ঈশ্বরানুগ্রহাদেব পুংসামদ্বৈতবাসনা ।
মহদ্ভযপরিত্রাণাদ্বিপ্রাণামুপজাযতে ॥ ১-১॥
- ঈশ্বরানুগ্রহাত্ (īśvarānugrahāt)by the grace of God (īśvara:God | anugrahāt:by the grace)
- এব (eva)alone, only
- পুংসাম্ (puṃsām)of human beings, of men
- অদ্বৈতবাসনা (advaitavāsanā)the inclination toward non-duality (advaita:non-duality | vāsanā:inclination, latent tendency)
- মহদ্ভযপরিত্রাণাত্ (mahadbhayaparitrāṇāt)by protection from the great fear (mahat:great | bhaya:fear | paritrāṇāt:from protection, deliverance)
- বিপ্রাণাম্ (viprāṇām)for the wise, for the learned
- উপজাযতে (upajāyate)arises, comes into being
note English translation by Swami Chetanananda (also attributed to Swami Ashokananda), sourced from vivekavani.com.
নিরাকারং কথং বন্দে হ্যভিন্নং শিবমব্যযম্ ॥ ১-২॥
- যেন (yena)by whom
- ইদং সর্বম্ (idaṃ sarvam)all this (idaṃ:this | sarvam:all)
- পূরিতম্ (pūritam)is filled, pervaded
- আত্মনা এব (ātmanā eva)by the Self alone (ātmanā:by the Self | eva:alone)
- আত্মনা (ātmanā)through the Self
- আত্মনি (ātmani)within the Self
- নিরাকারম্ (nirākāram)the formless one (nir:without | ākāram:form)
- কথং বন্দে (kathaṃ vande)how shall I salute (kathaṃ:how | vande:I salute, praise)
- হি (hi)indeed
- অভিন্নম্ (abhinnam)the undivided one (a:not | bhinnam:divided)
- শিবম্ (śivam)the auspicious one
- অব্যযম্ (avyayam)the imperishable one (a:not | vyayam:perishing, decay)
কস্যাপ্যহো নমস্কুর্যামহমেকো নিরঞ্জনঃ ॥ ১-৩॥
- পঞ্চভূতাত্মকম্ (pañcabhūtātmakam)composed of the five elements (pañca:five | bhūta:elements | ātmakam:consisting of)
- বিশ্বম্ (viśvam)the universe
- মরীচিজলসন্নিভম্ (marīcijalasannibham)like water in a mirage (marīci:mirage | jala:water | sannibham:resembling)
- কস্য অপি (kasya api)to whom indeed (kasya:to whom | api:even/indeed)
- অহো (aho)ah!, indeed
- নমস্কুর্যাম্ (namaskuryām)should I offer salutation
- অহম্ একঃ (aham ekaḥ)I alone (aham:I | ekaḥ:one, alone)
- নিরঞ্জনঃ (nirañjanaḥ)the stainless one, untainted
অস্তি নাস্তি কথং ব্রূযাং বিস্মযঃ প্রতিভাতি মে ॥ ১-৪॥
- আত্মা এব (ātmā eva)the Self alone (ātmā:Self | eva:alone/only)
- কেবলং (kevalaṃ)solely, entirely
- সর্বং (sarvaṃ)all, everything
- ভেদাভেদঃ (bhedābhedaḥ)difference and non-difference (bheda:difference | abheda:non-difference)
- ন বিদ্যতে (na vidyate)does not exist (na:not | vidyate:exists)
- অস্তি (asti)it is, it exists
- নাস্তি (nāsti)it is not, it does not exist
- কথং ব্রূযাং (kathaṃ brūyāṃ)how can I say (kathaṃ:how | brūyāṃ:should/could I say)
- বিস্মযঃ (vismayaḥ)wonder, astonishment
- প্রতিভাতি মে (pratibhāti me)shines forth within me (pratibhāti:shines forth/appears | me:to me)
অহমাত্মা নিরাকারঃ সর্বব্যাপী স্বভাবতঃ ॥ ১-৫॥
- বেদান্তসারসর্বস্বম্ (vedāntasārasarvasvam)the entire essence of Vedānta (vedānta:Vedānta | sāra:essence | sarvasvam:the whole, entirety)
- জ্ঞানম্ (jñānam)knowledge
- বিজ্ঞানম্ এব চ (vijñānam eva ca)and realized wisdom itself (vijñānam:realized/discriminative wisdom | eva:itself | ca:and)
- অহম্ আত্মা (aham ātmā)I am the Self (aham:I | ātmā:the Self)
- নিরাকারঃ (nirākāraḥ)formless (nir:without | ākāraḥ:form)
- সর্বব্যাপী (sarvavyāpī)all-pervading (sarva:all | vyāpī:pervading)
- স্বভাবতঃ (svabhāvataḥ)by nature, inherently (sva:own | bhāvataḥ:by nature)
স্বভাবনির্মলঃ শুদ্ধঃ স এবাযং ন সংশযঃ ॥ ১-৬॥
- যঃ (yaḥ)who
- বৈ (vai)verily, indeed
- সর্বাত্মকঃ (sarvātmakaḥ)the Self of all, all-pervading soul (sarva:all | ātmaka:having the nature of the self)
- দেবঃ (devaḥ)God, the shining one
- নিষ্কলঃ (niṣkalaḥ)without parts, indivisible (niṣ:without | kala:part)
- গগনোপমঃ (gaganopamaḥ)like the sky (gagana:sky | upama:resembling)
- স্বভাবনির্মলঃ (svabhāvanirmalaḥ)stainless by his own nature (svabhāva:own nature | nirmala:stainless, pure)
- শুদ্ধঃ (śuddhaḥ)pure
- সঃ এব অযম্ (saḥ eva ayaṃ)verily this is that very one (saḥ:that | eva:verily | ayam:this)
- ন সংশযঃ (na saṃśayaḥ)there is no doubt (na:not | saṃśaya:doubt)
সুখং দুঃখং ন জানামি কথং কস্যাপি বর্ততে ॥ ১-৭॥
- অহম্ এব (aham eva)I alone (aham:I | eva:alone, verily)
- অব্যযঃ (avyayaḥ)the imperishable
- অনন্তঃ (anantaḥ)the infinite, endless
- শুদ্ধবিজ্ঞানবিগ্রহঃ (śuddhavijñānavigrahaḥ)whose form is pure consciousness (śuddha:pure | vijñāna:consciousness, knowledge | vigrahaḥ:form, embodiment)
- সুখম্ (sukham)pleasure, happiness
- দুঃখম্ (duḥkham)pain, sorrow
- ন জানামি (na jānāmi)I do not know (na:not | jānāmi:I know)
- কথম্ (katham)how
- কস্য অপি (kasya api)for anyone at all (kasya:of whom | api:even, at all)
- বর্ততে (vartate)does it exist, comes to be
ন কাযিকং কর্ম শুভাশুভং মে ।
ন বাচিকং কর্ম শুভাশুভং মে
জ্ঞানামৃতং শুদ্ধমতীন্দ্রিযোঽহম্ ॥ ১-৮॥
- ন মানসং কর্ম (na mānasaṃ karma)there is no mental action (na:not | mānasaṃ:mental | karma:action)
- শুভাশুভং মে (śubhāśubhaṃ me)good or bad, belonging to me (śubha:good | aśubhaṃ:bad | me:mine)
- ন কাযিকং কর্ম (na kāyikaṃ karma)there is no bodily action (na:not | kāyikaṃ:bodily | karma:action)
- ন বাচিকং কর্ম (na vācikaṃ karma)there is no verbal action (na:not | vācikaṃ:verbal | karma:action)
- জ্ঞানামৃতং (jñānāmṛtaṃ)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtaṃ:nectar, the immortal)
- শুদ্ধম্ (śuddham)pure
- অতীন্দ্রিযঃ অহম্ (atīndriyaḥ aham)I am beyond the senses (ati:beyond | indriyaḥ:the senses | aham:I am)
মনোঽতীতং মনঃ সর্বং ন মনঃ পরমার্থতঃ ॥ ১-৯॥
- মনঃ (manaḥ)the mind
- বৈ (vai)indeed
- গগন-আকারম্ (gagana-ākāram)having the form of the sky (gagana:sky | ākāram:form)
- মনঃ বৈ (manaḥ vai)the mind indeed (manaḥ:mind | vai:verily)
- সর্বতঃ-মুখম্ (sarvataḥ-mukham)facing in all directions (sarvataḥ:everywhere | mukham:face)
- মনঃ-অতীতম্ (manaḥ-atītam)beyond the mind (manaḥ:mind | atītam:transcended)
- মনঃ সর্বম্ (manaḥ sarvam)the mind is everything (manaḥ:mind | sarvam:all)
- ন মনঃ (na manaḥ)not the mind (na:not | manaḥ:mind)
- পরমার্থতঃ (paramārthataḥ)in the ultimate reality (parama:supreme | arthataḥ:in truth)
পশ্যামি কথমাত্মানং প্রত্যক্ষং বা তিরোহিতম্ ॥ ১-১০॥
- অহম্ একম্ (aham ekam)I am the one (aham:I | ekam:one)
- ইদং সর্বম্ (idaṃ sarvam)all this (idam:this | sarvam:all)
- ব্যোম-অতীতম্ (vyoma-atītam)transcending space (vyoma:space | atītam:beyond)
- নিরন্তরম্ (nirantaram)without break, continuous (nis:without | antaram:interval)
- পশ্যামি কথম্ (paśyāmi katham)how do I perceive (paśyāmi:I see | katham:how)
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self
- প্রত্যক্ষম্ বা (pratyakṣam vā)whether directly visible (pratyakṣam:manifest | vā:or)
- তিরোহিতম্ (tirohitam)concealed
সমং হি সর্বেষু বিমৃষ্টমব্যযম্ ।
সদোদিতোঽসি ত্বমখণ্ডিতঃ প্রভো
দিবা চ নক্তং চ কথং হি মন্যসে ॥ ১-১১॥
- ত্বম্ এবম্ একম্ (tvam evam ekam)you, thus, the One (tvam:you | evam:thus | ekam:one)
- হি কথম্ ন বুধ্যসে (hi katham na budhyase)why indeed do you not understand (hi:indeed | katham:why | na:not | budhyase:you understand)
- সমম্ হি সর্বেষু (samam hi sarveṣu)the same in all beings (samam:same | hi:indeed | sarveṣu:in all)
- বিমৃষ্টম্ অব্যযম্ (vimṛṣṭam avyayam)the pure imperishable one (vimṛṣṭam:pure/clearly perceived | avyayam:imperishable)
- সদা উদিতঃ অসি (sadā uditaḥ asi)you are ever risen/manifest (sadā:always | uditaḥ:risen/shining | asi:you are)
- ত্বম্ অখণ্ডিতঃ প্রভো (tvam akhaṇḍitaḥ prabho)you the undivided one, O Lord (tvam:you | akhaṇḍitaḥ:undivided | prabho:O Lord)
- দিবা চ নক্তম্ চ (divā ca naktam ca)day and night (divā:by day | ca:and | naktam:by night | ca:and)
- কথম্ হি মন্যসে (katham hi manyase)how indeed do you think (of such distinctions) (katham:how | hi:indeed | manyase:you think)
অহং ধ্যাতা পরং ধ্যেযমখণ্ডং খণ্ড্যতে কথম্ ॥ ১-১২॥
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self
- সততম্ (satatam)always
- বিদ্ধি (viddhi)know
- সর্বত্র একম্ (sarvatra ekam)one everywhere (sarvatra:everywhere | ekam:one)
- নিরন্তরম্ (nirantaram)without break, continuous
- অহম্ ধ্যাতা (ahaṃ dhyātā)I am the meditator (aham:I | dhyātā:meditator)
- পরম্ ধ্যেযম্ (paraṃ dhyeyam)the supreme object of meditation (param:supreme | dhyeyam:object of meditation)
- অখণ্ডম্ (akhaṇḍam)the indivisible
- খণ্ড্যতে কথম্ (khaṇḍyate katham)how can it be divided (khaṇḍyate:is divided | katham:how)
সর্বং ব্রহ্মেতি বিখ্যাতং ব্রবীতি বহুধা শ্রুতিঃ ॥ ১-১৩॥
- ন জাতঃ (na jātaḥ)you were not born (na:not | jātaḥ:born)
- ন মৃতঃ অসি ত্বম্ (na mṛtaḥ asi tvam)you have not died (na:not | mṛtaḥ:dead | asi:you are | tvam:you)
- ন তে দেহঃ কদাচন (na te dehaḥ kadācana)you never had a body at any time (na:not | te:your | dehaḥ:body | kadācana:ever)
- সর্বং ব্রহ্ম ইতি (sarvaṃ brahma iti)all is Brahman thus (sarvam:all | brahma:Brahman | iti:thus)
- বিখ্যাতম্ (vikhyātam)proclaimed
- ব্রবীতি বহুধা শ্রুতিঃ (bravīti bahudhā śrutiḥ)the scripture declares in many ways (bravīti:declares | bahudhā:in many ways | śrutiḥ:the scripture)
ইতস্ততঃ কথং ভ্রান্তঃ প্রধাবসি পিশাচবত্ ॥ ১-১৪॥
- সঃ (saḥ)that (you)
- বাহ্য-অভ্যন্তরঃ (bāhya-abhyantaraḥ)outside and inside (bāhya:external | abhyantaraḥ:internal)
- অসি ত্বম্ (asi tvam)you are (asi:you are | tvam:you)
- শিবঃ (śivaḥ)the auspicious one, Shiva
- সর্বত্র সর্বদা (sarvatra sarvadā)everywhere and always (sarvatra:everywhere | sarvadā:always)
- ইতস্ততঃ (itastataḥ)here and there (itaḥ:here | tataḥ:there)
- কথম্ ভ্রান্তঃ (katham bhrāntaḥ)why deluded (katham:why | bhrāntaḥ:confused, deluded)
- প্রধাবসি (pradhāvasi)do you run about
- পিশাচবত্ (piśācavat)like a ghost (piśāca:demon, ghost | vat:like)
ন ত্বং নাহং জগন্নেদং সর্বমাত্মৈব কেবলম্ ॥ ১-১৫॥
- সংযোগঃ চ (saṃyogaḥ ca)union and (saṃyogaḥ:union | ca:and)
- বিযোগঃ চ (viyogaḥ ca)separation and (viyogaḥ:separation | ca:and)
- বর্ততে ন (vartate na)does not exist (vartate:exists | na:not)
- চ তে ন মে (ca te na me)neither for you nor for me (ca:and | te:for you | na:not | me:for me)
- ন ত্বম্ (na tvam)neither you (na:not | tvam:you)
- ন অহম্ (na aham)nor I (na:not | aham:I)
- জগত্ ন ইদম্ (jagat na idam)nor this world (jagat:world | na:not | idam:this)
- সর্বম্ আত্মা এব (sarvam ātmā eva)all is verily the Self (sarvam:all | ātmā:the Self | eva:verily)
- কেবলম্ (kevalam)alone
ত্বমেব পরমং তত্ত্বমতঃ কিং পরিতপ্যসে ॥ ১-১৬॥
- শব্দ-আদি-পঞ্চকস্য (śabda-ādi-pañcakasya)of the group of five beginning with sound (śabda:sound | ādi:beginning with | pañcakasya:of the group of five)
- অস্য (asya)of this
- ন এব অসি ত্বম্ (na eva asi tvam)you are not at all (na:not | eva:indeed | asi:you are | tvam:you)
- ন তে পুনঃ (na te punaḥ)nor are they yours (na:not | te:they/yours | punaḥ:again/moreover)
- ত্বম্ এব (tvam eva)you alone (tvam:you | eva:alone)
- পরমম্ তত্ত্বম্ (paramam tattvam)the supreme reality (paramam:supreme | tattvam:reality)
- অতঃ (ataḥ)therefore
- কিম্ পরিতপ্যসে (kim paritapyase)why do you grieve (kim:why | paritapyase:you grieve)
কথং রোদিষি রে বত্স নামরূপং ন তে ন মে ॥ ১-১৭॥
- জন্ম মৃত্যুঃ (janma mṛtyuḥ)birth and death (janma:birth | mṛtyuḥ:death)
- ন তে চিত্তম্ (na te cittam)are not for your mind (na:not | te:your | cittam:mind)
- বন্ধ-মোক্ষৌ (bandha-mokṣau)bondage and liberation (bandha:bondage | mokṣau:liberation)
- শুভ-অশুভৌ (śubha-aśubhau)auspicious and inauspicious (śubha:auspicious | aśubhau:inauspicious)
- কথং রোদিষি (kathaṃ rodiṣi)why do you weep (katham:why | rodiṣi:you weep)
- রে বত্স (re vatsa)O dear child (re:O | vatsa:dear child)
- নাম-রূপম্ (nāma-rūpam)name and form (nāma:name | rūpam:form)
- ন তে ন মে (na te na me)neither yours nor mine (na:not | te:yours | na:not | me:mine)
অভিন্নং পশ্য চাত্মানং রাগত্যাগাত্সুখী ভব ॥ ১-১৮॥
- অহো চিত্ত (aho citta)O mind! (aho:oh | citta:mind)
- কথম্ ভ্রান্তঃ (katham bhrāntaḥ)why deluded (katham:why | bhrāntaḥ:deluded)
- প্রধাবসি (pradhāvasi)you run about
- পিশাচবত্ (piśācavat)like a ghost (piśāca:demon | vat:like)
- অভিন্নম্ পশ্য চ আত্মানম্ (abhinnam paśya ca ātmānam)and behold the undivided Self (abhinnam:undivided | paśya:behold | ca:and | ātmānam:the Self)
- রাগ-ত্যাগাত্ (rāga-tyāgāt)by renouncing attachment (rāga:attachment | tyāgāt:by renunciation)
- সুখী ভব (sukhī bhava)be happy (sukhī:happy | bhava:become)
নিষ্কম্পমেকং হি বিমোক্ষবিগ্রহম্ ।
ন তে চ রাগো হ্যথবা বিরাগঃ
কথং হি সন্তপ্যসি কামকামতঃ ॥ ১-১৯॥
- ত্বম্ এব (tvam eva)you alone (tvam:you | eva:alone)
- তত্ত্বম্ হি (tattvam hi)are indeed the reality (tattvam:reality | hi:indeed)
- বিকার-বর্জিতম্ (vikāra-varjitam)free from modification (vikāra:modification | varjitam:free from)
- নিষ্কম্পম্ একম্ (niṣkampam ekam)unshaken and one (niṣkampam:unshaken | ekam:one)
- হি বিমোক্ষ-বিগ্রহম্ (hi vimokṣa-vigraham)indeed the embodiment of liberation (hi:indeed | vimokṣa:liberation | vigraham:embodiment)
- ন তে চ রাগঃ (na te ca rāgaḥ)you have neither attachment (na:not | te:for you | ca:and | rāgaḥ:attachment)
- হি অথবা বিরাগঃ (hi athavā virāgaḥ)nor indeed detachment (hi:indeed | athavā:or | virāgaḥ:detachment)
- কথম্ হি সন্তপ্যসি (katham hi santapyasi)how then do you suffer (katham:how | hi:then | santapyasi:you are tormented)
- কাম-কামতঃ (kāma-kāmataḥ)from desire for objects of desire (kāma:desire | kāmataḥ:from longing)
অশরীরং সমং তত্ত্বং তন্মাং বিদ্ধি ন সংশযঃ ॥ ১-২০॥
- বদন্তি শ্রুতযঃ সর্বাঃ (vadanti śrutayaḥ sarvāḥ)all the scriptures declare (vadanti:declare | śrutayaḥ:scriptures | sarvāḥ:all)
- নির্গুণম্ (nirguṇam)without qualities (nir:without | guṇam:qualities)
- শুদ্ধম্ (śuddham)pure
- অব্যযম্ (avyayam)imperishable
- অশরীরম্ (aśarīram)bodiless (a:without | śarīram:body)
- সমম্ (samam)equal
- তত্ত্বম্ (tattvam)the truth
- তত্ মাং বিদ্ধি (tan māṃ viddhi)know that to be me (tat:that | mām:me | viddhi:know)
- ন সংশযঃ (na saṃśayaḥ)without doubt (na:no | saṃśayaḥ:doubt)
এতত্তত্ত্বোপদেশেন ন পুনর্ভবসম্ভবঃ ॥ ১-২১॥
- সাকারম্ (sākāram)that which has form (sa:with | ākāram:form)
- অনৃতম্ বিদ্ধি (anṛtaṃ viddhi)know to be unreal (anṛtam:unreal | viddhi:know)
- নিরাকারম্ (nirākāram)the formless (nir:without | ākāram:form)
- নিরন্তরম্ (nirantaram)eternal, continuous (nir:without | antaram:interval)
- এতত্-তত্ত্ব-উপদেশেন (etat-tattva-upadeśena)by this teaching of the truth (etat:this | tattva:truth | upadeśena:by the teaching)
- ন পুনর্-ভব-সম্ভবঃ (na punar-bhava-sambhavaḥ)there is no rebirth (na:not | punar:again | bhava:existence | sambhavaḥ:birth)
রাগত্যাগাত্পুনশ্চিত্তমেকানেকং ন বিদ্যতে ॥ ১-২২॥
- একম্ এব (ekam eva)one alone (ekam:one | eva:alone)
- সমম্ তত্ত্বম্ (samam tattvam)the uniform reality (samam:equal | tattvam:reality)
- বদন্তি হি (vadanti hi)they indeed declare (vadanti:they say | hi:indeed)
- বিপশ্চিতঃ (vipaścitaḥ)the wise ones
- রাগ-ত্যাগাত্ (rāga-tyāgāt)through the abandonment of attachment (rāga:attachment | tyāgāt:from abandonment)
- পুনঃ চিত্তম্ (punaḥ cittam)again the mind (punaḥ:again | cittam:mind)
- এক-অনেকম্ (eka-anekam)as one or many (eka:one | anekam:many)
- ন বিদ্যতে (na vidyate)does not exist (na:not | vidyate:is found)
রাত্মস্বরূপং চ কথং সমাধিঃ ।
অস্তীতি নাস্তীতি কথং সমাধি-
র্মোক্ষস্বরূপং যদি সর্বমেকম্ ॥ ১-২৩॥
- অনাত্ম-রূপম্ (anātma-rūpam)the form of the non-Self (anātma:non-Self | rūpam:form)
- চ কথম্ সমাধিঃ (ca katham samādhiḥ)and how is there meditation (ca:and | katham:how | samādhiḥ:absorption)
- আত্ম-স্বরূপম্ (ātma-svarūpam)the essential nature of the Self (ātma:Self | svarūpam:essential nature)
- চ কথম্ সমাধিঃ (ca katham samādhiḥ)and how is there meditation (ca:and | katham:how | samādhiḥ:absorption)
- অস্তি ইতি (asti iti)'it exists' (asti:it is | iti:thus)
- ন অস্তি ইতি (na asti iti)'it does not exist' (na:not | asti:it is | iti:thus)
- কথম্ সমাধিঃ (katham samādhiḥ)how is there meditation (katham:how | samādhiḥ:absorption)
- মোক্ষ-স্বরূপম্ (mokṣa-svarūpam)the nature of liberation (mokṣa:liberation | svarūpam:essential nature)
- যদি সর্বম্ একম্ (yadi sarvam ekam)if all is one (yadi:if | sarvam:all | ekam:one)
জানামীহ ন জানামীত্যাত্মানং মন্যসে কথম্ ॥ ১-২৪॥
- বিশুদ্ধঃ অসি (viśuddho'si)you are pure (viśuddhaḥ:pure | asi:you are)
- সমম্ তত্ত্বম্ (samaṃ tattvam)the even reality (samam:even | tattvam:reality)
- বিদেহঃ ত্বম্ (videhas tvam)you are bodiless (videhaḥ:bodiless | tvam:you)
- অজঃ অব্যযঃ (ajo'vyayaḥ)unborn and imperishable (ajaḥ:unborn | avyayaḥ:imperishable)
- জানামি ইহ ন জানামি (jānāmi iha na jānāmi)'I know this, I do not know' (jānāmi:I know | iha:this | na:not | jānāmi:I know)
- ইতি আত্মানম্ (iti ātmānam)thus about the self (iti:thus | ātmānam:the self)
- মন্যসে কথম্ (manyase katham)how do you think (manyase:you think | katham:how)
নেতি নেতি শ্রুতির্ব্রূযাদনৃতং পাঞ্চভৌতিকম্ ॥ ১-২৫॥
- তত্ত্বমসি-আদি-বাক্যেন (tattvamasi-ādi-vākyena)by the great sayings such as 'That thou art' (tattvamasi:that thou art | ādi:and others | vākyena:by the statement)
- স্বাত্মা (svātmā)one's own Self (sva:own | ātmā:Self)
- হি (hi)indeed
- প্রতিপাদিতঃ (pratipāditaḥ)is established
- ন ইতি ন ইতি (na iti na iti)not this, not this (na:not | iti:thus)
- শ্রুতিঃ (śrutiḥ)the scripture
- ব্রূযাত্ (brūyāt)declares
- অনৃতম্ (anṛtam)unreal (an:not | ṛtam:true)
- পাঞ্চভৌতিকম্ (pāñcabhautikam)that which is made of the five elements (pāñca:five | bhautikam:elemental)
ধ্যাতা ধ্যানং ন তে চিত্তং নির্লজ্জং ধ্যাযতে কথম্ ॥ ১-২৬॥
- আত্মনি এব (ātmani eva)in the Self alone (ātmani:in the Self | eva:alone)
- আত্মনা (ātmanā)by the Self
- সর্বম্ (sarvam)everything
- ত্বযা পূর্ণম্ (tvayā pūrṇam)filled by you (tvayā:by you | pūrṇam:filled)
- নিরন্তরম্ (nirantaram)without interruption (nir:without | antaram:interval)
- ধ্যাতা (dhyātā)the meditator
- ধ্যানম্ (dhyānam)meditation
- ন তে চিত্তম্ (na te cittam)not your mind (na:not | te:your | cittam:mind)
- নির্লজ্জম্ (nirlajjam)shamelessly (nir:without | lajjam:shame)
- ধ্যাযতে কথম্ (dhyāyate katham)how does it meditate (dhyāyate:meditates | katham:how)
শিবং ন জানামি কথং ভজামি ।
অহং শিবশ্চেত্পরমার্থতত্ত্বং
সমস্বরূপং গগনোপমং চ ॥ ১-২৭॥
- শিবম্ ন জানামি (śivam na jānāmi)I do not know Shiva (śivam:Shiva | na:not | jānāmi:I know)
- কথম্ বদামি (katham vadāmi)how shall I speak (katham:how | vadāmi:I speak)
- শিবম্ ন জানামি (śivam na jānāmi)I do not know Shiva (śivam:Shiva | na:not | jānāmi:I know)
- কথম্ ভজামি (katham bhajāmi)how shall I worship (katham:how | bhajāmi:I worship)
- অহম্ শিবঃ চেত্ (aham śivaḥ cet)if I am Shiva (aham:I | śivaḥ:Shiva | cet:if)
- পরমার্থ-তত্ত্বম্ (paramārtha-tattvam)the supreme reality (paramārtha:highest truth | tattvam:essence)
- সম-স্বরূপম্ (sama-svarūpam)of even nature (sama:equal | svarūpam:own form)
- গগন-উপমম্ চ (gagana-upamam ca)and like the sky (gagana:sky | upamam:comparable | ca:and)
গ্রাহ্যগ্রাহকনির্মুক্তং স্বসংবেদ্যং কথং ভবেত্ ॥ ১-২৮॥
- ন অহম্ (na aham)there is no 'I' (na:not | aham:I)
- তত্ত্বম্ (tattvam)the reality
- সমম্ তত্ত্বম্ (samam tattvam)the reality is uniform (samam:equal/uniform | tattvam:reality)
- কল্পনা-হেতু-বর্জিতম্ (kalpanā-hetu-varjitam)free from the cause of imagination (kalpanā:imagination | hetu:cause | varjitam:devoid of)
- গ্রাহ্য-গ্রাহক-নির্মুক্তম্ (grāhya-grāhaka-nirmuktam)free from object and subject (grāhya:the perceived object | grāhaka:the perceiver | nirmuktam:liberated from)
- স্ব-সংবেদ্যম্ (sva-saṃvedyam)self-knowable (sva:self | saṃvedyam:to be known)
- কথম্ ভবেত্ (katham bhavet)how can it be (katham:how | bhavet:could be)
ত্তত্ত্বস্বরূপং ন হি বস্তু কিঞ্চিত্ ।
আত্মৈকরূপং পরমার্থতত্ত্বং
ন হিংসকো বাপি ন চাপ্যহিংসা ॥ ১-২৯॥
- অনন্ত-রূপম্ (ananta-rūpam)of infinite form (ananta:infinite | rūpam:form)
- ন হি বস্তু কিঞ্চিত্ (na hi vastu kiñcit)there is no thing whatsoever (na:not | hi:indeed | vastu:thing | kiñcit:any)
- তত্ত্ব-স্বরূপম্ (tattva-svarūpam)of the nature of truth (tattva:essence/truth | svarūpam:own nature)
- ন হি বস্তু কিঞ্চিত্ (na hi vastu kiñcit)there is no thing whatsoever (na:not | hi:indeed | vastu:thing | kiñcit:any)
- আত্ম-এক-রূপম্ (ātma-eka-rūpam)of the single form of the Self (ātma:Self | eka:one | rūpam:form)
- পরমার্থ-তত্ত্বম্ (paramārtha-tattvam)the ultimate reality (paramārtha:supreme truth | tattvam:essence)
- ন হিংসকঃ (na hiṃsakaḥ)there is no injurer (na:not | hiṃsakaḥ:one who harms)
- বা অপি (vā api)nor even (vā:or | api:even)
- ন চ অপি অহিংসা (na ca api ahiṃsā)nor even non-injury (na:not | ca:and | api:even | ahiṃsā:non-violence)
বিভ্রমং কথমাত্মার্থে বিভ্রান্তোঽহং কথং পুনঃ ॥ ১-৩০॥
- বিশুদ্ধঃ অসি (viśuddho'si)you are pure (viśuddhaḥ:pure | asi:you are)
- সমম্ (samam)equal, homogeneous
- তত্ত্বম্ (tattvam)the reality
- বিদেহম্ (videham)bodiless (vi:without | deham:body)
- অজম্ (ajam)unborn (a:not | jam:born)
- অব্যযম্ (avyayam)imperishable (a:not | vyayam:decaying)
- বিভ্রমম্ (vibhramam)delusion
- কথম্ আত্ম-অর্থে (katham ātma-arthe)how, with regard to the Self (katham:how | ātma:Self | arthe:with regard to)
- বিভ্রান্তঃ অহম্ (vibhrānto'ham)I am deluded (vibhrāntaḥ:deluded | aham:I)
- কথম্ পুনঃ (katham punaḥ)how again (katham:how | punaḥ:again)
শিবেন মনসা শুদ্ধো ন ভেদঃ প্রতিভাতি মে ॥ ১-৩১॥
- ঘটে ভিন্নে (ghaṭe bhinne)when the pot is broken (ghaṭe:in the pot | bhinne:broken)
- ঘটাকাশম্ (ghaṭākāśam)the space within the pot (ghaṭa:pot | ākāśam:space)
- সুলীনম্ (sulīnam)well merged (su:well | līnam:merged)
- ভেদ-বর্জিতম্ (bheda-varjitam)free from division (bheda:division | varjitam:free from)
- শিবেন মনসা (śivena manasā)with an auspicious mind (śivena:auspicious | manasā:with the mind)
- শুদ্ধঃ (śuddhaḥ)pure
- ন ভেদঃ (na bhedaḥ)no division (na:not | bhedaḥ:division)
- প্রতিভাতি মে (pratibhāti me)appears to me (pratibhāti:appears | me:to me)
কেবলং ব্রহ্ম সংবিদ্ধি বেদ্যবেদকবর্জিতম্ ॥ ১-৩২॥
- ন ঘটঃ (na ghaṭaḥ)there is no pot (na:not | ghaṭaḥ:pot)
- ন ঘটাকাশঃ (na ghaṭākāśaḥ)no space within the pot (na:not | ghaṭa:pot | ākāśaḥ:space)
- ন জীবঃ (na jīvaḥ)no individual soul (na:not | jīvaḥ:individual soul)
- জীব-বিগ্রহঃ (jīva-vigrahaḥ)embodiment of the soul (jīva:soul | vigrahaḥ:embodied form)
- কেবলং ব্রহ্ম (kevalaṃ brahma)only Brahman (kevalam:only | brahma:Brahman)
- সংবিদ্ধি (saṃviddhi)know well (saṃviddhi:know thoroughly)
- বেদ্য-বেদক-বর্জিতম্ (vedya-vedaka-varjitam)free from the known and the knower (vedya:the knowable | vedaka:the knower | varjitam:devoid of)
সর্বং শূন্যমশূন্যং চ তন্মাং বিদ্ধি ন সংশযঃ ॥ ১-৩৩॥
- সর্বত্র (sarvatra)everywhere
- সর্বদা (sarvadā)always
- সর্বম্ (sarvam)all
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self
- সততম্ (satatam)continually
- ধ্রুবম্ (dhruvam)constant
- সর্বং শূন্যম্ অশূন্যং চ (sarvaṃ śūnyam aśūnyaṃ ca)all, void and non-void (sarvam:all | śūnyam:void | aśūnyam:non-void | ca:and)
- তত্ মাং বিদ্ধি (tat māṃ viddhi)know that to be me (tat:that | mām:me | viddhi:know)
- ন সংশযঃ (na saṃśayaḥ)there is no doubt (na:not | saṃśayaḥ:doubt)
বর্ণাশ্রমো নৈব কুলং ন জাতিঃ ।
ন ধূমমার্গো ন চ দীপ্তিমার্গো
ব্রহ্মৈকরূপং পরমার্থতত্ত্বম্ ॥ ১-৩৪॥
- বেদা ন (vedā na)no Vedas (vedā:Vedas | na:not)
- লোকা ন (lokā na)no worlds (lokā:worlds | na:not)
- সুরা ন (surā na)no gods (surā:gods | na:not)
- যজ্ঞা ন (yajñā na)no sacrifices (yajñā:sacrifices | na:not)
- বর্ণাশ্রমঃ ন এব (varṇāśramaḥ na eva)no castes and stages of life (varṇa:caste | āśrama:stage of life | na eva:indeed not)
- কুলম্ ন (kulam na)no family (kulam:family | na:not)
- ন জাতিঃ (na jātiḥ)no birth-class (na:not | jātiḥ:birth-class)
- ন ধূম-মার্গঃ (na dhūma-mārgaḥ)no path of smoke (na:not | dhūma:smoke | mārgaḥ:path)
- ন চ দীপ্তি-মার্গঃ (na ca dīpti-mārgaḥ)nor path of light (na:not | ca:and | dīpti:light | mārgaḥ:path)
- ব্রহ্ম-এক-রূপম্ (brahma-eka-rūpam)the one form of Brahman (brahma:Brahman | eka:one | rūpam:form)
- পরমার্থ-তত্ত্বম্ (paramārtha-tattvam)the ultimate reality (paramārtha:supreme truth | tattvam:essence)
প্রত্যক্ষং চাপরোক্ষং চ হ্যাত্মানং মন্যসে কথম্ ॥ ১-৩৫॥
- ব্যাপ্য-ব্যাপক-নির্মুক্তঃ (vyāpya-vyāpaka-nirmuktaḥ)free from the pervaded and the pervader (vyāpya:the pervaded | vyāpaka:the pervader | nirmuktaḥ:free from)
- ত্বম্ একঃ (tvam ekaḥ)you are the one (tvam:you | ekaḥ:the one)
- সফলম্ যদি (saphalam yadi)if fruitful (saphalam:fruitful | yadi:if)
- প্রত্যক্ষম্ চ অপরোক্ষম্ চ (pratyakṣam ca aparokṣam ca)as directly perceptible and immediately experienced (pratyakṣam:directly perceptible | ca:and | aparokṣam:immediate | ca:and)
- হি আত্মানম্ (hi ātmānam)the Self indeed (hi:indeed | ātmānam:the Self)
- মন্যসে কথম্ (manyase katham)how do you think (manyase:you think | katham:how)
সমং তত্ত্বং ন বিন্দন্তি দ্বৈতাদ্বৈতবিবর্জিতম্ ॥ ১-৩৬॥
- অদ্বৈতম্ (advaitam)non-duality (a:not | dvaitam:duality)
- কেচিত্ ইচ্ছন্তি (kecid icchanti)some desire (kecid:some | icchanti:desire)
- দ্বৈতম্ ইচ্ছন্তি চ অপরে (dvaitam icchanti ca apare)and others desire duality (dvaitam:duality | icchanti:desire | ca:and | apare:others)
- সমম্ তত্ত্বম্ (samam tattvam)the equal/uniform truth (samam:equal | tattvam:truth)
- ন বিন্দন্তি (na vindanti)they do not know (na:not | vindanti:they find/know)
- দ্বৈত-অদ্বৈত-বিবর্জিতম্ (dvaita-advaita-vivarjitam)free from both duality and non-duality (dvaita:duality | advaita:non-duality | vivarjitam:devoid of)
কথযন্তি কথং তত্ত্বং মনোবাচামগোচরম্ ॥ ১-৩৭॥
- শ্বেত-আদি-বর্ণ-রহিতম্ (śvetādi-varṇa-rahitam)devoid of colors such as white (śveta:white | ādi:etc. | varṇa:color | rahitam:devoid of)
- শব্দ-আদি-গুণ-বর্জিতম্ (śabdādi-guṇa-varjitam)free from qualities such as sound (śabda:sound | ādi:etc. | guṇa:quality | varjitam:free from)
- কথযন্তি কথম্ (kathayanti katham)how do they describe (kathayanti:they describe | katham:how)
- তত্ত্বম্ (tattvam)the Reality
- মনো-বাচাম্ অগোচরম্ (mano-vācām agocaram)beyond the reach of mind and speech (manaḥ:mind | vācām:of speech | agocaram:beyond the range)
তদা হি ব্রহ্ম সংবেত্তি ন তে দ্বৈতপরম্পরা ॥ ১-৩৮॥
- যদা (yadā)when
- অনৃতম্ ইদং সর্বম্ (anṛtam idaṃ sarvam)all this is unreal (anṛtam:unreal | idam:this | sarvam:all)
- দেহ-আদি-গগন-উপমম্ (dehādi-gaganopamam)the body and the rest being like the sky (deha:body | ādi:etc. | gagana:sky | upamam:comparable to)
- তদা হি (tadā hi)then indeed (tadā:then | hi:indeed)
- ব্রহ্ম সংবেত্তি (brahma saṃvetti)one knows Brahman (brahma:Brahman | saṃvetti:fully knows)
- ন তে দ্বৈত-পরম্পরা (na te dvaita-paramparā)there is no succession of duality for you (na:not | te:for you | dvaita:duality | paramparā:succession)
ব্যোমাকারং তথৈবৈকং ধ্যাতা ধ্যানং কথং ভবেত্ ॥ ১-৩৯॥
- পরেণ সহ (pareṇa saha)together with the Supreme (pareṇa:with the Supreme | saha:together)
- জাত-আত্মা অপি (jāta-ātmā api)even the born self (jāta:born | ātmā:self | api:even)
- হি অভিন্নঃ (hi abhinnaḥ)indeed non-different (hi:indeed | abhinnaḥ:non-different)
- প্রতিভাতি মে (pratibhāti me)appears to me (pratibhāti:appears | me:to me)
- ব্যোম-আকারম্ (vyoma-ākāram)of the form of space (vyoma:sky/space | ākāram:form)
- তথা এব একম্ (tathā eva ekam)thus indeed one (tathā:thus | eva:indeed | ekam:one)
- ধ্যাতা ধ্যানম্ (dhyātā dhyānam)meditator and meditation (dhyātā:meditator | dhyānam:meditation)
- কথং ভবেত্ (katham bhavet)how can there be (katham:how | bhavet:can there be)
এতত্সর্বং ন মে কিঞ্চিদ্বিশুদ্ধোঽহমজোঽব্যযঃ ॥ ১-৪০॥
- যত্ করোমি (yat karomi)whatever I do (yat:whatever | karomi:I do)
- যত্ অশ্নামি (yad aśnāmi)whatever I eat (yat:whatever | aśnāmi:I eat)
- যত্ জুহোমি (yaj juhomi)whatever I offer as oblation (yat:whatever | juhomi:I offer)
- দদামি যত্ (dadāmi yat)whatever I give (dadāmi:I give | yat:whatever)
- এতত্ সর্বম্ (etat sarvam)all this (etat:this | sarvam:all)
- ন মে কিঞ্চিত্ (na me kiñcit)is nothing of mine (na:not | me:mine | kiñcit:anything)
- বিশুদ্ধঃ অহম্ (viśuddhaḥ aham)I am pure (viśuddhaḥ:pure | aham:I)
- অজঃ অব্যযঃ (ajaḥ avyayaḥ)unborn and imperishable (ajaḥ:unborn | avyayaḥ:imperishable)
সর্বং জগদ্বিদ্ধি বিকারহীনম্ ।
সর্বং জগদ্বিদ্ধি বিশুদ্ধদেহং
সর্বং জগদ্বিদ্ধি শিবৈকরূপম্ ॥ ১-৪১॥
- সর্বং জগত্ (sarvaṃ jagat)the entire world (sarvam:all | jagat:world)
- বিদ্ধি (viddhi)know
- নিরাকৃতি ইদম্ (nirākṛti idam)this as formless (nirākṛti:formless | idam:this)
- বিকার-হীনম্ (vikāra-hīnam)free from modification (vikāra:modification | hīnam:devoid of)
- বিশুদ্ধ-দেহম্ (viśuddha-deham)of pure body (viśuddha:pure | deham:body)
- শিব-এক-রূপম্ (śiva-eka-rūpam)of the one form of Shiva (śiva:auspicious Shiva | eka:one | rūpam:form)
অসংবেদ্যং স্বসংবেদ্যমাত্মানং মন্যসে কথম্ ॥ ১-৪২॥
- তত্ত্বম্ ত্বম্ (tattvaṃ tvam)you are the truth (tattvam:the truth | tvam:you)
- ন হি সন্দেহঃ (na hi sandehaḥ)there is no doubt (na:not | hi:indeed | sandehaḥ:doubt)
- কিম্ জানামি (kiṃ jānāmi)what do I know (kim:what | jānāmi:I know)
- অথবা পুনঃ (athavā punaḥ)or again (athavā:or | punaḥ:again)
- অসংবেদ্যম্ (asaṃvedyam)the unknowable (a:not | saṃvedyam:knowable)
- স্বসংবেদ্যম্ (svasaṃvedyam)self-knowable (sva:self | saṃvedyam:knowable)
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self
- মন্যসে কথম্ (manyase katham)how do you regard (manyase:you consider | katham:how)
তত্ত্বমেকমিদং সর্বং ব্যোমাকারং নিরঞ্জনম্ ॥ ১-৪৩॥
- মাযা-অমাযা (māyā-amāyā)illusion and non-illusion (māyā:illusion | amāyā:non-illusion)
- কথম্ (katham)how
- তাত (tāta)O dear one
- ছাযা-অছাযা (chāyā-achāyā)shadow and non-shadow (chāyā:shadow | achāyā:non-shadow)
- ন বিদ্যতে (na vidyate)does not exist (na:not | vidyate:exists)
- তত্ত্বম্ একম্ (tattvam ekam)the one reality (tattvam:reality | ekam:one)
- ইদং সর্বম্ (idaṃ sarvam)all this (idam:this | sarvam:all)
- ব্যোম-আকারম্ (vyoma-ākāram)having the form of space (vyoma:space | ākāram:form)
- নিরঞ্জনম্ (nirañjanam)untainted
স্বভাবনির্মলঃ শুদ্ধ ইতি মে নিশ্চিতা মতিঃ ॥ ১-৪৪॥
- আদি-মধ্য-অন্ত-মুক্তঃ অহম্ (ādi-madhya-anta-muktaḥ aham)I am free from beginning, middle, and end (ādi:beginning | madhya:middle | anta:end | muktaḥ:free | aham:I)
- ন বদ্ধঃ অহম্ (na baddhaḥ aham)I am never bound (na:not | baddhaḥ:bound | aham:I)
- কদাচন (kadācana)ever
- স্বভাব-নির্মলঃ (svabhāva-nirmalaḥ)pure by nature (svabhāva:own nature | nirmalaḥ:stainless)
- শুদ্ধঃ (śuddhaḥ)pure
- ইতি মে নিশ্চিতা মতিঃ (iti me niścitā matiḥ)thus is my firm conviction (iti:thus | me:my | niścitā:firm | matiḥ:conviction)
ব্রহ্মৈব কেবলং সর্বং কথং বর্ণাশ্রমস্থিতিঃ ॥ ১-৪৫॥
- মহত্-আদি (mahad-ādi)Mahat and the rest (mahat:great principle | ādi:etc.)
