్థ్ - సర్వా - మేవ షట్చ)

అనువాకః 4
అక్షిదుఃఖోత్థితస్యైవ । విప్రసన్నే కనీనికే । ఆఙ్క్తే చాద్గణ-న్నాస్తి । ఋభూణా-న్తన్నిబోధత । కనకాభాని వాసాగ్ంసి । అహతాని నిబోధత । అన్నమశ్ర్నీత మృజ్మీత । అహం-వోఁ జీవనప్రదః । ఏతా వాచః ప్రయుజ్యన్తే । శరద్యత్రోప దృశ్యతే ॥ 12 ॥

అభిధూన్వన్తో-ఽభిఘ్నన్త ఇవ । వాతవన్తో మరుద్గణాః । అముతో జేతుమిషుముఖమివ । సన్నద్ధా-స్సహ దదృశే హ । అపద్ధ్వస్తై-ర్వస్తివర్ణైరివ । విశిఖాసః కపర్దినః ।అక్రుద్ధస్య యోథ్స్యమానస్య । కృద్ధస్యేవ లోహినీ । హేమతశ్చక్షుషీ విద్యాత్ । అక్ష్ణయోః, క్షిపణోరివ ॥ 13 ॥

దుర్భిక్ష-న్దేవలోకేషు । మనూనాముదక-ఙ్గృహే । ఏతా వాచః ప్రవదన్తీః । వైద్యుతో యాన్తి శైశిరీః । తా అగ్నిః పవమానా అన్వైక్షత । ఇహ జీవికామ-పరిపశ్యన్న్ । తస్యైషా భవతి । ఇహేహ వః స్వతపసః । మరుత-స్సూర్యత్వచః । శర్మ సప్రథా ఆవృణే ॥ 14 ॥

(దృశ్యత - ఇవా - వృణే)

అనువాకమ్జ్ 5
అతి తామ్రాణి వాసాగ్ంసి । అష్టివజ్రి శతఘ్ని చ । విశ్వే దేవా విప్రహరన్తి । అగ్నిజిహ్వ అసశ్చత । నైవ దేవో న మర్త్యః । న రాజా వరుణో విభుః । నాగ్ని-ర్నేన్ద్రో న పవమానః । మాతృక్కచ్చ న విద్యతే । దివ్యస్యైకా ధనురార్త్నిః । పృథివ్యామపరా శ్రితా ॥ 15 ॥

తస్యేన్ద్రో వమ్రిరూపేణ । ధనుర్జ్యా-మఛినథ్స్వయమ్ । తదిన్ద్రధనురిత్యజ్యమ్ । అభ్రవర్ణేషు చక్షతే । ఏతదేవ శంయోఁ-ర్బార్హస్పత్యస్య । ఏత-ద్రుద్రస్య ధనుః । రుద్రస్య త్వేవ ధనురార్త్నిః । శిర ఉత్పిపేష । స ప్రవర్గ్యో-ఽభవత్ । తస్మా-ద్య-స్సప్రవర్గ్యేణ యజ్ఞేన యజతే । రుద్రస్య స శిరః ప్రతిదధాతి । నైనగ్ం రుద్ర ఆరుకో భవతి । య ఏవం-వేఁద ॥ 16 ॥

(శ్రితా - యజతే త్రీణి చ)

అనువాకః 6
అత్యూర్ధ్వాక్షో-ఽతిరశ్చాత్ । శిశిరః ప్రదృశ్యతే । నైవ రూప-న్న వాసాగ్ంసి । న చక్షుః ప్రతిదృశ్యతే । అన్యోన్య-న్తు న హిగ్గ్స్రాతః । సత స్త-ద్దేవలక్షణమ్ । లోహితో-ఽక్ష్ణి శారశీర్ష్ణిః । సూర్యస్యోదయన-మ్ప్రతి । త్వ-ఙ్కరోషి న్యఞ్జలికామ్ । త్వ-ఙ్కరోషి నిజానుకామ్ ॥ 17 ॥

నిజానుకామే న్యఞ్జలికా । అమీ వాచ-ముపాసతామితి । తస్మై సర్వ ఋతవో నమన్తే । మర్యాదా కరత్వా-త్ప్రపురోధామ్ । బ్రాహ్మణ ఆప్నోతి । య ఏవం-వేఁద । స ఖలు సంవఁథ్సర ఏతై-స్సేనానీభి-స్సహ । ఇన్ద్రాయ సర్వాన్-కామానభివహతి । స ద్రఫ్సః । తస్యైషా భవతి ॥ 18 ॥

అవ ద్రఫ్సో అగ్ంశమతీమతిష్ఠత్ । ఇయానః కృష్ణో దశభిః సహస్రైః । ఆవర్త-మిన్ద్ర-శ్శచ్యా ధమన్తమ్ । ఉపస్నుహి త-న్నృమణా-మథద్రామితి । ఏతయై వేన్ద్ర-స్సలా వృక్యా సహ । అసురా-న్పరివృశ్చతి । పృథివ్యగ్ం శుమతీ । తామన్వ-వస్థిత-స్సంవఁథ్సరో దివఞ్చ । నైవం-విఁదుషా-ఽఽచార్యా-న్తేవాసినౌ । అన్యోన్యస్మై ద్రుహ్యాతామ్ । యో ద్రుహ్యతి । భ్రశ్యతే స్వర్గా-ల్లోకాత్ । ఇత్యృతు మణ్డలాని । సూర్య మణ్డలా న్యాఖ్యాయికాః । అత ఊర్ధ్వగ్ంసనిర్వచనాః ॥ 19 ॥

(నిజానుకాం - భవతి - ద్రుహ్యాతా-మ్పఞ్చ చ)

అనువాకః 7
ఆరోగో భ్రాజః పటరః పతఙ్గః । స్వర్ణరో జ్యోతిషీమాన్. విభాసః । తే అస్మై సర్వే దివమాతపన్తి । ఊర్జ-న్దుహానా అనపస్ఫురన్త ఇతి । కశ్యపో-ఽష్టమః । స మహామేరు-న్న జహాతి । తస్యైషా భవతి । యత్తే శిల్ప-ఙ్కశ్యప రోచనావత్ । ఇన్ద్రియావ-త్పుష్కల-ఞ్చిత్రభాను । యస్మి-న్థ్సూర్యా అర్పితా-స్సప్త సాకమ్ ॥ 20 ॥

తస్మి-న్రాజాన-మధివిశ్రయేమమితి । తే అస్మై సర్వే కశ్యపా-జ్జ్యోతి-ర్లభన్తే । తాన్థ్సోమః కశ్యపాదధి నిర్ధమతి । భ్రస్తా కర్మ కృదివైవమ్ ॥ ప్రాణో జీవానీన్ద్రియ జీవాని । సప్త శీర్షణ్యాః ప్రాణాః । సూర్యా ఇత్యాచార్యాః । అపశ్యమహ మేతాన్-థ్సప్త సూర్యానితి । పఞ్చకర్ణో వాథ్స్యాయనః । సప్తకర్ణశ్చ ప్లాక్షిః ॥ 21 ॥

ఆనుశ్రవిక ఏవ నౌ కశ్యప ఇతి । ఉభౌ వేదయితే । న హి శేకుమివ మహామేరు-ఙ్గన్తుమ్ । అపశ్యమహమేత-థ్సూర్యమణ్డల-మ్పరివర్తమానమ్ । గార్గ్యః ప్రాణత్రాతః । గచ్ఛన్త మహామేరుమ్ । ఏకఞ్చాజహతమ్ । భ్రాజపటర పతఙ్గా నిహనే । తిష్ఠన్నాతపన్తి । తస్మాదిహ తప్త్రి తపాః ॥ 22 ॥

అముత్రేతరే । తస్మాదిహా తప్త్రి తపాః । తేషామేషా భవతి । సప్త సూర్యా దివ-మను ప్రవిష్టాః । తానన్వేతి పథిభి-ర్దక్షిణావాన్ । తే అస్మై సర్వే ఘృతమాతపన్తి । ఊర్జ-న్దుహానా అనపస్ఫురన్త ఇతి ॥ సప్తర్త్విజ-స్సూర్యా ఇత్యాచార్యాః । తేషామేషా భవతి । సప్త దిశో నానా సూర్యాః ॥ 23 ॥

సప్త హోతార ఋత్విజః । దేవా ఆదిత్యా యే సప్త । తేభి-స్సోమాభీ రక్షణ ఇతి । తదప్యామ్నాయః । దిగ్భ్రాజ ఋతూన్ కరోతి । ఏతయైవావృతా ఽఽసహస్రసూర్యతాయా ఇతి వైశమ్పాయనః । తస్యైషా భవతి । యద్ద్యావ ఇన్ద్ర తే శతగ్ం శత-మ్భూమీః । ఉత స్యుః । న త్వా వజ్రిన్-థ్సహస్రగ్ం సూర్యాః । 24 ॥
అను న జాతమష్ట రోదసీ ఇతి । నానా లిఙ్గత్వా-దృతూనా-న్నానా సూర్యత్వమ్ ॥ అష్టౌ తు వ్యవసితా ఇతి । సూర్యమణ్డలా-న్యష్టాత ఊర్ధ్వమ్ । తేషామేషా భవతి ॥ చిత్ర-న్దేవానా-ముదగాదనీకమ్ । చక్షు-ర్మిత్రస్య వరుణస్యాగ్నేః । ఆ-ఽప్రా ద్యావా పృథివీ అన్తరిక్షమ్ । సూర్య ఆత్మా జగతస్తస్థుషశ్చేతి ॥ 25 ॥
(సాకం - ప్లాక్షి - స్తప్త్రితపా - నానాసూర్యాః - సూర్యా - +నవ చ)