- জগত্ সর্বম্ (jagat sarvam)the whole world (jagat:world | sarvam:all)
- ন কিঞ্চিত্ (na kiñcit)not anything (na:not | kiñcit:anything)
- প্রতিভাতি মে (pratibhāti me)appears to me (pratibhāti:appears | me:to me)
- ব্রহ্ম এব (brahma eva)Brahman alone (brahma:Brahman | eva:alone)
- কেবলং সর্বম্ (kevalaṃ sarvam)solely everything (kevalam:only | sarvam:all)
- কথং বর্ণাশ্রম-স্থিতিঃ (kathaṃ varṇāśrama-sthitiḥ)how can there be the condition of castes and stages of life (katham:how | varṇa:caste | āśrama:stage of life | sthitiḥ:condition)
নিরালম্বমশূন্যং চ শূন্যং ব্যোমাদিপঞ্চকম্ ॥ ১-৪৬॥
- জানামি (jānāmi)I know
- সর্বথা সর্বম্ (sarvathā sarvam)everything in every way (sarvathā:in every way | sarvam:everything)
- অহম্ একঃ (aham ekaḥ)I am the one (aham:I | ekaḥ:one)
- নিরন্তরম্ (nirantaram)without interruption (nir:without | antaram:interval)
- নিরালম্বম্ (nirālambam)without support (nir:without | ālambam:support)
- অশূন্যম্ চ (aśūnyam ca)and not void (a:not | śūnyam:void | ca:and)
- শূন্যম্ (śūnyam)void
- ব্যোম-আদি-পঞ্চকম্ (vyoma-ādi-pañcakam)the group of five beginning with ether (vyoma:ether | ādi:beginning with | pañcakam:group of five)
সানন্দো বা নিরানন্দমাত্মানং মন্যসে কথম্ ॥ ১-৪৭॥
- ন ষণ্ঢঃ (na ṣaṇḍhaḥ)neither a eunuch (na:not | ṣaṇḍhaḥ:eunuch)
- ন পুমান্ (na pumān)nor a man (na:not | pumān:man)
- ন স্ত্রী (na strī)nor a woman (na:not | strī:woman)
- ন বোধঃ (na bodhaḥ)not knowledge (na:not | bodhaḥ:cognition)
- ন এব কল্পনা (na eva kalpanā)nor indeed imagination (na:not | eva:indeed | kalpanā:imagination)
- স-আনন্দঃ বা নিরানন্দম্ (sānandaḥ vā nirānandam)blissful or devoid of bliss (sa:with | ānandaḥ:bliss | vā:or | nirānandam:without bliss)
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self
- মন্যসে কথম্ (manyase katham)how do you regard (manyase:you think | katham:how)
মনোবিনাশান্ন তু নৈব শুদ্ধম্ ।
গুরূপদেশান্ন তু নৈব শুদ্ধং
স্বযং চ তত্ত্বং স্বযমেব বুদ্ধম্ ॥ ১-৪৮॥
- ষডঙ্গ-যোগাত্ (ṣaḍaṅga-yogāt)from the yoga of six limbs (ṣaṭ:six | aṅga:limbs | yogāt:from yoga)
- ন তু নৈব শুদ্ধম্ (na tu naiva śuddham)not at all is it purified (na:not | tu:but | naiva:not even | śuddham:pure)
- মনোবিনাশাত্ (manovināśāt)from the destruction of the mind (manaḥ:mind | vināśāt:from destruction)
- ন তু নৈব শুদ্ধম্ (na tu naiva śuddham)not at all is it purified (na:not | tu:but | naiva:not even | śuddham:pure)
- গুরূপদেশাত্ (gurūpadeśāt)from the teaching of the guru (guru:teacher | upadeśāt:from instruction)
- ন তু নৈব শুদ্ধম্ (na tu naiva śuddham)not at all is it purified (na:not | tu:but | naiva:not even | śuddham:pure)
- স্বযং চ তত্ত্বম্ (svayaṁ ca tattvam)and the Reality itself (svayam:by itself | ca:and | tattvam:the essence/reality)
- স্বযমেব বুদ্ধম্ (svayameva buddham)is known by itself alone (svayam:by itself | eva:alone | buddham:understood)
আত্মৈব কেবলং সর্বং তুরীযং চ ত্রযং কথম্ ॥ ১-৪৯॥
- ন হি (na hi)indeed not (na:not | hi:indeed)
- পঞ্চ-আত্মকঃ দেহঃ (pañca-ātmakaḥ dehaḥ)the body composed of the five elements (pañca:five | ātmakaḥ:composed of | dehaḥ:body)
- বিদেহঃ (videhaḥ)the bodiless (vi:without | dehaḥ:body)
- বর্ততে (vartate)exists
- ন হি (na hi)indeed not (na:not | hi:indeed)
- আত্মা এব (ātmā eva)the Self alone (ātmā:Self | eva:alone)
- কেবলম্ (kevalam)solely
- সর্বম্ (sarvam)all
- তুরীযম্ (turīyam)the fourth state
- চ (ca)and
- ত্রযম্ (trayam)the three (states)
- কথম্ (katham)how
ন কর্তা ন চ ভোক্তাহং ব্যাপ্যব্যাপকবর্জিতঃ ॥ ১-৫০॥
- ন বদ্ধঃ (na baddhaḥ)not bound (na:not | baddhaḥ:bound)
- ন এব মুক্তঃ অহম্ (na eva muktaḥ aham)nor am I liberated (na:not | eva:indeed | muktaḥ:liberated | aham:I)
- ন চ অহম্ ব্রহ্মণঃ পৃথক্ (na ca aham brahmaṇaḥ pṛthak)nor am I separate from Brahman (na:not | ca:and | aham:I | brahmaṇaḥ:from Brahman | pṛthak:separate)
- ন কর্তা (na kartā)not the doer (na:not | kartā:doer)
- ন চ ভোক্তা অহম্ (na ca bhoktā aham)nor am I the enjoyer (na:not | ca:and | bhoktā:enjoyer | aham:I)
- ব্যাপ্য-ব্যাপক-বর্জিতঃ (vyāpya-vyāpaka-varjitaḥ)free from the pervaded and the pervader (vyāpya:the pervaded | vyāpaka:the pervader | varjitaḥ:free from)
প্রকৃতিং পুরুষং তদ্বদভিন্নং প্রতিভাতি মে ॥ ১-৫১॥
- যথা (yathā)just as
- জলম্ জলে ন্যস্তম্ (jalaṃ jale nyastam)water poured into water (jalam:water | jale:in water | nyastam:placed, poured)
- সলিলম্ ভেদ-বর্জিতম্ (salilaṃ bheda-varjitam)water devoid of distinction (salilam:water | bheda:distinction | varjitam:devoid of)
- প্রকৃতিম্ পুরুষম্ (prakṛtiṃ puruṣam)Prakriti and Purusha (prakṛtim:nature | puruṣam:spirit)
- তদ্বত্ অভিন্নম্ (tadvad abhinnam)in that way undivided (tadvad:likewise | abhinnam:non-different)
- প্রতিভাতি মে (pratibhāti me)appear to me (pratibhāti:appears | me:to me)
সাকারং চ নিরাকারমাত্মানং মন্যসে কথম্ ॥ ১-৫২॥
- যদি নাম (yadi nāma)if indeed (yadi:if | nāma:indeed)
- ন মুক্তঃ অসি (na muktaḥ asi)you are not liberated (na:not | muktaḥ:liberated | asi:you are)
- ন বদ্ধঃ অসি (na baddhaḥ asi)you are not bound (na:not | baddhaḥ:bound | asi:you are)
- কদাচন (kadācana)ever
- সাকারম্ চ (sākāram ca)as having form (sākāram:with form | ca:and)
- নিরাকারম্ (nirākāram)as formless
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self
- মন্যসে কথম্ (manyase katham)how do you consider (manyase:you consider | katham:how)
যথা পরং হি রূপং যন্মরীচিজলসন্নিভম্ ॥ ১-৫৩॥
- জানামি (jānāmi)I know
- তে (te)your
- পরং রূপম্ (paraṃ rūpam)supreme form (param:supreme | rūpam:form)
- প্রত্যক্ষম্ (pratyakṣam)directly perceptible
- গগন-উপমম্ (gagana-upamam)like the sky (gagana:sky | upamam:resembling)
- যথা (yathā)just as
- পরং হি রূপম্ (paraṃ hi rūpam)the supreme form indeed (param:supreme | hi:indeed | rūpam:form)
- যত্ (yat)which
- মরীচি-জল-সন্নিভম্ (marīci-jala-sannibham)resembling a mirage of water (marīci:mirage | jala:water | sannibham:resembling)
বিদেহং গগনং বিদ্ধি বিশুদ্ধোঽহং স্বভাবতঃ ॥ ১-৫৪॥
- ন গুরুঃ (na guruḥ)no teacher (na:not | guruḥ:teacher)
- ন উপদেশঃ চ (na upadeśaḥ ca)nor instruction (na:not | upadeśaḥ:instruction | ca:and)
- ন চ উপাধিঃ (na ca upādhiḥ)nor any limiting adjunct (na:not | ca:and | upādhiḥ:limiting adjunct)
- ন মে ক্রিযা (na me kriyā)no action of mine (na:not | me:my | kriyā:action)
- বিদেহম্ (videham)bodiless (vi:without | deham:body)
- গগনম্ (gaganam)like the sky
- বিদ্ধি (viddhi)know
- বিশুদ্ধঃ অহম্ (viśuddhaḥ aham)I am utterly pure (viśuddhaḥ:utterly pure | aham:I)
- স্বভাবতঃ (svabhāvataḥ)by my very nature (sva:own | bhāvataḥ:by nature)
অহং চাত্মা পরং তত্ত্বমিতি বক্তুং ন লজ্জসে ॥ ১-৫৫॥
- বিশুদ্ধঃ অসি (viśuddho'si)you are pure (viśuddhaḥ:pure | asi:you are)
- শরীরঃ অসি ন (śarīro'si na)you are not the body (śarīraḥ:body | asi:you are | na:not)
- তে চিত্তম্ (te cittam)your mind (te:your | cittam:mind)
- পরাত্পরম্ (parātparam)higher than the highest (parāt:than the highest | param:higher)
- অহম্ চ আত্মা (ahaṃ ca ātmā)I am the Self (aham:I | ca:and | ātmā:the Self)
- পরং তত্ত্বম্ (paraṃ tattvam)the supreme reality (param:supreme | tattvam:reality)
- ইতি বক্তুম্ (iti vaktum)to say thus (iti:thus | vaktum:to say)
- ন লজ্জসে (na lajjase)you are not ashamed (na:not | lajjase:you feel ashamed)
পিব বত্স কলাতীতমদ্বৈতং পরমামৃতম্ ॥ ১-৫৬॥
- কথম্ রোদিষি (kathaṃ rodiṣi)why do you cry (kathaṃ:why | rodiṣi:you cry)
- রে চিত্ত (re citta)O mind (re:O | citta:mind)
- হি আত্মা এব (hi ātmā eva)indeed the Self alone (hi:indeed | ātmā:Self | eva:alone)
- আত্মা আত্মনা ভব (ātmā ātmanā bhava)become the Self by the Self (ātmā:Self | ātmanā:by the Self | bhava:become)
- পিব বত্স (piba vatsa)drink, O child (piba:drink | vatsa:child)
- কলা-অতীতম্ (kalā-atītam)that which transcends all parts (kalā:part | atītam:transcending)
- অদ্বৈতম্ (advaitam)the non-dual (advaitam:non-dual)
- পরম-অমৃতম্ (paramāmṛtam)the supreme nectar (parama:supreme | amṛtam:nectar)
যস্যেদৃশঃ সদা বোধঃ স বোধো নান্যথা ভবেত্ ॥ ১-৫৭॥
- ন এব বোধঃ (na eva bodhaḥ)neither knowledge (na:not | eva:indeed | bodhaḥ:knowledge)
- ন চ অবোধঃ (na ca abodhaḥ)nor ignorance (na:not | ca:and | abodhaḥ:ignorance)
- ন বোধ-অবোধঃ এব চ (na bodha-abodhaḥ eva ca)nor both knowledge and ignorance (na:not | bodha:knowledge | abodhaḥ:ignorance | eva:indeed | ca:and)
- যস্য ঈদৃশঃ (yasya īdṛśaḥ)whose such (yasya:whose | īdṛśaḥ:of such kind)
- সদা বোধঃ (sadā bodhaḥ)always knowledge (sadā:always | bodhaḥ:knowledge)
- সঃ বোধঃ (sa bodhaḥ)that is knowledge (saḥ:that | bodhaḥ:knowledge)
- ন অন্যথা ভবেত্ (na anyathā bhavet)it cannot be otherwise (na:not | anyathā:otherwise | bhavet:would be)
ন দেশকালৌ ন গুরূপদেশঃ ।
স্বভাবসংবিত্তরহং চ তত্ত্ব-
মাকাশকল্পং সহজং ধ্রুবং চ ॥ ১-৫৮॥
- জ্ঞানম্ (jñānam)knowledge
- ন তর্কঃ (na tarkaḥ)not reasoning (na:not | tarkaḥ:logic)
- ন সমাধি-যোগঃ (na samādhi-yogaḥ)not the yoga of meditative absorption (na:not | samādhi:absorption | yogaḥ:union)
- ন দেশ-কালৌ (na deśa-kālau)not place and time (na:not | deśa:place | kālau:time)
- ন গুরু-উপদেশঃ (na guru-upadeśaḥ)not the teaching of a guru (na:not | guru:teacher | upadeśaḥ:instruction)
- স্বভাব-সংবিত্তিঃ (svabhāva-saṃvittiḥ)awareness of one's own nature (svabhāva:own nature | saṃvittiḥ:awareness)
- অহম্ চ (aham ca)and I (aham:I | ca:and)
- তত্ত্বম্ (tattvam)the reality
- আকাশ-কল্পম্ (ākāśa-kalpam)like space (ākāśa:space | kalpam:resembling)
- সহজম্ (sahajam)innate
- ধ্রুবম্ চ (dhruvam ca)and eternal (dhruvam:eternal | ca:and)
বিশুদ্ধং নির্গুণং ব্রহ্ম বন্ধো মুক্তিঃ কথং মম ॥ ১-৫৯॥
- ন জাতঃ অহম্ (na jāto'ham)I was never born (na:not | jātaḥ:born | aham:I)
- মৃতঃ বা অপি (mṛto vāpi)nor did I die (mṛtaḥ:dead | vā:or | api:even)
- ন মে কর্ম শুভ-অশুভম্ (na me karma śubhāśubham)I have no good or bad actions (na:not | me:my | karma:action | śubha:good | aśubham:bad)
- বিশুদ্ধম্ (viśuddham)pure
- নির্গুণম্ (nirguṇam)without attributes (nir:without | guṇam:attributes)
- ব্রহ্ম (brahma)Brahman
- বন্ধঃ মুক্তিঃ কথম্ মম (bandho muktiḥ kathaṃ mama)how can there be bondage or liberation for me (bandhaḥ:bondage | muktiḥ:liberation | katham:how | mama:for me)
অন্তরং হি ন পশ্যামি স বাহ্যাভ্যন্তরঃ কথম্ ॥ ১-৬০॥
- যদি (yadi)if
- সর্বগতঃ দেবঃ (sarvagataḥ devaḥ)the all-pervading God (sarvagataḥ:all-pervading | devaḥ:God)
- স্থিরঃ (sthiraḥ)steady
- পূর্ণঃ (pūrṇaḥ)full, complete
- নিরন্তরঃ (nirantaraḥ)without interval, continuous (nir:without | antaraḥ:interval)
- অন্তরম্ হি ন পশ্যামি (antaram hi na paśyāmi)I truly do not see any difference (antaram:difference | hi:indeed | na:not | paśyāmi:I see)
- সঃ বাহ্য-অভ্যন্তরঃ কথম্ (saḥ bāhya-abhyantaraḥ katham)how can He be outer and inner (saḥ:He | bāhya:outer | abhyantaraḥ:inner | katham:how)
অহো মাযামহামোহো দ্বৈতাদ্বৈতবিকল্পনা ॥ ১-৬১॥
- স্ফুরতি এব (sphurati eva)shines forth indeed (sphurati:shines forth | eva:indeed)
- জগত্ কৃত্স্নম্ (jagat kṛtsnam)the entire world (jagat:world | kṛtsnam:entire)
- অখণ্ডিত-নিরন্তরম্ (akhaṇḍita-nirantaram)undivided and continuous (akhaṇḍita:undivided | nirantaram:continuous)
- অহো (aho)oh!
- মাযা-মহামোহঃ (māyā-mahāmohaḥ)the great delusion of Maya (māyā:illusion | mahā:great | mohaḥ:delusion)
- দ্বৈত-অদ্বৈত-বিকল্পনা (dvaita-advaita-vikalpanā)the imagining of duality and non-duality (dvaita:duality | advaita:non-duality | vikalpanā:imagining)
ভেদাভেদবিনির্মুক্তো বর্ততে কেবলঃ শিবঃ ॥ ১-৬২॥
- সাকারম্ (sākāram)with form (sa:with | ākāram:form)
- চ (ca)and
- নিরাকারম্ (nirākāram)without form (nir:without | ākāram:form)
- ন ইতি ন ইতি (na iti na iti)not this, not this (na:not | iti:thus)
- ইতি সর্বদা (iti sarvadā)thus always (iti:thus | sarvadā:always)
- ভেদ-অভেদ-বিনির্মুক্তঃ (bheda-abheda-vinirmuktaḥ)free from difference and non-difference (bheda:difference | abheda:non-difference | vinirmuktaḥ:completely liberated)
- বর্ততে (vartate)exists
- কেবলঃ শিবঃ (kevalaḥ śivaḥ)the absolute Śiva alone (kevalaḥ:alone/absolute | śivaḥ:the auspicious one)
ন তে চ পত্নী ন সুতশ্চ মিত্রম্ ।
ন পক্ষপাতী ন বিপক্ষপাতঃ
কথং হি সন্তপ্তিরিযং হি চিত্তে ॥ ১-৬৩॥
- ন তে মাতা (na te mātā)you have no mother (na:not | te:your | mātā:mother)
- চ পিতা (ca pitā)nor father (ca:and | pitā:father)
- চ বন্ধুঃ (ca bandhuḥ)nor kinsman (ca:and | bandhuḥ:relative)
- ন তে পত্নী (na te patnī)you have no wife (na:not | te:your | patnī:wife)
- ন সুতঃ (na sutaḥ)nor son (na:not | sutaḥ:son)
- চ মিত্রম্ (ca mitram)nor friend (ca:and | mitram:friend)
- ন পক্ষপাতী (na pakṣapātī)no partiality (na:not | pakṣapātī:partisan)
- ন বিপক্ষপাতঃ (na vipakṣapātaḥ)no opposition (na:not | vipakṣa:opposing side | pātaḥ:falling toward)
- কথং হি (kathaṃ hi)how then (kathaṃ:how | hi:indeed)
- সন্তপ্তিঃ ইযম্ (santaptiḥ iyam)is this anguish (santaptiḥ:torment | iyam:this)
- হি চিত্তে (hi citte)indeed in the mind (hi:indeed | citte:in the mind)
বিদেহস্য শরীরত্বং কল্পযন্তি কথং বুধাঃ ॥ ১-৬৪॥
- দিবা নক্তম্ (divā naktam)day and night (divā:by day | naktam:by night)
- ন তে চিত্তম্ (na te cittam)not for your mind (na:not | te:your | cittam:mind)
- উদয-অস্তমযৌ (udaya-astamayau)rising and setting (udaya:rising | astamayau:setting)
- ন হি (na hi)not at all (na:not | hi:indeed)
- বিদেহস্য (videhasya)of the bodiless one (vi:without | dehasya:of the body)
- শরীরত্বম্ (śarīratvam)the state of having a body (śarīra:body | tvam:the state of)
- কল্পযন্তি কথম্ বুধাঃ (kalpayanti katham budhāḥ)how do the wise imagine (kalpayanti:they imagine | katham:how | budhāḥ:the wise)
ন হি সর্বমসর্বং চ বিদ্ধি চাত্মানমব্যযম্ ॥ ১-৬৫॥
- ন অবিভক্তম্ (na avibhaktam)not undivided (na:not | avibhaktam:undivided)
- বিভক্তম্ চ (vibhaktam ca)and not divided (vibhaktam:divided | ca:and)
- ন হি দুঃখ-সুখ-আদি চ (na hi duḥkha-sukha-ādi ca)nor pain, pleasure and the like (na hi:nor indeed | duḥkha:pain | sukha:pleasure | ādi:and the rest | ca:and)
- ন হি সর্বম্ (na hi sarvam)neither all (na hi:not indeed | sarvam:all)
- অসর্বম্ চ (asarvam ca)nor not-all (asarvam:not-all | ca:and)
- বিদ্ধি চ আত্মানম্ (viddhi ca ātmānam)know the Self (viddhi:know | ca:and | ātmānam:the Self)
- অব্যযম্ (avyayam)imperishable
ন মে দেহো বিদেহো বা নির্মমেতি মমেতি কিম্ ॥ ১-৬৬॥
- ন অহম্ কর্তা (na ahaṃ kartā)I am not the doer (na:not | ahaṃ:I | kartā:doer)
- ন ভোক্তা চ (na bhoktā ca)nor the enjoyer (na:not | bhoktā:enjoyer | ca:and)
- ন মে কর্ম (na me karma)there is no action of mine (na:not | me:my | karma:action)
- পুরা অধুনা (purā adhunā)in the past or now (purā:formerly | adhunā:now)
- ন মে দেহঃ (na me dehaḥ)I have no body (na:not | me:my | dehaḥ:body)
- বিদেহঃ বা (videhaḥ vā)or bodilessness (videhaḥ:bodiless | vā:or)
- নির্মমা ইতি (nirmamā iti)as being free from mineness (nirmamā:without possessiveness | iti:thus)
- মমা ইতি কিম্ (mamā iti kim)what is this notion of mine (mamā:mine | iti:thus | kim:what)
আত্মানং বিদ্ধি মামেকং বিশালং গগনোপমম্ ॥ ১-৬৭॥
- ন মে রাগ-আদিকঃ দোষঃ (na me rāga-ādikaḥ doṣaḥ)I have no fault such as attachment (na:not | me:my | rāga:attachment | ādikaḥ:and the like | doṣaḥ:fault)
- দুঃখং দেহ-আদিকং ন মে (duḥkhaṃ deha-ādikaṃ na me)suffering, the body and the rest are not mine (duḥkham:suffering | deha:body | ādikam:and the like | na:not | me:mine)
- আত্মানং বিদ্ধি মাম্ একম্ (ātmānaṃ viddhi mām ekam)know me as the one Self (ātmānam:the Self | viddhi:know | mām:me | ekam:the one)
- বিশালং গগন-উপমম্ (viśālaṃ gagana-upamam)vast, like the sky (viśālam:vast | gagana:sky | upamam:comparable to)
সখে মনঃ সর্বমিদং বিতর্ক্যম্ ।
যত্সারভূতং কথিতং মযা তে
ত্বমেব তত্ত্বং গগনোপমোঽসি ॥ ১-৬৮॥
- সখে মনঃ (sakhe manaḥ)O friend, O mind (sakhe:O friend | manaḥ:O mind)
- কিং বহু-জল্পিতেন (kiṃ bahu-jalpitena)what is the use of much chatter (kiṃ:what | bahu:much | jalpitena:by chatter)
- সখে মনঃ (sakhe manaḥ)O friend, O mind (sakhe:O friend | manaḥ:O mind)
- সর্বম্ ইদম্ বিতর্ক্যম্ (sarvam idaṃ vitarkyam)all this is to be reasoned out (sarvam:all | idaṃ:this | vitarkyam:to be reasoned)
- যত্ সার-ভূতম্ (yat sāra-bhūtam)that which is the essence (yat:which | sāra:essence | bhūtam:being)
- কথিতম্ মযা তে (kathitaṃ mayā te)has been told to you by me (kathitaṃ:told | mayā:by me | te:to you)
- ত্বম্ এব তত্ত্বম্ (tvam eva tattvam)you alone are the Truth (tvam:you | eva:alone | tattvam:the Truth)
- গগন-উপমঃ অসি (gagana-upamo'si)you are like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable | asi:you are)
যোগিনস্তত্র লীযন্তে ঘটাকাশমিবাম্বরে ॥ ১-৬৯॥
- যেন কেনাপি ভাবেন (yena kenāpi bhāvena)in whatever manner or state (yena:by which | kenāpi:by any | bhāvena:manner)
- যত্র কুত্র (yatra kutra)wherever (yatra:where | kutra:in whatever place)
- মৃতাঃ অপি (mṛtāḥ api)even when dead (mṛtāḥ:dead | api:even)
- যোগিনঃ (yoginaḥ)the yogis
- তত্র লীযন্তে (tatra līyante)dissolve there (tatra:there | līyante:merge/dissolve)
- ঘট-আকাশম্ ইব (ghaṭa-ākāśam iva)like the space within a pot (ghaṭa:pot | ākāśam:space | iva:like)
- অম্বরে (ambare)into the sky
সমকালে তনুং মুক্তঃ কৈবল্যব্যাপকো ভবেত্ ॥ ১-৭০॥
- তীর্থে (tīrthe)at a holy place (tīrthe:at a sacred pilgrimage site)
- চ অন্ত্যজ-গেহে বা (ca antyaja-gehe vā)or in the house of an outcaste (ca:and | antyaja:lowborn/outcaste | gehe:in the house | vā:or)
- নষ্ট-স্মৃতিঃ অপি (naṣṭa-smṛtiḥ api)even with lost memory (naṣṭa:lost | smṛtiḥ:memory | api:even)
- ত্যজন্ (tyajan)abandoning (the body) (tyajan:giving up)
- সম-কালে (sama-kāle)at the time (of death) (sama:even/equal | kāle:at the time)
- তনুম্ (tanum)the body (tanum:the body)
- মুক্তঃ (muktaḥ)liberated (muktaḥ:freed)
- কৈবল্য-ব্যাপকঃ (kaivalya-vyāpakaḥ)pervasive in absolute oneness (kaivalya:absolute isolation/liberation | vyāpakaḥ:all-pervading)
- ভবেত্ (bhavet)he becomes (bhavet:may become)
মন্যন্তে যোগিনঃ সর্বং মরীচিজলসন্নিভম্ ॥ ১-৭১॥
- ধর্ম-অর্থ-কাম-মোক্ষান্ (dharma-artha-kāma-mokṣān)righteousness, wealth, desire, and liberation (dharma:righteousness | artha:wealth | kāma:desire | mokṣān:liberation)
- চ (ca)and
- দ্বিপদ-আদি-চর-অচরম্ (dvipada-ādi-cara-acaram)bipeds and the rest, moving and unmoving (dvipada:two-footed beings | ādi:and so on | cara:moving | acaram:unmoving)
- মন্যন্তে যোগিনঃ (manyante yoginaḥ)the yogis consider (manyante:consider | yoginaḥ:the yogis)
- সর্বম্ (sarvam)all
- মরীচি-জল-সন্নিভম্ (marīci-jala-sannibham)resembling a mirage of water (marīci:mirage | jala:water | sannibham:resembling)
ন করোমি ন ভুঞ্জামি ইতি মে নিশ্চলা মতিঃ ॥ ১-৭২॥
- অতীত-অনাগতম্ কর্ম (atīta-anāgataṃ karma)past and future action (atīta:past | anāgatam:future | karma:action)
- বর্তমানম্ (vartamānam)present
- তথৈব চ (tathaiva ca)and likewise (tathā:likewise | eva:indeed | ca:and)
- ন করোমি (na karomi)I do not do (na:not | karomi:I do)
- ন ভুঞ্জামি (na bhuñjāmi)I do not enjoy (na:not | bhuñjāmi:I enjoy)
- ইতি মে নিশ্চলা মতিঃ (iti me niścalā matiḥ)such is my unwavering conviction (iti:thus | me:my | niścalā:unwavering | matiḥ:conviction)
স্তিষ্ঠন্নেকঃ সুখমবধূতঃ ।
চরতি হি নগ্নস্ত্যক্ত্বা গর্বং
বিন্দতি কেবলমাত্মনি সর্বম্ ॥ ১-৭৩॥
- শূন্য-আগারে (śūnya-āgāre)in an empty dwelling (śūnya:empty | āgāre:in the dwelling)
- সমরস-পূতঃ (samarasa-pūtaḥ)purified by equanimous essence (samarasa:equal-flavored essence | pūtaḥ:purified)
- তিষ্ঠন্ একঃ (tiṣṭhan ekaḥ)abiding alone (tiṣṭhan:abiding | ekaḥ:alone)
- সুখম্ অবধূতঃ (sukham avadhūtaḥ)the avadhuta lives happily (sukham:happily | avadhūtaḥ:the liberated one who has shaken off all)
- চরতি হি নগ্নঃ (carati hi nagnaḥ)he indeed wanders naked (carati:wanders | hi:indeed | nagnaḥ:naked)
- ত্যক্ত্বা গর্বম্ (tyaktvā garvam)having abandoned pride (tyaktvā:having abandoned | garvam:pride)
- বিন্দতি কেবলম্ (vindati kevalam)he finds only (vindati:finds | kevalam:only)
- আত্মনি সর্বম্ (ātmani sarvam)everything within the Self (ātmani:in the Self | sarvam:all)
বিন্দতি কেবলমাত্মনি তত্র ।
ধর্মাধর্মৌ ন হি নহি যত্র
বদ্ধো মুক্তঃ কথমিহ তত্র ॥ ১-৭৪॥
- ত্রিতয-তুরীযম্ (tritaya-turīyam)the three and the fourth states (tritaya:the triad of waking, dream, deep sleep | turīyam:the fourth state)
- ন হি নহি যত্র (na hi nahi yatra)where indeed there is not at all (na:not | hi:indeed | nahi:certainly not | yatra:where)
- বিন্দতি কেবলম্ আত্মনি তত্র (vindati kevalam ātmani tatra)there one finds only in the Self (vindati:one finds | kevalam:only | ātmani:in the Self | tatra:there)
- ধর্ম-অধর্মৌ (dharma-adharmau)righteousness and unrighteousness (dharma:righteousness | adharmau:and unrighteousness)
- ন হি নহি যত্র (na hi nahi yatra)where indeed there is not at all (na:not | hi:indeed | nahi:certainly not | yatra:where)
- বদ্ধঃ মুক্তঃ (baddhaḥ muktaḥ)bound and liberated (baddhaḥ:bound | muktaḥ:liberated)
- কথম্ ইহ তত্র (katham iha tatra)how here can there be (katham:how | iha:here | tatra:there)
ছন্দোলক্ষণং ন হি নহি তন্ত্রম্ ।
সমরসমগ্নো ভাবিতপূতঃ
প্রলপিতমেতত্পরমবধূতঃ ॥ ১-৭৫॥
- বিন্দতি বিন্দতি (vindati vindati)he knows, he knows (vindati:knows | vindati:knows)
- ন হি নহি মন্ত্রম্ (na hi nahi mantram)certainly not a mantra (na:not | hi:indeed | nahi:not at all | mantram:sacred formula)
- ছন্দো-লক্ষণম্ (chando-lakṣaṇam)the characteristics of meter (chandaḥ:meter | lakṣaṇam:characteristic)
- ন হি নহি তন্ত্রম্ (na hi nahi tantram)certainly not a tantra (na:not | hi:indeed | nahi:not at all | tantram:ritual system)
- সমরস-মগ্নঃ (samarasa-magnaḥ)immersed in equanimous bliss (samarasa:equal essence | magnaḥ:immersed)
- ভাবিত-পূতঃ (bhāvita-pūtaḥ)purified by contemplation (bhāvita:contemplated | pūtaḥ:purified)
- প্রলপিতম্ এতত্ (pralapitam etat)this utterance (pralapitam:prattled speech | etat:this)
- পরম-অবধূতঃ (parama-avadhūtaḥ)the supreme Avadhuta (parama:supreme | avadhūtaḥ:one who has shaken off all attachments)
স্বভাবভাবতঃ প্রোক্তং শাস্ত্রসংবিত্তিপূর্বকম্ ॥ ১-৭৬॥
- সর্ব-শূন্যম্ (sarva-śūnyam)all void (sarva:all | śūnyam:void)
- অশূন্যম্ চ (aśūnyam ca)and not void (aśūnyam:non-void | ca:and)
- সত্য-অসত্যম্ (satya-asatyam)truth and untruth (satya:truth | asatyam:untruth)
- ন বিদ্যতে (na vidyate)does not exist (na:not | vidyate:exists)
- স্বভাব-ভাবতঃ (svabhāva-bhāvataḥ)from the nature of one's own being (svabhāva:own nature | bhāvataḥ:from the state of being)
- প্রোক্তম্ (proktam)declared
- শাস্ত্র-সংবিত্তি-পূর্বকম্ (śāstra-saṃvitti-pūrvakam)preceded by the knowledge of scripture (śāstra:scripture | saṃvitti:knowledge | pūrvakam:preceded by)
বালস্য বা বিষযভোগরতস্য বাপি