అనువాకః 8
క్వేదమభ్ర-న్నివిశతే । క్వాయగ్ం సంవఁథ్సరో మిథః । క్వాహః క్వేయ-న్దేవ రాత్రీ । క్వ మాసా ఋతవ-శ్శ్రితాః ॥ అర్ధమాసా ముహూర్తాః । నిమేషాస్తుటిభిః (నిమేషాస్త్రటిభిః) సహ । క్వేమా ఆపో నివిశన్తే । యదీతో యాన్తి సమ్ప్రతి ॥ కాలా అఫ్సు నివిశన్తే । ఆప-స్సూర్యే సమాహితాః । 26 ।
అభ్రాణ్యపః ప్రపద్యన్తే । విద్యుథ్సూర్యే సమాహితా । అనవర్ణే ఇమే భూమీ । ఇయఞ్చాసౌ చ రోదసీ । కిగ్గ్ స్విదత్రాన్తరా భూతమ్ । యేనేమే విధృతే ఉభే । విష్ణునా విధృతే భూమీ । ఇతి వథ్సస్య వేదనా । ఇరావతీ ధేనుమతీ హి భూతమ్ । సూయవసినీ మనుషే దశస్యే । 27 ।
వ్యష్టభ్నా-ద్రోదసీ విష్ణవేతే । దాధర్థ పృథివీ-మభితో మయూఖైః । కిన్త-ద్విష్ణో ర్బలమాహుః । కా దీప్తిః కి-మ్పరాయణమ్ । ఏకో యద్ధా-రయ ద్దేవః । రేజతీ రోదసీ ఉభే । వాతాద్విష్ణో-ర్బల మాహుః । అక్షరా-ద్దీప్తి రుచ్యతే । త్రిపదాద్ధారయ-ద్దేవః । యద్విష్ణోరేక-ముత్తమమ్ ॥ 28 ॥

అగ్నయో వాయవశ్చైవ । ఏతదస్య పరాయణమ్ । పృచ్ఛామి త్వా పర-మ్మృత్యుమ్ । అవమ-మ్మద్ధ్యమఞ్చతుమ్ । లోకఞ్చ పుణ్యపాపానామ్ । ఏత-త్పృచ్ఛామి సమ్ప్రతి ॥ అముమాహుః పర-మ్మృత్యుమ్ । పవమాన-న్తు మద్ధ్యమమ్ । అగ్నిరేవావమో మృత్యుః । చన్ద్రమా-శ్చతురుచ్యతే ॥ 29 ॥

అనాభోగాః పర-మ్మృత్యుమ్ । పాపా-స్సంయఁన్తి సర్వదా । ఆభోగాస్త్వేవ సంయఁన్తి । యత్ర పుణ్యకృతో జనాః । తతో మద్ధ్యమమాయన్తి । చతుమగ్నిఞ్చ సమ్ప్రతి । పృచ్ఛామి త్వా పాపకృతః । యత్ర యాతయతే యమః । త్వన్నస్త--ద్బ్రహ్మ-న్ప్రబ్రూహి । యది వేత్థా-ఽసతో గృహాన్ ॥ 30 ॥

కశ్యపా దుదితా-స్సూర్యాః । పాపాన్నిర్ఘ్నన్తి సర్వదా । రోదస్యోరన్త-ర్దేశేషు । తత్ర న్యస్యన్తే వాసవైః । తే ఽశరీరాః ప్రపద్యన్తే । యథా ఽపుణ్యస్య కర్మణః । అపాణ్యపాద కేశాసః । తత్ర తే-ఽయోనిజా జనాః । మృత్వా పునర్మృత్యు-మాపద్యన్తే । అద్యమానా-స్స్వకర్మభిః । 31 ।
ఆశాతికాః క్రిమయ ఇవ । తతః పూయన్తే వాసవైః । అపైత-మ్మృత్యు-ఞ్జయతి । య ఏవం-వేఁద । స ఖల్వైవం-విఁద్బ్రాహ్మణః । దీర్ఘశ్రుత్తమో భవతి । కశ్యపస్యాతిథి-స్సిద్ధగమన-స్సిద్ధాగమనః । తస్యైషా భవతి ॥ ఆయస్మిన్-థ్సప్త వాసవాః । రోహన్తి పూర్వ్యా రుహః । 32 ।
ఋషిర్హ దీర్ఘశ్రుత్తమః । ఇన్ద్రస్య ఘర్మో అతిథిరితి । కశ్యపః పశ్యకో భవతి । యథ్సర్వ-మ్పరిపశ్యతీతి సౌక్ష్మ్యాత్ । అథాగ్నేరష్టపురుషస్య । తస్యైషా భవతి । అగ్నే నయ సుపథా రాయే అస్మాన్ । విశ్వాని దేవ వయునాని విద్వాన్ । యుయోద్ధ్యస్మ-జ్జుహురాణమేనః । భూయిష్ఠాన్తే నమ ఉక్తిం-విఁధేమేతి ॥ 33 ॥

(సమాహితా - దశస్యే - ఉత్తమ-ముచ్యతే-గృహాన్-థ్స్వకర్మభిః-పూర్వ్యా రుహ-ఇతి)

అనువాకః 9
అగ్నిశ్చ జాతవేదాశ్చ । సహోజా అజిరాప్రభుః । వైశ్వానరో నర్యాపాశ్చ । పఙ్క్తిరాధాశ్చ సప్తమః । విసర్పేవా-ఽష్టమో-ఽగ్నీనామ్ । ఏతే-ఽష్టౌ వసవః, క్షితా ఇతి । యథర్త్వే-వాగ్నే-రర్చిర్వర్ణ విశేషాః । నీలార్చిశ్చ పీతకార్చిశ్చేతి । అథ వాయో-రేకాదశ-పురుషస్యైకాదశస్త్రీకస్య । ప్రభ్రాజమానా వ్యవదాతాః ॥ 34 ॥

యాశ్చ వాసుకి వైద్యుతాః । రజతాః పరుషా-శ్శ్యామాః । కపిలా అతిలోహితాః । ఊర్ధ్వా అవపతన్తాశ్చ । వైద్యుత ఇత్యేకాదశ । నైనం-వైఁద్యుతో హినస్తి । య ఏవం-వేఁద । స హోవాచ వ్యాసః పారాశర్యః । విద్యుద్వధమేవాహ-మ్మృత్యుమైచ్ఛమితి । న త్వకామగ్ం హన్తి ॥ 35 ॥

య ఏవం-వేఁద । అథ గన్ధర్వగణాః । స్వాన భ్రాట్ । అఙ్ఘారి-ర్బమ్భారిః । హస్త-స్సుహస్తః । కృశానుర్విశ్వావసుః । మూర్ధన్వాన్-థ్సూర్యవర్చాః । కృతిరిత్యేకాదశ గన్ధర్వగణాః । దేవాశ్చ మహాదేవాః । రశ్మయశ్చ దేవా గరగిరః ॥ 36 ॥

నైన-ఙ్గరో హినస్తి । య ఏవం-వేఁద । గౌరీ మిమాయ సలిలాని తక్షతీ । ఏకపదీ ద్విపదీ సా చతుష్పదీ । అష్టాపదీ నవపదీ బభూవుషీ । సహస్రాక్షరా పరమే వ్యోమన్నితి । వాచో విశేషణమ్ । అథ నిగదవ్యాఖ్యాతాః । తాననుక్రమిష్యామః । వరాహవః-స్వతపసః ॥ 37 ॥

విద్యు-న్మహసో ధూపయః । శ్వాపయో గృహమేధాశ్చేత్యేతే । యే చేమే-ఽశిమివిద్విషః । పర్జన్యా-స్సప్త పృథివీమభివర్షన్తి । వృష్టిభిరితి । ఏతయైవ విభక్తి విపరీతాః । సప్తభిర్వాతై రుదీరితాః । అమూం-లోఁకా-నభివర్షన్తి । తేషామేషా భవతి । సమాన-మేతదుదకమ్ ॥ 38 ॥

ఉచ్చైత్యవ చాహభిః । భూమి-మ్పర్జన్యా జిన్వన్తి । దివ-ఞ్జిన్వన్-త్యగ్నయ ఇతి । యదక్షర-మ్భూతకృతమ్ । విశ్వే దేవా ఉపాసతే । మహర్షిమస్య గోప్తారమ్ । జమదగ్ని-మకుర్వత । జమదగ్ని-రాప్యాయతే । ఛన్దోభి-శ్చతురుత్తరైః । రాజ్ఞ-స్సోమస్య తృప్తాసః ॥ 39 ॥

బ్రహ్మణా వీర్యావతా । శివా నః ప్రదిశో దిశః ॥ తచ్ఛంయోఁరా వృణీమహే । గాతుం-యఁజ్ఞాయ । గాతుం-యఁజ్ఞపతయే । దైవీ స్వస్తిరస్తు నః । స్వస్తి-ర్మానుషేభ్యః । ఊర్ధ్వ-ఞ్జిగాతు భేషజమ్ । శన్నో అస్తు ద్విపదే । శఞ్చతుష్పదే । సోమపా(3) అసోమపా(3) ఇతి నిగదవ్యాఖ్యాతాః ॥ 40 ॥

(వ్యవదాతా - హన్తి-గరగిర - స్తపస - ఉదకం - తృప్తాస - శ్వతుష్పద ఏక-ఞ్చ)

అనువాకః 10
సహస్రవృదియ-మ్భూమిః । పరం-వ్యోఁమ సహస్రవృత్ । అశ్వినా భుజ్యూ నాసత్యా । విశ్వస్య జగతస్పతీ ॥ జాయా భూమిః పతిర్వ్యోమ । మిథునన్తా అతుర్యథుః । పుత్రో బృహస్పతీ రుద్రః । సరమా ఇతి స్త్రీపుమమ్ ॥ శుక్రం-వాఁమన్యద్యజతం-వాఁమన్యత్ । విషురూపే అహనీ ద్యౌరివ స్థః ॥ 41 ॥

విశ్వా హి మాయా అవథ-స్స్వధావన్తౌ । భద్రా వా-మ్పూషణావిహ రాతిరస్తు । వాసాత్యౌ చిత్రౌ జగతో నిధానౌ । ద్యావాభూమీ చరథః సగ్ం సఖాయౌ । తావశ్వినా రాసభాశ్వా హవ-మ్మే । శుభస్పతీ ఆగతగ్ం సూర్యయా సహ । త్యుగ్రో హ భుజ్యు-మశ్వినోద మేఘే । రయిన్న కశ్చి-న్మమృవాఁ(2) అవాహాః । తమూహథు-ర్నౌభిరాత్మన్-వతీభిః । అన్తరిక్ష ప్రుడ్భిర-పోదకాభిః ॥ 42 ॥

తిస్రః, క్షపస్త్రిరహా ఽతివ్రజద్భిః । నాసత్యా భుజ్యుమూహథుః పతఙ్గైః । సముద్రస్య ధన్వన్నార్ద్రస్య పారే । త్రిభీ రథై-శ్శతపద్భి-ష్షడశ్వైః । సవితారం-విఁతన్వన్తమ్ । అనుబద్ధ్నాతి శామ్బరః । ఆపపూర్షం-బరశ్చైవ । సవితా ఽరేపసో ఽభవత్ । త్యగ్ం సుతృప్తం-విఁదిత్వైవ । బహుసోమ గిరం-వఁశీ ॥ 43 ॥

అన్వేతి తుగ్రో వక్రియాన్తమ్ । ఆయసూయాన్-థ్సోమతృఫ్సుషు । స సఙ్గ్రామ-స్తమోద్యో-ఽత్యోతః । వాచో గాః పిపాతి తత్ । స తద్గోభి-స్స్తవా ఽత్యేత్యన్యే । రక్షసా ఽనన్వితాశ్చ యే । అన్వేతి పరివృత్త్యా-ఽస్తః । ఏవమేతౌ స్థో అశ్వినా । తే ఏతే ద్యుః పృథివ్యోః । అహరహ-ర్గర్భన్దధాథే ॥ 44 ॥

తయో రేతౌ వథ్సా వహోరాత్రే । పృథివ్యా అహః । దివో రాత్రిః । తా అవిసృష్టౌ । దమ్పతీ ఏవ భవతః ॥ తయో రేతౌ వథ్సౌ । అగ్నిశ్చా-దిత్యశ్చ । రాత్రేర్వథ్సః । శ్వేత ఆదిత్యః । అహ్నో-ఽగ్నిః ॥ 45 ॥

తామ్రో అరుణః । తా అవిసృష్టౌ । దమ్పతీ ఏవ భవతః ॥ తయో రేతౌ వథ్సౌ । వృత్రశ్చ వైద్యుతశ్చ । అగ్నేర్వృత్రః । వైద్యుత ఆదిత్యస్య । తా అవిసృష్టౌ । దమ్పతీ ఏవ భవతః ॥ తయో రేతౌ వథ్సౌ ॥ 46 ॥

ఉష్మా చ నీహారశ్చ । వృత్రస్యోష్మా । వైద్యుతస్య నీహారః । తౌ తావేవ ప్రతిపద్యేతే ॥ సేయగ్ం రాత్రీ గర్భిణీ పుత్రేణ సంవఁసతి । తస్యా వా ఏతదుల్బణమ్ । యద్రాత్రౌ రశ్మయః । యథా గోర్గర్భిణ్యా ఉల్బణమ్ । ఏవమేతస్యా ఉల్బణమ్ । ప్రజయిష్ణుః ప్రజయా చ పశుభిశ్చ భవతి । య ఏవం-వేఁద । ఏతముద్యన్త-మపియన్తఞ్చేతి । ఆదిత్యః పుణ్యస్య వథ్సః । అథ పవిత్రాఙ్గిరసః ॥ 47 ॥

(స్థో - ఽపోదకాభి--ర్ వశీ - దధాథే - అగ్ని - స్తయో రేతౌ వథ్సౌ - భవతి చత్వారి చ)

అనువాకః 11
పవిత్రవన్తః పరివాజమాసతే । పితైషా-మ్ప్రత్నో అభిరక్షతి వ్రతమ్ । మహస్సముద్రం-వఁరుణ స్తిరోదధే । ధీరా ఇచ్ఛేకుర్ద్ధరుణేష్వారభమ్ । పవిత్ర-న్తే వితత-మ్బ్రహ్మణస్పతే । ప్రభుర్గాత్రాణి పర్యేషి విశ్వతః । అతప్తతనూ-ర్న తదామో అశ్నుతే । శృతాస ఇద్వహన్-తస్త-థ్సమాశత । బ్రహ్మా దేవానామ్ । అసత-స్సద్యే తతక్షుః ॥ 48 ॥

ఋషయ-స్సప్తాత్రిశ్చ యత్ । సర్వే-ఽత్రయో అగస్త్యశ్చ । నక్షత్రై-శ్శఙ్కృతో ఽవసన్న్ । అథ సవితు-శ్శ్యావాశ్వస్యా ఽవర్తికామస్య । అమీ య ఋక్షా నిహితా స ఉచ్చా । నక్త-న్దదృశ్రే కుహచిద్దివేయుః । అదబ్ధాని వరుణస్య వ్రతాని । విచాకశ-చ్చన్ద్రమా నక్షత్రమేతి । త-థ్సవితు-ర్వరేణ్యమ్ । భర్గో దేవస్య ధీమహి ॥ 49 ।

ధియో యో నః ప్రచోదయాత్ ॥ తథ్సవితు-ర్వృణీమహే । వయ-న్దేవస్య భోజనమ్ । శ్రేష్ఠగ్ం సర్వధాతమమ్ । తుర-మ్భగస్య ధీమహి । అపాగూహత సవితా తృభీన్ । సర్వా-న్దివో అన్ధసః । నక్తన్త;తాన్యభవ-న్దృశే । అస్థ్యస్థ్నా సమ్భవిష్యామః ॥ నామ నామైవ నామ మే ॥ 50 ॥

నపుగ్ంసక-మ్పుమాగ్స్త్ర్యస్మి । స్థావరో-ఽస్మ్యథ జఙ్గమః । యజే-ఽయక్షి యష్టాహే చ । మయా భూతాన్యయక్షత । పశవో మమ భూతాని । అనూబన్ధ్యో ఽస్మ్యహం-విఁభుః । స్త్రియః సతీః । తా ఉ మే పుగ్ంస ఆహుః । పశ్యదక్షణ్వాన్న-విచేతదన్ధః । కవిర్యః పుత్ర-స్స ఇమా చికేత ॥ 51 ॥

యస్తా విజానా-థ్సవితుః పితా-ఽసత్ । అన్ధో మణిమవిన్దత్ । తమనఙ్గులి-రావయత్ । అగ్రీవః ప్రత్యముఞ్చత్ । తమజిహ్వ అసశ్చత । ఊర్ధ్వమూల-మవాక్ఛాఖమ్ । వృక్షం-యాఁ వేద సమ్ప్రతి । న స జాతు జనః శ్రద్దద్ధ్యాత్ । మృత్యుర్మా మారయాదితిః । హసితగ్ం రుదితఙ్గీతమ్ ॥ 52 ॥

వీణా పణ వలాసితమ్ । మృతఞ్జీవఞ్చ యత్కిఞ్చిత్ । అఙ్గాని స్నేవ విద్ధి తత్ । అతృష్యగ్గ్స్తృష్య ధ్యాయత్ । అస్మాజ్జాతా మే మిథూ చరన్న్ । పుత్రో నిర్-ఋత్యా వైదేహః । అచేతా యశ్చ చేతనః । స త-మ్మణిమవిన్దత్ । సో-ఽనఙ్గులిరావయత్ । సో-ఽగ్రీవః ప్రత్యమున్చత్ ॥ 53 ।

సో-ఽజిహ్వో అసశ్చత । నైతమృషిం-విఁదిత్వా నగర-మ్ప్రవిశేత్ । యది ప్రవిశేత్ । మిథౌ చరిత్వా ప్రవిశేత్ । తథ్సమ్భవస్య వ్రతమ్ । ఆ తమగ్నే రథన్తిష్ఠ । ఏకాశ్వమేక యోజనమ్ । ఏకచక్ర-మేకధురమ్ । వాత ధ్రాజి గతిం-విఁభో । న రిష్యతి న వ్యథతే ॥ 54 ॥

నాస్యాక్షో యాతు సజ్జతి । యచ్ఛ్వేతా-న్రోహితాగ్శ్చాగ్నేః । రథే యుక్త్వా-ఽధితిష్ఠతి । ఏకయా చ దశభిశ్చ స్వభూతే । ద్వాభ్యా మిష్టయే విగ్ంశత్యా చ । తిసృభిశ్చ వహసే త్రిగ్ంశతా చ । నియుద్భి-ర్వాయవిహ తా విముఞ్చ ॥ 55 ॥

(తతక్షు--ర్ ధీమహి - నామ మే - చికేత - గీతం - ప్రత్యముఞ్చ-ద్- వ్యథతే - +సప్త చ)

అనువాకః 12
ఆతనుష్వ ప్రతనుష్వ । ఉద్ధమాధమ సన్ధమ । ఆదిత్యే చన్ద్రవర్ణానామ్ । గర్భ మా ధేహి యః పుమాన్ । ఇత-స్సిక్తగ్ం సూర్యగతమ్ । చన్ద్రమసే రసఙ్కృధి । వారాద-ఞ్జనయా-గ్రే-ఽగ్నిమ్ । య ఏకో రుద్ర ఉచ్యతే । అస-ఙ్ఖ్యాతా-స్సహస్రాణి । స్మర్యతే న చ దృశ్యతే ॥ 56 ॥

ఏవమేతన్నిబోధత । ఆ మన్ద్రై-రిన్ద్ర హరిభిః । యా హి మయూర-రోమభిః । మాత్వా కేచిన్నియే మురిన్న పాశినః । దధన్వేవ తా ఇహి । మా మన్ద్రై-రిన్ద్ర హరిభిః । యామి మయూర రోమభిః । మా మా కేచిన్నియే మురిన్న పాశినః । నిధన్వేవ తాఁ(2) ఇమి । అణుభిశ్చ మహద్భిశ్చ ॥ 57 ॥

నిఘృష్వై రసమాయుతైః । కాలైర్-హరిత్వమాపన్నైః । ఇన్ద్రాయాహి సహస్ర యుక్ । అగ్ని-ర్విభ్రాష్టి వసనః । వాయు-శ్శ్వేతసికద్రుకః । సంవఁథ్సరో విషూ వర్ణైః । నిత్యాస్తే ఽనుచరాస్తవ । సుబ్రహ్మణ్యోగ్ం సుబ్రహ్మణ్యోగ్ం సుబ్రహ్మణ్యోమ్ । ఇన్ద్రాగచ్ఛ హరివ ఆగచ్ఛ మేధాతిథేః । మేష వృషణశ్వస్య మేనే ॥ 58 ॥