মূর্খস্য সেবকজনস্য গৃহস্থিতস্য ।
এতদ্গুরোঃ কিমপি নৈব ন চিন্তনীযং
রত্নং কথং ত্যজতি কোঽপ্যশুচৌ প্রবিষ্টম্ ॥ ২-১॥
- বালস্য বা (bālasya vā)whether of a child (bālasya:of a child | vā:or)
- বিষয-ভোগ-রতস্য বা অপি (viṣaya-bhoga-ratasya vā api)or even of one devoted to sensory enjoyments (viṣaya:sense objects | bhoga:enjoyment | ratasya:of one attached | vā:or | api:even)
- মূর্খস্য (mūrkhasya)of a fool (mūrkhasya:of a fool)
- সেবক-জনস্য (sevaka-janasya)of a servant person (sevaka:servant | janasya:of a person)
- গৃহ-স্থিতস্য (gṛha-sthitasya)of a householder (gṛha:house | sthitasya:of one situated in)
- এতদ্ গুরোঃ (etad guroḥ)this of the Guru (etad:this | guroḥ:of the Guru)
- কিম্ অপি ন এব ন চিন্তনীযম্ (kim api na eva na cintanīyam)nothing whatsoever should be doubted (kim api:anything | na eva:certainly not | na cintanīyam:should not be pondered/doubted)
- রত্নম্ কথম্ ত্যজতি (ratnam katham tyajati)how does one abandon a jewel (ratnam:jewel | katham:how | tyajati:abandons)
- কঃ অপি অশুচৌ প্রবিষ্টম্ (kaḥ api aśucau praviṣṭam)anyone, though it has fallen into filth (kaḥ api:anyone | aśucau:in an impure place | praviṣṭam:having entered/fallen)
গ্রাহ্যঃ পরং গুণবতা খলু সার এব ।
সিন্দূরচিত্ররহিতা ভুবি রূপশূন্যা
পারং ন কিং নযতি নৌরিহ গন্তুকামান্ ॥ ২-২॥
- ন এব অত্র (naiva atra)not here indeed (na:not | eva:indeed | atra:here)
- কাব্য-গুণঃ (kāvya-guṇaḥ)poetic merit (kāvya:poetry | guṇaḥ:quality)
- এব তু চিন্তনীযঃ (eva tu cintanīyaḥ)alone is to be considered (eva:alone | tu:but | cintanīyaḥ:to be considered)
- গ্রাহ্যঃ (grāhyaḥ)to be grasped
- পরম্ (param)only
- গুণবতা (guṇavatā)by the discerning one
- খলু সারঃ এব (khalu sāraḥ eva)indeed only the essence (khalu:indeed | sāraḥ:essence | eva:only)
- সিন্দূর-চিত্র-রহিতা (sindūra-citra-rahitā)devoid of vermilion decoration (sindūra:vermilion | citra:painting | rahitā:devoid of)
- ভুবি (bhuvi)on the earth
- রূপ-শূন্যা (rūpa-śūnyā)lacking beauty (rūpa:beauty | śūnyā:empty of)
- পারম্ ন কিম্ নযতি (pāram na kiṃ nayati)does it not carry to the other shore (pāram:the far shore | na:not | kiṃ:whether | nayati:leads)
- নৌঃ ইহ (nauḥ iha)the boat here (nauḥ:boat | iha:here)
- গন্তু-কামান্ (gantu-kāmān)those desiring to go (gantu:to go | kāmān:those desirous)
গ্রস্তং স্বভাবতঃ শান্তং চৈতন্যং গগনোপমম্ ॥ ২-৩॥
- প্রযত্নেন বিনা (prayatnena vinā)without effort (prayatnena:by effort | vinā:without)
- যেন নিশ্চলেন (yena niścalena)by which motionless (one) (yena:by which | niścalena:motionless)
- চলাচলম্ (calācalam)the moving and unmoving (calā:moving | acalam:unmoving)
- গ্রস্তম্ (grastam)swallowed up
- স্বভাবতঃ শান্তম্ (svabhāvataḥ śāntam)naturally peaceful (svabhāvataḥ:by nature | śāntam:peaceful)
- চৈতন্যম্ (caitanyam)consciousness
- গগন-উপমম্ (gagana-upamam)like the sky (gagana:sky | upamam:resembling)
সর্বগং তত্কথং ভিন্নমদ্বৈতং বর্ততে মম ॥ ২-৪॥
- অযত্নাত্ (ayatnāt)without effort (ayatnāt:effortlessly)
- চালযেত্ (cālayet)moves
- যঃ তু (yaḥ tu)he who indeed (yaḥ:who | tu:indeed)
- একম্ এব (ekam eva)the one alone (ekam:one | eva:alone)
- চর-অচরম্ (cara-acaram)the moving and unmoving (cara:moving | acaram:unmoving)
- সর্বগম্ (sarvagam)all-pervading (sarva:all | gam:going)
- তত্ কথম্ ভিন্নম্ (tat katham bhinnam)how can that be divided (tat:that | katham:how | bhinnam:divided)
- অদ্বৈতম্ (advaitam)non-dual (a:not | dvaitam:duality)
- বর্ততে মম (vartate mama)exists for me (vartate:exists | mama:for me)
গমাগমবিনির্মুক্তং নির্বিকল্পং নিরাকুলম্ ॥ ২-৫॥
- অহম্ এব (aham eva)I alone (aham:I | eva:alone)
- পরম্ (param)the supreme
- যস্মাত্ (yasmāt)since, because
- সারাত্ সারতরম্ (sārāt sārataram)more essential than the essence (sārāt:than the essence | sārataram:more essential)
- শিবম্ (śivam)the auspicious one, Śiva
- গম-আগম-বিনির্মুক্তম্ (gama-āgama-vinirmuktam)free from coming and going (gama:going | āgama:coming | vinirmuktam:completely freed)
- নির্বিকল্পম্ (nirvikalpam)without modification, changeless (nir:without | vikalpam:mental modification)
- নিরাকুলম্ (nirākulam)undisturbed, tranquil (nir:without | ākulam:agitation)
সম্পূর্ণত্বান্ন গৃহ্ণামি বিভাগং ত্রিদশাদিকম্ ॥ ২-৬॥
- সর্ব-অবযব-নির্মুক্তম্ (sarva-avayava-nirmuktam)free from all parts (sarva:all | avayava:parts/limbs | nirmuktam:free from)
- তথা অহম্ (tathā aham)so am I (tathā:thus | aham:I)
- ত্রিদশ-অর্চিতম্ (tridaśa-arcitam)worshipped by the gods (tridaśa:the gods | arcitam:worshipped)
- সম্পূর্ণত্বাত্ (sampūrṇatvāt)because of being complete (sampūrṇatvāt:due to completeness)
- ন গৃহ্ণামি (na gṛhṇāmi)I do not accept (na:not | gṛhṇāmi:I take/accept)
- বিভাগম্ (vibhāgam)division
- ত্রিদশ-আদিকম্ (tridaśa-ādikam)of the gods and the rest (tridaśa:the gods | ādikam:and so forth)
উত্পদ্যন্তে বিলীযন্তে বুদ্বুদাশ্চ যথা জলে ॥ ২-৭॥
- প্রমাদেন (pramādena)through carelessness
- ন সন্দেহঃ (na sandehaḥ)there is no doubt (na:not | sandehaḥ:doubt)
- কিং করিষ্যামি (kiṃ kariṣyāmi)what shall I do (kiṃ:what | kariṣyāmi:I shall do)
- বৃত্তিমান্ (vṛttimān)one endowed with mental modifications
- উত্পদ্যন্তে (utpadyante)they arise
- বিলীযন্তে (vilīyante)they dissolve
- বুদ্বুদাঃ চ (budbudāḥ ca)and the bubbles (budbudāḥ:bubbles | ca:and)
- যথা জলে (yathā jale)as in water (yathā:as | jale:in water)
মৃদুদ্রব্যেষু তীক্ষ্ণেষু গুডেষু কটুকেষু চ ॥ ২-৮॥
- মহত্-আদীনি ভূতানি (mahat-ādīni bhūtāni)the elements beginning with Mahat (mahat:great principle | ādīni:beginning with | bhūtāni:elements)
- সমাপ্য এবম্ (samāpya evam)having thus pervaded (samāpya:having encompassed | evam:thus)
- সদা এব হি (sadā eva hi)always indeed (sadā:always | eva:indeed | hi:surely)
- মৃদু-দ্রব্যেষু (mṛdu-dravyeṣu)in soft substances (mṛdu:soft | dravyeṣu:in substances)
- তীক্ষ্ণেষু (tīkṣṇeṣu)in sharp ones
- গুডেষু (guḍeṣu)in sweet things (guḍa:jaggery/sweet)
- কটুকেষু চ (kaṭukeṣu ca)and in pungent ones (kaṭukeṣu:in pungent things | ca:and)
প্রকৃতিঃ পুরুষস্তদ্বদভিন্নং প্রতিভাতি মে ॥ ২-৯॥
- কটুত্বম্ (kaṭutvam)pungency
- চ এব (ca eva)and indeed (ca:and | eva:indeed)
- শৈত্যত্বম্ (śaityatvam)coldness
- মৃদুত্বম্ চ (mṛdutvam ca)and softness (mṛdutvam:softness | ca:and)
- যথা জলে (yathā jale)as in water (yathā:as | jale:in water)
- প্রকৃতিঃ পুরুষঃ (prakṛtiḥ puruṣaḥ)Nature and Spirit (prakṛtiḥ:primordial nature | puruṣaḥ:the conscious self)
- তদ্বত্ (tadvat)likewise
- অভিন্নম্ (abhinnam)as non-different (abhinnam:undivided)
- প্রতিভাতি মে (pratibhāti me)appears to me (pratibhāti:appears | me:to me)
মনোবুদ্ধীন্দ্রিযাতীতমকলঙ্কং জগত্পতিম্ ॥ ২-১০॥
- সর্ব-আখ্যা-রহিতম্ (sarva-ākhyā-rahitam)devoid of all names (sarva:all | ākhyā:name | rahitam:devoid of)
- যদ্যত্ (yadyat)whatever
- সূক্ষ্মাত্ সূক্ষ্মতরম্ (sūkṣmāt sūkṣmataram)subtler than the subtle (sūkṣmāt:than the subtle | sūkṣmataram:subtler)
- পরম্ (param)supreme
- মনঃ-বুদ্ধি-ইন্দ্রিয-অতীতম্ (manaḥ-buddhi-indriya-atītam)beyond mind, intellect and senses (manaḥ:mind | buddhi:intellect | indriya:senses | atītam:beyond)
- অকলঙ্কম্ (akalaṅkam)stainless (a:without | kalaṅkam:blemish)
- জগত্-পতিম্ (jagat-patim)the Lord of the universe (jagat:universe | patim:lord)
ত্বমেব হি কথং তত্র কথং তত্র চরাচরম্ ॥ ২-১১॥
- ঈদৃশম্ (īdṛśam)such
- সহজম্ (sahajam)innate, natural (saha:together with | jam:born)
- যত্র (yatra)where
- অহম্ (aham)the 'I'
- তত্র (tatra)there
- কথম্ ভবেত্ (katham bhavet)how can it be (katham:how | bhavet:could exist)
- ত্বম্ এব হি (tvam eva hi)you alone indeed (tvam:you | eva:alone | hi:indeed)
- কথম্ তত্র (katham tatra)how can there be (katham:how | tatra:there)
- কথম্ তত্র চরাচরম্ (katham tatra carācaram)how can there be the moving and unmoving (katham:how | tatra:there | cara:moving | acaram:unmoving)
চৈতন্যং দোষহীনং চ সর্বজ্ঞং পূর্ণমেব চ ॥ ২-১২॥
- গগন-উপমম্ (gagana-upamam)like the sky (gagana:sky | upamam:comparable to)
- তু (tu)indeed
- যত্ প্রোক্তম্ (yat proktam)that which is declared (yat:which | proktam:declared)
- তত্ এব (tad eva)that alone (tad:that | eva:alone)
- গগন-উপমম্ (gagana-upamam)is like the sky (gagana:sky | upamam:comparable to)
- চৈতন্যম্ (caitanyam)consciousness
- দোষ-হীনম্ (doṣa-hīnam)free from defects (doṣa:defect | hīnam:free from)
- চ (ca)and
- সর্বজ্ঞম্ (sarvajñam)all-knowing (sarva:all | jñam:knowing)
- পূর্ণম্ (pūrṇam)complete
- এব চ (eva ca)and indeed (eva:indeed | ca:and)
বরিণা পিহিতং নৈব তেজোমধ্যে ব্যবস্থিতম্ ॥ ২-১৩॥
- পৃথিব্যাং চরিতম্ (pṛthivyāṃ caritam)moving on the earth (pṛthivyām:on the earth | caritam:moved)
- ন এব (na eva)not at all (na:not | eva:indeed)
- মারুতেন চ বাহিতম্ (mārutena ca vāhitam)nor carried by the wind (mārutena:by the wind | ca:and | vāhitam:carried)
- বরিণা পিহিতম্ (variṇā pihitam)covered by water (variṇā:by water | pihitam:covered)
- ন এব (na eva)not at all (na:not | eva:indeed)
- তেজো-মধ্যে ব্যবস্থিতম্ (tejo-madhye vyavasthitam)abiding in the midst of fire (tejaḥ:fire | madhye:in the midst | vyavasthitam:abiding)
স বাহ্যাভ্যন্তরং তিষ্ঠত্যবচ্ছিন্নং নিরন্তরম্ ॥ ২-১৪॥
- আকাশম্ (ākāśam)space
- তেন সংব্যাপ্তম্ (tena saṃvyāptam)pervaded by that (tena:by that | saṃvyāptam:pervaded)
- ন তত্ ব্যাপ্তম্ (na tad vyāptam)that is not pervaded (na:not | tad:that | vyāptam:pervaded)
- চ কেনচিত্ (ca kenacit)and by anything (ca:and | kenacit:by anything)
- সঃ (saḥ)he
- বাহ্য-অভ্যন্তরম্ (bāhya-abhyantaram)outside and inside (bāhya:external | abhyantaram:internal)
- তিষ্ঠতি (tiṣṭhati)abides
- অবচ্ছিন্নম্ (avacchinnam)undivided
- নিরন্তরম্ (nirantaram)continuously (nir:without | antaram:interval)
আলম্বনাদি যত্প্রোক্তং ক্রমাদালম্বনং ভবেত্ ॥ ২-১৫॥
- সূক্ষ্মত্বাত্ (sūkṣmatvāt)due to subtlety (sūkṣma:subtle | tvāt:on account of being)
- তত্ অদৃশ্যত্বাত্ (tad adṛśyatvāt)due to that being invisible (tat:that | adṛśya:invisible | tvāt:on account of being)
- নির্গুণত্বাত্ চ (nirguṇatvāt ca)and due to being without qualities (nirguṇa:without qualities | tvāt:on account of being | ca:and)
- যোগিভিঃ (yogibhiḥ)by the yogis
- আলম্বনাদি (ālambanādi)supports and the like (ālambana:support | ādi:and the like)
- যত্ প্রোক্তম্ (yat proktam)that which is declared (yat:which | proktam:declared)
- ক্রমাত্ আলম্বনম্ ভবেত্ (kramād ālambanam bhavet)gradually it becomes the support (kramāt:gradually | ālambanam:support | bhavet:it becomes)
তল্লযাল্লীযতে নান্তর্গুণদোষবিবর্জিতঃ ॥ ২-১৬॥
- সতত-অভ্যাস-যুক্তঃ (satata-abhyāsa-yuktaḥ)engaged in constant practice (satata:constant | abhyāsa:practice | yuktaḥ:engaged)
- তু (tu)but
- নিরালম্বঃ (nirālambaḥ)without support (nir:without | ālambaḥ:support)
- যদা ভবেত্ (yadā bhavet)when one becomes (yadā:when | bhavet:should become)
- তত্-লযাত্ (tallayāt)through that dissolution (tat:that | layāt:from dissolution)
- লীযতে (līyate)merges
- ন অন্তঃ (na antar)not within (na:not | antar:within)
- গুণ-দোষ-বিবর্জিতঃ (guṇa-doṣa-vivarjitaḥ)free from virtues and faults (guṇa:virtues | doṣa:faults | vivarjitaḥ:free from)
একমেব বিনাশায হ্যমোঘং সহজামৃতম্ ॥ ২-১৭॥
- বিষ-বিশ্বস্য (viṣa-viśvasya)of the world of poison (viṣa:poison | viśvasya:of the world)
- রৌদ্রস্য (raudrasya)of the terrible (raudrasya:fierce, terrible)
- মোহ-মূর্চ্ছা-প্রদস্য (moha-mūrcchā-pradasya)which bestows delusion and swooning (moha:delusion | mūrcchā:fainting, stupor | pradasya:bestowing)
- চ (ca)and
- একম্ এব (ekam eva)the one alone (ekam:one | eva:alone, only)
- বিনাশায (vināśāya)for destruction (vināśāya:for destroying)
- হি (hi)indeed
- অমোঘম্ (amogham)unfailing (amogham:infallible)
- সহজ-অমৃতম্ (sahaja-amṛtam)the innate nectar (sahaja:innate, natural | amṛtam:nectar, immortality)
ভাবাভাববিনির্মুক্তমন্তরালং তদুচ্যতে ॥ ২-১৮॥
- ভাব-গম্যম্ (bhāva-gamyam)attainable through pure feeling (bhāva:feeling | gamyam:to be attained)
- নিরাকারম্ (nirākāram)formless (nir:without | ākāram:form)
- সাকারম্ (sākāram)having form (sa:with | ākāram:form)
- দৃষ্টি-গোচরম্ (dṛṣṭi-gocaram)perceptible to sight (dṛṣṭi:sight | gocaram:within range)
- ভাব-অভাব-বিনির্মুক্তম্ (bhāva-abhāva-vinirmuktam)free from existence and non-existence (bhāva:existence | abhāva:non-existence | vinirmuktam:completely liberated)
- অন্তরালম্ (antarālam)the intermediate state
- তত্ উচ্যতে (tad ucyate)that is said (tad:that | ucyate:is said)
অন্তরাদন্তরং জ্ঞেযং নারিকেলফলাম্বুবত্ ॥ ২-১৯॥
- বাহ্য-ভাবম্ (bāhya-bhāvam)the external state (bāhya:external | bhāvam:state)
- ভবেদ্ বিশ্বম্ (bhaved viśvam)is the universe (bhaved:becomes/is | viśvam:universe)
- অন্তঃ প্রকৃতিঃ উচ্যতে (antaḥ prakṛtiḥ ucyate)the inner is called Nature (antaḥ:inner | prakṛtiḥ:Nature | ucyate:is called)
- অন্তরাদ্ অন্তরম্ (antarād antaram)the innermost within the inner (antarāt:than the inner | antaram:the inner)
- জ্ঞেযম্ (jñeyam)is to be known
- নারিকেল-ফল-অম্বুবত্ (nārikela-phala-ambuvat)like the water inside a coconut fruit (nārikela:coconut | phala:fruit | ambuvat:like water)
মধ্যান্মধ্যতরং জ্ঞেযং নারিকেলফলাম্বুবত্ ॥ ২-২০॥
- ভ্রান্তি-জ্ঞানম্ (bhrānti-jñānam)erroneous knowledge (bhrānti:delusion | jñānam:knowledge)
- স্থিতম্ বাহ্যম্ (sthitam bāhyam)situated on the outside (sthitam:situated | bāhyam:external)
- সম্যক্-জ্ঞানম্ চ (samyag-jñānam ca)and true knowledge (samyak:correct | jñānam:knowledge | ca:and)
- মধ্যগম্ (madhyagam)residing in the middle (madhya:middle | gam:going/residing)
- মধ্যাত্ মধ্যতরম্ (madhyāt madhyataram)more central than the center (madhyāt:than the middle | madhyataram:more central)
- জ্ঞেযম্ (jñeyam)to be known
- নারিকেল-ফল-অম্বুবত্ (nārikela-phala-ambuvat)like the water within a coconut fruit (nārikela:coconut | phala:fruit | ambu:water | vat:like)
তেন তত্সদৃশং পশ্যেদ্দ্বিধাদৃষ্টির্বিপর্যযঃ ॥ ২-২১॥
- পৌর্ণমাস্যাম্ (paurṇamāsyām)on the full-moon night
- যথা চন্দ্রঃ (yathā candraḥ)just as the moon (yathā:just as | candraḥ:moon)
- একঃ এব (ekaḥ eva)is but one (ekaḥ:one | eva:alone)
- অতি-নির্মলঃ (ati-nirmalaḥ)extremely spotless (ati:extremely | nirmalaḥ:spotless)
- তেন তত্-সদৃশম্ (tena tat-sadṛśam)like that, similar to it (tena:by that | tat:that | sadṛśam:similar)
- পশ্যেত্ (paśyet)one should see
- দ্বিধা-দৃষ্টিঃ (dvidhā-dṛṣṭiḥ)seeing in a twofold manner (dvidhā:twofold | dṛṣṭiḥ:vision)
- বিপর্যযঃ (viparyayaḥ)is an error
দাতা চ ধীরতামেতি গীযতে নামকোটিভিঃ ॥ ২-২২॥
- অনেন এব প্রকারেণ (anena eva prakāreṇa)in this very manner (anena:by this | eva:very | prakāreṇa:manner)
- বুদ্ধি-ভেদঃ (buddhi-bhedaḥ)difference of intellect (buddhi:intellect | bhedaḥ:difference)
- ন সর্বগঃ (na sarvagaḥ)not universal (na:not | sarvagaḥ:all-pervading)
- দাতা চ (dātā ca)and the giver (dātā:giver | ca:and)
- ধীরতাম্ এতি (dhīratām eti)attains steadfastness (dhīratām:steadfastness | eti:attains)
- গীযতে নাম-কোটিভিঃ (gīyate nāma-koṭibhiḥ)is sung with millions of names (gīyate:is sung | nāma:names | koṭibhiḥ:by millions)
যস্তু সম্বুধ্যতে তত্ত্বং বিরক্তো ভবসাগরাত্ ॥ ২-২৩॥
- গুরু-প্রজ্ঞা-প্রসাদেন (guru-prajñā-prasādena)by the grace of the Guru's wisdom (guru:teacher | prajñā:wisdom | prasādena:by the grace)
- মূর্খঃ বা যদি পণ্ডিতঃ (mūrkhaḥ vā yadi paṇḍitaḥ)whether a fool or a learned one (mūrkhaḥ:fool | vā:or | yadi:whether | paṇḍitaḥ:learned)
- যঃ তু সম্বুধ্যতে তত্ত্বম্ (yaḥ tu sambudhyate tattvam)he who understands the truth (yaḥ:who | tu:indeed | sambudhyate:understands | tattvam:truth)
- বিরক্তঃ ভব-সাগরাত্ (viraktaḥ bhava-sāgarāt)becomes detached from the ocean of worldly existence (viraktaḥ:detached | bhava:worldly existence | sāgarāt:from the ocean)
দৃঢবোধশ্চ ধীরশ্চ স গচ্ছেত্পরমং পদম্ ॥ ২-২৪॥
- রাগ-দ্বেষ-বিনির্মুক্তঃ (rāga-dveṣa-vinirmuktaḥ)free from attraction and aversion (rāga:attraction | dveṣa:aversion | vinirmuktaḥ:completely liberated)
- সর্ব-ভূত-হিতে রতঃ (sarva-bhūta-hite rataḥ)devoted to the welfare of all beings (sarva:all | bhūta:beings | hite:in the welfare | rataḥ:engaged)
- দৃঢ-বোধঃ (dṛḍha-bodhaḥ)of firm knowledge (dṛḍha:firm | bodhaḥ:knowledge)
- চ (ca)and
- ধীরঃ (dhīraḥ)steadfast
- চ (ca)and
- সঃ (saḥ)he
- গচ্ছেত্ পরমং পদম্ (gacchet paramaṃ padam)attains the supreme state (gacchet:goes | paramam:supreme | padam:state)
দেহাভাবে তথা যোগী স্বরূপে পরমাত্মনি ॥ ২-২৫॥
- ঘটে ভিন্নে (ghaṭe bhinne)when the pot is broken (ghaṭe:in the pot | bhinne:being broken)
- ঘটাকাশঃ (ghaṭākāśaḥ)the space within the pot (ghaṭa:pot | ākāśaḥ:space)
- আকাশে লীযতে (ākāśe līyate)dissolves into space (ākāśe:in space | līyate:dissolves)
- যথা (yathā)just as
- দেহ-অভাবে (dehābhāve)on the dissolution of the body (deha:body | abhāve:in the absence)
- তথা যোগী (tathā yogī)so too the yogi (tathā:thus | yogī:the yogi)
- স্বরূপে পরমাত্মনি (svarūpe paramātmani)merges into his own nature, the Supreme Self (svarūpe:in one's own nature | paramātmani:in the Supreme Self)
ন চোক্তা যোগযুক্তানাং মতির্যান্তেঽপি সা গতিঃ ॥ ২-২৬॥
- উক্তা ইযম্ (uktā iyam)this has been stated (uktā:stated | iyam:this)
- কর্ম-যুক্তানাম্ (karma-yuktānām)of those engaged in action (karma:action | yuktānām:of those engaged)
- মতিঃ (matiḥ)the mindset
- যান্তে অপি (yānte api)even at the end (yānte:at the end | api:even)
- সা গতিঃ (sā gatiḥ)that destination (sā:that | gatiḥ:destination)
- ন চ উক্তা (na ca uktā)and not stated (na:not | ca:and | uktā:stated)
- যোগ-যুক্তানাম্ (yoga-yuktānām)of those established in yoga (yoga:yoga | yuktānām:of those established)
- মতিঃ (matiḥ)the mindset
- যান্তে অপি (yānte api)even at the end (yānte:at the end | api:even)
- সা গতিঃ (sā gatiḥ)that destination (sā:that | gatiḥ:destination)
যোগিনাং যা গতিঃ ক্বাপি হ্যকথ্যা ভবতোর্জিতা ॥ ২-২৭॥
- যা গতিঃ (yā gatiḥ)which goal (yā:which | gatiḥ:goal)
- কর্ম-যুক্তানাম্ (karma-yuktānām)of those engaged in action (karma:action | yuktānām:of those engaged)
- সা চ (sā ca)that indeed (sā:that | ca:and)
- বাক্-ইন্দ্রিযাত্ (vāg-indriyāt)by the organ of speech (vāk:speech | indriyāt:from the organ)
- বদেত্ (vadet)can be described
- যোগিনাম্ (yoginām)of the yogis
- যা গতিঃ (yā gatiḥ)which goal (yā:which | gatiḥ:goal)
- ক্বাপি (kvāpi)anywhere
- হি অকথ্যা (hy akathyā)indeed indescribable (hi:indeed | akathyā:indescribable)
- ভবতোর্জিতা (bhavatorjitā)attained becomes powerful (bhavati:becomes | ūrjitā:powerful)
বিকল্পবর্জনং তেষাং স্বযং সিদ্ধিঃ প্রবর্ততে ॥ ২-২৮॥
- এবম্ জ্ঞাত্বা (evaṃ jñātvā)having known thus (evaṃ:thus | jñātvā:having known)
- ত্বম্ উম্ মার্গম্ (tvam um mārgam)you this path (tvam:you | um:this | mārgam:path)
- যোগিনাম্ (yoginām)of the yogis
- ন এব কল্পিতম্ (naiva kalpitam)not at all imagined (na:not | eva:indeed | kalpitam:imagined)
- বিকল্প-বর্জনম্ (vikalpa-varjanam)abandonment of mental constructs (vikalpa:mental construct | varjanam:abandonment)
- তেষাম্ (teṣām)for them
- স্বযম্ সিদ্ধিঃ (svayaṃ siddhiḥ)self-arising perfection (svayaṃ:by itself | siddhiḥ:perfection)
- প্রবর্ততে (pravartate)arises
ন যোগী পশ্যতে গর্ভং পরে ব্রহ্মণি লীযতে ॥ ২-২৯॥
- তীর্থে (tīrthe)at a holy place
- বা অন্ত্যজ-গেহে বা (vā antyaja-gehe vā)or in the house of an outcaste (vā:or | antyaja:outcaste | gehe:in the house | vā:or)
- যত্র কুত্র (yatra kutra)wherever (yatra:where | kutra:anywhere)
- মৃতঃ অপি বা (mṛto'pi vā)or even if dead (mṛtaḥ:dead | api:even | vā:or)
- ন যোগী পশ্যতে গর্ভম্ (na yogī paśyate garbham)the yogi does not see the womb (na:not | yogī:yogi | paśyate:sees | garbham:womb, rebirth)
- পরে ব্রহ্মণি লীযতে (pare brahmaṇi līyate)he merges in the supreme Brahman (pare:in the supreme | brahmaṇi:in Brahman | līyate:merges)
ঘটতি যদি যথেষ্টং লিপ্যতে নৈব দোষৈঃ ।
সকৃদপি তদভাবাত্কর্ম কিঞ্চিন্নকুর্যাত্
তদপি ন চ বিবদ্ধঃ সংযমী বা তপস্বী ॥ ২-৩০॥
- সহজম্ (sahajam)innate
- অজম্ (ajam)unborn
- অচিন্ত্যম্ (acintyam)inconceivable
- যঃ তু (yaḥ tu)but he who (yaḥ:who | tu:but)
- পশ্যেত্ স্বরূপম্ (paśyet svarūpam)sees his own true nature (paśyet:sees | svarūpam:true nature)
- ঘটতি যদি যথেষ্টম্ (ghaṭati yadi yatheṣṭam)if he acts as he pleases (ghaṭati:acts | yadi:if | yatheṣṭam:as desired)
- লিপ্যতে ন এব দোষৈঃ (lipyate na eva doṣaiḥ)he is not tainted by faults (lipyate:is tainted | na eva:not at all | doṣaiḥ:by faults)
- সকৃত্ অপি (sakṛt api)even once (sakṛt:once | api:even)
- তদ্-অভাবাত্ (tad-abhāvāt)due to the absence of that (tad:that | abhāvāt:from absence)
- কর্ম কিঞ্চিত্ ন কুর্যাত্ (karma kiñcit na kuryāt)he would not do any action (karma:action | kiñcit:any | na:not | kuryāt:would do)
- তত্ অপি (tad api)even so (tad:that | api:even)
- ন চ বিবদ্ধঃ (na ca vibaddhaḥ)and he is not bound (na:not | ca:and | vibaddhaḥ:bound)
- সংযমী বা তপস্বী (saṃyamī vā tapasvī)as one who is self-controlled or an ascetic (saṃyamī:self-controlled | vā:or | tapasvī:ascetic)
নিরাশ্রযং নির্বপুষং নিরাশিষম্ ।
নির্দ্বন্দ্বনির্মোহমলুপ্তশক্তিকং
তমীশমাত্মানমুপৈতি শাশ্বতম্ ॥ ২-৩১॥
- নিরামযম্ (nirāmayam)free from disease (niḥ:free from | āmayam:disease)
- নিষ্প্রতিমম্ (niṣpratimam)without comparison (niḥ:without | pratimam:likeness)
- নিরাকৃতিম্ (nirākṛtim)formless (niḥ:without | ākṛtim:form)
- নিরাশ্রযম্ (nirāśrayam)without support (niḥ:without | āśrayam:support)
- নির্বপুষম্ (nirvapuṣam)bodiless (niḥ:without | vapuṣam:body)
- নিরাশিষম্ (nirāśiṣam)free from desire (niḥ:free from | āśiṣam:wish)
- নির্দ্বন্দ্ব-নির্মোহম্ (nirdvandva-nirmoham)free from duality and delusion (nirdvandva:free from pairs of opposites | nirmoham:free from delusion)
- অলুপ্ত-শক্তিকম্ (alupta-śaktikam)of undiminished power (alupta:undiminished | śaktikam:power)
- তম্ ঈশম্ (tam īśam)that Lord (tam:that | īśam:Lord)
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self (ātmānam:the Self)
- উপৈতি শাশ্বতম্ (upaiti śāśvatam)attains the eternal (upaiti:attains | śāśvatam:eternal)
গুরুর্ন শিষ্যো ন চ যন্ত্রসম্পদঃ ।
মুদ্রাদিকং চাপি ন যত্র ভাসতে
তমীশমাত্মানমুপৈতি শাশ্বতম্ ॥ ২-৩২॥
- বেদঃ ন (vedo na)no Veda (vedaḥ:the Veda | na:not)
- দীক্ষা ন (dīkṣā na)no initiation (dīkṣā:initiation | na:not)
- ন চ মুণ্ডন-ক্রিযা (na ca muṇḍana-kriyā)nor the act of tonsure (na:not | ca:and | muṇḍana:shaving of the head | kriyā:act)
- গুরুঃ ন শিষ্যঃ (gurur na śiṣyo)no guru, no disciple (guruḥ:teacher | na:not | śiṣyaḥ:disciple)
- ন চ যন্ত্র-সম্পদঃ (na ca yantra-sampadaḥ)nor the wealth of ritual diagrams (na:not | ca:and | yantra:mystical diagram | sampadaḥ:possessions)
- মুদ্রা-আদিকম্ (mudrā-ādikaṃ)gestures and the like (mudrā:sacred gesture | ādikam:etc.)
- চ অপি ন যত্র ভাসতে (cāpi na yatra bhāsate)where even these do not shine (ca:and | api:even | na:not | yatra:where | bhāsate:shines)
- তম্ ঈশম্ আত্মানম্ (tam īśam ātmānam)that Lord, the Self (tam:that | īśam:Lord | ātmānam:the Self)
- উপৈতি শাশ্বতম্ (upaiti śāśvatam)attains the eternal (upaiti:attains | śāśvatam:eternal)
পিণ্ডং চ রূপং চ পদাদিকং ন বা ।
আরম্ভনিষ্পত্তিঘটাদিকং চ নো
তমীশমাত্মানমুপৈতি শাশ্বতম্ ॥ ২-৩৩॥
- ন শাম্ভবম্ (na śāmbhavam)not the Śāmbhava (state) (na:not | śāmbhavam:pertaining to Śambhu)
- শাক্তিকম্ আণবম্ (śāktikam āṇavam)the Śākta and the Āṇava (śāktikam:pertaining to Śakti | āṇavam:pertaining to the individual soul)
- ন বা (na vā)nor (na:not | vā:or)
- পিণ্ডং চ রূপং চ (piṇḍaṃ ca rūpaṃ ca)neither the body nor the form (piṇḍam:body | ca:and | rūpam:form | ca:and)
- পদ-আদিকম্ (padādikam)word and the rest (pada:word | ādikam:etcetera)
- ন বা (na vā)nor (na:not | vā:or)
- আরম্ভ-নিষ্পত্তি-ঘট-আদিকম্ (ārambha-niṣpatti-ghaṭādikam)beginning, completion, pot and the like (ārambha:beginning | niṣpatti:completion | ghaṭa:pot | ādikam:etcetera)
- চ নো (ca no)and not (ca:and | no:not)
- তম্ ঈশম্ (tam īśam)that Lord (tam:that | īśam:Lord)
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self (ātmānam:the Self)
- উপৈতি শাশ্বতম্ (upaiti śāśvatam)attains the eternal (upaiti:attains | śāśvatam:eternal)
দুত্পদ্যতে তিষ্ঠতি লীযতেঽপি বা ।
পযোবিকারাদিব ফেনবুদ্বুদা-
স্তমীশমাত্মানমুপৈতি শাশ্বতম্ ॥ ২-৩৪॥
- যস্য স্বরূপাত্ (yasya svarūpāt)from whose essential nature (yasya:whose | svarūpāt:from the essential nature)
- স-চরাচরম্ জগত্ (sa-carācaram jagat)the world with moving and unmoving things (sa:with | cara:moving | acaram:unmoving | jagat:world)
- উত্পদ্যতে (utpadyate)arises
- তিষ্ঠতি (tiṣṭhati)remains
- লীযতে অপি বা (līyate api vā)or also dissolves (līyate:dissolves | api:also | vā:or)
- পযো-বিকারাত্ ইব (payo-vikārāt iva)as from the modification of water (payaḥ:water | vikārāt:from the modification | iva:like)
- ফেন-বুদ্বুদাঃ (phena-budbudāḥ)foam and bubbles (phena:foam | budbudāḥ:bubbles)
- তম্ ঈশম্ (tam īśam)that Lord (tam:that | īśam:Lord)
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self
- উপৈতি শাশ্বতম্ (upaiti śāśvatam)one attains the eternal (upaiti:attains | śāśvatam:eternal)
বোধোঽপ্যবোধোঽপি ন যত্র ভাসতে ।
নাডীপ্রচারোঽপি ন যত্র কিঞ্চি-
ত্তমীশমাত্মানমুপৈতি শাশ্বতম্ ॥ ২-৩৫॥
- নাসা-নিরোধঃ (nāsā-nirodhaḥ)restraint of the breath through the nose (nāsā:nose | nirodhaḥ:restraint)
- ন চ দৃষ্টিঃ (na ca dṛṣṭiḥ)nor fixing of the gaze (na:not | ca:and | dṛṣṭiḥ:gaze)
- আসনম্ (āsanam)posture
- বোধঃ অপি অবোধঃ অপি (bodhaḥ api abodhaḥ api)neither knowledge nor ignorance (bodhaḥ:knowledge | api:even | abodhaḥ:ignorance | api:even)
- ন যত্র ভাসতে (na yatra bhāsate)where none appears (na:not | yatra:where | bhāsate:appears)
- নাডী-প্রচারঃ অপি (nāḍī-pracāraḥ api)nor even the movement through the nerve channels (nāḍī:nerve channel | pracāraḥ:movement | api:even)
- ন যত্র কিঞ্চিত্ (na yatra kiñcit)where nothing exists (na:not | yatra:where | kiñcit:anything)
- তম্ ঈশম্ আত্মানম্ (tam īśam ātmānam)that Lord, the Self (tam:that | īśam:Lord | ātmānam:the Self)
- উপৈতি শাশ্বতম্ (upaiti śāśvatam)attains the eternal (upaiti:attains | śāśvatam:eternal)
অণুত্বদীর্ঘত্বমহত্ত্বশূন্যতা ।
মানত্বমেযত্বসমত্ববর্জিতং
তমীশমাত্মানমুপৈতি শাশ্বতম্ ॥ ২-৩৬॥
- নানাত্বম্ (nānātvam)manifoldness (nānā:various | tvam:ness)
- একত্বম্ (ekatvam)oneness (eka:one | tvam:ness)
- উভত্বম্ (ubhatvam)duality (ubha:both | tvam:ness)
- অন্যতা (anyatā)otherness (anya:other | tā:ness)
- অণুত্ব-দীর্ঘত্ব-মহত্ত্ব-শূন্যতা (aṇutva-dīrghatva-mahattva-śūnyatā)devoid of smallness, length and greatness (aṇutva:minuteness | dīrghatva:length | mahattva:greatness | śūnyatā:emptiness)
- মানত্ব-এযত্ব-সমত্ব-বর্জিতম্ (mānatva-eyatva-samatva-varjitam)free from measurer, measurable and equality (mānatva:being a means of knowledge | eyatva:being knowable | samatva:sameness | varjitam:devoid of)
- তম্ ঈশম্ (tam īśam)that Lord (tam:that | īśam:Lord)
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self (ātmānam:the Self)
- উপৈতি শাশ্বতম্ (upaiti śāśvatam)attains the eternal (upaiti:attains | śāśvatam:eternal)
সুসঙ্গ্রহী বা যদি বা ন সঙ্গ্রহী ।
নিষ্কর্মকো বা যদি বা সকর্মক-
স্তমীশমাত্মানমুপৈতি শাশ্বতম্ ॥ ২-৩৭॥
- সুসংযমী (susaṃyamī)well self-controlled (su:well | saṃyamī:self-controlled)
- বা যদি বা ন সংযমী (vā yadi vā na saṃyamī)or whether not self-controlled (vā:or | yadi:if | vā:or | na:not | saṃyamī:self-controlled)
- সুসংগ্রহী (susaṅgrahī)acquiring much (su:well | saṅgrahī:accumulator)
- বা যদি বা ন সংগ্রহী (vā yadi vā na saṅgrahī)or whether not accumulating (vā:or | yadi:if | vā:or | na:not | saṅgrahī:accumulator)
- নিষ্কর্মকঃ (niṣkarmakaḥ)free from action (niṣ:without | karmakaḥ:action)
- বা যদি বা সকর্মকঃ (vā yadi vā sakarmakaḥ)or whether engaged in action (vā:or | yadi:if | vā:or | sa:with | karmakaḥ:action)
- তম্ ঈশম্ (tam īśam)that Lord (tam:that | īśam:Lord)
- আত্মানম্ (ātmānam)the Self
- উপৈতি শাশ্বতম্ (upaiti śāśvatam)attains the eternal (upaiti:attains | śāśvatam:eternal)
তন্মাত্রভূতানি ন ভূতপঞ্চকম্ ।
অহঙ্কৃতিশ্চাপি বিযত্স্বরূপকং
তমীশমাত্মানমুপৈতি শাশ্বতম্ ॥ ২-৩৮॥
- মনঃ ন বুদ্ধিঃ (mano na buddhiḥ)neither mind nor intellect (manaḥ:mind | na:not | buddhiḥ:intellect)
- ন শরীরম্ ইন্দ্রিযম্ (na śarīram indriyam)nor body nor sense organ (na:not | śarīram:body | indriyam:sense organ)
- তন্মাত্র-ভূতানি (tanmātra-bhūtāni)the subtle elements (tanmātra:subtle essence | bhūtāni:elements)
- ন ভূত-পঞ্চকম্ (na bhūta-pañcakam)nor the five gross elements (na:not | bhūta:element | pañcakam:group of five)
- অহঙ্কৃতিঃ চ অপি (ahaṅkṛtiḥ ca api)nor even the ego (ahaṅkṛtiḥ:ego | ca:and | api:even)
- বিযত্-স্বরূপকম্ (viyat-svarūpakam)of the nature of space (viyat:space | svarūpakam:having the form of)
- তম্ ঈশম্ (tam īśam)that Lord (tam:that | īśam:Lord)
- আত্মানম্ উপৈতি শাশ্বতম্ (ātmānam upaiti śāśvatam)attains that eternal Self (ātmānam:the Self | upaiti:attains | śāśvatam:eternal)
ন যোগিনশ্চেতসি ভেদবর্জিতে ।
শৌচং ন বাশৌচমলিঙ্গভাবনা
সর্বং বিধেযং যদি বা নিষিধ্যতে ॥ ২-৩৯॥
- বিধৌ নিরোধে (vidhau nirodhe)when injunction is dissolved (vidhau:in injunction | nirodhe:in cessation)
- পরমাত্মতাম্ গতে (paramātmatāṃ gate)having attained the state of the Supreme Self (paramātmatām:supreme selfhood | gate:having gone)
- ন যোগিনঃ চেতসি (na yoginaḥ cetasi)not in the mind of the yogi (na:not | yoginaḥ:of the yogi | cetasi:in the mind)
- ভেদ-বর্জিতে (bheda-varjite)devoid of distinction (bheda:distinction | varjite:free from)
- শৌচম্ ন বা অশৌচম্ (śaucaṃ na vā aśaucam)neither purity nor impurity (śaucam:purity | na:not | vā:or | aśaucam:impurity)
- অলিঙ্গ-ভাবনা (aliṅga-bhāvanā)contemplation without attributes (aliṅga:without mark | bhāvanā:contemplation)
- সর্বম্ বিধেযম্ (sarvaṃ vidheyam)everything to be enjoined (sarvam:all | vidheyam:to be prescribed)
- যদি বা নিষিধ্যতে (yadi vā niṣidhyate)or whether it is prohibited (yadi:if | vā:or | niṣidhyate:is forbidden)
নূনং কথং তত্র গুরূপদেশতা ।
ইমাং কথামুক্তবতো গুরোস্ত-
দ্যুক্তস্য তত্ত্বং হি সমং প্রকাশতে ॥ ২-৪০॥
- মনঃ বচঃ (manaḥ vacaḥ)mind and speech (manaḥ:mind | vacaḥ:speech)
- যত্র ন শক্তম্ ঈরিতুম্ (yatra na śaktam īritum)where they are not able to express (yatra:where | na:not | śaktam:able | īritum:to utter)
- নূনং কথং তত্র (nūnaṃ kathaṃ tatra)how indeed there (nūnam:surely | katham:how | tatra:there)
- গুরু-উপদেশতা (gurūpadeśatā)the state of the Guru's teaching (guru:teacher | upadeśatā:instruction)
- ইমাং কথাম্ উক্তবতঃ (imāṃ kathām uktavataḥ)of him who has spoken this account (imām:this | kathām:account | uktavataḥ:having spoken)
- গুরোঃ (guroḥ)of the Guru
- তদ্-যুক্তস্য (tad-yuktasya)of one who is united with that (tad:that | yuktasya:of the one joined)
- তত্ত্বং হি সমং প্রকাশতে (tattvaṃ hi samaṃ prakāśate)the truth indeed shines forth equally (tattvam:truth | hi:indeed | samam:equally | prakāśate:shines)
গুণবিগুণবিভাগো বর্ততে নৈব কিঞ্চিত্
রতিবিরতিবিহীনং নির্মলং নিষ্প্রপঞ্চম্ ।
গুণবিগুণবিহীনং ব্যাপকং বিশ্বরূপং
কথমহমিহ বন্দে ব্যোমরূপং শিবং বৈ ॥ ৩-১॥
- গুণ-বিগুণ-বিভাগঃ (guṇa-viguṇa-vibhāgaḥ)division of quality and non-quality (guṇa:quality | viguṇa:non-quality | vibhāgaḥ:division)
- বর্ততে ন এব কিঞ্চিত্ (vartate na eva kiñcit)does not exist at all in the slightest (vartate:exists | na:not | eva:indeed | kiñcit:anything)
- রতি-বিরতি-বিহীনম্ (rati-virati-vihīnam)devoid of attachment and detachment (rati:attachment | virati:detachment | vihīnam:devoid of)
- নির্মলম্ (nirmalam)pure
- নিষ্প্রপঞ্চম্ (niṣprapañcam)beyond all manifestation (niḥ:without | prapañcam:manifestation)
- গুণ-বিগুণ-বিহীনম্ (guṇa-viguṇa-vihīnam)free from quality and non-quality (guṇa:quality | viguṇa:non-quality | vihīnam:free from)
- ব্যাপকম্ (vyāpakam)all-pervading
- বিশ্বরূপম্ (viśvarūpam)of universal form (viśva:universe | rūpam:form)
- কথম্ অহম্ ইহ বন্দে (katham aham iha vande)how shall I here worship (katham:how | aham:I | iha:here | vande:worship)
- ব্যোমরূপম্ শিবম্ বৈ (vyomarūpam śivam vai)indeed Shiva of the nature of space (vyoma:space | rūpam:form | śivam:Shiva | vai:indeed)
কার্যং হি কারণমিদং হি পরং শিবশ্চ ।
এবং বিকল্পরহিতোঽহমলং শিবশ্চ
স্বাত্মানমাত্মনি সুমিত্র কথং নমামি ॥ ৩-২॥
- শ্বেত-আদি-বর্ণ-রহিতঃ (śveta-ādi-varṇa-rahitaḥ)devoid of white and other colors (śveta:white | ādi:etc. | varṇa:color | rahitaḥ:devoid of)
- নিযতম্ (niyatam)certainly
- শিবঃ চ (śivaḥ ca)and Shiva (auspicious) (śivaḥ:Shiva | ca:and)
- কার্যম্ হি (kāryam hi)indeed the effect (kāryam:effect | hi:indeed)
- কারণম্ ইদম্ হি (kāraṇam idam hi)indeed this cause (kāraṇam:cause | idam:this | hi:indeed)
- পরম্ শিবঃ চ (param śivaḥ ca)and the supreme Shiva (param:supreme | śivaḥ:Shiva | ca:and)
- এবম্ বিকল্প-রহিতঃ (evam vikalpa-rahitaḥ)thus devoid of alternatives (evam:thus | vikalpa:alternative | rahitaḥ:devoid of)
- অহম্ অলম্ শিবঃ চ (aham alam śivaḥ ca)I am fully Shiva (aham:I | alam:fully | śivaḥ:Shiva | ca:and)
- স্ব-আত্মানম্ (sva-ātmānam)to my own Self (sva:own | ātmānam:Self)
- আত্মনি (ātmani)in the Self
- সুমিত্র (sumitra)O good friend (su:good | mitra:friend)
- কথম্ নমামি (katham namāmi)how shall I bow (katham:how | namāmi:I bow)
নির্ধূমধূমরহিতো হি সদোদিতোঽহম্ ।
নির্দীপদীপরহিতো হি সদোদিতোঽহং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৩॥
- নির্মূল-মূল-রহিতঃ (nirmūla-mūla-rahitaḥ)devoid of both root and rootlessness (nirmūla:without root | mūla:root | rahitaḥ:devoid of)
- হি (hi)indeed
- সদা-উদিতঃ অহম্ (sadā-uditaḥ aham)I am ever-arisen (sadā:always | uditaḥ:arisen | aham:I)
- নির্ধূম-ধূম-রহিতঃ (nirdhūma-dhūma-rahitaḥ)devoid of both smoke and smokelessness (nirdhūma:without smoke | dhūma:smoke | rahitaḥ:devoid of)
- হি (hi)indeed
- সদা-উদিতঃ অহম্ (sadā-uditaḥ aham)I am ever-arisen (sadā:always | uditaḥ:arisen | aham:I)
- নির্দীপ-দীপ-রহিতঃ (nirdīpa-dīpa-rahitaḥ)devoid of both lamp and lamplessness (nirdīpa:without lamp | dīpa:lamp | rahitaḥ:devoid of)
- হি (hi)indeed
- সদা-উদিতঃ অহম্ (sadā-uditaḥ aham)I am ever-arisen (sadā:always | uditaḥ:arisen | aham:I)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of even essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
নিঃসঙ্গসঙ্গমিহ নাম কথং বদামি ।
নিঃসারসাররহিতং চ কথং বদামি
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৪॥
- নিষ্কাম-কামম্ (niṣkāma-kāmam)desireless desire (niṣkāma:free from desire | kāmam:desire)
- ইহ নাম কথং বদামি (iha nāma kathaṃ vadāmi)how indeed shall I speak of it here (iha:here | nāma:indeed | kathaṃ:how | vadāmi:I speak)
- নিঃসঙ্গ-সঙ্গম্ (niḥsaṅga-saṅgam)attachmentless attachment (niḥsaṅga:free from attachment | saṅgam:attachment)
- ইহ নাম কথং বদামি (iha nāma kathaṃ vadāmi)how indeed shall I speak of it here (iha:here | nāma:indeed | kathaṃ:how | vadāmi:I speak)
- নিঃসার-সার-রহিতম্ (niḥsāra-sāra-rahitam)devoid of both the essenceless and the essential (niḥsāra:without essence | sāra:essence | rahitam:devoid of)
- চ কথং বদামি (ca kathaṃ vadāmi)and how shall I speak of it (ca:and | kathaṃ:how | vadāmi:I speak)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:like | aham:I)
দ্বৈতস্বরূপমখিলং হি কথং বদামি ।
নিত্যং ত্বনিত্যমখিলং হি কথং বদামি
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৫॥
- অদ্বৈত-রূপম্ (advaita-rūpam)the form of non-duality (advaita:non-duality | rūpam:form)
- অখিলম্ (akhilam)everything, the whole (akhila:entire)
- হি (hi)indeed
- কথং বদামি (kathaṃ vadāmi)how shall I speak (katham:how | vadāmi:I speak)
- দ্বৈত-স্বরূপম্ (dvaita-svarūpam)the essential nature of duality (dvaita:duality | svarūpam:essential nature)
- অখিলম্ (akhilam)everything, the whole (akhila:entire)
- হি (hi)indeed
- কথং বদামি (kathaṃ vadāmi)how shall I speak (katham:how | vadāmi:I speak)
- নিত্যম্ (nityam)the eternal
- তু (tu)but
- অনিত্যম্ (anityam)the impermanent (an:not | nityam:eternal)
- অখিলম্ (akhilam)everything, the whole (akhila:entire)
- হি (hi)indeed
- কথং বদামি (kathaṃ vadāmi)how shall I speak (katham:how | vadāmi:I speak)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar, immortality)
- সমরসম্ (samarasam)of equal essence, uniform (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamo'ham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:similar to | aham:I)
আদ্যন্তমধ্যরহিতং ন পরাপরং হি ।
সত্যং বদামি খলু বৈ পরমার্থতত্ত্বং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৬॥
- স্থূলম্ হি নো (sthūlaṃ hi no)not gross indeed (sthūlam:gross | hi:indeed | no:not)
- ন হি কৃশম্ (na hi kṛśaṃ)not thin indeed (na:not | hi:indeed | kṛśam:thin)
- ন গত-আগতম্ হি (na gata-āgataṃ hi)not coming and going indeed (na:not | gata:gone | āgatam:come | hi:indeed)
- আদি-অন্ত-মধ্য-রহিতম্ (ādi-anta-madhya-rahitaṃ)devoid of beginning, end, and middle (ādi:beginning | anta:end | madhya:middle | rahitam:devoid of)
- ন পর-অপরম্ হি (na parāparaṃ hi)neither higher nor lower indeed (na:not | para:higher | aparam:lower | hi:indeed)
- সত্যম্ বদামি (satyaṃ vadāmi)I speak the truth (satyam:truth | vadāmi:I speak)
- খলু বৈ (khalu vai)surely and truly (khalu:surely | vai:indeed)
- পরম-অর্থ-তত্ত্বম্ (paramārtha-tattvaṃ)the highest truth-reality (parama:highest | artha:meaning | tattvam:reality)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñānāmṛtaṃ)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সম-রসম্ (samarasaṃ)of equal essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gaganopamo'ham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:like | aham:I)
সংবিদ্ধি সর্ববিষযাংশ্চ নভোনিভাংশ্চ ।
সংবিদ্ধি চৈকমমলং ন হি বন্ধমুক্তং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৭॥
- সংবিদ্ধি (saṃviddhi)know well
- সর্ব-করণানি (sarva-karaṇāni)all the senses/instruments (sarva:all | karaṇāni:instruments)
- নভো-নিভানি (nabho-nibhāni)resembling the sky (nabhaḥ:sky | nibhāni:resembling)
- সর্ব-বিষযান্ (sarva-viṣayān)all the objects (sarva:all | viṣayān:sense objects)
- চ নভো-নিভান্ (ca nabho-nibhān)and resembling the sky (ca:and | nabhaḥ:sky | nibhān:resembling)
- সংবিদ্ধি চ একম্ অমলম্ (saṃviddhi ca ekam amalam)know the one stainless reality (saṃviddhi:know | ca:and | ekam:one | amalam:stainless)
- ন হি বন্ধ-মুক্তম্ (na hi bandha-muktam)neither bound nor liberated (na:not | hi:indeed | bandha:bondage | muktam:liberated)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar/immortal)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
দুর্লক্ষ্যলক্ষ্যগহনো ন ভবামি তাত ।
আসন্নরূপগহনো ন ভবামি তাত
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৮॥
- দুর্বোধ-বোধ-গহনঃ (durbodha-bodha-gahanaḥ)impenetrable through hard-to-grasp knowledge (durbodha:hard to comprehend | bodha:knowledge | gahanaḥ:dense/impenetrable)
- ন ভবামি তাত (na bhavāmi tāta)I am not, O dear one (na:not | bhavāmi:I am | tāta:O dear one)
- দুর্লক্ষ্য-লক্ষ্য-গহনঃ (durlakṣya-lakṣya-gahanaḥ)impenetrable through hard-to-perceive objects (durlakṣya:difficult to perceive | lakṣya:object of perception | gahanaḥ:dense/impenetrable)
- ন ভবামি তাত (na bhavāmi tāta)I am not, O dear one (na:not | bhavāmi:I am | tāta:O dear one)
- আসন্ন-রূপ-গহনঃ (āsanna-rūpa-gahanaḥ)impenetrable through nearby forms (āsanna:near/proximate | rūpa:form | gahanaḥ:dense/impenetrable)
- ন ভবামি তাত (na bhavāmi tāta)I am not, O dear one (na:not | bhavāmi:I am | tāta:O dear one)
- জ্ঞানামৃতম্ (jñānāmṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar/immortality)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগনোপমঃ অহম্ (gaganopamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
নির্দুঃখদুঃখদহনো জ্বলনো ভবামি ।
নির্দেহদেহদহনো জ্বলনো ভবামি
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৯॥
- নিষ্কর্ম-কর্ম-দহনঃ (niṣkarma-karma-dahanaḥ)burner of both action and non-action (niṣkarma:non-action | karma:action | dahanaḥ:burner)
- জ্বলনঃ ভবামি (jvalanaḥ bhavāmi)I am the blazing fire (jvalanaḥ:blazing fire | bhavāmi:I am)
- নির্দুঃখ-দুঃখ-দহনঃ (nirduḥkha-duḥkha-dahanaḥ)burner of both sorrow and its absence (nirduḥkha:absence of sorrow | duḥkha:sorrow | dahanaḥ:burner)
- নির্দেহ-দেহ-দহনঃ (nirdeha-deha-dahanaḥ)burner of both body and bodilessness (nirdeha:bodilessness | deha:body | dahanaḥ:burner)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of equal essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
নির্ধর্মধর্মদহনো হি হুতাশনোঽহম্ ।
নির্বন্ধবন্ধদহনো হি হুতাশনোঽহং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-১০॥
- নিষ্পাপ-পাপ-দহনঃ (niṣpāpa-pāpa-dahanaḥ)burner of both sin and sinlessness (niṣpāpa:sinless | pāpa:sin | dahanaḥ:burner)
- হি (hi)indeed
- হুতাশনঃ অহম্ (hutāśanaḥ aham)I am the fire (hutāśanaḥ:fire, oblation-eater | aham:I)
- নির্ধর্ম-ধর্ম-দহনঃ (nirdharma-dharma-dahanaḥ)burner of both righteousness and unrighteousness (nirdharma:non-dharma | dharma:righteousness | dahanaḥ:burner)
- হি হুতাশনঃ অহম্ (hi hutāśanaḥ aham)indeed I am the fire (hi:indeed | hutāśanaḥ:fire | aham:I)
- নির্বন্ধ-বন্ধ-দহনঃ (nirbandha-bandha-dahanaḥ)burner of both bondage and freedom from bondage (nirbandha:free from bondage | bandha:bondage | dahanaḥ:burner)
- হি হুতাশনঃ অহম্ (hi hutāśanaḥ aham)indeed I am the fire (hi:indeed | hutāśanaḥ:fire | aham:I)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar, immortality)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:resembling | aham:I)
নির্যোগযোগরহিতো ন ভবামি বত্স ।
নিশ্চিত্তচিত্তরহিতো ন ভবামি বত্স
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-১১॥
- নির্ভাব-ভাব-রহিতঃ (nirbhāva-bhāva-rahitaḥ)free from both existence and non-existence (nirbhāva:non-existence | bhāva:existence | rahitaḥ:devoid of)
- ন ভবামি বত্স (na bhavāmi vatsa)I am not, O dear child (na:not | bhavāmi:I become | vatsa:O child)
- নির্যোগ-যোগ-রহিতঃ (niryoga-yoga-rahitaḥ)free from union and non-union (niryoga:non-union | yoga:union | rahitaḥ:devoid of)
- নিশ্চিত্ত-চিত্ত-রহিতঃ (niścitta-citta-rahitaḥ)free from mind and mindlessness (niścitta:mindlessness | citta:mind | rahitaḥ:devoid of)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of even essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
নিঃশোকশোকপদবীতি ন মে বিকল্পঃ ।
নির্লোভলোভপদবীতি ন মে বিকল্পো
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-১২॥
- নির্মোহ-মোহ-পদবী (nirmoha-moha-padavī)the path of delusion or freedom from delusion (nirmoha:free from delusion | moha:delusion | padavī:path)
- ইতি ন মে বিকল্পঃ (iti na me vikalpaḥ)thus there is no such distinction for me (iti:thus | na:not | me:for me | vikalpaḥ:distinction)
- নিঃশোক-শোক-পদবী (niḥśoka-śoka-padavī)the path of sorrow or freedom from sorrow (niḥśoka:free from sorrow | śoka:sorrow | padavī:path)
- ইতি ন মে বিকল্পঃ (iti na me vikalpaḥ)thus there is no such distinction for me (iti:thus | na:not | me:for me | vikalpaḥ:distinction)
- নির্লোভ-লোভ-পদবী (nirlobha-lobha-padavī)the path of greed or freedom from greed (nirlobha:free from greed | lobha:greed | padavī:path)
- ইতি ন মে বিকল্পঃ (iti na me vikalpaḥ)thus there is no such distinction for me (iti:thus | na:not | me:for me | vikalpaḥ:distinction)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable | aham:I am)
সন্তোষসন্ততিসুখো ন চ মে কদাচিত্ ।
অজ্ঞানবন্ধনমিদং ন চ মে কদাচিত্
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-১৩॥
- সংসার-সন্ততিলতা (saṃsāra-santatilatā)the creeper of the continuous cycle of worldly existence (saṃsāra:worldly existence | santati:continuous flow | latā:creeper)
- ন চ মে কদাচিত্ (na ca me kadācit)is never mine (na:not | ca:and | me:mine | kadācit:ever)
- সন্তোষ-সন্ততিসুখঃ (santoṣa-santatisukhaḥ)the continuous happiness of contentment (santoṣa:contentment | santati:continuous | sukhaḥ:happiness)
- ন চ মে কদাচিত্ (na ca me kadācit)is never mine (na:not | ca:and | me:mine | kadācit:ever)
- অজ্ঞান-বন্ধনম্ ইদম্ (ajñāna-bandhanam idam)this bondage of ignorance (ajñāna:ignorance | bandhanam:bondage | idam:this)
- ন চ মে কদাচিত্ (na ca me kadācit)is never mine (na:not | ca:and | me:mine | kadācit:ever)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of homogeneous essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
সন্তাপসন্ততিতমো ন চ মে বিকারঃ ।
সত্ত্বং স্বধর্মজনকং ন চ মে বিকারো
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-১৪॥
- সংসার-সন্ততিঃ (saṃsāra-santatiḥ)the continuous flow of worldly existence (saṃsāra:worldly existence | santatiḥ:continuous flow)
- রজঃ (rajaḥ)the quality of passion (rajas)
- ন চ মে বিকারঃ (na ca me vikāraḥ)is not a modification of mine (na:not | ca:and | me:my | vikāraḥ:modification)
- সন্তাপ-সন্ততিঃ (santāpa-santatiḥ)the continuous flow of suffering (santāpa:suffering | santatiḥ:continuous flow)
- তমঃ (tamaḥ)the quality of darkness/inertia (tamas)
- ন চ মে বিকারঃ (na ca me vikāraḥ)is not a modification of mine (na:not | ca:and | me:my | vikāraḥ:modification)
- সত্ত্বম্ (sattvam)the quality of purity (sattva)
- স্ব-ধর্ম-জনকম্ (sva-dharma-janakam)the producer of one's own duty (sva:own | dharma:duty | janakam:producer)
- ন চ মে বিকারঃ (na ca me vikāraḥ)is not a modification of mine (na:not | ca:and | me:my | vikāraḥ:modification)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of homogeneous essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:like | aham:I)
সন্তাপযোগজনিতং ন মনঃ কদাচিত্ ।
যস্মাদহঙ্কৃতিরিযং ন চ মে কদাচিত্
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-১৫॥
- সন্তাপ-দুঃখ-জনকঃ (santāpa-duḥkha-janakaḥ)producer of the misery of affliction (santāpa:affliction | duḥkha:misery | janakaḥ:producer)
- ন বিধিঃ কদাচিত্ (na vidhiḥ kadācit)there is never any injunction (na:not | vidhiḥ:injunction | kadācit:ever)
- সন্তাপ-যোগ-জনিতম্ (santāpa-yoga-janitam)born of contact with affliction (santāpa:affliction | yoga:contact | janitam:produced)
- ন মনঃ কদাচিত্ (na manaḥ kadācit)there is never any mind (na:not | manaḥ:mind | kadācit:ever)
- যস্মাত্ অহঙ্কৃতিঃ ইযম্ (yasmāt ahaṅkṛtiḥ iyam)since this egoism (yasmāt:since | ahaṅkṛtiḥ:egoism | iyam:this)
- ন চ মে কদাচিত্ (na ca me kadācit)is never mine at all (na:not | ca:and | me:mine | kadācit:ever)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of even essence (samarasam:homogeneous)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable | aham:I)
স্বপ্নপ্রবোধনিধনং ন হিতাহিতং হি ।
নিঃসারসারনিধনং ন চরাচরং হি
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-১৬॥
- নিষ্কম্প-কম্প-নিধনম্ (niṣkampa-kampa-nidhanam)free from the end of motion and motionlessness (niṣkampa:motionless | kampa:motion | nidhanam:end/destruction)
- ন বিকল্প-কল্পম্ (na vikalpa-kalpam)not subject to imagination or non-imagination (na:not | vikalpa:mental modification | kalpam:conceivable)
- স্বপ্ন-প্রবোধ-নিধনম্ (svapna-prabodha-nidhanam)free from the end of dreaming and waking (svapna:dream | prabodha:waking | nidhanam:end)
- ন হিত-অহিতম্ হি (na hitāhitam hi)indeed not the beneficial or harmful (na:not | hita:beneficial | ahitam:harmful | hi:indeed)
- নিঃসার-সার-নিধনম্ (niḥsāra-sāra-nidhanam)free from the end of the essenceless and the essential (niḥsāra:essenceless | sāra:essential | nidhanam:end)
- ন চর-অচরম্ হি (na carācaram hi)indeed not the moving or the unmoving (na:not | cara:moving | acaram:unmoving | hi:indeed)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñānāmṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar/immortality)
- সমরসম্ (samarasam)of even essence (samarasam:equipoised/homogeneous)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gaganopamo'ham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
বাচামগোচরমিদং ন মনো ন বুদ্ধিঃ ।
এবং কথং হি ভবতঃ কথযামি তত্ত্বং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-১৭॥
- ন বেদ্য-বেদকম্ ইদম্ (no vedya-vedakam idam)this is neither the known nor the knower (no:not | vedya:the known | vedakam:the knower | idam:this)
- ন চ হেতু-তর্ক্যম্ (na ca hetu-tarkyam)nor is it to be reasoned by logic (na:not | ca:and | hetu:reason | tarkyam:to be argued)
- বাচাম্ অগোচরম্ ইদম্ (vācām agocaram idam)this is beyond the range of speech (vācām:of words | agocaram:beyond the range | idam:this)
- ন মনঃ ন বুদ্ধিঃ (na mano na buddhiḥ)neither mind nor intellect (na:not | manaḥ:mind | na:not | buddhiḥ:intellect)
- এবং কথং হি (evaṃ kathaṃ hi)thus how indeed (evam:thus | katham:how | hi:indeed)
- ভবতঃ কথযামি তত্ত্বম্ (bhavataḥ kathayāmi tattvam)shall I tell you the truth (bhavataḥ:to you | kathayāmi:I tell | tattvam:the truth)
- জ্ঞান-অমৃতম্ সমরসম্ (jñāna-amṛtaṃ samarasam)the nectar of knowledge, of equal essence (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar | samarasam:homogeneous essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gaganopamo'ham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
মন্তর্বহির্ন হি কথং পরমার্থতত্ত্বম্ ।
প্রাক্সম্ভবং ন চ রতং ন হি বস্তু কিঞ্চিত্
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-১৮॥
- নির্ভিন্ন-ভিন্ন-রহিতম্ (nirbhinna-bhinna-rahitam)free from the divided and the undivided (nirbhinna:undivided | bhinna:divided | rahitam:devoid of)
- পরমার্থ-তত্ত্বম্ (paramārtha-tattvam)the supreme truth (paramārtha:highest reality | tattvam:essence)
- অন্তঃ বহিঃ (antar bahiḥ)within and without (antaḥ:inside | bahiḥ:outside)
- ন হি কথম্ (na hi katham)indeed how not (na:not | hi:indeed | katham:how)
- পরমার্থ-তত্ত্বম্ (paramārtha-tattvam)the supreme truth (paramārtha:highest reality | tattvam:essence)
- প্রাক্-সম্ভবম্ (prāk-sambhavam)prior origination (prāk:before | sambhavam:origin)
- ন চ রতম্ (na ca ratam)nor attachment (na:not | ca:and | ratam:delighted/attached)
- ন হি বস্তু কিঞ্চিত্ (na hi vastu kiñcit)indeed not any object (na:not | hi:indeed | vastu:object | kiñcit:anything)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamo'ham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:resembling | aham:I)
দৈবাদিদোষরহিতং ত্বহমেব তত্ত্বম্ ।
সংসারশোকরহিতং ত্বহমেব তত্ত্বং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-১৯॥
- রাগ-আদি-দোষ-রহিতম্ (rāga-ādi-doṣa-rahitam)free from the faults of attachment and the rest (rāga:attachment | ādi:etc. | doṣa:fault | rahitam:free from)
- তু অহম্ এব তত্ত্বম্ (tv aham eva tattvam)truly I alone am the Reality (tu:indeed | aham:I | eva:alone | tattvam:the Reality)
- দৈব-আদি-দোষ-রহিতম্ (daiva-ādi-doṣa-rahitam)free from the faults of fate and the rest (daiva:fate | ādi:etc. | doṣa:fault | rahitam:free from)
- সংসার-শোক-রহিতম্ (saṃsāra-śoka-rahitam)free from the sorrow of worldly existence (saṃsāra:worldly existence | śoka:sorrow | rahitam:free from)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gaganopamo aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:resembling | aham:I)
কালত্রযং যদি চ নেতি কথং দিশশ্চ ।
শান্তং পদং হি পরমং পরমার্থতত্ত্বং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-২০॥
- স্থান-ত্রযম্ (sthāna-trayam)the three states (sthāna:state | trayam:three)
- যদি চ ন ইতি (yadi ca na iti)if these are not (yadi:if | ca:and | na:not | iti:thus)
- কথং তুরীযম্ (kathaṃ turīyam)how can there be the fourth state (katham:how | turīyam:the fourth)
- কাল-ত্রযম্ (kāla-trayam)the three times (kāla:time | trayam:three)
- যদি চ ন ইতি (yadi ca na iti)if these are not (yadi:if | ca:and | na:not | iti:thus)
- কথং দিশঃ চ (kathaṃ diśaḥ ca)how can there be the directions (katham:how | diśaḥ:directions | ca:and)
- শান্তং পদম্ (śāntaṃ padam)the peaceful state (śāntam:peaceful | padam:state)
- হি পরমম্ (hi paramam)indeed supreme (hi:indeed | paramam:supreme)
- পরম-অর্থ-তত্ত্বম্ (parama-artha-tattvam)the ultimate truth (parama:supreme | artha:meaning | tattvam:reality)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:like | aham:I)
বিস্তারসংকটমিতীহ ন মে বিভাগঃ ।
কোণং হি বর্তুলমিতীহ ন মে বিভাগো
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-২১॥
- দীর্ঘঃ লঘুঃ (dīrghaḥ laghuḥ)long and short (dīrghaḥ:long | laghuḥ:short)
- পুনঃ (punaḥ)again
- ইতি ইহ (iti iha)thus here (iti:thus | iha:here)
- ন মে বিভাগঃ (na me vibhāgaḥ)there is no division for me (na:not | me:for me | vibhāgaḥ:division)
- বিস্তার-সংকটম্ (vistāra-saṃkaṭam)broad and narrow (vistāra:broad | saṃkaṭam:narrow)
- ইতি ইহ ন মে বিভাগঃ (iti iha na me vibhāgaḥ)thus here there is no division for me (iti:thus | iha:here | na:not | me:for me | vibhāgaḥ:division)
- কোণম্ (koṇam)angular
- হি (hi)indeed
- বর্তুলম্ (vartulam)round
- ইতি ইহ ন মে বিভাগঃ (iti iha na me vibhāgaḥ)thus here there is no division for me (iti:thus | iha:here | na:not | me:for me | vibhāgaḥ:division)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of even essence (sama:even | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
জাতং মৃতং ন চ মনো ন চ মে কদাচিত্ ।
নির্ব্যাকুলং স্থিরমিদং পরমার্থতত্ত্বং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-২২॥
- মাতা-পিতা-আদি (mātā-pitā-ādi)mother, father and the like (mātā:mother | pitā:father | ādi:etc.)