గౌరావస్కన్దిన్న-హల్యాయై జార । కౌశిక-బ్రాహ్మణ గౌతమబ్రువాణ । అరుణాశ్వా ఇహాగతాః । వసవః పృథివి క్షితః । అష్టౌ దిగ్వాససో ఽగ్నయః । అగ్నిశ్చ జాతవేదాశ్చేత్యేతే । తామ్రాశ్వా-స్తామ్రరథాః । తామ్రవర్ణా స్తథా-ఽసితాః । దణ్డహస్తాః ఖాదగ్దతః । ఇతో రుద్రాః పరాఙ్గతాః । 59 ।
ఉక్తగ్గ్ స్థాన-మ్ప్రమాణఞ్చ పుర ఇత । బృహస్పతిశ్చ సవితా చ । విశ్వరూపై-రిహాగతామ్ । రథేనోదకవర్త్మనా । అఫ్సుషా ఇతి తద్ద్వయోః । ఉక్తో వేషో వాసాగ్ంసి చ । కాలావయవానా-మితః ప్రతీజ్యా । వాసాత్యా ఇత్యశ్వినోః । కో-ఽన్తరిక్షే శబ్దఙ్కరోతీతి । వాసిష్ఠ రౌహిణో మీమాగ్ంసా-ఞ్చక్రే । తస్యైషా భవతి ॥ వాశ్రేవ విద్యుదితి ॥ బ్రహ్మణ ఉదరణమసి । బ్రహ్మణ ఉదీరణమసి ।బ్రహ్మణ ఆస్తరణమసి । బ్రహ్మణ ఉపస్తరణమసి ॥ 60 ॥

(దృశ్యతే - చ - మేనే - పరా-ఙ్గతా - శ్చక్రే షట్ చ)

అనువాకః 13 [అపక్రామత గర్భిణ్యః ]
అష్టయోనీ-మష్టపుత్రామ్ । అష్టపత్నీ-మిమా-మ్మహీమ్ । అహం-వేఁద న మే మృత్యుః । న చామృత్యురఘాహరత్ । అష్టయోన్యష్ట పుత్రమ్ । అష్టపదిద-మన్తరిక్షమ్ । అహం-వేఁద న మే మృత్యుః । న చామృత్యురఘాహరత్ । అష్టయోనీ-మష్టపుత్రామ్ । అష్టపత్నీ-మమూన్దివమ్ ॥ 61 ॥

అహం-వేఁద న మే మృత్యుః । న చామృత్యురఘాహరత్ । సుత్రామాణ-మ్మహీమూషు । అదితిర్ద్యౌ-రదితి-రన్తరిక్షమ్ । అదితి ర్మాతా స పితా స పుత్రః । విశ్వే దేవా అదితిః పఞ్చ జనాః । అదితి-ర్జాత-మదితి-ర్జనిత్వమ్ । అష్టౌ పుత్రాసో అదితేః । యే జాతా స్తన్వః పరి । దేవాఁ (2) ఉపప్రై-థ్సప్తభిః ॥ 62 ॥

పరా మార్తాణ్డమాస్యత్ । సప్తభిః పుత్రై-రదితిః । ఉప ప్రై-త్పూర్వ్యం-యుఁగమ్ । ప్రజాయై మృత్యవే తత్ । పరా మార్తాణ్డ-మాభరదితి । తాననుక్రమిష్యామః । మిత్రశ్చ వరుణశ్చ । ధాతా చార్యమా చ । అగ్ంశశ్చ భగశ్చ । ఇన్ద్రశ్చ వివస్వాగ్శ్చేత్యేతే । హిరణ్యగర్భో హగ్ంసస్శుచిషత్ । బ్రహ్మ జజ్ఞాన-న్తది-త్పదమితి । గర్భః ప్రాజాపత్యః । అథ పురుష-స్సప్తపురుషః ॥ 63 ॥

[ యథాస్థాన-ఙ్గర్భిణ్యః ]
(అమూ-న్దివగ్ం - సప్తభి - రేతే చత్వారి చ)

అనువాకః 14
యో-ఽసౌ తపన్నుదేతి । స సర్వేషా-మ్భూతానా-మ్ప్రాణానాదాయోదేతి । మా మే ప్రజాయా మా పశూనామ్ । మా మమ ప్రాణానాదాయోదగాః । అసౌ యో ఽస్తమేతి । స సర్వేషా-మ్భూతానా-మ్ప్రాణానాదాయాస్తమేతి । మా మే ప్రజాయా మా పశూనామ్ । మా మమ ప్రాణానాదాయా స్తఙ్గాః । అసౌ య ఆపూర్యతి । స సర్వేషా-మ్భూతానా-మ్ప్రాణై రాపూర్యతి । 64 ।
మా మే ప్రజాయా మా పశూనామ్ । మా మమ ప్రాణై-రాపూరిష్ఠాః । అసౌ యో-ఽపక్షీయతి । స సర్వేషా-మ్భూతానా-మ్ప్రాణై-రపక్షీయతి । మా మే ప్రజాయా మా పశూనామ్ । మా మమ ప్రాణై-రపక్షేష్ఠాః । అమూని నక్షత్రాణి । సర్వేషా-మ్భూతానా-మ్ప్రాణైరప ప్రసర్పన్తి చోథ్సర్పన్తి చ । మా మే ప్రజాయా మా పశూనామ్ । మా మమ ప్రాణైరప ప్రసృపత మోథ్సృపత ॥ 65 ॥

ఇమే మాసా-శ్చార్ధమాసాశ్చ । సర్వేషా-మ్భూతానా-మ్ప్రాణైరప ప్రసర్పన్తి చోథ్సర్పన్తి చ । మా మే ప్రజాయా మా పశూనామ్ । మా మమ ప్రాణైరప ప్రసృపత మోథ్సృపత । ఇమ ఋతవః । సర్వేషా-మ్భూతానా-మ్ప్రాణైరప ప్రసర్పన్తి చోథ్సర్పన్తి చ । మా మే ప్రజాయా మా పశూనామ్ । మా మమ ప్రాణైరప ప్రసృపత మోథ్సృపత । అయగ్ం సంవఁథ్సరః । సర్వేషా-మ్భూతానా-మ్ప్రాణైరప ప్రసర్పతి చోథ్సర్పతి చ ॥ 66 ॥

మా మే ప్రజాయా మా పశూనామ్ । మా మమ ప్రాణైరప ప్రసృప మోథ్సృప । ఇదమహః । సర్వేషా-మ్భూతానా-మ్ప్రాణై-రప ప్రసర్పతి చోథ్సర్పతి చ । మా మే ప్రజాయా మా పశూనామ్ । మా మమ ప్రాణైరప ప్రసృప మోథ్సృప । ఇయగ్ం రాత్రిః । సర్వేషా-మ్భూతానా-మ్ప్రాణై-రప ప్రసర్పతి చోథ్సర్పతి చ । మా మే ప్రజాయా మా పశూనామ్ । మా మమ ప్రాణైరప ప్రసృప మోథ్సృప । ఔ-మ్భూర్భువస్స్వః । ఏతద్వో మిథున-మ్మా నో మిథునగ్ం రీఢ్వమ్ ॥ 67 ॥

(ప్రాణైరాపూర్యతి-మోథ్సృపత-చోథ్సర్పతి చ - మోథ్సృప ద్వే చ)

అనువాకః 15
అథాదిత్యస్యాష్ట పురుషస్య । వసూనా మాదిత్యానాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని । రుద్రాణా-మాదిత్యానాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని । ఆదిత్యానా-మాదిత్యానాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని । సతాగ్ంసత్యానామ్ । ఆదిత్యానాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని । అభిధూన్వతా-మభిఘ్నతామ్ । వాతవతా-మ్మరుతామ్ । ఆదిత్యానాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని । ఋభూణా-మాదిత్యానాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని । విశ్వేషా-న్దేవానామ్ । ఆదిత్యానాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని । సంవఁథ్సరస్య సవితుః । ఆదిత్యస్య స్థానే స్వతేజసా భాని । ఔ-మ్భూర్భువస్స్వః । రశ్మయో వో మిథున-మ్మా నో మిథునగ్ం రీఢ్వమ్ ॥ 68 ॥

(ఋభూణామాదిత్యానాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని షట్చ)

అనువాకః 16
ఆరోగస్య స్థానే స్వతేజసా భాని । భ్రాజస్య స్థానే స్వతేజసా భాని । పటరస్య స్థానే స్వతేజసా భాని । పతఙ్గస్య స్థానే స్వతేజసా భాని । స్వర్ణరస్య స్థానే స్వతేజసా భాని । జ్యోతిషీమతస్య స్థానే స్వతేజసా భాని । విభాసస్య స్థానే స్వతేజసా భాని । కశ్యపస్య స్థానే స్వతేజసా భాని । ఔ-మ్భూర్భువస్స్వః । ఆపో వో మిథున-మ్మా నో మిథునగ్ం రీఢ్వమ్ ॥ 69 ॥

(ఆరోగస్య దశ)

అనువాకః 17
అథ వాయో-రేకాదశ-పురుషస్యైకాదశ-స్త్రీకస్య ।
ప్రభ్రాజమానానాగ్ం రుద్రాణాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
వ్యవదాతానాగ్ం రుద్రాణాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
వాసుకివైద్యుతానాగ్ం రుద్రాణాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
రజతానాగ్ం రుద్రాణాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
పరుషాణాగ్ం రుద్రాణాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
శ్యామానాగ్ం రుద్రాణాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
కపిలానాగ్ం రుద్రాణాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
అతిలోహితానాగ్ం రుద్రాణాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
ఊర్ధ్వానాగ్ం రుద్రాణాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ॥ 70 ॥

అవపతన్తానాగ్ం రుద్రాణాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
వైద్యుతానాగ్ం రుద్రాణాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
ప్రభ్రాజమానీనాగ్ం రుద్రాణీనాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
వ్యవదాతీనాగ్ం రుద్రాణీనాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
వాసుకివైద్యుతీనాగ్ం రుద్రాణీనాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
రజతానాగ్ం రుద్రాణీనాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
పరుషాణాగ్ం రుద్రాణీనాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
శ్యామానాగ్ం రుద్రాణీనాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
కపిలానాగ్ం రుద్రాణీనాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
అతిలోహితీనాగ్ం రుద్రాణీనాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
ఊర్ధ్వానాగ్ం రుద్రాణీనాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
అవపతన్తీనాగ్ం రుద్రాణీనాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
వైద్యుతీనాగ్ం రుద్రాణీనాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని ।
ఔ-మ్భూర్భువస్స్వః ।
రూపాణి వో మిథున-మ్మా నో మిథునగ్ం రీఢ్వమ్ ॥ 71 ॥