- তনয-আদি (tanaya-ādi)children and the like (tanaya:child | ādi:etc.)
- ন মে কদাচিত্ (na me kadācit)are never mine (na:not | me:mine | kadācit:ever)
- জাতম্ মৃতম্ (jātam mṛtam)born or dead (jātam:born | mṛtam:dead)
- ন চ মনঃ (na ca manaḥ)nor mind (na:not | ca:and | manaḥ:mind)
- ন চ মে কদাচিত্ (na ca me kadācit)nor ever mine (na:not | ca:and | me:mine | kadācit:ever)
- নির্ব্যাকুলম্ (nirvyākulam)free from agitation (nir:free from | vyākulam:agitation)
- স্থিরম্ ইদম্ (sthiram idam)this is steady (sthiram:steady | idam:this)
- পরমার্থ-তত্ত্বম্ (paramārtha-tattvam)the supreme truth (paramārtha:highest reality | tattvam:essence)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamo'ham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable | aham:I)
নির্লেপলেপমবিচারমনন্তরূপম্ ।
নিষ্খণ্ডখণ্ডমবিচারমনন্তরূপং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-২৩॥
- শুদ্ধম্ বিশুদ্ধম্ (śuddham viśuddham)pure and utterly pure (śuddham:pure | viśuddham:utterly pure)
- অবিচারম্ (avicāram)beyond deliberation (a:without | vicāram:deliberation)
- অনন্ত-রূপম্ (ananta-rūpam)of infinite form (ananta:infinite | rūpam:form)
- নির্লেপ-লেপম্ (nirlepa-lepam)untainted yet appearing tainted (nirlepa:untainted | lepam:taint)
- নিষ্খণ্ড-খণ্ডম্ (niṣkhaṇḍa-khaṇḍam)indivisible yet appearing divided (niṣkhaṇḍa:indivisible | khaṇḍam:division)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable | aham:I)
স্বর্গাদযো বসতযঃ কথমত্র সন্তি ।
যদ্যেকরূপমমলং পরমার্থতত্ত্বং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-২৪॥
- ব্রহ্ম-আদযঃ (brahma-ādayaḥ)Brahma and the others (brahma:Brahma | ādayaḥ:and the rest)
- সুর-গণাঃ (sura-gaṇāḥ)hosts of gods (sura:gods | gaṇāḥ:hosts)
- কথম্ অত্র সন্তি (katham atra santi)how can they exist here (katham:how | atra:here | santi:exist)
- স্বর্গ-আদযঃ (svarga-ādayaḥ)heaven and the others (svarga:heaven | ādayaḥ:and the rest)
- বসতযঃ (vasatayaḥ)abodes
- কথম্ অত্র সন্তি (katham atra santi)how can they exist here (katham:how | atra:here | santi:exist)
- যদি এক-রূপম্ (yadi eka-rūpam)if of one form (yadi:if | eka:one | rūpam:form)
- অমলম্ (amalam)stainless
- পরম-অর্থ-তত্ত্বম্ (parama-artha-tattvam)the supreme reality (parama:supreme | artha:meaning | tattvam:truth)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
নিঃশেষশেষবিমলো হি কথং বদামি ।
নির্লিঙ্গলিঙ্গবিমলো হি কথং বদামি
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-২৫॥
- নির্নেতি-নেতি-বিমলঃ (nirneti-neti-vimalaḥ)pure beyond the 'not this, not this' negation (nir:free from | neti-neti:not this, not this | vimalaḥ:pure)
- হি কথং বদামি (hi kathaṃ vadāmi)how indeed shall I speak (hi:indeed | kathaṃ:how | vadāmi:I speak)
- নিঃশেষ-শেষ-বিমলঃ (niḥśeṣa-śeṣa-vimalaḥ)pure without any remainder whatsoever (niḥśeṣa:without remainder | śeṣa:remainder | vimalaḥ:pure)
- হি কথং বদামি (hi kathaṃ vadāmi)how indeed shall I speak (hi:indeed | kathaṃ:how | vadāmi:I speak)
- নির্লিঙ্গ-লিঙ্গ-বিমলঃ (nirliṅga-liṅga-vimalaḥ)pure free from marked and unmarked (nir:free from | liṅga:mark/sign | vimalaḥ:pure)
- হি কথং বদামি (hi kathaṃ vadāmi)how indeed shall I speak (hi:indeed | kathaṃ:how | vadāmi:I speak)
- জ্ঞান-অমৃতং সমরসম্ (jñāna-amṛtaṃ samarasam)the nectar of knowledge, of even essence (jñāna:knowledge | amṛtaṃ:nectar | samarasam:of uniform essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:like | aham:I)
নিঃসঙ্গসঙ্গরহিতং পরমং বিনোদম্ ।
নির্দেহদেহরহিতং সততং বিনোদং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-২৬॥
- নিষ্কর্ম-কর্ম-পরমম্ (niṣkarma-karma-paramam)supreme actionless action (niṣkarma:actionless | karma:action | paramam:supreme)
- সততং করোমি (satataṃ karomi)I constantly perform (satatam:constantly | karomi:I do)
- নিঃসঙ্গ-সঙ্গ-রহিতম্ (niḥsaṅga-saṅga-rahitam)free from attachment and non-attachment (niḥsaṅga:non-attached | saṅga:attachment | rahitam:free from)
- পরমং বিনোদম্ (paramaṃ vinodam)supreme delight (paramam:supreme | vinodam:delight)
- নির্দেহ-দেহ-রহিতম্ (nirdeha-deha-rahitam)free from body and bodilessness (nirdeha:bodiless | deha:body | rahitam:free from)
- সততং বিনোদম্ (satataṃ vinodam)constant delight (satatam:constantly | vinodam:delight)
- জ্ঞান-অমৃতং সমরসম্ (jñāna-amṛtaṃ samarasam)the nectar of knowledge, of even essence (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar | samarasam:of equal essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
কৌটিল্যদম্ভরচনা ন চ মে বিকারঃ ।
সত্যানৃতেতি রচনা ন চ মে বিকারো
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-২৭॥
- মাযা-প্রপঞ্চ-রচনা (māyā-prapañca-racanā)the fabrication of the world of illusion (māyā:illusion | prapañca:manifested world | racanā:fabrication)
- ন চ মে বিকারঃ (na ca me vikāraḥ)is not my modification (na:not | ca:and | me:my | vikāraḥ:modification)
- কৌটিল্য-দম্ভ-রচনা (kauṭilya-dambha-racanā)the making of crookedness and hypocrisy (kauṭilya:crookedness | dambha:hypocrisy | racanā:making)
- ন চ মে বিকারঃ (na ca me vikāraḥ)is not my modification (na:not | ca:and | me:my | vikāraḥ:modification)
- সত্য-অনৃতা ইতি রচনা (satya-anṛtā iti racanā)the fabrication of truth and falsehood (satya:truth | anṛtā:falsehood | iti:thus | racanā:fabrication)
- ন চ মে বিকারঃ (na ca me vikāraḥ)is not my modification (na:not | ca:and | me:my | vikāraḥ:modification)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of even essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
হ্যন্তঃ প্রবোধরহিতং বধিরো ন মূকঃ ।
এবং বিকল্পরহিতং ন চ ভাবশুদ্ধং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-২৮॥
- সন্ধ্যা-আদি-কাল-রহিতম্ (sandhyā-ādi-kāla-rahitam)free from time such as twilight and the rest (sandhyā:twilight | ādi:etc. | kāla:time | rahitam:free from)
- ন চ মে বিযোগঃ (na ca me viyogaḥ)there is no separation for me (na:not | ca:and | me:for me | viyogaḥ:separation)
- হি অন্তঃ প্রবোধ-রহিতম্ (hi antaḥ prabodha-rahitam)indeed devoid of inner awakening (hi:indeed | antaḥ:inner | prabodha:awakening | rahitam:devoid of)
- বধিরঃ ন মূকঃ (badhiraḥ na mūkaḥ)neither deaf nor dumb (badhiraḥ:deaf | na:not | mūkaḥ:dumb)
- এবং বিকল্প-রহিতম্ (evaṃ vikalpa-rahitam)thus free from mental constructs (evaṃ:thus | vikalpa:mental construct | rahitam:free from)
- ন চ ভাব-শুদ্ধম্ (na ca bhāva-śuddham)nor purity of feeling (na:not | ca:and | bhāva:feeling | śuddham:pure)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of one uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
নিশ্চিত্তচিত্তবিগতং হি নিরাকুলং বৈ ।
সংবিদ্ধি সর্ববিগতং হি নিরাকুলং বৈ
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-২৯॥
- নির্নাথ-নাথ-রহিতম্ (nirnātha-nātha-rahitam)free from both the lordless and the lord (nirnātha:without a lord | nātha:lord | rahitam:devoid of)
- হি নিরাকুলং বৈ (hi nirākulaṃ vai)indeed truly undisturbed (hi:indeed | nirākulam:undisturbed | vai:truly)
- নিশ্চিত্ত-চিত্ত-বিগতম্ (niścitta-citta-vigatam)devoid of both mind and no-mind (niścitta:without mind | citta:mind | vigatam:departed from)
- হি নিরাকুলং বৈ (hi nirākulaṃ vai)indeed truly undisturbed (hi:indeed | nirākulam:undisturbed | vai:truly)
- সংবিদ্ধি সর্ব-বিগতম্ (saṃviddhi sarva-vigatam)know it as free from everything (saṃviddhi:know well | sarva:all | vigatam:departed from)
- হি নিরাকুলং বৈ (hi nirākulaṃ vai)indeed truly undisturbed (hi:indeed | nirākulam:undisturbed | vai:truly)
- জ্ঞান-অমৃতং সমরসম্ (jñāna-amṛtaṃ samarasam)the nectar of knowledge, of one uniform essence (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar | samarasam:of equal essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:similar to | aham:I am)
সংসিদ্ধসংশযমিদং হি কথং বদামি ।
এবং নিরন্তরসমং হি নিরাকুলং বৈ
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৩০॥
- কান্তার-মন্দিরম্ ইদম্ (kāntāra-mandiram idam)this temple of the forest (kāntāra:forest | mandiram:temple | idam:this)
- হি কথং বদামি (hi kathaṃ vadāmi)how indeed shall I describe (hi:indeed | katham:how | vadāmi:I shall speak)
- সংসিদ্ধ-সংশযম্ ইদম্ (saṃsiddha-saṃśayam idam)this perfected doubt (saṃsiddha:accomplished | saṃśayam:doubt | idam:this)
- হি কথং বদামি (hi kathaṃ vadāmi)how indeed shall I describe (hi:indeed | katham:how | vadāmi:I shall speak)
- এবং নিরন্তর-সমম্ (evaṃ nirantara-samam)thus ever equal without interval (evam:thus | nirantara:continuous | samam:equal)
- হি নিরাকুলং বৈ (hi nirākulaṃ vai)indeed truly undisturbed (hi:indeed | nirākulam:unagitated | vai:truly)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamo'ham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable | aham:I)
নির্বীজবীজরহিতং সততং বিভাতি ।
নির্বাণবন্ধরহিতং সততং বিভাতি
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৩১॥
- নির্জীব-জীব-রহিতম্ (nirjīva-jīva-rahitam)free of both the lifeless and the living (nirjīva:lifeless | jīva:living | rahitam:devoid of)
- সততং বিভাতি (satataṃ vibhāti)constantly shines forth (satatam:constantly | vibhāti:shines)
- নির্বীজ-বীজ-রহিতম্ (nirbīja-bīja-rahitam)free of both the seedless and the seed (nirbīja:seedless | bīja:seed | rahitam:devoid of)
- নির্বাণ-বন্ধ-রহিতম্ (nirvāṇa-bandha-rahitam)free of both liberation and bondage (nirvāṇa:liberation | bandha:bondage | rahitam:devoid of)
- জ্ঞানামৃতং সমরসম্ (jñānāmṛtaṃ samarasam)the nectar of knowledge, of uniform essence (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar | samarasam:of equal essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
সংসারবর্জিতমিদং সততং বিভাতি ।
সংহারবর্জিতমিদং সততং বিভাতি
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৩২॥
- সম্ভূতি-বর্জিতম্ (sambhūti-varjitam)free from origination (sambhūti:coming into being | varjitam:devoid of)
- ইদম্ সততম্ বিভাতি (idaṃ satataṃ vibhāti)this shines forever (idam:this | satatam:constantly | vibhāti:shines)
- সংসার-বর্জিতম্ (saṃsāra-varjitam)free from worldly existence (saṃsāra:cycle of existence | varjitam:devoid of)
- সংহার-বর্জিতম্ (saṃhāra-varjitam)free from dissolution (saṃhāra:destruction | varjitam:devoid of)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamo'ham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:resembling | aham:I)
নির্ভিন্নভিন্নমপি তে ন হি বস্তু কিঞ্চিত্ ।
নির্লজ্জমানস করোষি কথং বিষাদং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৩৩॥
- উল্লেখ-মাত্রম্ অপি (ullekha-mātram api)even the mere mention (ullekha:mention | mātram:mere | api:even)
- তে ন চ (te na ca)nor is there for you (te:for you | na:not | ca:and)
- নাম-রূপম্ (nāma-rūpam)name and form (nāma:name | rūpam:form)
- নির্ভিন্ন-ভিন্নম্ অপি (nirbhinna-bhinnam api)whether divided or undivided (nirbhinna:undivided | bhinnam:divided | api:even)
- তে ন হি (te na hi)indeed not for you (te:for you | na:not | hi:indeed)
- বস্তু কিঞ্চিত্ (vastu kiñcit)any thing whatsoever (vastu:thing | kiñcit:any)
- নির্লজ্জ-মানস (nirlajja-mānasa)O shameless mind (nirlajja:shameless | mānasa:mind)
- করোষি কথং বিষাদম্ (karoṣi kathaṃ viṣādam)why do you make sorrow (karoṣi:you make | kathaṃ:why | viṣādam:sorrow)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (samarasam:homogeneous essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamo'ham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:resembling | aham:I)
কিং নাম রোদিষি সখে ন চ জন্ম দুঃখম্ ।
কিং নাম রোদিষি সখে ন চ তে বিকারো
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৩৪॥
- কিং নাম রোদিষি সখে (kiṃ nāma rodiṣi sakhe)why indeed do you weep, O friend (kim:why | nāma:indeed | rodiṣi:you weep | sakhe:O friend)
- ন জরা ন মৃত্যুঃ (na jarā na mṛtyuḥ)there is neither old age nor death (na:not | jarā:old age | na:not | mṛtyuḥ:death)
- ন চ জন্ম দুঃখম্ (na ca janma duḥkham)nor birth nor sorrow (na:not | ca:and | janma:birth | duḥkham:sorrow)
- ন চ তে বিকারঃ (na ca te vikāraḥ)nor is there any change in you (na:not | ca:and | te:for you | vikāraḥ:change)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
কিং নাম রোদিষি সখে ন চ তে বিরূপম্ ।
কিং নাম রোদিষি সখে ন চ তে বযাংসি
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৩৫॥
- কিং নাম রোদিষি (kiṃ nāma rodiṣi)why indeed do you weep (kim:why | nāma:indeed | rodiṣi:you weep)
- সখে (sakhe)O friend
- ন চ তে স্বরূপম্ (na ca te svarūpam)nor do you have any form (na:not | ca:and | te:for you | svarūpam:essential form)
- ন চ তে বিরূপম্ (na ca te virūpam)nor do you have deformity (na:not | ca:and | te:for you | virūpam:deformity)
- ন চ তে বযাংসি (na ca te vayāṃsi)nor do you have ages (na:not | ca:and | te:for you | vayāṃsi:ages)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of even essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamo'ham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:like | aham:I)
কিং নাম রোদিষি সখে ন চ তে মনাংসি ।
কিং নাম রোদিষি সখে ন তবেন্দ্রিযাণি
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৩৬॥
- কিং নাম রোদিষি (kiṃ nāma rodiṣi)why indeed do you weep (kiṃ:why | nāma:indeed | rodiṣi:you weep)
- সখে (sakhe)O friend
- ন চ তে বযাংসি (na ca te vayāṃsi)you have no ages/stages of life (na:not | ca:and | te:yours | vayāṃsi:ages)
- ন চ তে মনাংসি (na ca te manāṃsi)you have no minds (na:not | ca:and | te:yours | manāṃsi:minds)
- ন তব ইন্দ্রিযাণি (na tava indriyāṇi)you have no senses (na:not | tava:yours | indriyāṇi:senses)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar/immortality)
- সমরসম্ (samarasam)of one uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:like | aham:I)
কিং নাম রোদিষি সখে ন চ তে প্রলোভঃ ।
কিং নাম রোদিষি সখে ন চ তে বিমোহো
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৩৭॥
- কিং নাম রোদিষি (kiṃ nāma rodiṣi)why indeed do you weep (kiṃ:why | nāma:indeed | rodiṣi:you weep)
- সখে (sakhe)O friend
- ন চ তে অস্তি কামঃ (na ca te'sti kāmaḥ)and you have no desire (na:not | ca:and | te:for you | asti:is | kāmaḥ:desire)
- ন চ তে প্রলোভঃ (na ca te pralobhaḥ)and you have no greed (na:not | ca:and | te:for you | pralobhaḥ:greed)
- ন চ তে বিমোহঃ (na ca te vimohaḥ)and you have no delusion (na:not | ca:and | te:for you | vimohaḥ:delusion)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of even essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamo'ham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
ঐশ্বর্যমিচ্ছসি কথং ন চ তে হি পত্নী ।
ঐশ্বর্যমিচ্ছসি কথং ন চ তে মমেতি
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৩৮॥
- ঐশ্বর্যম্ ইচ্ছসি (aiśvaryam icchasi)do you desire lordship (aiśvaryam:lordship | icchasi:you desire)
- কথম্ ন চ তে ধনানি (katham na ca te dhanāni)how, when you have no wealth (katham:how | na:not | ca:and | te:for you | dhanāni:riches)
- ঐশ্বর্যম্ ইচ্ছসি (aiśvaryam icchasi)do you desire lordship (aiśvaryam:lordship | icchasi:you desire)
- কথম্ ন চ তে হি পত্নী (katham na ca te hi patnī)how, when you have no wife (katham:how | na:not | ca:and | te:for you | hi:indeed | patnī:wife)
- ঐশ্বর্যম্ ইচ্ছসি (aiśvaryam icchasi)do you desire lordship (aiśvaryam:lordship | icchasi:you desire)
- কথম্ ন চ তে মম ইতি (katham na ca te mama iti)how, when there is no sense of "mine" for you (katham:how | na:not | ca:and | te:for you | mama:mine | iti:thus)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)uniform / of one essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
নির্লজ্জমানসমিদং চ বিভাতি ভিন্নম্ ।
নির্ভেদভেদরহিতং ন চ তে ন মে চ
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৩৯॥
- লিঙ্গ-প্রপঞ্চ-জনুষী (liṅga-prapañca-januṣī)the birth of the phenomenal world of the subtle body (liṅga:subtle body | prapañca:phenomenal world | januṣī:birth)
- ন চ তে ন মে চ (na ca te na me ca)neither yours nor mine (na:not | ca:and | te:yours | me:mine)
- নির্লজ্জ-মানসম্ (nirlajja-mānasam)the shameless mind (nirlajja:shameless | mānasam:mind)
- ইদং চ বিভাতি ভিন্নম্ (idaṃ ca vibhāti bhinnam)this appears as divided (idam:this | ca:and | vibhāti:appears | bhinnam:divided)
- নির্ভেদ-ভেদ-রহিতম্ (nirbheda-bheda-rahitam)free from both distinction and non-distinction (nirbheda:non-distinction | bheda:distinction | rahitam:free from)
- ন চ তে ন মে চ (na ca te na me ca)neither yours nor mine (na:not | ca:and | te:yours | me:mine)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of uniform essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable | aham:I)
নো বাণুমাত্রমপি তে হি সরাগরূপম্ ।
নো বাণুমাত্রমপি তে হি সকামরূপং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৪০॥
- ন বা অণুমাত্রম্ অপি (no vā aṇumātram api)not even an atom's worth (no:not | vā:or | aṇumātram:the measure of an atom | api:even)
- তে হি (te hi)indeed to you (te:to you | hi:indeed)
- বিরাগ-রূপম্ (virāga-rūpam)the form of dispassion (virāga:dispassion | rūpam:form)
- সরাগ-রূপম্ (sarāga-rūpam)the form of passion (sa:with | rāga:passion | rūpam:form)
- সকাম-রূপম্ (sakāma-rūpam)the form of desire (sa:with | kāma:desire | rūpam:form)
- জ্ঞান-অমৃতম্ (jñāna-amṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of equal essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamo'ham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:like | aham:I)
র্ধ্যানং ন তে হি হৃদযে ন বহিঃ প্রদেশঃ ।
ধ্যেযং ন চেতি হৃদযে ন হি বস্তু কালো
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৪১॥
- ধ্যাতা ন তে হি হৃদযে (dhyātā na te hi hṛdaye)there is indeed no meditator in your heart (dhyātā:meditator | na:not | te:for you | hi:indeed | hṛdaye:in the heart)
- ন চ তে সমাধিঃ (na ca te samādhiḥ)nor is there absorption for you (na:not | ca:and | te:for you | samādhiḥ:meditative absorption)
- ধ্যানং ন তে হি হৃদযে (dhyānaṃ na te hi hṛdaye)there is no meditation in your heart (dhyānam:meditation | na:not | te:for you | hi:indeed | hṛdaye:in the heart)
- ন বহিঃ প্রদেশঃ (na bahiḥ pradeśaḥ)nor any outer region (na:not | bahiḥ:outside | pradeśaḥ:region)
- ধ্যেযং ন চ ইতি হৃদযে (dhyeyaṃ na ca iti hṛdaye)nor an object of meditation in the heart (dhyeyam:object of meditation | na:not | ca:and | iti:thus | hṛdaye:in the heart)
- ন হি বস্তু কালঃ (na hi vastu kālaḥ)there is indeed no object or time (na:not | hi:indeed | vastu:object | kālaḥ:time)
- জ্ঞান-অমৃতং সমরসম্ (jñāna-amṛtaṃ samarasam)the nectar of knowledge, of uniform essence (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar | samarasam:of uniform essence)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I am)
ন ত্বং ন মে ন মহতো ন গুরুর্ন ন শিষ্যঃ ।
স্বচ্ছন্দরূপসহজং পরমার্থতত্ত্বং
জ্ঞানামৃতং সমরসং গগনোপমোঽহম্ ॥ ৩-৪২॥
- যত্ সারভূতম্ (yat sārabhūtam)that which is the essence (yat:which | sāra:essence | bhūtam:being)
- অখিলম্ (akhilam)entire
- কথিতম্ মযা তে (kathitam mayā te)has been told by me to you (kathitam:told | mayā:by me | te:to you)
- ন ত্বম্ (na tvam)neither you (na:not | tvam:you)
- ন মে (na me)nor mine (na:not | me:mine)
- ন মহতঃ (na mahato)nor the great one (na:not | mahataḥ:of the great)
- ন গুরুঃ (na gurur)nor guru (na:not | guruḥ:teacher)
- ন ন শিষ্যঃ (na na śiṣyaḥ)nor a disciple (na:not | na:not | śiṣyaḥ:disciple)
- স্বচ্ছন্দ-রূপ-সহজম্ (svacchanda-rūpa-sahajam)of the nature of spontaneous free form (svacchanda:free-willed | rūpa:form | sahajam:innate)
- পরমার্থ-তত্ত্বম্ (paramārtha-tattvam)the highest truth-reality (paramārtha:supreme truth | tattvam:reality)
- জ্ঞানামৃতম্ (jñānāmṛtam)the nectar of knowledge (jñāna:knowledge | amṛtam:nectar)
- সমরসম্ (samarasam)of even essence (sama:equal | rasam:essence)
- গগনোপমঃ অহম্ (gaganopamo'ham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable | aham:I)
কথমিহ পরমার্থং নৈবমানন্দরূপম্ ।
কথমিহ পরমার্থং জ্ঞানবিজ্ঞানরূপং
যদি পরমহমেকং বর্ততে ব্যোমরূপম্ ॥ ৩-৪৩॥
- কথম্ ইহ (katham iha)how here (katham:how | iha:here)
- পরমার্থম্ (paramārtham)the supreme reality (parama:supreme | artham:reality)
- তত্ত্বম্ আনন্দ-রূপম্ (tattvam ānanda-rūpam)the truth of the nature of bliss (tattvam:truth | ānanda:bliss | rūpam:form)
- কথম্ ইহ পরমার্থম্ (katham iha paramārtham)how here the supreme reality (katham:how | iha:here | paramārtham:supreme reality)
- ন এবম্ আনন্দ-রূপম্ (na evam ānanda-rūpam)not thus of the nature of bliss (na:not | evam:thus | ānanda:bliss | rūpam:form)
- জ্ঞান-বিজ্ঞান-রূপম্ (jñāna-vijñāna-rūpam)of the nature of knowledge and realization (jñāna:knowledge | vijñāna:realization | rūpam:form)
- যদি পরম্ অহম্ একম্ (yadi param aham ekam)if I am the one supreme (yadi:if | param:supreme | aham:I | ekam:one)
- বর্ততে ব্যোম-রূপম্ (vartate vyoma-rūpam)exists as the form of space (vartate:exists | vyoma:space | rūpam:form)
মবনিজলবিহীনং বিদ্ধি বিজ্ঞানরূপম্ ।
সমগমনবিহীনং বিদ্ধি বিজ্ঞানমেকং
গগনমিব বিশালং বিদ্ধি বিজ্ঞানমেকম্ ॥ ৩-৪৪॥
- দহন-পবন-হীনম্ (dahana-pavana-hīnam)devoid of fire and wind (dahana:fire | pavana:wind | hīnam:devoid of)
- বিদ্ধি বিজ্ঞানম্ একম্ (viddhi vijñānam ekam)know consciousness as one (viddhi:know | vijñānam:consciousness | ekam:one)
- অবনি-জল-বিহীনম্ (avani-jala-vihīnam)devoid of earth and water (avani:earth | jala:water | vihīnam:devoid of)
- বিদ্ধি বিজ্ঞান-রূপম্ (viddhi vijñāna-rūpam)know it as of the form of consciousness (viddhi:know | vijñāna:consciousness | rūpam:form)
- সমগমন-বিহীনম্ (samagamana-vihīnam)devoid of coming and going together (samagamana:union/coming together | vihīnam:devoid of)
- বিদ্ধি বিজ্ঞানম্ একম্ (viddhi vijñānam ekam)know consciousness as one (viddhi:know | vijñānam:consciousness | ekam:one)
- গগনম্ ইব বিশালম্ (gaganam iva viśālam)vast like the sky (gaganam:sky | iva:like | viśālam:vast)
- বিদ্ধি বিজ্ঞানম্ একম্ (viddhi vijñānam ekam)know consciousness as one (viddhi:know | vijñānam:consciousness | ekam:one)
ন শুদ্ধরূপং ন বিশুদ্ধরূপম্ ।
রূপং বিরূপং ন ভবামি কিঞ্চিত্
স্বরূপরূপং পরমার্থতত্ত্বম্ ॥ ৩-৪৫॥
- ন শূন্য-রূপম্ (na śūnya-rūpam)not of the nature of void (na:not | śūnya:void | rūpam:form)
- ন বিশূন্য-রূপম্ (na viśūnya-rūpam)not of the nature of non-void (na:not | viśūnya:non-void | rūpam:form)
- ন শুদ্ধ-রূপম্ (na śuddha-rūpam)not of the nature of the pure (na:not | śuddha:pure | rūpam:form)
- ন বিশুদ্ধ-রূপম্ (na viśuddha-rūpam)not of the nature of the impure (na:not | viśuddha:impure | rūpam:form)
- রূপম্ বিরূপম্ (rūpam virūpam)form and formlessness (rūpam:form | virūpam:formless)
- ন ভবামি কিঞ্চিত্ (na bhavāmi kiñcit)I am not anything (na:not | bhavāmi:I am | kiñcit:anything)
- স্বরূপ-রূপম্ (svarūpa-rūpam)of the nature of my own essence (svarūpa:own essence | rūpam:form)
- পরমার্থ-তত্ত্বম্ (paramārtha-tattvam)the supreme reality (paramārtha:supreme truth | tattvam:reality)
ত্যাগাত্যাগবিষং শুদ্ধমমৃতং সহজং ধ্রুবম্ ॥ ৩-৪৬॥
- মুঞ্চ মুঞ্চ (muñca muñca)renounce, renounce (muñca:renounce | muñca:renounce)
- হি সংসারম্ (hi saṃsāram)indeed the worldly existence (hi:indeed | saṃsāram:worldly existence)
- ত্যাগম্ মুঞ্চ (tyāgam muñca)renounce renunciation (tyāgam:renunciation | muñca:renounce)
- হি সর্বথা (hi sarvathā)indeed in every way (hi:indeed | sarvathā:in every way)
- ত্যাগ-অত্যাগ-বিষম্ (tyāga-atyāga-viṣam)the poison of renunciation and non-renunciation (tyāga:renunciation | atyāga:non-renunciation | viṣam:poison)
- শুদ্ধম্ (śuddham)pure
- অমৃতম্ (amṛtam)immortal nectar
- সহজম্ (sahajam)natural, innate
- ধ্রুবম্ (dhruvam)eternal, certain
নাবাহনং নৈব বিসর্জনং বা
পুষ্পাণি পত্রাণি কথং ভবন্তি ।
ধ্যানানি মন্ত্রাণি কথং ভবন্তি
সমাসমং চৈব শিবার্চনং চ ॥ ৪-১॥
- ন আবাহনম্ (na āvāhanam)no invocation (na:not | āvāhanam:invocation)
- ন এব বিসর্জনম্ বা (na eva visarjanam vā)nor bidding farewell (na:not | eva:indeed | visarjanam:dismissal | vā:or)
- পুষ্পাণি পত্রাণি (puṣpāṇi patrāṇi)flowers and leaves (puṣpāṇi:flowers | patrāṇi:leaves)
- কথম্ ভবন্তি (katham bhavanti)how can there be (katham:how | bhavanti:can there be)
- ধ্যানানি মন্ত্রাণি (dhyānāni mantrāṇi)meditations and mantras (dhyānāni:meditations | mantrāṇi:mantras)
- কথম্ ভবন্তি (katham bhavanti)how can there be (katham:how | bhavanti:can there be)
- সমাসমম্ চ এব (samāsamam ca eva)sameness and difference indeed (sama:same | asamam:unequal | ca:and | eva:indeed)
- শিব-অর্চনম্ চ (śiva-arcanam ca)and the worship of Shiva (śiva:the auspicious one | arcanam:worship | ca:and)
ন কেবলং শুদ্ধবিশুদ্ধমুক্তঃ ।
ন কেবলং যোগবিযোগমুক্তঃ
স বৈ বিমুক্তো গগনোপমোঽহম্ ॥ ৪-২॥
- ন কেবলম্ (na kevalam)not merely (na:not | kevalam:only)
- বন্ধ-বিবন্ধ-মুক্তঃ (bandha-vibandha-muktaḥ)free from bondage and freedom from bondage (bandha:bondage | vibandha:release from bondage | muktaḥ:liberated)
- শুদ্ধ-বিশুদ্ধ-মুক্তঃ (śuddha-viśuddha-muktaḥ)free from purity and impurity (śuddha:pure | viśuddha:purified | muktaḥ:liberated)
- যোগ-বিযোগ-মুক্তঃ (yoga-viyoga-muktaḥ)free from union and separation (yoga:union | viyoga:separation | muktaḥ:liberated)
- সঃ বৈ বিমুক্তঃ (sa vai vimuktaḥ)he indeed is truly liberated (saḥ:he | vai:indeed | vimuktaḥ:fully liberated)
- গগন-উপমঃ অহম্ (gagana-upamaḥ aham)I am like the sky (gagana:sky | upamaḥ:comparable to | aham:I)
সঞ্জাযতে সর্বমিদং বিতথ্যম্ ।
এবং বিকল্পো মম নৈব জাতঃ
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-৩॥
- সঞ্জাযতে (sañjāyate)arises
- সর্বম্ ইদম্ (sarvam idam)all this (sarvam:all | idam:this)
- হি তথ্যম্ (hi tathyam)indeed as truth (hi:indeed | tathyam:true/real)
- সঞ্জাযতে (sañjāyate)arises
- সর্বম্ ইদম্ (sarvam idam)all this (sarvam:all | idam:this)
- বিতথ্যম্ (vitathyam)as untruth
- এবম্ বিকল্পঃ (evam vikalpaḥ)such distinction (evam:thus | vikalpaḥ:distinction/doubt)
- মম ন এব জাতঃ (mama naiva jātaḥ)has never arisen in me (mama:mine | na:not | eva:indeed | jātaḥ:arisen)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)whose nature is liberation (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation/bliss)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from affliction (anāmayaḥ:free from disease/affliction | aham:I)
ন চান্তরং বাপি নিরন্তরং বা ।
অন্তর্বিভন্নং ন হি মে বিভাতি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-৪॥
- ন সাঞ্জনম্ (na sāñjanam)neither with stain (na:not | sa:with | añjanam:stain)
- চ এব নিরঞ্জনম্ বা (ca eva nirañjanam vā)nor indeed without stain (ca:and | eva:indeed | nir:without | añjanam:stain | vā:or)
- ন চ অন্তরম্ (na ca antaram)neither having an interior (na:not | ca:and | antaram:interior)
- বা অপি নিরন্তরম্ বা (vā api nirantaram vā)nor even without interior (vā:or | api:even | nir:without | antaram:interior | vā:or)
- অন্তর্বিভন্নম্ (antarvibhannam)inner division (antar:inner | vibhannam:divided)
- ন হি মে বিভাতি (na hi me vibhāti)does not shine for me (na:not | hi:indeed | me:for me | vibhāti:shines)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)whose own nature is liberation (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from affliction (an:free from | āmayaḥ:affliction | aham:I am)
বোধস্বরূপং মম নৈব জাতম্ ।
নির্বোধবোধং চ কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-৫॥
- অবোধ-বোধঃ (abodha-bodhaḥ)knowledge of ignorance (abodha:ignorance | bodhaḥ:knowledge)
- মম ন এব জাতঃ (mama naiva jātaḥ)has never arisen in me (mama:for me | na:not | eva:indeed | jātaḥ:arisen)
- বোধ-স্বরূপম্ (bodha-svarūpam)the nature of knowledge (bodha:knowledge | svarūpam:essential nature)
- মম ন এব জাতম্ (mama naiva jātam)has never arisen in me (mama:for me | na:not | eva:indeed | jātam:arisen)
- নির্বোধ-বোধম্ (nirbodha-bodham)knowledge free of ignorance (nirbodha:without cognition | bodham:knowledge)
- চ কথং বদামি (ca kathaṃ vadāmi)and how shall I speak (ca:and | katham:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)whose own nature is nirvana (svarūpa:essential nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from affliction (anāmayaḥ:free from disease | aham:I)
ন বন্ধযুক্তো ন চ মোক্ষযুক্তঃ ।
যুক্তং ত্বযুক্তং ন চ মে বিভাতি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-৬॥
- ন ধর্ম-যুক্তঃ (na dharma-yuktaḥ)not connected with virtue (na:not | dharma:virtue | yuktaḥ:connected)
- ন চ পাপ-যুক্তঃ (na ca pāpa-yuktaḥ)nor connected with sin (na:not | ca:and | pāpa:sin | yuktaḥ:connected)
- ন বন্ধ-যুক্তঃ (na bandha-yuktaḥ)not connected with bondage (na:not | bandha:bondage | yuktaḥ:connected)
- ন চ মোক্ষ-যুক্তঃ (na ca mokṣa-yuktaḥ)nor connected with liberation (na:not | ca:and | mokṣa:liberation | yuktaḥ:connected)
- যুক্তম্ তু অযুক্তম্ (yuktam tu ayuktam)the connected and the disconnected (yuktam:joined | tu:but | ayuktam:disjoined)
- ন চ মে বিভাতি (na ca me vibhāti)do not appear to me (na:not | ca:and | me:to me | vibhāti:appears)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)whose nature is liberation (svarūpa:own nature | nirvāṇam:extinction/liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from disease (anāmayaḥ:free from affliction | aham:I)
মধ্যস্থভাবো হি ন চারিমিত্রম্ ।
হিতাহিতং চাপি কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-৭॥
- পরাঅপরম্ (parāparam)higher or lower (para:higher | apara:lower)
- বা ন চ মে কদাচিত্ (vā na ca me kadācit)nor ever for me (vā:or | na:not | ca:and | me:for me | kadācit:ever)
- মধ্যস্থ-ভাবঃ (madhyastha-bhāvaḥ)a neutral state (madhyastha:intermediate | bhāvaḥ:state)
- হি ন চ (hi na ca)indeed nor (hi:indeed | na:not | ca:and)
- অরি-মিত্রম্ (ari-mitram)enemy or friend (ari:enemy | mitram:friend)
- হিতাঅহিতম্ (hitāhitam)beneficial or harmful (hita:beneficial | ahita:harmful)
- চ অপি (ca api)and also (ca:and | api:also)
- কথং বদামি (kathaṃ vadāmi)how shall I say (katham:how | vadāmi:I say)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)bliss of my own nature (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from disease (anāmayaḥ:free from affliction | aham:I)
ন চোপদেশো ন চ মে ক্রিযা চ ।
সংবিত্স্বরূপং চ কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-৮॥
- ন উপাসকঃ (na upāsakaḥ)there is no worshipper (na:not | upāsakaḥ:worshipper)
- ন এবম্ উপাস্য-রূপম্ (na evam upāsya-rūpam)nor thus an object of worship (na:not | evam:thus | upāsya:to be worshipped | rūpam:form)
- ন চ উপদেশঃ (na ca upadeśaḥ)nor any teaching (na:not | ca:and | upadeśaḥ:instruction)
- ন চ মে ক্রিযা চ (na ca me kriyā ca)nor any action of mine (na:not | ca:and | me:my | kriyā:action | ca:and)
- সংবিত্-স্বরূপম্ (saṃvit-svarūpam)my nature as pure consciousness (saṃvit:consciousness | svarūpam:own nature)
- চ কথং বদামি (ca kathaṃ vadāmi)how then shall I describe (ca:and | katham:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)blissful in my own nature (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from affliction (anāmayaḥ:free from disease | aham:I am)
ন চালযং বাপি নিরালযং বা ।
অশূন্যশূন্যং চ কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-৯॥
- নো ব্যাপকম্ (no vyāpakam)there is no pervader (no:not | vyāpakam:pervader)
- ব্যাপ্যম্ ইহ অস্তি কিঞ্চিত্ (vyāpyam iha asti kiñcit)nor anything here that is pervaded (vyāpyam:pervaded | iha:here | asti:is | kiñcit:anything)
- ন চ আলযম্ (na ca ālayam)nor an abode (na:not | ca:and | ālayam:abode)
- বা অপি নিরালযম্ বা (vā api nirālayam vā)nor even the absence of an abode (vā:or | api:even | nirālayam:without abode | vā:or)
- অশূন্য-শূন্যম্ (aśūnya-śūnyam)neither non-void nor void (aśūnya:non-void | śūnyam:void)
- চ কথম্ বদামি (ca katham vadāmi)and how shall I describe it (ca:and | katham:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)whose own nature is liberation (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from affliction (anāmayaḥ:free from disease | aham:I)
ন কারণং বা মম নৈব কার্যম্ ।
অচিন্ত্যচিন্ত্যং চ কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-১০॥
- ন গ্রাহকঃ (na grāhakaḥ)no perceiver (na:not | grāhakaḥ:perceiver)
- গ্রাহ্যকম্ এব কিঞ্চিত্ (grāhyakam eva kiñcit)nor any object to be perceived (grāhyakam:object to be perceived | eva:indeed | kiñcit:anything)
- ন কারণম্ বা (na kāraṇam vā)nor any cause (na:not | kāraṇam:cause | vā:or)
- মম ন এব কার্যম্ (mama na eva kāryam)nor any effect for me (mama:my | na:not | eva:indeed | kāryam:effect)
- অচিন্ত্য-চিন্ত্যম্ চ (acintya-cintyam ca)both the thinkable and the unthinkable (acintya:unthinkable | cintyam:thinkable | ca:and)
- কথম্ বদামি (katham vadāmi)how shall I describe (katham:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)whose own nature is liberation (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from disease (anāmayaḥ:free from affliction | aham:I)
ন বেদকং বা মম নৈব বেদ্যম্ ।
গতাগতং তাত কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-১১॥
- ন ভেদকম্ (na bhedakam)no differentiator (na:not | bhedakam:that which divides)
- বা অপি ন চ এব ভেদ্যম্ (vā api na ca eva bhedyam)nor indeed anything to be divided (vā:or | api:even | na:not | ca:and | eva:indeed | bhedyam:that which is to be divided)
- ন বেদকম্ (na vedakam)no knower (na:not | vedakam:knower)
- বা মম ন এব বেদ্যম্ (vā mama na eva vedyam)nor for me anything to be known (vā:or | mama:for me | na:not | eva:indeed | vedyam:that which is to be known)
- গত-আগতম্ (gata-āgatam)coming and going (gata:gone | āgatam:come)
- তাত (tāta)O dear one
- কথং বদামি (katham vadāmi)how shall I speak (katham:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)of the nature of liberation as one's own true form (svarūpa:one's own true form | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from affliction (anāmayaḥ:free from disease or affliction | aham:I)
বুদ্ধির্মনো মে ন হি চেন্দ্রিযাণি ।
রাগো বিরাগশ্চ কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-১২॥
- ন চ অস্তি দেহঃ (na ca asti dehaḥ)there is no body (na:not | ca:and | asti:is | dehaḥ:body)
- ন চ মে বিদেহঃ (na ca me videhaḥ)nor am I bodiless (na:not | ca:and | me:for me | videhaḥ:bodiless)
- বুদ্ধিঃ মনঃ মে ন (buddhiḥ manaḥ me na)I have no intellect or mind (buddhiḥ:intellect | manaḥ:mind | me:for me | na:not)
- হি চ ইন্দ্রিযাণি (hi ca indriyāṇi)nor indeed the senses (hi:indeed | ca:and | indriyāṇi:senses)
- রাগঃ বিরাগঃ চ (rāgaḥ virāgaḥ ca)attachment and detachment (rāgaḥ:attachment | virāgaḥ:detachment | ca:and)
- কথং বদামি (kathaṃ vadāmi)how can I speak of them (kathaṃ:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)whose nature is liberation (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from disease/affliction (anāmayaḥ:free from disease | aham:I am)
রুল্লেখমাত্রং ন তিরোহিতং বৈ ।
সমাসমং মিত্র কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-১৩॥
- উল্লেখ-মাত্রম্ (ullekha-mātram)merely a mention (ullekha:mention | mātram:only)
- ন হি ভিন্নম্ উচ্চৈঃ (na hi bhinnam uccaiḥ)not at all separate or superior (na:not | hi:indeed | bhinnam:separate | uccaiḥ:highly)
- উল্লেখ-মাত্রম্ (ullekha-mātram)merely a mention (ullekha:mention | mātram:only)
- ন তিরোহিতম্ বৈ (na tirohitam vai)nor truly concealed (na:not | tirohitam:hidden | vai:indeed)
- সমাসমম্ (samāsamam)equal and unequal (sama:equal | asamam:unequal)
- মিত্র কথম্ বদামি (mitra katham vadāmi)O friend, how shall I speak (mitra:friend | katham:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)the extinction that is my own nature (svarūpa:own nature | nirvāṇam:extinction)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free of affliction (anāmayaḥ:disease-free | aham:I)
ন সংযমো মে নিযমো ন জাতঃ ।
জযাজযৌ মিত্র কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-১৪॥
- জিতেন্দ্রিযঃ অহম্ (jitendriyaḥ aham)am I one who has conquered the senses (jita:conquered | indriyaḥ:senses | aham:I)
- তু অজিতেন্দ্রিযঃ বা (tu ajitendriyaḥ vā)or one who has not conquered the senses (tu:but | ajita:unconquered | indriyaḥ:senses | vā:or)
- ন সংযমঃ মে (na saṃyamaḥ me)there is no restraint for me (na:not | saṃyamaḥ:restraint | me:for me)
- নিযমঃ ন জাতঃ (niyamaḥ na jātaḥ)no discipline has arisen (niyamaḥ:discipline | na:not | jātaḥ:arisen)
- জযাজযৌ (jayājayau)victory and defeat (jaya:victory | ajayau:defeat)
- মিত্র কথং বদামি (mitra kathaṃ vadāmi)O friend, how shall I speak (mitra:O friend | katham:how | vadāmi:shall I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)blissful in my own nature (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from affliction (anāmayaḥ:free from disease | aham:I)
দাদ্যন্তমধ্যং ন চ মে কদাচিত্ ।
বলাবলং মিত্র কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-১৫॥
- অমূর্ত-মূর্তিঃ (amūrta-mūrtiḥ)formless and with form (amūrta:formless | mūrtiḥ:having form)
- ন চ মে কদাচিত্ (na ca me kadācit)never mine at any time (na:not | ca:and | me:mine | kadācit:ever)
- আদ্য-অন্ত-মধ্যম্ (ādya-anta-madhyam)beginning, end, and middle (ādya:beginning | anta:end | madhyam:middle)
- ন চ মে কদাচিত্ (na ca me kadācit)never mine at any time (na:not | ca:and | me:mine | kadācit:ever)
- বল-অবলম্ (bala-abalam)strength and weakness (bala:strength | abalam:weakness)
- মিত্র কথং বদামি (mitra kathaṃ vadāmi)O friend, how shall I speak (mitra:O friend | katham:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)liberation as one's own nature (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from disease (anāmayaḥ:free from affliction | aham:I)
সঞ্জাযতে তাত ন মে কদাচিত্ ।
অশুদ্ধশুদ্ধং চ কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-১৬॥
- মৃত-অমৃতম্ (mṛta-amṛtam)death and immortality (mṛta:dead | amṛtam:immortal)
- বা অপি (vā api)or even (vā:or | api:even)
- বিষ-অবিষম্ (viṣa-aviṣam)poison and non-poison (viṣa:poison | aviṣam:non-poison)
- চ (ca)and
- সঞ্জাযতে (sañjāyate)arises
- তাত (tāta)O dear one
- ন মে কদাচিত্ (na me kadācit)never for me (na:not | me:for me | kadācit:ever)
- অশুদ্ধ-শুদ্ধম্ (aśuddha-śuddham)impure and pure (aśuddha:impure | śuddham:pure)
- চ (ca)and
- কথং বদামি (kathaṃ vadāmi)how can I speak (kathaṃ:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)the bliss of my own nature (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from disease (anāmayaḥ:free from ailment | aham:I am)
নক্তং দিবা বাপি ন মে কদাচিত্ ।
অতুর্যতুর্যং চ কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-১৭॥
- স্বপ্নঃ প্রবোধঃ (svapnaḥ prabodhaḥ)sleep and waking (svapnaḥ:dream/sleep | prabodhaḥ:waking)
- ন চ যোগ-মুদ্রা (na ca yoga-mudrā)nor the yogic trance posture (na:not | ca:and | yoga:yoga | mudrā:posture/seal)
- নক্তং দিবা বা অপি (naktaṃ divā vā api)neither night nor day (naktaṃ:night | divā:day | vā:or | api:even)
- ন মে কদাচিত্ (na me kadācit)never for me (na:not | me:for me | kadācit:ever)
- অতুর্যতুর্যং চ (aturyaturyaṃ ca)the state beyond even the fourth (a:not | turya:the fourth | turyaṃ:the fourth | ca:and)
- কথং বদামি (kathaṃ vadāmi)how can I speak of it (kathaṃ:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)abiding as the bliss of my own nature (svarūpa:own true nature | nirvāṇam:liberation/bliss)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free of all affliction (anāmayaḥ:free from disease/affliction | aham:I am)
মাযা বিমাযা ন চ মে কদাচিত্ ।
সন্ধ্যাদিকং কর্ম কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-১৮॥
- সংবিদ্ধি মাম্ (saṃviddhi mām)know me (saṃviddhi:know fully | mām:me)
- সর্ব-বিসর্ব-মুক্তম্ (sarva-visarva-muktam)free from all and everything (sarva:all | visarva:everything | muktam:liberated)
- মাযা বিমাযা (māyā vimāyā)illusion and freedom from illusion (māyā:illusion | vimāyā:without illusion)
- ন চ মে কদাচিত্ (na ca me kadācit)never for me (na:not | ca:and | me:for me | kadācit:ever)
- সন্ধ্যা-আদিকং কর্ম (sandhyā-ādikaṃ karma)ritual actions like the twilight worship (sandhyā:twilight worship | ādikam:etc. | karma:action)
- কথং বদামি (kathaṃ vadāmi)how shall I speak (katham:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)the bliss of my own nature (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from affliction (anāmayaḥ:free from disease | aham:I)
সংবিদ্ধি মাং লক্ষ্যবিলক্ষ্যমুক্তম্ ।
যোগং বিযোগং চ কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-১৯॥
- সংবিদ্ধি মাম্ (saṃviddhi mām)know me (saṃviddhi:know | mām:me)
- সর্ব-সমাধি-যুক্তম্ (sarva-samādhi-yuktam)endowed with all absorption (sarva:all | samādhi:absorption | yuktam:endowed with)
- সংবিদ্ধি মাম্ (saṃviddhi mām)know me (saṃviddhi:know | mām:me)
- লক্ষ্য-বিলক্ষ্য-মুক্তম্ (lakṣya-vilakṣya-muktam)free from the perceivable and imperceivable (lakṣya:the perceivable | vilakṣya:the imperceivable | muktam:free from)
- যোগং বিযোগং চ (yogaṃ viyogaṃ ca)union and separation (yogam:union | viyogam:separation | ca:and)
- কথং বদামি (kathaṃ vadāmi)how can I speak (katham:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)the bliss of my own nature (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from affliction (anāmayaḥ:free from affliction | aham:I)
মৌনং বিমৌনং ন চ মে কদাচিত্ ।
তর্কং বিতর্কং চ কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-২০॥
- মূর্খঃ অপি ন অহম্ (mūrkhaḥ api na aham)I am not a fool (mūrkhaḥ:fool | api:even | na:not | aham:I)
- ন চ পণ্ডিতঃ অহম্ (na ca paṇḍitaḥ aham)nor am I learned (na:not | ca:and | paṇḍitaḥ:learned one | aham:I)
- মৌনম্ বিমৌনম্ (maunam vimaunam)silence or non-silence (maunam:silence | vimaunam:non-silence)
- ন চ মে কদাচিত্ (na ca me kadācit)never belongs to me (na:not | ca:and | me:for me | kadācit:ever)
- তর্কম্ বিতর্কম্ চ (tarkam vitarkam ca)logic and reasoning (tarkam:logic | vitarkam:reasoning | ca:and)
- কথম্ বদামি (katham vadāmi)how can I speak (katham:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)abiding in the bliss of my own nature (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation/bliss)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from affliction (anāmayaḥ:free from disease/affliction | aham:I)
র্জন্মাদি মৃত্যুর্ন চ মে কদাচিত্ ।
স্নেহং বিমোহং চ কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-২১॥
- পিতা চ মাতা চ (pitā ca mātā ca)father and mother (pitā:father | ca:and | mātā:mother | ca:and)
- কুলম্ ন জাতিঃ (kulaṃ na jātiḥ)neither family nor caste (kulam:family | na:not | jātiḥ:caste)
- জন্ম-আদি মৃত্যুঃ (janma-ādi mṛtyuḥ)birth and death (janma:birth | ādi:etc. | mṛtyuḥ:death)
- ন চ মে কদাচিত্ (na ca me kadācit)never belong to me (na:not | ca:and | me:to me | kadācit:ever)
- স্নেহম্ বিমোহম্ চ (snehaṃ vimohaṃ ca)attachment and delusion (sneham:affection | vimoham:delusion | ca:and)
- কথম্ বদামি (kathaṃ vadāmi)how can I speak of (katham:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)whose true nature is liberation (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from affliction (anāmayaḥ:free from disease | aham:I)
তেজোবিতেজো ন চ মে কদাচিত্ ।
সন্ধ্যাদিকং কর্ম কথং বদামি
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-২২॥
- অস্তং গতঃ (astaṃ gataḥ)set (like the sun) (astam:setting | gataḥ:gone)
- ন এব (na eva)never (na:not | eva:indeed)
- সদা উদিতঃ অহম্ (sadā uditaḥ aham)I am ever risen (sadā:always | uditaḥ:risen | aham:I)
- তেজঃ বিতেজঃ (tejaḥ vitejaḥ)radiant or without radiance (tejaḥ:radiance | vitejaḥ:without radiance)
- ন চ মে কদাচিত্ (na ca me kadācit)never belong to me at any time (na:not | ca:and | me:for me | kadācit:ever)
- সন্ধ্যা-আদিকং কর্ম (sandhyā-ādikaṃ karma)rituals such as the sandhya worship (sandhyā:twilight worship | ādikam:and the like | karma:action)
- কথং বদামি (kathaṃ vadāmi)how can I speak of them (katham:how | vadāmi:I speak)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)liberation in my own nature (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free of affliction (anāmayaḥ:free of disease | aham:I)
অসংশযং বিদ্ধি নিরন্তরং মাম্ ।
অসংশযং বিদ্ধি নিরঞ্জনং মাং
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-২৩॥
- অসংশযম্ (asaṃśayam)without doubt (a:without | saṃśayam:doubt)
- বিদ্ধি (viddhi)know
- নিরাকুলম্ মাম্ (nirākulam mām)me as unagitated (nirākulam:free from agitation | mām:me)
- নিরন্তরম্ মাম্ (nirantaram mām)me as continuous/without interval (nirantaram:without interval | mām:me)
- নিরঞ্জনম্ মাম্ (nirañjanam mām)me as stainless (nirañjanam:untainted | mām:me)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)liberation that is one's own nature (svarūpa:own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from disease/affliction (anāmayaḥ:free from ailment | aham:I)
শুভাশুভং কর্ম পরিত্যজন্তি ।
ত্যাগামৃতং তাত পিবন্তি ধীরাঃ
স্বরূপনির্বাণমনামযোঽহম্ ॥ ৪-২৪॥
- ধ্যানানি সর্বাণি (dhyānāni sarvāṇi)all meditations (dhyānāni:meditations | sarvāṇi:all)
- পরিত্যজন্তি (parityajanti)they abandon
- শুভ-অশুভম্ কর্ম (śubha-aśubham karma)good and bad actions (śubha:good | aśubham:bad | karma:action)
- পরিত্যজন্তি (parityajanti)they abandon
- ত্যাগ-অমৃতম্ (tyāga-amṛtam)the nectar of renunciation (tyāga:renunciation | amṛtam:nectar)
- তাত (tāta)O dear one
- পিবন্তি ধীরাঃ (pibanti dhīrāḥ)the wise drink (pibanti:they drink | dhīrāḥ:the wise ones)
- স্বরূপ-নির্বাণম্ (svarūpa-nirvāṇam)liberation in one's own nature (svarūpa:one's own nature | nirvāṇam:liberation)
- অনামযঃ অহম্ (anāmayaḥ aham)I am free from disease (anāmayaḥ:free from affliction | aham:I)
ছন্দোলক্ষণং ন হি ন হি তত্র ।
সমরসমগ্নো ভাবিতপূতঃ
প্রলপতি তত্ত্বং পরমবধূতঃ ॥ ৪-২৫॥
- বিন্দতি বিন্দতি (vindati vindati)finds, finds (vindati:finds | vindati:finds)
- ন হি ন হি যত্র (na hi na hi yatra)wherever not at all (na:not | hi:indeed | na:not | hi:indeed | yatra:where)
- ছন্দো-লক্ষণম্ (chando-lakṣaṇam)the characteristics of meter (chandaḥ:meter | lakṣaṇam:characteristic)
- ন হি ন হি তত্র (na hi na hi tatra)there is none at all there (na:not | hi:indeed | na:not | hi:indeed | tatra:there)
- সমরস-মগ্নঃ (samarasa-magnaḥ)absorbed in equanimity (samarasa:equanimity | magnaḥ:immersed)
- ভাবিত-পূতঃ (bhāvita-pūtaḥ)purified by contemplation (bhāvita:contemplated | pūtaḥ:purified)
- প্রলপতি তত্ত্বম্ (pralapati tattvam)babbles the truth (pralapati:prattles | tattvam:truth)
- পরম-অবধূতঃ (parama-avadhūtaḥ)the supreme Avadhuta (parama:supreme | avadhūtaḥ:the one who has shaken off all attachments)
ওঁ ইতি গদিতং গগনসমং তত্
ন পরাপরসারবিচার ইতি ।
অবিলাসবিলাসনিরাকরণং
কথমক্ষরবিন্দুসমুচ্চরণম্ ॥ ৫-১॥
- ওঁ ইতি গদিতম্ (oṃ iti gaditam)that which is uttered as Om (oṃ:the sacred syllable | iti:thus | gaditam:uttered)
- গগন-সমম্ তত্ (gagana-samam tat)that which is like the sky (gagana:sky | samam:equal to | tat:that)
- ন পর-অপর-সার-বিচারঃ (na para-apara-sāra-vicāraḥ)there is no inquiry into the essence of higher and lower (na:not | para:higher | apara:lower | sāra:essence | vicāraḥ:inquiry)
- ইতি (iti)thus
- অবিলাস-বিলাস-নিরাকরণম্ (avilāsa-vilāsa-nirākaraṇam)the removal of both non-manifestation and manifestation (avilāsa:non-manifestation | vilāsa:manifestation | nirākaraṇam:removal)
- কথম্ অক্ষর-বিন্দু-সমুচ্চারণম্ (katham akṣara-bindu-samuccaraṇam)how can there be the utterance of the syllable and its point (katham:how | akṣara:syllable | bindu:point/dot | samuccaraṇam:utterance)
প্রতিপাদিতমাত্মনি তত্ত্বমসি ।
ত্বমুপাধিবিবর্জিতসর্বসমং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-২॥
- ইতি তত্ত্বমসি-প্রভৃতি-শ্রুতিভিঃ (iti tattvamasi-prabhṛti-śrutibhiḥ)thus by the Vedic sayings beginning with 'Tat Tvam Asi' (iti:thus | tattvamasi:'That Thou Art' | prabhṛti:beginning with | śrutibhiḥ:by the scriptures)
- প্রতিপাদিতম্ আত্মনি (pratipāditam ātmani)established in the Self (pratipāditam:established | ātmani:in the Self)
- তত্ত্বম্ অসি (tattvam asi)That thou art (tattvam:that essence | asi:thou art)
- ত্বম্ উপাধি-বিবর্জিত-সর্ব-সমম্ (tvam upādhi-vivarjita-sarva-samam)thou art free of limiting adjuncts and equal in all (tvam:thou | upādhi:limiting adjunct | vivarjita:free from | sarva:all | samam:equal)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি সর্ব-সমম্ (mānasi sarva-samam)O mind, equal in all (mānasi:O mind | sarva:all | samam:equal)
বহিরন্তরবর্জিতসর্বসমম্ ।
যদি চৈকবিবর্জিতসর্বসমং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-৩॥
- অধ-ঊর্ধ্ব-বিবর্জিত-সর্ব-সমম্ (adha-ūrdhva-vivarjita-sarva-samam)free from below and above, everywhere the same (adha:below | ūrdhva:above | vivarjita:free from | sarva:all | samam:equal)
- বহিঃ-অন্তর-বর্জিত-সর্ব-সমম্ (bahir-antara-varjita-sarva-samam)free from outer and inner, everywhere the same (bahiḥ:outer | antara:inner | varjita:devoid of | sarva:all | samam:equal)
- যদি চ এক-বিবর্জিত-সর্ব-সমম্ (yadi ca eka-vivarjita-sarva-samam)if it is free even from the one, everywhere the same (yadi:if | ca:and | eka:one | vivarjita:free from | sarva:all | samam:equal)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি সর্ব-সমম্ (mānasi sarva-samam)O mind, all is the same (mānasi:O mind | sarva:all | samam:equal)
ন হি কারণকার্যবিচার ইতি ।
পদসন্ধিবিবর্জিতসর্বসমং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-৪॥
- ন হি (na hi)not at all (na:not | hi:indeed)
- কল্পিত-কল্প-বিচারঃ (kalpita-kalpa-vicāraḥ)deliberation on the imagined and the imagination (kalpita:imagined | kalpa:imagining | vicāraḥ:deliberation)
- ইতি (iti)thus
- ন হি (na hi)not at all (na:not | hi:indeed)
- কারণ-কার্য-বিচারঃ (kāraṇa-kārya-vicāraḥ)deliberation on cause and effect (kāraṇa:cause | kārya:effect | vicāraḥ:deliberation)
- ইতি (iti)thus
- পদ-সন্ধি-বিবর্জিত-সর্ব-সমম্ (pada-sandhi-vivarjita-sarva-samam)free of words and their joinings, uniformly all-pervading (pada:word | sandhi:junction | vivarjita:devoid of | sarva:all | samam:equal)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)the all-equal (sarva:all | samam:same)
ন হি দেশবিদেশসমাধিরিতি ।
ন হি কালবিকালসমাধিরিতি
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-৫॥
- ন হি বোধ-বিবোধ-সমাধিঃ (na hi bodha-vibodha-samādhiḥ)there is no absorption of knowing and not-knowing (na:not | hi:indeed | bodha:knowledge | vibodha:absence of knowledge | samādhiḥ:absorption)
- ইতি (iti)thus
- ন হি দেশ-বিদেশ-সমাধিঃ (na hi deśa-videśa-samādhiḥ)there is no absorption of place and non-place (na:not | hi:indeed | deśa:place | videśa:another place | samādhiḥ:absorption)
- ইতি (iti)thus
- ন হি কাল-বিকাল-সমাধিঃ (na hi kāla-vikāla-samādhiḥ)there is no absorption of time and non-time (na:not | hi:indeed | kāla:time | vikāla:untimely time | samādhiḥ:absorption)
- ইতি (iti)thus
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)the all-equal (sarva:all | samam:equal)
ন হি জীববপুর্ন হি জীব ইতি ।
ন হি কারণকার্যবিভাগ ইতি
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-৬॥
- ন হি কুম্ভ-নভঃ (na hi kumbha-nabhaḥ)there is no pot-space (na:not | hi:indeed | kumbha:pot | nabhaḥ:space)
- ন হি কুম্ভঃ (na hi kumbhaḥ)nor is there a pot (na:not | hi:indeed | kumbhaḥ:pot)
- ইতি (iti)thus
- ন হি জীব-বপুঃ (na hi jīva-vapuḥ)there is no body of the individual soul (na:not | hi:indeed | jīva:individual soul | vapuḥ:body)
- ন হি জীবঃ (na hi jīvaḥ)nor is there an individual soul (na:not | hi:indeed | jīvaḥ:individual soul)
- ইতি (iti)thus
- ন হি কারণ-কার্য-বিভাগঃ (na hi kāraṇa-kārya-vibhāgaḥ)there is no division of cause and effect (na:not | hi:indeed | kāraṇa:cause | kārya:effect | vibhāgaḥ:division)
- ইতি (iti)thus
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why then do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)all being equal (sarva:all | samam:equal)
লঘুদীর্ঘবিচারবিহীন ইতি ।
ন হি বর্তুলকোণবিভাগ ইতি
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-৭॥
- ইহ (iha)here
- সর্ব-নিরন্তর-মোক্ষ-পদম্ (sarva-nirantara-mokṣa-padam)the all-pervading continuous state of liberation (sarva:all | nirantara:continuous | mokṣa:liberation | padam:state)
- লঘু-দীর্ঘ-বিচার-বিহীনঃ (laghu-dīrgha-vicāra-vihīnaḥ)devoid of considerations of short and long (laghu:short | dīrgha:long | vicāra:consideration | vihīnaḥ:devoid of)
- ইতি (iti)thus
- ন হি (na hi)indeed not (na:not | hi:indeed)
- বর্তুল-কোণ-বিভাগঃ (vartula-koṇa-vibhāgaḥ)division of round and angular (vartula:round | koṇa:angular | vibhāgaḥ:division)
- ইতি (iti)thus
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)all equal (sarva:all | samam:equal)
ইহ শুদ্ধবিশুদ্ধবিহীন ইতি ।
ইহ সর্ববিসর্ববিহীন ইতি
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-৮॥
- ইহ শূন্য-বিশূন্য-বিহীনঃ (iha śūnya-viśūnya-vihīnaḥ)here free from void and non-void (iha:here | śūnya:void | viśūnya:non-void | vihīnaḥ:free from)
- ইতি (iti)thus
- ইহ শুদ্ধ-বিশুদ্ধ-বিহীনঃ (iha śuddha-viśuddha-vihīnaḥ)here free from pure and impure (iha:here | śuddha:pure | viśuddha:non-pure | vihīnaḥ:free from)
- ইতি (iti)thus
- ইহ সর্ব-বিসর্ব-বিহীনঃ (iha sarva-visarva-vihīnaḥ)here free from all and not-all (iha:here | sarva:all | visarva:non-all | vihīnaḥ:free from)
- ইতি (iti)thus
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি সর্ব-সমম্ (mānasi sarva-samam)O mind, all is the same (mānasi:O mind | sarva:all | samam:equal)
বহিরন্তরসন্ধিবিচার ইতি ।
অরিমিত্রবিবর্জিতসর্বসমং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-৯॥
- ন হি (na hi)not at all (na:not | hi:indeed)
- ভিন্ন-বিভিন্ন-বিচারঃ (bhinna-vibhinna-vicāraḥ)the thought of divided and separated (bhinna:divided | vibhinna:separated | vicāraḥ:thought)
- ইতি (iti)thus
- বহিঃ-অন্তর-সন্ধি-বিচারঃ (bahiḥ-antar-sandhi-vicāraḥ)the thought of outer, inner and their junction (bahiḥ:outer | antar:inner | sandhi:junction | vicāraḥ:thought)
- ইতি (iti)thus
- অরি-মিত্র-বিবর্জিত-সর্ব-সমম্ (ari-mitra-vivarjita-sarva-samam)free of enemy and friend, equal to all (ari:enemy | mitra:friend | vivarjita:free from | sarva:all | samam:equal)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind (mānasi:in the mind)
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)equal in all (sarva:all | samam:equal)
ন চরাচরভেদবিচার ইতি ।
ইহ সর্বনিরন্তরমোক্ষপদং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-১০॥
- ন হি শিষ্য-বিশিষ্য-স্বরূপঃ (na hi śiṣya-viśiṣya-svarūpaḥ)there is no nature of disciple or teacher (na:not | hi:indeed | śiṣya:disciple | viśiṣya:distinguished/teacher | svarūpaḥ:essential nature)
- ইতি (iti)thus
- ন চ-অচর-ভেদ-বিচারঃ (na ca-acara-bheda-vicāraḥ)nor consideration of the distinction of moving and unmoving (na:not | ca:and | acara:unmoving | bheda:distinction | vicāraḥ:consideration)
- ইতি (iti)thus