(ఊర్ధ్వానాగ్ం రుద్రాణాగ్ స్థానే స్వతేజసా భా - న్యతిలోహితీనాగ్ం రుద్రాణీనాగ్ స్థానే స్వతేజసా భాని పఞ్చ చ)

అనువాకః 18
అథాగ్నేరష్ట పురుషస్య ॥ అగ్నేః పూర్వ-దిశ్యస్య స్థానే స్వతేజసా భాని ।
జాతవేదస ఉపదిశ్యస్య స్థానే స్వతేజసా భాని ।
సహోజసో దక్షిణ-దిశ్యస్య స్థానే స్వతేజసా భాని ।
అజిరాప్రభవ ఉపదిశ్యస్య స్థానే స్వతేజసా భాని ।
వైశ్వానరస్యాపరదిశ్యస్య స్థానే స్వతేజసా భాని ।
నర్యాపస ఉపదిశ్యస్య స్థానే స్వతేజసా భాని ।
పఙ్క్తిరాధస ఉదగ్దిశ్యస్య స్థానే స్వతేజసా భాని ।
విసర్పిణ ఉపదిశ్యస్య స్థానే స్వతేజసా భాని ।
ఔ-మ్భూర్భువస్స్వః ।
దిశో వో మిథున-మ్మా నో మిథునగ్ం రీఢ్వమ్ ॥ 72 ॥

(స్వరేక-ఞ్చ)

అనువాకః 19
దక్షిణపూర్వ-స్యాన్దిశి విసర్పీ నరకః । తస్మాన్నః పరిపాహి । దక్షిణా-పరస్యా-న్దిశ్య విసర్పీ నరకః । తస్మాన్నః పరిపాహి । ఉత్తర-పూర్వస్యా-న్దిశి విషాదీ నరకః । తస్మాన్నః పరిపాహి । ఉత్తరా-పరస్యా-న్దిశ్య విషాదీ నరకః । తస్మాన్నః పరిపాహి । ఆ యస్మిన్థ్సప్త వాసవా ఇన్ద్రియాణి శతక్రత విత్యేతే ॥ 73 ॥

(దక్షిణపూర్వస్యా-న్నవ)

అనువాకః 20
ఇన్ద్ర ఘోషా వో వసుభిః పురస్తా-దుపదధతామ్ ।
మనోజవసో వః పితృభి-ర్దక్షిణత ఉపదధతామ్ ।
ప్రచేతా వో రుద్రైః పశ్చా-దుపదధతామ్ ।
విశ్వకర్మా వ ఆదిత్యై-రుత్తరత ఉపదధతామ్ ।
త్వష్టా వో రూపై-రుపరిష్టా-దుపదధతామ్ । స్
అఞ్జ్ఞానం-వః ఁపశ్చాదితి । ఆదిత్య-స్సర్వో-ఽగ్నిః పృథివ్యామ్ । వాయురన్తరిక్షే । సూర్యో దివి । చన్ద్రమా దిక్షు । నక్షత్రాణి స్వలోకే । ఏవా హ్యేవ । ఏవా హ్యగ్నే । ఏవా హి వాయో । ఏవా హీన్ద్ర । ఏవా హి పూషన్న్ । ఏవా హి దేవాః ॥ 74 ॥

(దిక్షు సప్త చ)

అనువాకః 21
ఆపమాపామప-స్సర్వాః । అస్మా-దస్మాదితో-ఽముతః । అగ్నిర్వాయుశ్చ సూర్యశ్చ । సహ సఞ్చస్కరర్ధియా । వాయ్వశ్వా రశ్మి పతయః । మరీచ్యాత్మానో అద్రుహః । దేవీ ర్భువన సూవరీః । పుత్రవవాయ మే సుత । మహానామ్నీ-ర్మహామానాః । మహసో మహసస్స్వః ॥ 75 ॥

దేవీః పర్జన్య సూవరీః । పుత్రవవాయ మే సుత । అపాశ్న్యుష్ణి-మపా రక్షః । అపాశ్న్యుష్ణి-మపా రఘమ్ । అపాఘ్రామప చావర్తిమ్ । అప దేవీరితో హిత । వజ్ర-న్దేవీరజీతాగ్శ్చ । భువన-న్దేవ సూవరీః । ఆదిత్యానదితి-న్దేవీమ్ । యోనినోర్ధ్వ-ముదీషత ॥ 76 ॥

భద్ర-ఙ్కర్ణేభి-శ్శృణుయామ దేవాః । భద్ర-మ్పశ్యేమాక్షభి-ర్యజత్రాః । స్థిరైరఙ్గై స్తుష్టువాగ్ం సస్తనూభిః । వ్యశేమ దేవహితం-యఁదాయుః । స్వస్తి న ఇన్ద్రో వృద్ధశ్రవాః । స్వస్తి నః పూషా విశ్వవేదాః । స్వస్తి నస్తార్క్ష్యో అరిష్టనేమిః । స్వస్తి నో బృహస్పతి-ర్దధాతు । కేతవో అరుణాసశ్చ । ఋషయో వాతరశనాః। ప్రతిష్ఠాగ్ం శతధా హి । సమాహితాసో సహస్రధాయసమ్ ॥ శివా న-శ్శన్తమా భవన్తు । దివ్యా ఆప ఓషధయః ॥ సుమృడీకా సరస్వతి । మాతే వ్యోమ సన్దృశి ॥ 77 ॥

(స్వ - రుదీషత - వాతరశనా-ష్షట్చ)

అనువాకః 22
యో-ఽపా-మ్పుష్పం-వేఁద । పుష్పవా-న్ప్రజావా-న్పశుమా-న్భవతి । చన్ద్రమా వా అపా-మ్పుష్పమ్ । పుష్పవా-న్ప్రజావా-న్పశుమా-న్భవతి । య ఏవం-వేఁద ॥ యో-ఽపామాయతనం-వేఁద । ఆయతనవా-న్భవతి । అగ్నిర్వా అపామాయతనమ్ । ఆయతనవా-న్భవతి । యో-ఽగ్నేరాయతనం-వేఁద ॥ 78 ॥

ఆయతనవా-న్భవతి । ఆపో వా అగ్నేరాయతనమ్ । ఆయతనవా-న్భవతి । య ఏవం-వేఁద । యో-ఽపామాయతనం-వేఁద । ఆయతనవా-న్భవతి । వాయుర్వా అపామాయతనమ్ । ఆయతనవా-న్భవతి । యో వాయోరాయతనం-వేఁద । ఆయతనవా-న్భవతి ॥ 79 ॥

ఆపో వై వాయోరాయతనమ్ । ఆయతనవా-న్భవతి । య ఏవం-వేఁద ॥ యో-ఽపామాయతనం-వేఁద । ఆయతనవా-న్భవతి । అసౌ వై తపన్నపా-మాయతనమ్ । ఆయతనవా-న్భవతి । యో-ఽముష్య-తపత ఆయతనం-వేఁద । ఆయతనవా-న్భవతి । ఆపోవా అముష్య-తపత ఆయతనమ్ ॥ 80 ॥

ఆయతనవా-న్భవతి । య ఏవం-వేఁద । యో-ఽపామాయతనం-వేఁద । ఆయతనవా-న్భవతి । చన్ద్రమా వా అపామాయతనమ్ । ఆయతనవా-న్భవతి । యశ్చన్ద్రమస ఆయతనం-వేఁద । ఆయతనవా-న్భవతి । ఆపో వై చన్ద్రమస ఆయతనమ్ । ఆయతనవా-న్భవతి ॥ 81 ॥

య ఏవం-వేఁద ॥ యో-ఽపామాయతనం-వేఁద । ఆయతనవా-న్భవతి । నక్షత్రాణి వా అపామాయతనమ్ । ఆయతనవా-న్భవతి । యో నక్షత్రాణా-మాయతనం-వేఁద । ఆయతనవా-న్భవతి । ఆపో వై నక్షత్రాణా-మాయతనమ్ । ఆయతనవా-న్భవతి । య ఏవం-వేఁద ॥ 82 ॥

యో-ఽపామాయతనం-వేఁద । ఆయతనవా-న్భవతి । పర్జన్యో వా అపామాయతనమ్ । ఆయతనవా-న్భవతి । యః పర్జన్య-స్యాయతనం-వేఁద । ఆయతనవా-న్భవతి । ఆపో వై పర్జన్య-స్యాయతనమ్ । ఆయతనవా-న్భవతి । య ఏవం-వేఁద । యో-ఽపామాయతనం-వేఁద ॥ 83 ॥

ఆయతనవా-న్భవతి । సంవఁథ్సరో వా అపామాయతనమ్ । ఆయతనవా-న్భవతి । య-స్సంవఁథ్సర-స్యాయతనం-వేఁద । ఆయతనవా-న్భవతి । ఆపో వై సంవఁథ్సర-స్యాయతనమ్ । ఆయతనవా-న్భవతి । య ఏవం-వేఁద । యో-ఽఫ్సు నావ-మ్ప్రతిష్ఠితాం-వేఁద । ప్రత్యేవ తిష్ఠతి । 84 ।
ఇమే వై లోకా అఫ్సు ప్రతిష్ఠితాః । తదేషా-ఽభ్యనూక్తా ।
అపాగ్ం రసముదయగ్ంసన్న్ । సూర్యే శుక్రగ్ం సమాభృతమ్ । అపాగ్ం రసస్య యో రసః । తం-వోఁ గృహ్ణా-మ్యుత్తమమితి । ఇమే వై లోకా అపాగ్ం రసః । తే-ఽముష్మి-న్నాదిత్యే సమాభతాః । జానుదఘ్నీ-ముత్తర-వేదీఙ్ఖాత్వా । అపా-మ్పూరయిత్వా గుల్ఫదఘ్నమ్ ॥ 85 ।

పుష్కరపర్ణైః పుష్కరదణ్డైః పుష్కరైశ్చ సగ్గ్స్తీర్య । తస్మిన్. విహాయసే । అగ్ని-మ్ప్రణీయోప-సమాధాయ । బ్రహ్మవాదినో వదన్తి । కస్మా-త్ప్రణీతే-ఽయ-మగ్నిశ్చీయతే । సాప్ప్రణీతే-ఽయమఫ్సు హ్యయఞ్చీయతే । అసౌ భువనే-ఽప్య-నాహితాగ్ని-రేతాః । తమభిత ఏతా అభీష్టకా ఉపదధాతి । అగ్నిహోత్రే దర్శపూర్ణ-మాసయోః । పశుబన్ధే చాతుర్మాస్యేషు ॥ 86 ॥