- ইহ সর্ব-নিরন্তর-মোক্ষ-পদম্ (iha sarva-nirantara-mokṣa-padam)here is the state of liberation, all-pervading and unbroken (iha:here | sarva:all | nirantara:unbroken/continuous | mokṣa:liberation | padam:state/abode)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)equal to all (sarva:all | samam:equal)
ননু ভিন্নবিভিন্নবিহীন ইতি ।
ননু সর্গবিসর্গবিহীন ইতি
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-১১॥
- ননু রূপ-বিরূপ-বিহীনঃ (nanu rūpa-virūpa-vihīnaḥ)surely devoid of form and formlessness (nanu:surely | rūpa:form | virūpa:formlessness | vihīnaḥ:devoid of)
- ইতি (iti)thus
- ননু ভিন্ন-বিভিন্ন-বিহীনঃ (nanu bhinna-vibhinna-vihīnaḥ)surely devoid of division and separation (nanu:surely | bhinna:divided | vibhinna:separated | vihīnaḥ:devoid of)
- ইতি (iti)thus
- ননু সর্গ-বিসর্গ-বিহীনঃ (nanu sarga-visarga-vihīnaḥ)surely devoid of creation and dissolution (nanu:surely | sarga:creation | visarga:emission/dissolution | vihīnaḥ:devoid of)
- ইতি (iti)thus
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি সর্ব-সমম্ (mānasi sarva-samam)O mind, all is the same (mānasi:O mind | sarva:all | samam:equal/the same)
মৃতজীবনকর্ম করোমি কথম্ ।
ইতি শুদ্ধনিরঞ্জনসর্বসমং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-১২॥
- ন গুণ-অগুণ-পাশ-নিবন্ধঃ (na guṇa-aguṇa-pāśa-nibandhaḥ)not bound by the fetters of quality and non-quality (na:not | guṇa:quality | aguṇa:non-quality | pāśa:fetter | nibandhaḥ:bondage)
- ইতি (iti)thus
- মৃত-জীবন-কর্ম (mṛta-jīvana-karma)the acts of dying and living (mṛta:death | jīvana:life | karma:action)
- করোমি কথম্ (karomi katham)how shall I do (karomi:I do | katham:how)
- ইতি (iti)thus
- শুদ্ধ-নিরঞ্জন-সর্ব-সমম্ (śuddha-nirañjana-sarva-samam)pure, stainless, equal to all (śuddha:pure | nirañjana:stainless | sarva:all | samam:equal)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)equal in all (sarva:all | samam:equal)
ইহ কামবিকামবিহীন ইতি ।
ইহ বোধতমং খলু মোক্ষসমং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-১৩॥
- ইহ ভাব-বিভাব-বিহীনঃ (iha bhāva-vibhāva-vihīnaḥ)here devoid of existence and its absence (iha:here | bhāva:existence | vibhāva:non-existence | vihīnaḥ:devoid of)
- ইতি (iti)thus
- ইহ কাম-বিকাম-বিহীনঃ (iha kāma-vikāma-vihīnaḥ)here devoid of desire and its absence (iha:here | kāma:desire | vikāma:absence of desire | vihīnaḥ:devoid of)
- ইতি (iti)thus
- ইহ বোধতমম্ (iha bodhatamam)here the highest knowledge (iha:here | bodha:knowledge | tamam:supreme)
- খলু মোক্ষ-সমম্ (khalu mokṣa-samam)truly equal to liberation (khalu:indeed | mokṣa:liberation | samam:equal to)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি সর্ব-সমম্ (mānasi sarva-samam)O mind, all is equal (mānasi:O mind | sarva:all | samam:equal)
ন হি সন্ধিবিসন্ধিবিহীন ইতি ।
যদি সর্ববিবর্জিতসর্বসমং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-১৪॥
- ইহ (iha)here, in this world
- তত্ত্ব-নিরন্তর-তত্ত্বম্ (tattva-nirantara-tattvam)reality is uninterrupted reality (tattva:reality | nirantara:continuous, unbroken | tattvam:truth, essence)
- ইতি (iti)thus
- ন হি (na hi)not indeed (na:not | hi:indeed)
- সন্ধি-বিসন্ধি-বিহীনঃ (sandhi-visandhi-vihīnaḥ)devoid of union and separation (sandhi:union, joining | visandhi:disjunction, separation | vihīnaḥ:devoid of)
- ইতি (iti)thus
- যদি (yadi)if
- সর্ব-বিবর্জিত-সর্ব-সমম্ (sarva-vivarjita-sarva-samam)free of all, equal to all (sarva:all | vivarjita:devoid of, free from | sarva:all | samam:equal, same)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind, in the mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)equal to all (sarva:all | samam:equal, same)
ইহসঙ্গবিসঙ্গবিহীনপরম্ ।
ইহ বোধবিবোধবিহীনপরং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-১৫॥
- অনিকেত-কুটী (aniketa-kuṭī)homeless, without a hut (aniketa:homeless | kuṭī:hut)
- পরিবার-সমম্ (parivāra-samam)same toward family (parivāra:family | samam:equal)
- ইহ সঙ্গ-বিসঙ্গ-বিহীন-পরম্ (iha saṅga-visaṅga-vihīna-param)here supreme, free from attachment and detachment (iha:here | saṅga:attachment | visaṅga:detachment | vihīna:free from | param:supreme)
- ইহ বোধ-বিবোধ-বিহীন-পরম্ (iha bodha-vibodha-vihīna-param)here supreme, free from knowledge and ignorance (iha:here | bodha:knowledge | vibodha:awakening/ignorance | vihīna:free from | param:supreme)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি সর্ব-সমম্ (mānasi sarva-samam)O mind, all is equal (mānasi:O mind | sarva:all | samam:equal)
অবিলক্ষবিলক্ষমসত্যমিতি ।
যদি কেবলমাত্মনি সত্যমিতি
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-১৬॥
- অবিকার-বিকারম্ (avikāra-vikāram)the changeless and the changing (avikāra:changeless | vikāram:modification)
- অসত্যম্ ইতি (asatyam iti)thus unreal (asatyam:unreal | iti:thus)
- অবিলক্ষ-বিলক্ষম্ (avilakṣa-vilakṣam)the featureless and the featured (avilakṣa:without distinguishing marks | vilakṣam:with distinguishing marks)
- অসত্যম্ ইতি (asatyam iti)thus unreal (asatyam:unreal | iti:thus)
- যদি কেবলম্ (yadi kevalam)if solely (yadi:if | kevalam:only)
- আত্মনি সত্যম্ ইতি (ātmani satyam iti)the truth is in the Self (ātmani:in the Self | satyam:truth | iti:thus)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি সর্ব-সমম্ (mānasi sarva-samam)O mind, all is equal (mānasi:O mind | sarva:all | samam:equal)
ইহ সর্বনিরন্তরজীব ইতি ।
ইহ কেবলনিশ্চলজীব ইতি
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-১৭॥
- ইহ (iha)here
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)equal in all (sarva:all | samam:equal)
- খলু (khalu)indeed
- জীবঃ (jīva)the living being
- ইতি (iti)thus
- সর্ব-নিরন্তর-জীবঃ (sarva-nirantara-jīva)the living being uninterrupted in all (sarva:all | nirantara:uninterrupted | jīva:living being)
- কেবল-নিশ্চল-জীবঃ (kevala-niścala-jīva)the sole unmoving living being (kevala:sole | niścala:unmoving | jīva:living being)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)in the mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)all-same (sarva:all | samam:same)
অবিকল্পবিকল্পমবোধ ইতি ।
যদি চৈকনিরন্তরবোধ ইতি
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-১৮॥
- অবিবেক-বিবেকঃ (aviveka-vivekaḥ)discrimination and non-discrimination (aviveka:non-discrimination | vivekaḥ:discrimination)
- অবোধঃ ইতি (abodhaḥ iti)is ignorance, thus (abodhaḥ:ignorance | iti:thus)
- অবিকল্প-বিকল্পঃ (avikalpa-vikalpaḥ)the undifferentiated and the differentiated (avikalpa:non-imagination | vikalpaḥ:imagination)
- অবোধঃ ইতি (abodhaḥ iti)is ignorance, thus (abodhaḥ:ignorance | iti:thus)
- যদি চ (yadi ca)and if (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-বোধঃ (eka-nirantara-bodhaḥ)the one continuous consciousness (eka:one | nirantara:uninterrupted | bodhaḥ:consciousness)
- ইতি (iti)thus
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind (mānasi:in the mind / O mind)
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)equal in all (sarva:all | samam:equal)
ন হি পুণ্যপদং ন হি পাপপদম্ ।
ন হি পূর্ণপদং ন হি রিক্তপদং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-১৯॥
- ন হি মোক্ষ-পদম্ (na hi mokṣa-padam)there is no state of liberation (na:not | hi:indeed | mokṣa:liberation | padam:state)
- ন হি বন্ধ-পদম্ (na hi bandha-padam)there is no state of bondage (na:not | hi:indeed | bandha:bondage | padam:state)
- ন হি পুণ্য-পদম্ (na hi puṇya-padam)there is no state of merit (na:not | hi:indeed | puṇya:merit | padam:state)
- ন হি পাপ-পদম্ (na hi pāpa-padam)there is no state of sin (na:not | hi:indeed | pāpa:sin | padam:state)
- ন হি পূর্ণ-পদম্ (na hi pūrṇa-padam)there is no state of fullness (na:not | hi:indeed | pūrṇa:full | padam:state)
- ন হি রিক্ত-পদম্ (na hi rikta-padam)there is no state of emptiness (na:not | hi:indeed | rikta:empty | padam:state)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি সর্ব-সমম্ (mānasi sarva-samam)O mind, all is equal (mānasi:O mind | sarva:all | samam:equal)
যদি কারণকার্যবিহীনসমম্ ।
যদিভেদবিভেদবিহীনসমং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-২০॥
- যদি বর্ণ-বিবর্ণ-বিহীন-সমম্ (yadi varṇa-vivarṇa-vihīna-samam)if it is the same, devoid of color and colorlessness (yadi:if | varṇa:color | vivarṇa:colorlessness | vihīna:devoid of | samam:the same)
- যদি কারণ-কার্য-বিহীন-সমম্ (yadi kāraṇa-kārya-vihīna-samam)if it is the same, devoid of cause and effect (yadi:if | kāraṇa:cause | kārya:effect | vihīna:devoid of | samam:the same)
- যদি ভেদ-বিভেদ-বিহীন-সমম্ (yadi bheda-vibheda-vihīna-samam)if it is the same, devoid of division and distinction (yadi:if | bheda:division | vibheda:distinction | vihīna:devoid of | samam:the same)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি সর্ব-সমম্ (mānasi sarva-samam)O mind, all is the same (mānasi:O mind | sarva:all | samam:the same)
ইহ কেবলনিশ্চলসর্বচিতে ।
দ্বিপদাদিবিবর্জিতসর্বচিতে
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-২১॥
- ইহ সর্ব-নিরন্তর-সর্ব-চিতে (iha sarva-nirantara-sarva-cite)here in the all-pervading uninterrupted all-consciousness (iha:here | sarva:all | nirantara:uninterrupted | cite:in consciousness)
- ইহ কেবল-নিশ্চল-সর্ব-চিতে (iha kevala-niścala-sarva-cite)here in the pure motionless all-consciousness (iha:here | kevala:pure alone | niścala:motionless | sarva:all | cite:in consciousness)
- দ্বিপদ-আদি-বিবর্জিত-সর্ব-চিতে (dvipada-ādi-vivarjita-sarva-cite)in the all-consciousness devoid of two-footed beings and the rest (dvipada:two-footed beings | ādi:etc. | vivarjita:devoid of | sarva:all | cite:in consciousness)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি সর্ব-সমম্ (mānasi sarva-samam)O mind, all is equal (mānasi:O mind | sarva:all | samam:equal same)
অতিনির্মলনিশ্চলসর্বগতম্ ।
দিনরাত্রিবিবর্জিতসর্বগতং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-২২॥
- অতি-সর্ব-নিরন্তর-সর্ব-গতম্ (ati-sarva-nirantara-sarva-gatam)that which transcends all, is continuous and all-pervading (ati:beyond | sarva:all | nirantara:continuous | gatam:pervading)
- অতি-নির্মল-নিশ্চল-সর্ব-গতম্ (ati-nirmala-niścala-sarva-gatam)supremely pure, motionless and all-pervading (ati:supremely | nirmala:pure | niścala:motionless | sarva-gatam:all-pervading)
- দিন-রাত্রি-বিবর্জিত-সর্ব-গতম্ (dina-rātri-vivarjita-sarva-gatam)devoid of day and night yet all-pervading (dina:day | rātri:night | vivarjita:free from | sarva-gatam:all-pervading)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)equal to all (sarva:all | samam:equal)
ন হি যোগবিযোগসমাগমনম্ ।
ন হি তর্কবিতর্কসমাগমনং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-২৩॥
- ন হি (na hi)surely not (na:not | hi:indeed)
- বন্ধ-বিবন্ধ-সমাগমনম্ (bandha-vibandha-samāgamanam)the coming together of bondage and release from bondage (bandha:bondage | vibandha:release from bondage | samāgamanam:coming together)
- যোগ-বিযোগ-সমাগমনম্ (yoga-viyoga-samāgamanam)the coming together of union and separation (yoga:union | viyoga:separation | samāgamanam:coming together)
- তর্ক-বিতর্ক-সমাগমনম্ (tarka-vitarka-samāgamanam)the coming together of reasoning and counter-reasoning (tarka:reasoning | vitarka:counter-reasoning | samāgamanam:coming together)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)all being the same (sarva:all | samam:equal)
অণুমাত্রকৃশানুনিরাকরণম্ ।
ন হি কেবলসত্যনিরাকরণং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-২৪॥
- ইহ (iha)here
- কাল-বিকাল-নিরাকরণম্ (kāla-vikāla-nirākaraṇam)the removal of time and untimeliness (kāla:time | vikāla:wrong time | nirākaraṇam:removal)
- অণু-মাত্র-কৃশানু-নিরাকরণম্ (aṇu-mātra-kṛśānu-nirākaraṇam)the removal of even the tiniest spark of fire (aṇu:atom | mātra:mere | kṛśānu:fire | nirākaraṇam:removal)
- ন হি (na hi)not indeed (na:not | hi:indeed)
- কেবল-সত্য-নিরাকরণম্ (kevala-satya-nirākaraṇam)the removal of the sole truth (kevala:sole | satya:truth | nirākaraṇam:removal)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)equal to all (sarva:all | samam:equal)
ননু স্বপ্নসুষুপ্তিবিহীনপরম্ ।
অভিধানবিধানবিহীনপরং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-২৫॥
- ইহ (iha)here
- দেহ-বিদেহ-বিহীনঃ (deha-videha-vihīnaḥ)free from body and bodilessness (deha:body | videha:bodilessness | vihīnaḥ:devoid of)
- ইতি (iti)thus
- ননু (nanu)indeed
- স্বপ্ন-সুষুপ্তি-বিহীন-পরম্ (svapna-suṣupti-vihīna-param)the supreme free from dream and deep sleep (svapna:dream | suṣupti:deep sleep | vihīna:devoid of | param:supreme)
- অভিধান-বিধান-বিহীন-পরম্ (abhidhāna-vidhāna-vihīna-param)the supreme free from name and injunction (abhidhāna:name | vidhāna:injunction | vihīna:devoid of | param:supreme)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)equal to all (sarva:all | samam:equal)
অতিসর্ববিবর্জিতসর্বসমম্ ।
গতসারবিসারবিকারসমং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-২৬॥
- গগন-উপম-শুদ্ধ-বিশাল-সমম্ (gagana-upama-śuddha-viśāla-samam)equal to the pure and vast sky (gagana:sky | upama:like | śuddha:pure | viśāla:vast | samam:equal)
- অতি-সর্ব-বিবর্জিত-সর্ব-সমম্ (ati-sarva-vivarjita-sarva-samam)transcending all, devoid of all, yet equal to all (ati:beyond | sarva:all | vivarjita:devoid of | sarva:all | samam:equal)
- গত-সার-বিসার-বিকার-সমম্ (gata-sāra-visāra-vikāra-samam)equal even in the loss of essence, expansion, and modification (gata:gone | sāra:essence | visāra:expansion | vikāra:modification | samam:equal)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি সর্ব-সমম্ (mānasi sarva-samam)O mind, all is equal (mānasi:O mind | sarva:all | samam:equal)
মিহ বস্তুবিবস্তুবিরাগতরম্ ।
ইহ কামবিকামবিরাগতরং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-২৭॥
- ইহ ধর্ম-বিধর্ম-বিরাগতরম্ (iha dharma-vidharma-virāgataram)here, be utterly dispassionate toward virtue and vice (iha:here | dharma:righteousness | vidharma:unrighteousness | virāgataram:more dispassionate)
- ইহ বস্তু-বিবস্তু-বিরাগতরম্ (iha vastu-vivastu-virāgataram)here, be utterly dispassionate toward the real and the unreal (vastu:substance | vivastu:non-substance | virāgataram:more dispassionate)
- ইহ কাম-বিকাম-বিরাগতরম্ (iha kāma-vikāma-virāgataram)here, be utterly dispassionate toward desire and non-desire (kāma:desire | vikāma:absence of desire | virāgataram:more dispassionate)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি সর্ব-সমম্ (mānasi sarva-samam)O mind, all is the same (mānasi:O mind | sarva:all | samam:equal)
মিহ শোকবিশোকবিহীনপরম্ ।
গুরুশিষ্যবিবর্জিততত্ত্বপরং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-২৮॥
- সুখ-দুঃখ-বিবর্জিত (sukha-duḥkha-vivarjita)free from pleasure and pain (sukha:pleasure | duḥkha:pain | vivarjita:free from)
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)the same everywhere (sarva:all | samam:equal)
- ইহ (iha)here
- শোক-বিশোক-বিহীন-পরম্ (śoka-viśoka-vihīna-param)the supreme devoid of grief and freedom from grief (śoka:grief | viśoka:freedom from grief | vihīna:devoid of | param:supreme)
- গুরু-শিষ্য-বিবর্জিত (guru-śiṣya-vivarjita)free from teacher and disciple (guru:teacher | śiṣya:disciple | vivarjita:free from)
- তত্ত্ব-পরম্ (tattva-param)the supreme reality (tattva:truth | param:supreme)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)the same everywhere (sarva:all | samam:equal)
ন চলাচলসাম্যবিসাম্যমিতি ।
অবিচারবিচারবিহীনমিতি
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-২৯॥
- ন কিল-অঙ্কুর-সার-বিসার (na kila-aṅkura-sāra-visāra)indeed there is no sprouting forth of essence (na:not | kila:indeed | aṅkura:sprout | sāra:essence | visāra:spreading forth)
- ইতি (iti)thus
- ন চলাচল-সাম্য-বিসাম্যম্ (na calācala-sāmya-visāmyam)neither the sameness nor difference of moving and unmoving (na:not | cala:moving | acala:unmoving | sāmya:sameness | visāmyam:difference)
- ইতি (iti)thus
- অবিচার-বিচার-বিহীনম্ (avicāra-vicāra-vihīnam)devoid of both deliberation and non-deliberation (avicāra:non-deliberation | vicāra:deliberation | vihīnam:devoid of)
- ইতি (iti)thus
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)all is equal (sarva:all | samam:equal)
কথিতং নিজভাববিভেদ ইতি ।
বিষযে করণত্বমসত্যমিতি
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-৩০॥
- ইহ সার-সমুচ্চয-সারম্ (iha sāra-samuccaya-sāram)here the essence of the collection of essences (iha:here | sāra:essence | samuccaya:collection | sāram:essence)
- ইতি (iti)thus
- কথিতম্ (kathitam)has been told
- নিজ-ভাব-বিভেদঃ (nija-bhāva-vibhedaḥ)the distinction of one's own states (nija:one's own | bhāva:state | vibhedaḥ:distinction)
- ইতি (iti)thus
- বিষযে করণত্বম্ (viṣaye karaṇatvam)instrumentality in the objects (viṣaye:in the object | karaṇatvam:instrumentality)
- অসত্যম্ (asatyam)untrue
- ইতি (iti)thus
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you weep (kimu:why | rodiṣi:you weep)
- মানসি (mānasi)O mind
- সর্ব-সমম্ (sarva-samam)equal in all (sarva:all | samam:equal)
বিযদাদিরিদং মৃগতোযসমম্ ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বসমং
কিমু রোদিষি মানসি সর্বসমম্ ॥ ৫-৩১॥
- বহুধা শ্রুতযঃ (bahudhā śrutayaḥ)the Vedas in many ways (bahudhā:in many ways | śrutayaḥ:the Vedas)
- প্রবদন্তি যতঃ (pravadanti yataḥ)declare that from which (pravadanti:declare | yataḥ:from which)
- বিযদ্-আদিঃ ইদম্ (viyad-ādiḥ idam)this world beginning with space (viyat:space | ādiḥ:beginning with | idam:this)
- মৃগ-তোয-সমম্ (mṛga-toya-samam)like a mirage (mṛga:deer | toya:water | samam:like)
- যদি চ এক-নিরন্তর-সর্ব-সমম্ (yadi ca eka-nirantara-sarva-samam)if it is one, continuous and equal in all (yadi:if | ca:and | eka:one | nirantara:continuous | sarva:all | samam:equal)
- কিমু রোদিষি (kimu rodiṣi)why do you grieve (kimu:why | rodiṣi:you grieve)
- মানসি সর্ব-সমম্ (mānasi sarva-samam)O mind, equal in all (mānasi:O mind | sarva:all | samam:equal)
ছন্দোলক্ষণং ন হি ন হি তত্র ।
সমরসমগ্নো ভাবিতপূতঃ
প্রলপতি তত্ত্বং পরমবধূতঃ ॥ ৫-৩২॥
- বিন্দতি বিন্দতি (vindati vindati)he finds, he finds
- ন হি ন হি (na hi na hi)surely not, surely not (na:not | hi:indeed)
- যত্র (yatra)where
- ছন্দঃ-লক্ষণম্ (chandaḥ-lakṣaṇam)the marks of metre (chandaḥ:metre | lakṣaṇam:characteristic)
- ন হি ন হি তত্র (na hi na hi tatra)surely not, surely not there (na:not | hi:indeed | tatra:there)
- সমরস-মগ্নঃ (samarasa-magnaḥ)absorbed in equanimous bliss (samarasa:uniform essence | magnaḥ:immersed)
- ভাবিত-পূতঃ (bhāvita-pūtaḥ)purified by contemplation (bhāvita:contemplated | pūtaḥ:purified)
- প্রলপতি তত্ত্বম্ (pralapati tattvam)he babbles the truth (pralapati:prattles | tattvam:the reality)
- পরম-অবধূতঃ (parama-avadhūtaḥ)the supreme Avadhuta (parama:supreme | avadhūtaḥ:one who has cast off all)
বহুধা শ্রুতযঃ প্রবদন্তি বযং
বিযদাদিরিদং মৃগতোযসমম্ ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিব-
মুপমেযমথোহ্যুপমা চ কথম্ ॥ ৬-১॥
- বহুধা (bahudhā)in many ways
- শ্রুতযঃ প্রবদন্তি (śrutayaḥ pravadanti)the scriptures declare (śrutayaḥ:the Vedas/scriptures | pravadanti:proclaim)
- বযম্ (vayam)we
- বিযদ্-আদিঃ ইদম্ (viyad-ādiḥ idam)this world beginning with ether (viyat:ether/space | ādiḥ:beginning with | idam:this)
- মৃগ-তোয-সমম্ (mṛga-toya-samam)like a mirage (mṛga:deer | toya:water | samam:equal to/like)
- যদি চ (yadi ca)and if (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one, continuous, all-auspicious (eka:one | nirantara:uninterrupted | sarva:all | śivam:auspicious/Shiva)
- উপমেযম্ (upameyam)to be compared / the object of comparison
- অথো হি (atho hi)then indeed (atho:then | hi:indeed)
- উপমা চ কথম্ (upamā ca katham)and how can there be a comparison (upamā:comparison | ca:and | katham:how)
ননু কার্যবিকার্যবিহীনপরম্ ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং
যজনং চ কথং তপনং চ কথম্ ॥ ৬-২॥
- অবিভক্তি-বিভক্তি-বিহীন-পরম্ (avibhakti-vibhakti-vihīna-param)the supreme, free from division and non-division (avibhakti:undivided | vibhakti:divided | vihīna:free from | param:supreme)
- ননু (nanu)indeed
- কার্য-বিকার্য-বিহীন-পরম্ (kārya-vikārya-vihīna-param)the supreme, free from effect and modification (kārya:effect | vikārya:modification | vihīna:free from | param:supreme)
- যদি চ (yadi ca)if and (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one, unbroken, all-auspicious (eka:one | nirantara:continuous | sarva:all | śivam:auspicious)
- যজনং চ কথম্ (yajanaṃ ca katham)and how is worship? (yajanaṃ:worship | ca:and | katham:how)
- তপনং চ কথম্ (tapanaṃ ca katham)and how is austerity? (tapanaṃ:austerity | ca:and | katham:how)
হ্যবিশালবিশালবিহীনপরম্ ।
মন এব নিরন্তরসর্বশিবং
মনসাপি কথং বচসা চ কথম্ ॥ ৬-৩॥
- মনঃ এব (manaḥ eva)the mind alone (manaḥ:mind | eva:alone)
- নিরন্তর-সর্ব-গতম্ (nirantara-sarva-gatam)continuously all-pervading (nirantara:continuous | sarva:all | gatam:pervading)
- হি অবিশাল-বিশাল-বিহীন-পরম্ (hy aviśāla-viśāla-vihīna-param)beyond both the non-vast and the vast (hi:indeed | aviśāla:not vast | viśāla:vast | vihīna:devoid of | param:supreme)
- মনঃ এব (manaḥ eva)the mind alone (manaḥ:mind | eva:alone)
- নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (nirantara-sarva-śivam)continuously all-auspicious (nirantara:continuous | sarva:all | śivam:auspicious)
- মনসা অপি কথম্ (manasā api katham)how even by the mind (manasā:by the mind | api:even | katham:how)
- বচসা চ কথম্ (vacasā ca katham)and how by speech (vacasā:by speech | ca:and | katham:how)
মুদিতানুদিতস্য নিরাকরণম্ ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং
রবিচন্দ্রমসৌ জ্বলনশ্চ কথম্ ॥ ৬-৪॥
- দিন-রাত্রি-বিভেদ-নিরাকরণ (dina-rātri-vibheda-nirākaraṇa)the removal of the distinction between day and night (dina:day | rātri:night | vibheda:distinction | nirākaraṇa:removal)
- মুদিত-অনুদিতস্য নিরাকরণম্ (mudita-anuditasya nirākaraṇam)the removal of what has risen and not risen (mudita:risen | anuditasya:of the unrisen | nirākaraṇam:removal)
- যদি চ (yadi ca)if indeed (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one, unbroken, all-pervading Shiva (eka:one | nirantara:unbroken | sarva:all | śivam:auspicious Shiva)
- রবি-চন্দ্রমসৌ (ravi-candramasau)the sun and the moon (ravi:sun | candramasau:the moon)
- জ্বলনঃ চ (jvalanaḥ ca)and fire (jvalanaḥ:fire | ca:and)
- কথম্ (katham)how
গতচেষ্টবিচেষ্টবিভেদ ইতি ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং
বহিরন্তরভিন্নমতিশ্চ কথম্ ॥ ৬-৫॥
- গত-কাম-বিকাম-বিভেদঃ (gata-kāma-vikāma-vibhedaḥ)the distinction of having desire or being free from desire (gata:gone/free from | kāma:desire | vikāma:absence of desire | vibhedaḥ:distinction)
- ইতি (iti)thus
- গত-চেষ্ট-বিচেষ্ট-বিভেদঃ (gata-ceṣṭa-viceṣṭa-vibhedaḥ)the distinction of activity or inactivity (gata:gone/free from | ceṣṭa:activity | viceṣṭa:inactivity | vibhedaḥ:distinction)
- ইতি (iti)thus
- যদি চ (yadi ca)and if (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one, unbroken, all-pervading auspicious reality (eka:one | nirantara:unbroken/continuous | sarva:all | śivam:auspicious/Śiva)
- বহিঃ-অন্তর-ভিন্ন-মতিঃ (bahir-antara-bhinna-matiḥ)the notion of a difference between outer and inner (bahiḥ:outer | antara:inner | bhinna:divided/different | matiḥ:notion)
- চ কথম্ (ca katham)and how (ca:and | katham:how)
যদি শূন্যবিশূন্যবিহীন ইতি ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং
প্রথমং চ কথং চরমং চ কথম্ ॥ ৬-৬॥
- যদি সার-বিসার-বিহীনঃ (yadi sāra-visāra-vihīnaḥ)if it is devoid of essence and non-essence (yadi:if | sāra:essence | visāra:non-essence/dispersion | vihīnaḥ:devoid of)
- ইতি (iti)thus
- যদি শূন্য-বিশূন্য-বিহীনঃ (yadi śūnya-viśūnya-vihīnaḥ)if it is devoid of void and non-void (yadi:if | śūnya:void | viśūnya:non-void | vihīnaḥ:devoid of)
- ইতি (iti)thus
- যদি চ এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (yadi ca eka-nirantara-sarva-śivam)if it is the one continuous all-auspicious reality (yadi:if | ca:and | eka:one | nirantara:continuous/uninterrupted | sarva:all | śivam:auspicious/Śiva)
- প্রথমম্ চ কথম্ (prathamam ca katham)how can there be a beginning (prathamam:first/beginning | ca:and | katham:how)
- চরমম্ চ কথম্ (caramam ca katham)how can there be an end (caramam:last/end | ca:and | katham:how)
যদি বেদকবেদ্যনিরাকরণম্ ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং
তৃতীযং চ কথং তুরীযং চ কথম্ ॥ ৬-৭॥
- যদি ভেদ-বিভেদ-নিরাকরণম্ (yadi bheda-vibheda-nirākaraṇam)if there is removal of division and distinction (yadi:if | bheda:division | vibheda:distinction | nirākaraṇam:removal)
- যদি বেদ-বেদ্য-নিরাকরণম্ (yadi veda-vedya-nirākaraṇam)if there is removal of the knower and the known (yadi:if | veda:knower/knowledge | vedya:the knowable | nirākaraṇam:removal)
- যদি চ এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (yadi ca eka-nirantara-sarva-śivam)if there is the one continuous all-auspicious Shiva (yadi:if | ca:and | eka:one | nirantara:continuous/uninterrupted | sarva:all | śivam:auspicious/Shiva)
- তৃতীযং চ কথম্ (tṛtīyaṃ ca katham)how can there be a third state? (tṛtīyam:third | ca:and | katham:how)
- তুরীযং চ কথম্ (turīyaṃ ca katham)and how can there be a fourth state? (turīyam:fourth | ca:and | katham:how)
বিদিতাবিদিতং ন হি সত্যমিতি ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং
বিষযেন্দ্রিযবুদ্ধিমনাংসি কথম্ ॥ ৬-৮॥
- গদিত-অবিদিতম্ (gadita-aviditam)what is spoken and what is unknown (gadita:spoken | aviditam:unknown)
- ন হি সত্যম্ ইতি (na hi satyam iti)is not indeed the truth (na:not | hi:indeed | satyam:truth | iti:thus)
- বিদিত-অবিদিতম্ (vidita-aviditam)what is known and what is unknown (vidita:known | aviditam:unknown)
- ন হি সত্যম্ ইতি (na hi satyam iti)is not indeed the truth (na:not | hi:indeed | satyam:truth | iti:thus)
- যদি চ (yadi ca)and if (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one, continuous, all-auspicious reality (eka:one | nirantara:continuous | sarva:all | śivam:auspicious)
- বিষয-ইন্দ্রিয-বুদ্ধি-মনাংসি (viṣaya-indriya-buddhi-manāṃsi)objects, senses, intellect and minds (viṣaya:sense objects | indriya:senses | buddhi:intellect | manāṃsi:minds)
- কথম্ (katham)how (can they exist)
ধরণী দহনো ন হি সত্যমিতি ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং
জলদশ্চ কথং সলিলং চ কথম্ ॥ ৬-৯॥
- গগনম্ (gaganam)the sky
- পবনঃ (pavanaḥ)the wind
- ন হি সত্যম্ ইতি (na hi satyam iti)is indeed not real, thus (na:not | hi:indeed | satyam:real | iti:thus)
- ধরণী (dharaṇī)the earth
- দহনঃ (dahanaḥ)the fire
- ন হি সত্যম্ ইতি (na hi satyam iti)is indeed not real, thus (na:not | hi:indeed | satyam:real | iti:thus)
- যদি চ (yadi ca)and if (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one, uninterrupted, all-pervading Shiva (eka:one | nirantara:uninterrupted | sarva:all | śivam:auspicious Shiva)
- জলদঃ চ কথম্ (jaladaḥ ca katham)how then a cloud (jaladaḥ:cloud | ca:and | katham:how)
- সলিলম্ চ কথম্ (salilam ca katham)and how water (salilam:water | ca:and | katham:how)
যদি কল্পিতদেবনিরাকরণম্ ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং
গুণদোষবিচারমতিশ্চ কথম্ ॥ ৬-১০॥
- যদি (yadi)if
- কল্পিত-লোক-নিরাকরণম্ (kalpita-loka-nirākaraṇam)the negation of the imagined worlds (kalpita:imagined | loka:world | nirākaraṇam:negation)
- যদি (yadi)if
- কল্পিত-দেব-নিরাকরণম্ (kalpita-deva-nirākaraṇam)the negation of the imagined gods (kalpita:imagined | deva:god | nirākaraṇam:negation)