అథో ఆహుః । సర్వేషు యజ్ఞక్రతుష్వితి । ఏతద్ధ స్మ వా ఆహు-శ్శణ్డిలాః । కమగ్నిఞ్చినుతే । సత్రియ-మగ్నిఞ్చిన్వానః । సంవఁథ్సర-మ్ప్రత్యక్షేణ । కమగ్నిఞ్చినుతే । సావిత్ర-మగ్నిఞ్చిన్వానః । అముమాదిత్య-మ్ప్రత్యక్షేణ ॥ కమగ్నిఞ్చినుతే ॥ 87 ।

నాచికేత-మగ్నిఞ్చిన్వానః । ప్రాణా-న్ప్రత్యక్షేణ । కమగ్నిఞ్చినుతే । చాతుర్హోత్రియ-మగ్నిఞ్చిన్వానః । బ్రహ్మ ప్రత్యక్షేణ ॥ కమగ్నిఞ్చినుతే । వైశ్వసృజ-మగ్నిఞ్చిన్వానః । శరీర-మ్ప్రత్యక్షేణ । కమగ్నిఞ్చినుతే । ఉపానువాక్యమాశు-మగ్నిఞ్చిన్వానః ॥ 88 ॥

ఇమాన్ ఁలోకా-న్ప్రత్యక్షేణ ॥ కమగ్నిఞ్చినుతే । ఇమమారుణ-కేతుక-మగ్నిఞ్చిన్వాన ఇతి । య ఏవాసౌ । ఇతశ్చా-ముతశ్చా-వ్యతీపాతీ । తమితి ॥ యో-ఽగ్నేర్మిథూయా వేద । మిథునవా-న్భవతి । ఆపో వా అగ్నేర్మిథూయాః । మిథునవా-న్భవతి । య ఏవం-వేఁద ॥ 89 ॥

(వేద - భవ - త్యాయతనం - భవతి - వేద - వేద - తిష్ఠతి - గుల్ఫదఘ్నం - చాతుర్మాస్యే - ష్వముమాదిత్య-మ్ప్రత్యక్షేణ కమగ్ని-ఞ్చినుత - ఉపానువాక్యమాశుమగ్ని-ఞ్చిన్వానో - మిథూయా మిథునవా-న్భవత్యేక-ఞ్చ)

అనువాకః 23
ఆపో వా ఇదమాసన్-థ్సలిలమేవ । స ప్రజాపతిరేకః పుష్కరపర్ణే సమభవత్ । తస్యాన్త-ర్మనసి కామ-స్సమవర్తత । ఇదగ్ం సృజేయమితి । తస్మాద్య-త్పురుషో మనసా-ఽభిగచ్ఛతి । తద్వాచా వదతి । తత్కర్మణా కరోతి । తదేషా ఽభ్యనూక్తా । కామస్తదగ్రే సమవర్తతాధి । మనసో రేతః ప్రథమం-యఁదాసీత్ ॥ 90 ॥

సతో బన్ధుమసతి నిరవిన్దన్న్ । హృది ప్రతీష్యా కవయో మనీషేతి । ఉపైనన్తదుపనమతి । య-త్కామో భవతి । య ఏవం-వేఁద । స తపో-ఽతప్యత । స తపస్తప్త్వా । శరీరమధూనుత । తస్య య-న్మాగ్ంసమాసీత్ । తతో-ఽరుణాః కేతవో వాతరశనా ఋషయ ఉదతిష్ఠన్న్ ॥ 91 ॥

యే నఖాః । తే వైఖానసాః । యే వాలాః । తే వాలఖిల్యాః । యో రసః । సో-ఽపామ్ । అన్తరతః కూర్మ-మ్భూతగ్ం సర్పన్తమ్ । తమబ్రవీత్ । మమ వై త్వం-మాగ్ంసా । సమభూత్ ॥ 92 ॥

నేత్యబ్రవీత్ । పూర్వమేవాహ-మిహాసమితి । తత్పురుషస్య పురుషత్వమ్ । స సహస్రశీర్షా పురుషః । సహస్రాక్ష-స్సహస్రపాత్ । భూత్వోదతిష్ఠత్ । తమబ్రవీత్ । త్వం-వైఁ పూర్వగ్ం సమభూః । త్వమిద-మ్పూర్వః కురుష్వేతి । స ఇత ఆదాయాపః ॥ 93 ॥

అఞ్జలినా పురస్తా-దుపాదధాత్ । ఏవా హ్యేవేతి । తత ఆదిత్య ఉదతిష్ఠత్ । సా ప్రాచీ దిక్ । అథారుణః కేతు-ర్దక్షిణత ఉపాదధాత్ । ఏవా హ్యగ్న ఇతి । తతో వా అగ్నిరుదతిష్ఠత్ । సా దక్షిణా దిక్ । అథారుణః కేతుః పశ్చాదుపాదధాత్ । ఏవా హి వాయో ఇతి ॥ 94 ॥

తతో వాయురుదతిష్ఠత్ । సా ప్రతీచీ దిక్ । అథారుణః కేతు-రుత్తరత ఉపాదధాత్ । ఏవా హీన్ద్రేతి । తతో వా ఇన్ద్ర ఉదతిష్ఠత్ । సోదీచీ దిక్ । అథారుణః కేతు-ర్మద్ధ్య ఉపాదధాత్ । ఏవా హి పూషన్నితి । తతో వై పూషోదతిష్ఠత్ । సేయన్దిక్ । 95 ।
అథారుణః కేతురుపరిష్టా-దుపాదధాత్ । ఏవా హి దేవా ఇతి । తతో దేవ మనుష్యాః పితరః । గన్ధర్వా-ఫ్సరస శ్చోద-తిష్ఠన్న్ । సోర్ధ్వా దిక్ । యా విప్రుషో విపరాపతన్న్ । తాభ్యో-ఽసురా రక్షాగ్ంసి పిశాచాశ్చో-దతిష్ఠన్న్ । తస్మాత్తే పరాభవన్న్ । విప్రుడ్భ్యో హి తే సమభవన్న్ । తదేషా-ఽభ్యనూక్తా ॥ 96 ॥

ఆపో హ య-ద్బృహతీ-ర్గర్భమాయన్న్ । దక్ష-న్దధానా జనయన్తీ-స్స్వయమ్భుమ్ । తత ఇమే-ఽద్ధ్య-సృజ్యన్త సర్గాః । అద్భ్యో వా ఇదగ్ం సమభూత్ । తస్మాదిదగ్ం సర్వ-మ్బ్రహ్మ స్వయభ్విన్తి । తస్మాదిదగ్ం సర్వగ్ం శిథిల-మివా ధ్రువ-మివాభవత్ । ప్రజాపతి-ర్వావ తత్ । ఆత్మనా-ఽఽత్మానం-విఁధాయ । తదేవాను ప్రావిశత్ ॥ తదేషా-ఽభ్యనూక్తా ॥ 97 ॥

విధాయ లోకాన్. విధాయ భూతాని । విధాయ సర్వాః ప్రదిశో దిశశ్చ । ప్రజాపతిః ప్రథమజా ఋతస్య । ఆత్మనా-ఽఽత్మా-నమభి-సంవిఁవేశేతి । సర్వమేవేదమాప్త్వా । సర్వ-మవరుద్ధ్య । తదేవాను ప్రవిశతి । య ఏవం-వేఁద ॥ 98 ॥

(ఆసీ - దతిష్ఠన్ - నభూ - దపో - వాయో ఇతి - సేయ-న్దిగ - భ్యనూక్తా - ఽభ్యనూక్తా -+-ఽష్టౌ చ)

అనువాకః 24
చతుష్టయ్య ఆపో గృహ్ణాతి । చత్వారి వా అపాగ్ం రూపాణి । మేఘో విద్యుత్ । స్తనయిత్ను-ర్వృష్టిః । తాన్యేవా వరున్ధే । ఆతపతి వర్ష్యా గృహ్ణాతి । తాః పురస్తా-దుపదధాతి । ఏతా వై బ్రహ్మవర్చస్యా ఆపః । ముఖత ఏవ బ్రహ్మవర్చస-మవరున్ధే । తస్మా-న్ముఖతో బ్రహ్మవర్చసితరః ॥ 99 ॥

కూప్యా గృహ్ణాతి । తా దక్షిణత ఉపదధాతి । ఏతా వై తేజస్వినీరాపః । తేజ ఏవాస్య దక్షిణతో దధాతి । తస్మా-ద్దక్షిణోర్ధ ఽస్తేజస్వితరః । స్థావరా గృహ్ణాతి । తాః పశ్చాదుపదధాతి । ప్రతిష్ఠితా వై స్థావరాః । పశ్చాదేవ ప్రతితిష్ఠతి । వహన్తీ-ర్గృహ్ణాతి ॥ 100 ॥

తా ఉత్తరత ఉపదధాతి । ఓజసా వా ఏతా వహన్తీరివో-ద్గతీరివ ఆకూజతీరివ ధావన్తీః । ఓజ ఏవాస్యోత్తరతో దధాతి । తస్మాదుత్తరో-ఽద్ధ ఓజస్వితరః ॥ సభాంర్యా గృహ్ణాతి । తా మద్ధ్య ఉపదధాతి । ఇయం-వైఁ సభాంర్యాః । అస్యామేవ ప్రతితిష్ఠతి । పల్వల్యా గృహ్ణాతి । తా ఉపరిష్టా-దుపాదధాతి ॥ 101 ।

అసౌ వై పల్వల్యాః । అముష్యామేవ ప్రతితిష్ఠతి । దిక్షూపదధాతి । దిక్షు వా ఆపః । అన్నం-వాఁ ఆపః । అద్భ్యో వా అన్నఞ్జాయతే । యదేవాద్భ్యో-ఽన్న-ఞ్జాయతే । తదవరున్ధే । తం-వాఁ ఏతమరుణాః కేతవో వాతరశనా ఋషయో-ఽచిన్వన్న్ । తస్మా-దారుణ కేతుకః ॥తదేషా-ఽభ్యనూక్తా ॥ కేతవో అరుణాసశ్చ । ఋషయో వాతరశనాః । ప్రతిష్ఠాగ్ం శతధా హి । సమాహితాసో సహస్రధాయసమితి । శతశశ్చైవ ఽసహస్రశశ్చ ప్రతితిష్ఠతి । య ఏతమగ్నిఞ్చినుతే । య ఉచైనమేవం-వేఁద ॥ 102 ॥

(బ్రహ్మవర్చసితరో - వహన్తీ-ర్గృహ్ణాతి - తా ఉపరిష్టాదుపాదధా - త్యారుణకేతుకో-ఽష్టౌ చ)

అనువాకః 25
జానుదఘ్నీ-ముత్తరవేదీఙ్ఖాత్వా । అపా-మ్పూరయతి । అపాగ్ం సర్వత్వాయ । పుష్కరపర్ణగ్ం రుక్మ-మ్పురుష-మిత్యుపదధాతి । తపో వై పుష్కరపర్ణమ్ । సత్యగ్ం రుక్మః । అమృత-మ్పురుషః । ఏతావద్వా వాస్తి । యావదేతత్ । యావదేవాస్తి ॥ 103 ॥

తదవరున్ధే । కూర్మముపదధాతి । అపామేవ మేధమవరున్ధే । అథో స్వర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై । ఆపమాపామప-స్సర్వాః । అస్మాదస్మా దితో-ఽముతః । అగ్నిర్వాయుశ్చ సూర్యశ్చ । సహ సఞ్చస్కరర్ధియా ఇతి । వాయ్వశ్వ రశ్మిపతయః । లోక-మ్పృణచ్ఛిద్ర-మ్పృణ ॥ 104 ॥

యాస్తిస్రః పరమజాః । ఇన్ద్రఘోషా వో వసుభిరేవా హ్యేవేతి । పఞ్చ చితయ ఉపదధాతి । పాఙ్క్త-ఽగ్నిః । యావానేవాగ్నిః । తఞ్చినుతే । లోక-మ్పృణయా ద్వితీయా-ముపదధాతి । పఞ్చపదా వై విరాట్ । తస్యా వా ఇయ-మ్పాదః । అన్తరిక్ష-మ్పాదః । ద్యౌః పాదః । దిశః పాదః । పరోరజాః పాదః । విరాజ్యేవ ప్రతితిష్ఠతి । య ఏతమగ్నిఞ్చినుతే । య ఉచైనమేవం-వేఁద ॥ 105 ॥

(అస్తి - పృణా - న్తరిక్ష-మ్పాద-ష్షట్చ)

అనువాకః 26
అగ్ని-మ్ప్రణీయోప-సమాధాయ । తమభిత ఏతా అభీష్టకా ఉపదధాతి । అగ్నిహోత్రే దర్శపూర్ణ-మాసయోః । పశుబన్ధే చాతుర్మాస్యేషు । అథో ఆహుః । సర్వేషు యజ్ఞక్రతుష్వితి । అథ హస్మా హారుణ-స్స్వాయమ్భువః । సావిత్ర-స్సర్వో-ఽగ్ని-రిత్యననుషఙ్గ-మ్మన్యామహే । నానా వా ఏతేషాం-వీఁర్యాణి ॥ కమగ్నిఞ్చినుతే ॥ 106 ॥

సత్రియ మగ్నిఞ్చిన్వానః । కమగ్నిఞ్చినుతే । సావిత్ర మగ్నిఞ్చిన్వానః । కమగ్నిఞ్చినుతే । నాచికేత మగ్నిఞ్చిన్వానః । కమగ్నిఞ్చినుతే । చాతుర్ హోత్రియ-మగ్నిఞ్చిన్వానః । కమగ్నిఞ్చినుతే । వైశ్వసృజ మగ్నిఞ్చిన్వానః । కమగ్నిఞ్చినుతే ॥ 107 ॥

ఉపానువాక్య-మాశు మగ్నిఞ్చిన్వానః । కమగ్నిఞ్చినుతే । ఇమమారుణ-కేతుక మగ్నిఞ్చిన్వాన ఇతి ॥ వృషా వా అగ్నిః । వృషాణౌ సగ్గ్స్ఫాలయేత్ । హన్యేతాస్య యజ్ఞః । తస్మాన్నానుషజ్యః ॥ సోత్తరవేదిషు క్రతుషు చిన్వీత । ఉత్తరవేద్యాగ్ హ్యగ్నిశ్చీయతే ॥ ప్రజాకామశ్చిన్వీత । 108 ।
ప్రాజాపత్యో వా ఏషో-ఽగ్నిః । ప్రాజాపత్యాః ప్రజాః । ప్రజావా-న్భవతి । య ఏవం-వేఁద । పశుకామశ్చిన్వీత । సఞ్జ్ఞానం-వాఁ ఏత-త్పశూనామ్ । యదాపః । పశూనామేవ సజ్ఞాన్నే ఽగ్నిఞ్చినుతే । పశుమా-న్భవతి । య ఏవం-వేఁద ॥ 109 ॥

వృష్టికామశ్చిన్వీత । ఆపో వై వృష్టిః । పర్జన్యో వర్షుకో భవతి । య ఏవం-వేఁద । ఆమయావీ చిన్వీత । ఆపో వై భేషజమ్ । భేషజ-మేవాస్మై కరోతి । సర్వమాయురేతి । అభిచరగ్గ్ శ్చిన్వీత । వజ్రో వా ఆపః ॥ 110 ॥

వజ్రమేవ భ్రాతృవ్యేభ్యః ప్రహరతి । స్తృణుత ఏనమ్ । తేజస్కామో యశస్కామః । బ్రహ్మవర్చసకామ-స్స్వర్గకామశ్చిన్వీత । ఏతా వద్వా వాస్తి । యావదేతత్ । యావదేవాస్తి । తదవరున్ధే । తస్యై తద్వ్రతమ్ । వర్షతి న ధావేత్ ॥ 111 ॥

అమృతం-వాఁ ఆపః । అమృతస్యా-నన్తరిత్యై ॥ నాఫ్సు-మూత్రపురీషఙ్కుర్యాత్ । న నిష్ఠీవేత్ । న వివసన-స్స్నాయాత్ । గుహ్యో వా ఏషో-ఽగ్నిః । ఏతస్యాగ్నే రనతి దాహాయ ॥ న పుష్కరపర్ణాని హిరణ్యం-వాఁ-ఽధితిష్ఠేత్ । ఏతస్యాగ్నే-రనభ్యారోహాయ ॥ న కూర్మస్యాశ్ఞీయాత్ । నోదకస్యా-ఘాతుకాన్యేన-మోదకాని భవన్తి । అఘాతుకా ఆపః । య ఏతమగ్నిఞ్చినుతే । య ఉచైనమేవం-వేఁద ॥ 112 ॥

(చినుతే - చినుతే - ప్రజాకామశ్చిన్వీత-య ఏవం-వేఁదా-పో-ధావే-దశ్ఞీయాచ్చత్వారి చ)

అనువాకః 27
ఇమా నుక-మ్భువనా సీషధేమ । ఇన్ద్రశ్చ విశ్వేచ దేవాః । యజ్ఞఞ్చ నస్తన్వఞ్చ ప్రజాఞ్చ । ఆదిత్యైరిన్దః సహ సీషధాతు । ఆదిత్యైరిన్ద్ర-స్సగణో-మరుద్భిః । అస్మాక-మ్భూత్వవితా తనూనామ్ ॥ ఆప్లవస్వ ప్రప్లవస్వ । ఆణ్డీ భవ జ మా ముహుః । సుఖాదీన్దుః ఖనిధనామ్ । ప్రతిముఞ్చస్వ స్వా-మ్పురమ్ ॥ 113 ॥

మరీచయ-స్స్వాయమ్భువాః । యే శరీరాణ్య కల్పయన్న్ । తే తే దేహఙ్కల్పయన్తు । మా చ తే ఖ్యా స్మ తీరిషత్ । ఉత్తిష్ఠత మా స్వప్త । అగ్ని-మిచ్ఛద్ధ్వ-మ్భారతాః । రాజ్ఞ-స్సోమస్య తృప్తాసః । సూర్యేణ సయుజోషసః ॥ యువా సువాసాః । అష్టాచక్రా నవద్వారా ॥ 114 ॥

దేవానా-మ్పూరయోద్ధ్యా । తస్యాగ్ం హిరణ్మయః కోశః । స్వర్గో లోకో జ్యోతిషా ఽఽవృతః । యో వై తా-మ్బ్రహ్మణో వేద । అమృతేనావృతా-మ్పురీమ్ । తస్మై బ్రహ్మ చ బ్రహ్మా చ । ఆయుః కీర్తి-మ్ప్రజాన్దదుః ॥ విభ్రాజమానాగ్ం హరిణీమ్ । యశసా సమ్పరీవృతామ్ । పురగ్ం హిరణ్మయీ-మ్బ్రహ్మా ॥ 115 ॥

వివేశాపరాజితా ॥ పరాఙ్గేత్య (పరాంఅత్య) జ్యామయీ । పరాఙ్గేత్య (పరాంఅత్య) నాశకీ । ఇహ చాముత్ర చాన్వేతి । విద్వా-న్దేవాసురానుభయాన్ । యత్కుమారీ మన్ద్రయతే । యద్యోషిద్య-త్పతివ్రతా । అరిష్టం-యఁత్కిఞ్చ క్రియతే । అగ్ని-స్తదను వేధతి । అశృతాస-శ్శృతాసశ్చ ॥ 116 ॥

యజ్వానో యే-ఽప్యయజ్వనః । స్వర్యన్తో నాపేక్షన్తే । ఇన్ద్ర-మగ్నిఞ్చ యే విదుః । సికతా ఇవ సంయఁన్తి । రశ్మిభిః-సముదీరితాః । అస్మా-ల్లోకాద-ముష్మాచ్చ । ఋషిభి-రదాత్-పృశ్నిభిః । అపేత వీత వి చ సర్పతాతః । యే-ఽత్ర స్థ పురాణా యే చ నూతనాః । అహోభి-రద్భి-రక్తుభి-ర్వ్యక్తమ్ ॥ 117 ॥

యమో దదాత్వ-వసానమస్మై । నృ ముణన్తు నృ పాత్వర్యః । అకృష్టా యే చ కృష్టజాః । కుమారీషు కనీనీషు । జారిణీషు చ యే హితాః । రేతః పీతా ఆణ్డపీతాః । అఙ్గారేషు చ యే హుతాః । ఉభయా-న్పుత్ర పౌత్రకాన్ । యువే-ఽహం-యఁమరాజగాన్ । శతమిన్ను శరదః । అదో యద్బ్రహ్మ విలబమ్ । పితృణాఞ్చ యమస్య చ । వరుణ-స్యాశ్వినో-రగ్నేః । మరుతాఞ్చ విహాయసామ్ । కామప్రయవణ-మ్మే అస్తు । స హ్యేవాస్మి సనాతనః । ఇతి నాకో బ్రహ్మిశ్రవో రాయో ధనమ్ । పుత్రానాపో దేవీరిహాహితా ॥ 118 ॥

(పురం - నవద్వారా - బ్రహ్మా - చ - వ్యక్తగ్ం - శరదో-ఽష్టౌ చ)

అనువాకః 28
విశీర్ష్ణీ-ఙ్గృద్ధ్ర-శీర్ష్ణీఞ్చ । అపేతో నిర్-ఋతిగ్ం హథః । పరిబాధగ్గ్ శ్వేతకుక్షమ్ । నిజఙ్ఘగ్ం శబలోదరమ్ । స తాన్. వాచ్యాయయా సహ । అగ్నే నాశయ సన్దృశః । ఈర్ష్యాసూయే బుభుక్షామ్ । మన్యు-ఙ్కృత్యా-ఞ్చ దీధిరే । రథేన కిగ్ంశుకావతా । అగ్నే నాశయ సన్దృశః ॥ 119 ॥

(విశీర్ష్ణీ-న్దశ)

అనువాకః 29
పర్జన్యాయ ప్రగాయత । దివస్పుత్రాయ మీఢుషే । స నో యవసమిచ్ఛతు । ఇదం-వఁచః పర్జన్యాయ స్వరాజే । హృదో అస్త్వన్తరన్త-ద్యుయోత । మయోభూర్వాతో విశ్వకృష్టయ-స్సన్త్వస్మే । సుపిప్పలా ఓషధీ-ర్దేవగోపాః । యో గర్భ-మోషధీనామ్ । గవాఙ్కృణోత్యర్వతామ్ । పర్జన్యః పురుషీణామ్ ॥ 120 ॥

(పర్జన్యాయ దశ)

అనువాకః 30
పునర్మామైత్విన్ద్రియమ్ । పునరాయుః పునర్భగః । పున-ర్బ్రాహ్మణ-మైతు మా । పున-ర్ద్రవిణ మైతు మా । యన్మే-ఽద్య రేతః పృథివీమస్కాన్ । యదోషధీరప్యసర-ద్యదాపః । ఇదన్త-త్పునరాదదే । దీర్ఘాయుత్వాయ వర్చసే । యన్మే రేతః ప్రసిచ్యతే । యన్మ ఆజాయతే పునః । తేన మామమృత-ఙ్కురు । తేన సుప్రజసఙ్కురు ॥ 121 ॥

(పునర్ద్వే చ)

అనువాకః 31
అద్భయ-స్తిరోధా జాయత । తవ వైశ్రవణ-స్సదా । తిరో ధేహి సపత్నాన్నః । యే అపో-ఽశ్నన్తి కేచన । త్వాష్ట్రీ-మ్మాయాం-వఁశ్రవణః । రథగ్ం సహస్ర వన్ధురమ్ । పురుశ్చక్రగ్ం సహస్రాశ్వమ్ । ఆస్థా యాయాహి నో బలిమ్ । యస్మై భూతాని బలిమావహన్తి । ధనఙ్గావో హస్తి హిరణ్యమశ్వాన్ ॥ 122 ॥

అసామ సుమతౌ యజ్ఞియస్య । శ్రియ-మ్బిభ్రతో ఽన్నముఖీం-విఁరాజమ్ । సుదర్శనే చ క్రౌఞ్చే చ । మైనాగే చ మహాగిరౌ । శతద్వాట్టరగమన్తా (సతద్వాట్టరగమన్తా) । సగ్ంహార్య-న్నగర-న్తవ । ఇతి మన్త్రాః । కల్పో-ఽత ఊర్ధ్వమ్ ॥ యది బలిగ్ం హరేత్ । హిరణ్యనాభయే వితుదయే కౌబేరాయాయ-మ్బలిః ॥ 123 ॥

సర్వభూతాధిపతయే నమ ఇతి । అథ బలిగ్ం హృత్వోపతిష్ఠేత । క్షత్ర-ఙ్క్షత్రం-వైఁశ్రవణః । బ్రాహ్మణా వయగ్గ్ స్మః । నమస్తే అస్తు మా మా హిగ్ంసీః । అస్మా-త్ప్రవిశ్యాన్నమద్ధీతి । అథ తమగ్ని-మాదధీత । యస్మిన్నే తత్కర్మ ప్రయుఞ్జీత । తిరోధా భూః । తిరోధా భువః ॥ 124 ॥

తిరోధా-స్స్వః । తిరోధా భూర్భువస్స్వః । సర్వేషాం-లోఁకానా-మాధిపత్యే సీదేతి । అథ తమగ్ని-మిన్ధీత । యస్మిన్నే తత్కర్మ ప్రయుఞ్జీత । తిరోధా భూ-స్స్వాహా । తిరోధా భువ-స్స్వాహా । తిరోధా-స్స్వః స్వాహా । తిరోధా భూర్భువస్స్వస్స్వాహా । యస్మిన్నస్య కాలే సర్వా ఆహుతీర్-హుతా భవేయుః ॥ 125 ॥

అపి బ్రాహ్మణముఖీనాః । తస్మిన్నహ్నః కాలే ప్రయుఞ్జీత । పరః సుప్తజనాద్వేపి । మా స్మ ప్రమాద్యన్త మాద్ధ్యాపయేత్ । సర్వార్థా-స్సిద్ధ్యన్తే । య ఏవం-వేఁద । క్షుద్ధ్య-న్నిదమజానతామ్ । సర్వార్థా న సిద్ధ్యన్తే । యస్తే విఘాతుకో భ్రాతా । మమాన్తర్-హృదయే శ్రితః ॥ 126 ॥

తస్మా ఇమమగ్ర పిణ్డఞ్జుహోమి । స మే-ఽర్థా-న్మా వివధీత్ । మయి స్వాహా ॥ రాజాధిరాజాయ ప్రసహ్య సాహినే । నమో వయం-వైఁశ్రవణాయ కుర్మహే । స మే కామాన్ కామ కామాయ మహ్యమ్ । కామేశ్వరో వైశ్రవణో దదాతు । కుబేరాయ వైశ్రవణాయ । మహారాజాయ నమః । కేతవో అరుణాసశ్చ । ఋషయో వాతరశనాః । ప్రతిష్ఠాగ్ం శతధా హి । సమాహితాసో సహస్రధాయసమ్ । శివా న-శ్శన్తమా భవన్తు । దివ్యా ఆప ఓషధయః । సుమృడీకా సరస్వతి । మా తే వ్యోమ సన్దృశి ॥ 127 ॥

(అశ్వాన్-బలి-ర్భువో - భవేయుః - శ్రిత - శ్చ సప్త చ)

అనువాకః 32
సంవఁథ్సరమేత-ద్వ్రతఞ్చరేత్ । ద్వౌ వా మాసౌ । నియమ-స్సమాసేన । తస్మి-న్నియమ విశేషాః । త్రిషవణ-ముదకోపస్పర్శీ । చతుర్థ కాలపానభక్త-స్స్యాత్ । అహరహర్వా భైక్షమశ్నయాత్ । ఔదుమ్బరీభి-స్సమిద్భి-రగ్ని-మ్పరిచరేత్ । పునర్మా మైత్విన్ద్రియ-మిత్యేతేనా-ఽనువాకేన । ఉద్ధృత పరిపూతాభిరద్భిః కార్య-ఙ్కుర్వీత ॥ 128 ॥

అసఞ్చయవాన్ । అగ్నయే వాయవే సూర్యాయ । బ్రహ్మణే ప్రజాపతయే । చన్ద్రమసే నక్షత్రేభ్యః । ఋతుభ్య-స్సంవఁథ్సరాయ । వరుణా-యారుణాయేతి వ్రతహోమాః । ప్రవర్గ్యవదాదేశః । అరుణాః కాణ్డ ఋషయః ॥ అరణ్యే-ఽధీయీరన్న్ । భద్రఙ్కర్ణేభిరితి ద్వే జపిత్వా ॥ 129 ॥

మహానామ్నీభి-రుదకగ్ం సగ్గ్స్పర్శ్య । తమాచార్యో దద్యాత్ । శివాన-శ్శన్తమే-త్యోషధీరాలభతే । సుమృడీకేతి భూమిమ్ । ఏవమపవర్గే । ధేను-ర్దక్షిణా । కగ్ం సంవాఁసశ్చ క్షౌమమ్ । అన్యద్వా శుక్లమ్ । యథా శక్తి వా । ఏవగ్గ్ స్వాద్ధ్యాయ ధర్మేణ । అరణ్యే-ఽధీయీత । తపస్వీ పుణ్యో భవతి తపస్వీ పుణ్యో భవతి ॥ 130 ॥
(కుర్వీత - జపిత్వా - స్వాద్ధ్యాయధర్మేణ ద్వే చ)

అనువాకాని
(భద్రగ్గ్ - స్మృతిః - సాకజాన్నా - మక్ష్య- తితామ్రా - ణ్యత్యుర్ధ్వాక్ష - ఆరోగః - క్వేద - మగ్నిశ్చ - సహస్రవృత్ - పవిత్రవన్త -ఆతనుష్వా -ష్టయోనీం - ఁయో-ఽసా - వథాదిత్య - స్యారోగ-స్యాథ వాయో- రథాగ్నే--ర్ దక్షిణపూర్వస్యా - మిన్ద్రఘోషా వ-ఆపమాపాంయోఁ-ఽపా - మాపో వై - చతుష్టయ్యో - జానుదఘ్నీ - మగ్ని-మ్ప్రణీయే - మా ను కం - ఁవిశీర్ష్ణీం - పర్జన్యాయ - పున - రద్భ్యః -సంవఁథ్సర-న్ద్వాత్రిగ్ంశత్)
(భద్రం - తపస్వీ పుణ్యో భవతి తపస్వీ పుణ్యో భవతి)

॥ హరిః ఓమ్ ॥

॥ కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ ఆరణ్యకే ప్రథమః ప్రపాఠకః (అరుణప్రశ్నః)