- যদি চ (yadi ca)and if (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one, continuous, all-auspicious reality (eka:one | nirantara:continuous | sarva:all | śivam:auspicious)
- গুণ-দোষ-বিচার-মতিঃ (guṇa-doṣa-vicāra-matiḥ)the mind that deliberates on virtue and fault (guṇa:virtue | doṣa:fault | vicāra:deliberation | matiḥ:mind)
- চ কথম্ (ca katham)and how (ca:and | katham:how)
করণাকরণং হি নিরাকরণম্ ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং
গমনাগমনং হি কথং বদতি ॥ ৬-১১॥
- মরণ-অমরণম্ (maraṇa-amaraṇam)death and deathlessness (maraṇa:death | amaraṇam:deathlessness)
- হি নিরাকরণম্ (hi nirākaraṇam)are indeed refuted/negated (hi:indeed | nirākaraṇam:negation)
- করণ-অকরণম্ (karaṇa-akaraṇam)action and non-action (karaṇa:doing | akaraṇam:non-doing)
- হি নিরাকরণম্ (hi nirākaraṇam)are indeed negated (hi:indeed | nirākaraṇam:negation)
- যদি চ এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (yadi ca eka-nirantara-sarva-śivam)if all is the one uninterrupted auspicious Reality (yadi:if | ca:and | eka:one | nirantara:uninterrupted | sarva:all | śivam:auspicious Reality)
- গমন-আগমনম্ (gamana-āgamanam)going and coming (gamana:going | āgamanam:coming)
- হি কথং বদতি (hi kathaṃ vadati)how indeed can one speak of (hi:indeed | katham:how | vadati:speaks)
ন হি কারণকার্যবিভেদ ইতি ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং
পুরুষাপুরুষং চ কথং বদতি ॥ ৬-১২॥
- প্রকৃতিঃ পুরুষঃ (prakṛtiḥ puruṣaḥ)nature and spirit (prakṛtiḥ:primordial nature | puruṣaḥ:the spirit)
- ন হি ভেদঃ ইতি (na hi bhedaḥ iti)there is indeed no difference (na hi:not indeed | bhedaḥ:difference | iti:thus)
- ন হি কারণ-কার্য-বিভেদঃ ইতি (na hi kāraṇa-kārya-vibhedaḥ iti)there is indeed no distinction of cause and effect (na hi:not indeed | kāraṇa:cause | kārya:effect | vibhedaḥ:distinction | iti:thus)
- যদি চ (yadi ca)and if (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one continuous all-pervading auspicious reality (eka:one | nirantara:continuous | sarva:all | śivam:auspicious Shiva)
- পুরুষ-অপুরুষম্ (puruṣa-apuruṣam)spirit and non-spirit (puruṣa:spirit | apuruṣam:non-spirit)
- চ কথং বদতি (ca katham vadati)and how does one speak of it (ca:and | katham:how | vadati:speaks)
ন গুণাদ্দ্বিতীযস্য সমাগমনম্ ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং
স্থবিরশ্চ যুবা চ শিশুশ্চ কথম্ ॥ ৬-১৩॥
- তৃতীযম্ (tṛtīyam)a third
- ন হি দুঃখ-সমাগমনম্ (na hi duḥkha-samāgamanam)there is indeed no coming of sorrow (na:not | hi:indeed | duḥkha:sorrow | samāgamanam:coming together)
- ন গুণাত্ দ্বিতীযস্য সমাগমনম্ (na guṇāt dvitīyasya samāgamanam)no coming of a second from a quality (na:not | guṇāt:from quality | dvitīyasya:of a second | samāgamanam:coming)
- যদি চ এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (yadi ca eka-nirantara-sarva-śivam)if it is the one, continuous, all-auspicious (yadi:if | ca:and | eka:one | nirantara:continuous | sarva:all | śivam:auspicious)
- স্থবিরঃ চ (sthaviraḥ ca)both old (sthaviraḥ:old man | ca:and)
- যুবা চ (yuvā ca)and young (yuvā:youth | ca:and)
- শিশুঃ চ কথম্ (śiśuḥ ca katham)and a child, how can it be (śiśuḥ:child | ca:and | katham:how)
ননু কারণকর্তৃবিহীনপরম্ ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিব-
মবিনষ্টবিনষ্টমতিশ্চ কথম্ ॥ ৬-১৪॥
- ননু (nanu)indeed, surely
- আশ্রম-বর্ণ-বিহীন-পরম্ (āśrama-varṇa-vihīna-param)the Supreme devoid of life-stages and castes (āśrama:stages of life | varṇa:caste | vihīna:devoid of | param:the Supreme)
- ননু (nanu)indeed, surely
- কারণ-কর্তৃ-বিহীন-পরম্ (kāraṇa-kartṛ-vihīna-param)the Supreme devoid of cause and agent (kāraṇa:cause | kartṛ:agent | vihīna:devoid of | param:the Supreme)
- যদি চ (yadi ca)and if (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one, continuous, all-auspicious Shiva (eka:one | nirantara:uninterrupted | sarva:all | śivam:the auspicious)
- অবিনষ্ট-বিনষ্ট-মতিঃ (avinaṣṭa-vinaṣṭa-matiḥ)the notion of the perishable and imperishable (avinaṣṭa:imperishable | vinaṣṭa:perished | matiḥ:notion)
- চ কথম্ (ca katham)and how (ca:and | katham:how)
জনিতাজনিতং চ বিতথ্যমিতি ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিব-
মবিনাশি বিনাশি কথং হি ভবেত্ ॥ ৬-১৫॥
- গ্রসিত-অগ্রসিতম্ (grasita-agrasitam)swallowed and not swallowed (grasita:swallowed | agrasitam:not swallowed)
- চ (ca)and
- বিতথ্যম্ ইতি (vitathyam iti)is false, thus (vitathyam:false | iti:thus)
- জনিত-অজনিতম্ (janita-ajanitam)produced and not produced (janita:produced | ajanitam:not produced)
- চ (ca)and
- বিতথ্যম্ ইতি (vitathyam iti)is false, thus (vitathyam:false | iti:thus)
- যদি চ (yadi ca)and if (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one, uninterrupted, all-auspicious (eka:one | nirantara:uninterrupted | sarva:all | śivam:auspicious/Shiva)
- অবিনাশি (avināśi)imperishable (avināśi:imperishable)
- বিনাশি (vināśi)perishable (vināśi:perishable)
- কথং হি ভবেত্ (katham hi bhavet)how indeed could it become (katham:how | hi:indeed | bhavet:could become)
বনিতাবনিতস্য বিনষ্টমিতি ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিব-
মবিনোদবিনোদমতিশ্চ কথম্ ॥ ৬-১৬॥
- পুরুষ-অপুরুষস্য (puruṣa-apuruṣasya)of the man and the non-man (puruṣa:man | apuruṣa:non-man)
- বিনষ্টম্ ইতি (vinaṣṭam iti)thus it is lost (vinaṣṭam:lost | iti:thus)
- বনিতা-অবনিতস্য (vanitā-avanitasya)of the woman and the non-woman (vanitā:woman | avanita:non-woman)
- বিনষ্টম্ ইতি (vinaṣṭam iti)thus it is lost (vinaṣṭam:lost | iti:thus)
- যদি চ (yadi ca)and if (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one, uninterrupted, all-auspicious Shiva (eka:one | nirantara:uninterrupted | sarva:all | śivam:auspicious/Shiva)
- অবিনোদ-বিনোদ-মতিঃ (avinoda-vinoda-matiḥ)the notion of pleasure and non-pleasure (avinoda:non-delight | vinoda:delight | matiḥ:notion)
- চ কথম্ (ca katham)and how (ca:and | katham:how)
যদি সংশযশোকবিহীনপরঃ ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিব-
মহমত্র মমেতি কথং চ পুনঃ ॥ ৬-১৭॥
- যদি মোহ-বিষাদ-বিহীন-পরঃ (yadi moha-viṣāda-vihīna-paraḥ)if one is supremely free from delusion and despair (yadi:if | moha:delusion | viṣāda:despair | vihīna:free from | paraḥ:supreme one)
- যদি সংশয-শোক-বিহীন-পরঃ (yadi saṃśaya-śoka-vihīna-paraḥ)if one is supremely free from doubt and sorrow (yadi:if | saṃśaya:doubt | śoka:sorrow | vihīna:free from | paraḥ:supreme one)
- যদি চ এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (yadi ca eka-nirantara-sarva-śivam)if all is the one uninterrupted all-auspicious (yadi:if | ca:and | eka:one | nirantara:uninterrupted | sarva:all | śivam:auspicious)
- অহম্ অত্র মম ইতি (aham atra mama iti)'I' here, 'mine' thus (aham:I | atra:here | mama:mine | iti:thus)
- কথং চ পুনঃ (kathaṃ ca punaḥ)how then again (katham:how | ca:and | punaḥ:again)
ননু ধর্মবিধর্মবিনাশ ইতি
ননু বন্ধবিবন্ধবিনাশ ইতি ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং-
মিহদুঃখবিদুঃখমতিশ্চ কথম্ ॥ ৬-১৮॥
- মহাম্ এতি (mahām eti)attains greatness (mahām:the great | eti:goes to/attains)
- ননু ধর্ম-বিধর্ম-বিনাশঃ (nanu dharma-vidharma-vināśaḥ)surely the destruction of merit and demerit (nanu:surely | dharma:merit | vidharma:demerit | vināśaḥ:destruction)
- ইতি (iti)thus
- ননু বন্ধ-বিবন্ধ-বিনাশঃ (nanu bandha-vibandha-vināśaḥ)surely the destruction of bondage and its absence (nanu:surely | bandha:bondage | vibandha:non-bondage | vināśaḥ:destruction)
- ইতি (iti)thus
- যদি চ (yadi ca)and if (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one, uninterrupted, all-auspicious (eka:one | nirantara:uninterrupted | sarva:all | śivam:auspicious)
- ইহ দুঃখ-বিদুঃখ-মতিঃ (iha duḥkha-viduḥkha-matiḥ)here the notion of sorrow and its absence (iha:here | duḥkha:sorrow | viduḥkha:absence of sorrow | matiḥ:notion)
- চ কথম্ (ca katham)and how (ca:and | katham:how)
ন হুতাশনবস্তুবিভাগ ইতি ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং
বদ কর্মফলানি ভবন্তি কথম্ ॥ ৬-১৯॥
- ন হি যাজ্ঞিক-যজ্ঞ-বিভাগঃ (na hi yājñika-yajña-vibhāgaḥ)there is indeed no division of sacrificer and sacrifice (na:not | hi:indeed | yājñika:the sacrificer | yajña:sacrifice | vibhāgaḥ:division)
- ইতি (iti)thus
- ন হুতাশন-বস্তু-বিভাগঃ (na hutāśana-vastu-vibhāgaḥ)no division of fire and the oblation-substance (na:not | hutāśana:fire | vastu:substance | vibhāgaḥ:division)
- ইতি (iti)thus
- যদি চ (yadi ca)and if (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one, uninterrupted, all-auspicious reality (eka:one | nirantara:uninterrupted | sarva:all | śivam:auspicious)
- বদ (vada)tell
- কর্ম-ফলানি (karma-phalāni)the fruits of action (karma:action | phalāni:fruits)
- ভবন্তি কথম্ (bhavanti katham)how do they come to be (bhavanti:come to be | katham:how)
ননু দর্পবিদর্পবিমুক্ত ইতি ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং
ননু রাগবিরাগমতিশ্চ কথম্ ॥ ৬-২০॥
- ননু শোক-বিশোক-বিমুক্তঃ (nanu śoka-viśoka-vimuktaḥ)surely free from grief and non-grief (nanu:surely | śoka:grief | viśoka:absence of grief | vimuktaḥ:liberated)
- ইতি (iti)thus
- ননু দর্প-বিদর্প-বিমুক্তঃ (nanu darpa-vidarpa-vimuktaḥ)surely free from pride and non-pride (nanu:surely | darpa:pride | vidarpa:absence of pride | vimuktaḥ:liberated)
- ইতি (iti)thus
- যদি চ (yadi ca)and if (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one, continuous, all-auspicious (eka:one | nirantara:continuous | sarva:all | śivam:auspicious)
- ননু রাগ-বিরাগ-মতিঃ (nanu rāga-virāga-matiḥ)surely the notion of attachment and detachment (nanu:surely | rāga:attachment | virāga:detachment | matiḥ:thought)
- চ কথম্ (ca katham)and how (ca:and | katham:how)
ন হি লোভবিলোভবিকার ইতি ।
যদি চৈকনিরন্তরসর্বশিবং
হ্যবিবেকবিবেকমতিশ্চ কথম্ ॥ ৬-২১॥
- ন হি (na hi)indeed not (na:not | hi:indeed)
- মোহ-বিমোহ-বিকারঃ (moha-vimoha-vikāraḥ)modification of delusion or freedom from delusion (moha:delusion | vimoha:freedom from delusion | vikāraḥ:modification)
- ইতি (iti)thus
- লোভ-বিলোভ-বিকারঃ (lobha-vilobha-vikāraḥ)modification of greed or freedom from greed (lobha:greed | vilobha:freedom from greed | vikāraḥ:modification)
- যদি চ (yadi ca)and if (yadi:if | ca:and)
- এক-নিরন্তর-সর্ব-শিবম্ (eka-nirantara-sarva-śivam)the one, unbroken, all-auspicious reality (eka:one | nirantara:unbroken | sarva:all | śivam:auspicious)
- অবিবেক-বিবেক-মতিঃ (aviveka-viveka-matiḥ)the notion of non-discrimination and discrimination (aviveka:non-discrimination | viveka:discrimination | matiḥ:notion)
- চ কথম্ (ca katham)and how (ca:and | katham:how)
কুলজাতিবিচারমসত্যমিতি ।
অহমেব শিবঃ পরমার্থ ইতি
অভিবাদনমত্র করোমি কথম্ ॥ ৬-২২॥
- ত্বম্ অহম্ (tvam aham)you and I (tvam:you | aham:I)
- ন হি হন্ত (na hi hanta)indeed not, alas (na:not | hi:indeed | hanta:alas)
- কদাচিত্ অপি (kadācid api)ever at all (kadācit:at any time | api:even)
- কুল-জাতি-বিচারম্ (kula-jāti-vicāram)the consideration of family and caste (kula:family | jāti:caste | vicāram:consideration)
- অসত্যম্ ইতি (asatyam iti)thus untrue (asatyam:untrue | iti:thus)
- অহম্ এব শিবঃ (aham eva śivaḥ)I alone am Shiva (aham:I | eva:alone | śivaḥ:Shiva)
- পরমার্থঃ ইতি (paramārthaḥ iti)thus the supreme reality (paramārthaḥ:supreme reality | iti:thus)
- অভিবাদনম্ অত্র (abhivādanam atra)salutation here (abhivādanam:salutation | atra:here)
- করোমি কথম্ (karomi katham)how do I make (karomi:I make | katham:how)
উপদেশবিচারবিশীর্ণ ইতি ।
অহমেব শিবঃ পরমার্থ ইতি
অভিবাদনমত্র করোমি কথম্ ॥ ৬-২৩॥
- গুরু-শিষ্য-বিচার-বিশীর্ণঃ (guru-śiṣya-vicāra-viśīrṇaḥ)the distinction of teacher and disciple has dissolved (guru:teacher | śiṣya:disciple | vicāra:consideration | viśīrṇaḥ:dissolved)
- ইতি (iti)thus
- উপদেশ-বিচার-বিশীর্ণঃ (upadeśa-vicāra-viśīrṇaḥ)the notion of instruction has dissolved (upadeśa:instruction | vicāra:consideration | viśīrṇaḥ:dissolved)
- ইতি (iti)thus
- অহম্ এব শিবঃ (aham eva śivaḥ)I alone am Shiva (aham:I | eva:alone | śivaḥ:Shiva)
- পরমার্থঃ (paramārthaḥ)the supreme reality (parama:supreme | arthaḥ:reality)
- ইতি (iti)thus
- অভিবাদনম্ অত্র করোমি কথম্ (abhivādanam atra karomi katham)how can I offer salutation here (abhivādanam:salutation | atra:here | karomi:I do | katham:how)
ন হি কল্পিতলোকবিভাগ ইতি ।
অহমেব শিবঃ পরমার্থ ইতি
অভিবাদনমত্র করোমি কথম্ ॥ ৬-২৪॥
- ন হি (na hi)indeed not (na:not | hi:indeed)
- কল্পিত-দেহ-বিভাগঃ (kalpita-deha-vibhāgaḥ)the imagined division of the body (kalpita:imagined | deha:body | vibhāgaḥ:division)
- ইতি (iti)thus
- কল্পিত-লোক-বিভাগঃ (kalpita-loka-vibhāgaḥ)the imagined division of the world (kalpita:imagined | loka:world | vibhāgaḥ:division)
- অহম্ এব শিবঃ (aham eva śivaḥ)I alone am Shiva (aham:I | eva:alone | śivaḥ:Shiva)
- পরমার্থঃ (paramārthaḥ)the supreme reality (parama:supreme | arthaḥ:reality)
- অভিবাদনম্ (abhivādanam)salutation
- অত্র (atra)here
- করোমি কথম্ (karomi katham)how shall I make (karomi:I make | katham:how)
ননু নির্মলনিশ্চলশুদ্ধ ইতি ।
অহমেব শিবঃ পরমার্থ ইতি
অভিবাদনমত্র করোমি কথম্ ॥ ৬-২৫॥
- সরজঃ বিরজঃ (sarajaḥ virajaḥ)with passion or without passion (sarajaḥ:with impurity/passion | virajaḥ:free from impurity)
- ন কদাচিত্ অপি (na kadācit api)never at any time (na:not | kadācit:ever | api:even)
- ননু (nanu)surely
- নির্মল-নিশ্চল-শুদ্ধঃ (nirmala-niścala-śuddhaḥ)stainless, motionless, pure (nirmala:stainless | niścala:motionless | śuddhaḥ:pure)
- ইতি (iti)thus
- অহম্ এব শিবঃ (aham eva śivaḥ)I alone am Shiva (aham:I | eva:alone | śivaḥ:the auspicious one)
- পরমার্থঃ (paramārthaḥ)the highest truth (parama:supreme | arthaḥ:reality/goal)
- ইতি (iti)thus
- অভিবাদনম্ অত্র (abhivādanam atra)salutation here (abhivādanam:salutation | atra:here)
- করোমি কথম্ (karomi katham)how do I make (karomi:I do | katham:how)
অনৃতং চরিতং ন হি সত্যমিতি ।
অহমেব শিবঃ পরমার্থ ইতি
অভিবাদনমত্র করোমি কথম্ ॥ ৬-২৬॥
- ন হি (na hi)indeed not (na:not | hi:indeed)
- দেহ-বিদেহ-বিকল্পঃ (deha-videha-vikalpaḥ)the distinction between embodied and disembodied (deha:body | videha:bodiless | vikalpaḥ:distinction)
- ইতি (iti)thus
- অনৃতম্ চরিতম্ (anṛtaṃ caritam)conduct is unreal (anṛtam:false | caritam:conduct)
- ন হি সত্যম্ (na hi satyam)indeed not true (na:not | hi:indeed | satyam:truth)
- ইতি (iti)thus
- অহম্ এব শিবঃ (aham eva śivaḥ)I alone am Shiva (aham:I | eva:alone | śivaḥ:Shiva)
- পরমার্থঃ (paramārthaḥ)the ultimate reality (parama:supreme | arthaḥ:reality)
- ইতি (iti)thus
- অভিবাদনম্ অত্র (abhivādanam atra)salutation here (abhivādanam:salutation | atra:here)
- করোমি কথম্ (karomi katham)how do I make (karomi:I do | katham:how)
ছন্দোলক্ষণং ন হি ন হি তত্র ।
সমরসমগ্নো ভাবিতপূতঃ
প্রলপতি তত্ত্বং পরমবধূতঃ ॥ ৬-২৭॥
- বিন্দতি বিন্দতি (vindati vindati)he finds, he finds
- ন হি ন হি (na hi na hi)surely not, surely not (na:not | hi:indeed)
- যত্র (yatra)where
- ছন্দো-লক্ষণম্ (chando-lakṣaṇam)the marks of metre (chandaḥ:metre | lakṣaṇam:characteristic)
- ন হি ন হি তত্র (na hi na hi tatra)surely not there (na:not | hi:indeed | tatra:there)
- সমরস-মগ্নঃ (samarasa-magnaḥ)absorbed in equanimity (samarasa:equal essence | magnaḥ:immersed)
- ভাবিত-পূতঃ (bhāvita-pūtaḥ)purified by contemplation (bhāvita:contemplated | pūtaḥ:purified)
- প্রলপতি তত্ত্বম্ (pralapati tattvam)he babbles the truth (pralapati:prattles | tattvam:reality)
- পরম-অবধূতঃ (parama-avadhūtaḥ)the supreme Avadhuta (parama:supreme | avadhūtaḥ:one who has shaken off all bonds)
রথ্যাকর্পটবিরচিতকন্থঃ
পুণ্যাপুণ্যবিবর্জিতপন্থঃ ।
শূন্যাগারে তিষ্ঠতি নগ্নো
শুদ্ধনিরঞ্জনসমরসমগ্নঃ ॥ ৭-১॥
- রথ্যা-কর্পট-বিরচিত-কন্থঃ (rathyā-karpaṭa-viracita-kanthaḥ)wearing a quilt made of rags from the street (rathyā:street | karpaṭa:rag | viracita:made | kanthaḥ:patched garment)
- পুণ্য-অপুণ্য-বিবর্জিত-পন্থঃ (puṇya-apuṇya-vivarjita-panthaḥ)walking a path free of merit and demerit (puṇya:merit | apuṇya:demerit | vivarjita:free from | panthaḥ:path)
- শূন্য-অগারে (śūnya-agāre)in an empty house (śūnya:empty | agāre:house)
- তিষ্ঠতি নগ্নঃ (tiṣṭhati nagnaḥ)he stands naked (tiṣṭhati:stands | nagnaḥ:naked)
- শুদ্ধ-নিরঞ্জন-সমরস-মগ্নঃ (śuddha-nirañjana-samarasa-magnaḥ)absorbed in pure, taintless equanimity (śuddha:pure | nirañjana:taintless | samarasa:equipoise | magnaḥ:absorbed)
যুক্তাযুক্তবিবর্জিতদক্ষঃ ।
কেবলতত্ত্বনিরঞ্জনপূতো
বাদবিবাদঃ কথমবধূতঃ ॥ ৭-২॥
- লক্ষ্য-অলক্ষ্য-বিবর্জিত-লক্ষ্যঃ (lakṣya-alakṣya-vivarjita-lakṣyaḥ)whose goal is beyond the perceivable and imperceivable (lakṣya:perceptible | alakṣya:imperceptible | vivarjita:devoid of | lakṣyaḥ:aim)
- যুক্ত-অযুক্ত-বিবর্জিত-দক্ষঃ (yukta-ayukta-vivarjita-dakṣaḥ)skilled beyond the proper and improper (yukta:proper | ayukta:improper | vivarjita:devoid of | dakṣaḥ:skilled)
- কেবল-তত্ত্ব-নিরঞ্জন-পূতঃ (kevala-tattva-nirañjana-pūtaḥ)purified by the pure stainless truth (kevala:absolute | tattva:reality | nirañjana:stainless | pūtaḥ:purified)
- বাদ-বিবাদঃ কথম্ অবধূতঃ (vāda-vivādaḥ katham avadhūtaḥ)how can there be dispute or debate for the Avadhuta (vāda:argument | vivādaḥ:dispute | katham:how | avadhūtaḥ:the liberated one)
শৌচাচারবিবর্জিতযুক্তাঃ ।
এবং সর্ববিবর্জিতশান্তা-
স্তত্ত্বং শুদ্ধনিরঞ্জনবন্তঃ ॥ ৭-৩॥
- আশা-পাশ-বিবন্ধন-মুক্তাঃ (āśā-pāśa-vibandhana-muktāḥ)freed from the bonds of the snare of desire (āśā:desire | pāśa:snare | vibandhana:binding | muktāḥ:liberated)
- শৌচ-আচার-বিবর্জিত-যুক্তাঃ (śaucācāra-vivarjita-yuktāḥ)engaged though devoid of ritual purity and observances (śauca:purity | ācāra:conduct | vivarjita:devoid of | yuktāḥ:engaged)
- এবম্ (evam)thus
- সর্ব-বিবর্জিত-শান্তাঃ (sarva-vivarjita-śāntāḥ)peaceful, having renounced everything (sarva:all | vivarjita:renounced | śāntāḥ:tranquil)
- তত্ত্বম্ (tattvam)the truth
- শুদ্ধ-নিরঞ্জনবন্তঃ (śuddha-nirañjanavantaḥ)possessed of the pure and stainless (śuddha:pure | nirañjana:stainless | vantaḥ:possessing)
কথমিহ রাগবিরাগবিচারঃ ।
নির্মলনিশ্চলগগনাকারং
স্বযমিহ তত্ত্বং সহজাকারম্ ॥ ৭-৪॥
- কথম্ ইহ (katham iha)how here (katham:how | iha:here)
- দেহ-বিদেহ-বিচারঃ (deha-videha-vicāraḥ)deliberation on the body and the bodiless (deha:body | videha:bodiless | vicāraḥ:deliberation)
- কথম্ ইহ (katham iha)how here (katham:how | iha:here)
- রাগ-বিরাগ-বিচারঃ (rāga-virāga-vicāraḥ)deliberation on attachment and detachment (rāga:attachment | virāga:detachment | vicāraḥ:deliberation)
- নির্মল-নিশ্চল-গগনাকারম্ (nirmala-niścala-gaganākāram)pure, motionless, sky-like in form (nirmala:pure | niścala:motionless | gaganākāram:sky-like in form)
- স্বযম্ ইহ (svayam iha)oneself here (svayam:oneself | iha:here)
- তত্ত্বম্ (tattvam)the Reality
- সহজাকারম্ (sahajākāram)of natural form (sahaja:natural | ākāram:form)
রূপমরূপং কথমিহ তত্র ।
গগনাকারঃ পরমো যত্র
বিষযীকরণং কথমিহ তত্র ॥ ৭-৫॥
- কথম্ ইহ (katham iha)how here (katham:how | iha:here)
- তত্ত্বং বিন্দতি (tattvaṃ vindati)attains the truth (tattvam:truth | vindati:attains)
- যত্র (yatra)where
- রূপম্ অরূপম্ (rūpam arūpam)form and formless (rūpam:form | arūpam:formless)
- কথম্ ইহ তত্র (katham iha tatra)how here therein (katham:how | iha:here | tatra:there)
- গগন-আকারঃ (gagana-ākāraḥ)having the form of the sky (gagana:sky | ākāraḥ:form)
- পরমঃ (paramaḥ)supreme
- যত্র (yatra)where
- বিষযী-করণম্ (viṣayī-karaṇam)making into an object of perception (viṣayī:object | karaṇam:making)
- কথম্ ইহ তত্র (katham iha tatra)how here therein (katham:how | iha:here | tatra:there)
স্তত্ত্ববিশুদ্ধনিরঞ্জনহংসঃ ।
এবং কথমিহ ভিন্নবিভিন্নং
বন্ধবিবন্ধবিকারবিভিন্নম্ ॥ ৭-৬॥
- গগন-আকার (gagana-ākāra)having the form of the sky (gagana:sky | ākāra:form)
- নিরন্তর-হংসঃ (nirantara-haṃsaḥ)the continuous Self (nirantara:continuous | haṃsaḥ:the Self/swan)
- তত্ত্ব-বিশুদ্ধ (tattva-viśuddha)pure in essence (tattva:essence | viśuddha:completely pure)
- নিরঞ্জন-হংসঃ (nirañjana-haṃsaḥ)the stainless Self (nirañjana:stainless | haṃsaḥ:the Self)
- এবং কথম্ ইহ (evaṃ katham iha)how then here (evaṃ:thus | katham:how | iha:here)
- ভিন্ন-বিভিন্নম্ (bhinna-vibhinnam)divided and separated (bhinna:divided | vibhinnam:separated)
- বন্ধ-বিবন্ধ (bandha-vibandha)bondage and non-bondage (bandha:bondage | vibandha:release from bondage)
- বিকার-বিভিন্নম্ (vikāra-vibhinnam)differentiated by modifications (vikāra:modification | vibhinnam:differentiated)
যোগবিযোগৌ কথমিহ গর্বম্ ।
এবং পরমনিরন্তরসর্ব-
মেবং কথমিহ সারবিসারম্ ॥ ৭-৭॥
- কেবল-তত্ত্ব-নিরন্তর-সর্বম্ (kevala-tattva-nirantara-sarvam)all is the uninterrupted absolute reality (kevala:sole | tattva:reality | nirantara:continuous | sarvam:all)
- যোগ-বিযোগৌ (yoga-viyogau)union and separation (yoga:union | viyogau:separation)
- কথম্ ইহ গর্বম্ (katham iha garvam)how can there be pride here (katham:how | iha:here | garvam:pride)
- এবং পরম-নিরন্তর-সর্বম্ (evaṃ parama-nirantara-sarvam)thus all is the supreme continuous whole (evam:thus | parama:supreme | nirantara:continuous | sarvam:all)
- এবং কথম্ ইহ সার-বিসারম্ (evaṃ katham iha sāra-visāram)thus how can there be essence and non-essence here (evam:thus | katham:how | iha:here | sāra:essence | visāram:non-essence)
গগনাকারনিরন্তরশুদ্ধম্ ।
এবং কথমিহ সঙ্গবিসঙ্গং
সত্যং কথমিহ রঙ্গবিরঙ্গম্ ॥ ৭-৮॥
- কেবল-তত্ত্ব-নিরঞ্জনম্ (kevala-tattva-nirañjanam)the pure, stainless absolute reality (kevala:sole/pure | tattva:reality | nirañjana:stainless)
- সর্বম্ (sarvam)all
- গগন-আকার (gagana-ākāra)having the form of the sky (gagana:sky | ākāra:form)
- নিরন্তর-শুদ্ধম্ (nirantara-śuddham)ever pure (nirantara:continuous/ever | śuddham:pure)
- এবম্ কথম্ ইহ (evam katham iha)how then here (evam:thus | katham:how | iha:here)
- সঙ্গ-বিসঙ্গম্ (saṅga-visaṅgam)attachment and detachment (saṅga:attachment | visaṅga:detachment)
- সত্যম্ কথম্ ইহ (satyam katham iha)truly how here (satyam:truly | katham:how | iha:here)
- রঙ্গ-বিরঙ্গম্ (raṅga-viraṅgam)coloring and discoloring (raṅga:color | viraṅga:discoloration)
ভোগবিভোগৈ রহিতো ভোগী ।
এবং চরতি হি মন্দং মন্দং
মনসা কল্পিতসহজানন্দম্ ॥ ৭-৯॥
- যোগ-বিযোগৈঃ রহিতঃ (yoga-viyogaiḥ rahitaḥ)free from union and separation (yoga:union | viyogaiḥ:separations | rahitaḥ:devoid of)
- যোগী (yogī)the yogi
- ভোগ-বিভোগৈঃ রহিতঃ (bhoga-vibhogaiḥ rahitaḥ)free from enjoyment and its absence (bhoga:enjoyment | vibhogaiḥ:non-enjoyment | rahitaḥ:devoid of)
- ভোগী (bhogī)the enjoyer
- এবম্ চরতি হি (evaṃ carati hi)thus indeed moves about (evam:thus | carati:moves | hi:indeed)
- মন্দং মন্দম্ (mandaṃ mandam)slowly, gently (mandam:slow | mandam:slow)
- মনসা কল্পিত-সহজ-আনন্দম্ (manasā kalpita-sahaja-ānandam)enjoying the natural bliss imagined by the mind (manasā:by the mind | kalpita:imagined | sahaja:innate | ānandam:bliss)
দ্বৈতাদ্বৈতৈঃ কথমিহ মুক্তঃ ।
সহজো বিরজঃ কথমিহ যোগী
শুদ্ধনিরঞ্জনসমরসভোগী ॥ ৭-১০॥
- বোধ-বিবোধৈঃ (bodha-vibodhaiḥ)by knowledge and ignorance (bodha:knowledge | vibodhaiḥ:non-knowledge)
- সততং যুক্তঃ (satataṃ yuktaḥ)constantly engaged (satataṃ:constantly | yuktaḥ:united/engaged)
- দ্বৈত-অদ্বৈতৈঃ (dvaita-advaitaiḥ)by duality and non-duality (dvaita:duality | advaitaiḥ:non-duality)
- কথম্ ইহ মুক্তঃ (katham iha muktaḥ)how here is one liberated (katham:how | iha:here | muktaḥ:liberated)
- সহজঃ (sahajaḥ)the innate/natural one
- বিরজঃ (virajaḥ)free from passion (vi:free from | rajaḥ:passion/impurity)
- কথম্ ইহ যোগী (katham iha yogī)how here is the yogi (katham:how | iha:here | yogī:yogi)
- শুদ্ধ-নিরঞ্জন-সমরস-ভোগী (śuddha-nirañjana-samarasa-bhogī)the enjoyer of pure, spotless, equanimous bliss (śuddha:pure | nirañjana:spotless | samarasa:equanimity/uniform essence | bhogī:enjoyer)
লগ্নালগ্নবিবর্জিতলগ্নঃ ।
এবং কথমিহ সারবিসারঃ
সমরসতত্ত্বং গগনাকারঃ ॥ ৭-১১॥
- ভগ্ন-অভগ্ন-বিবর্জিত-ভগ্নঃ (bhagna-abhagna-vivarjita-bhagnaḥ)broken yet beyond both broken and unbroken (bhagna:broken | abhagna:unbroken | vivarjita:free from | bhagnaḥ:broken)
- লগ্ন-অলগ্ন-বিবর্জিত-লগ্নঃ (lagna-alagna-vivarjita-lagnaḥ)attached yet beyond both attached and unattached (lagna:attached | alagna:unattached | vivarjita:free from | lagnaḥ:attached)
- এবম্ কথম্ ইহ (evaṃ katham iha)how then, here (evam:thus | katham:how | iha:here)
- সার-বিসারঃ (sāra-visāraḥ)essence and diffusion (sāra:essence | visāraḥ:expansion)
- সমরস-তত্ত্বম্ (samarasa-tattvam)the truth of unified essence (samarasa:equipoised oneness | tattvam:truth)
- গগন-আকারঃ (gagana-ākāraḥ)whose form is like the sky (gagana:sky | ākāraḥ:form)
সর্বং তত্ত্ববিবর্জিতমুক্তঃ ।
এবং কথমিহ জীবিতমরণং
ধ্যানাধ্যানৈঃ কথমিহ করণম্ ॥ ৭-১২॥
- সততম্ (satatam)always
- সর্ব-বিবর্জিত-যুক্তঃ (sarva-vivarjita-yuktaḥ)united by being free from everything (sarva:everything | vivarjita:free from | yuktaḥ:united)
- সর্বম্ (sarvam)everything
- তত্ত্ব-বিবর্জিত-মুক্তঃ (tattva-vivarjita-muktaḥ)liberated by being free from all principles (tattva:principles | vivarjita:free from | muktaḥ:liberated)
- এবম্ (evam)thus
- কথম্ ইহ (katham iha)how here (katham:how | iha:here)
- জীবিত-মরণম্ (jīvita-maraṇam)life and death (jīvita:life | maraṇam:death)
- ধ্যান-অধ্যানৈঃ (dhyāna-adhyānaiḥ)by meditation and non-meditation (dhyāna:meditation | adhyānaiḥ:non-meditation)
- কথম্ ইহ করণম্ (katham iha karaṇam)how is there any doing here (katham:how | iha:here | karaṇam:doing)
অখণ্ডিতমনাকারো বর্ততে কেবলঃ শিবঃ ॥ ৭-১৩॥
- ইন্দ্রজালম্ (indrajālam)magical illusion (indra:Indra | jālam:net/web)
- ইদং সর্বম্ (idaṃ sarvam)all this (idam:this | sarvam:all)
- যথা মরু-মরীচিকা (yathā maru-marīcikā)like a desert mirage (yathā:like | maru:desert | marīcikā:mirage)
- অখণ্ডিতম্ (akhaṇḍitam)undivided (a:not | khaṇḍitam:divided)
- অনাকারঃ (anākāraḥ)formless (an:without | ākāraḥ:form)
- বর্ততে (vartate)exists
- কেবলঃ শিবঃ (kevalaḥ śivaḥ)the absolute Shiva alone (kevalaḥ:alone/absolute | śivaḥ:Shiva)
কথং রাগবিরাগৈশ্চ কল্পযন্তি বিপশ্চিতঃ ॥ ৭-১৪॥
- ধর্ম-আদৌ (dharma-ādau)beginning with dharma (dharma:righteousness | ādau:beginning with)
- মোক্ষ-পর্যন্তম্ (mokṣa-paryantam)up to liberation (mokṣa:liberation | paryantam:up to)
- নিরীহাঃ (nirīhāḥ)free from desire
- সর্বথা বযম্ (sarvathā vayam)we in every way (sarvathā:in every way | vayam:we)
- কথম্ (katham)how
- রাগ-বিরাগৈঃ চ (rāga-virāgaiḥ ca)with attachment and detachment (rāga:attachment | virāgaiḥ:with detachment | ca:and)
- কল্পযন্তি (kalpayanti)do imagine
- বিপশ্চিতঃ (vipaścitaḥ)the wise
ছন্দোলক্ষণং ন হি ন হি তত্র ।
সমরসমগ্নো ভাবিতপূতঃ
প্রলপতি তত্ত্বং পরমবধূতঃ ॥ ৭-১৫॥
- বিন্দতি বিন্দতি (vindati vindati)he knows, he knows
- ন হি ন হি যত্র (na hi na hi yatra)no, no, where (na hi:not indeed | na hi:not indeed | yatra:where)
- ছন্দো-লক্ষণম্ (chando-lakṣaṇam)the rules of prosody (chandaḥ:meter | lakṣaṇam:definition/rule)
- ন হি ন হি তত্র (na hi na hi tatra)no, no, there (na hi:not indeed | na hi:not indeed | tatra:there)
- সমরস-মগ্নঃ (samarasa-magnaḥ)immersed in equanimity (samarasa:equal essence/equanimity | magnaḥ:immersed)
- ভাবিত-পূতঃ (bhāvita-pūtaḥ)purified by contemplation (bhāvita:contemplated | pūtaḥ:purified)
- প্রলপতি তত্ত্বম্ (pralapati tattvam)he prattles the truth (pralapati:babbles | tattvam:truth)
- পরম-অবধূতঃ (parama-avadhūtaḥ)the supreme Avadhuta (parama:supreme | avadhūtaḥ:the liberated ascetic who has shaken off all attachments)
ত্বদ্যাত্রযা ব্যাপকতা হতা তে
ধ্যানেন চেতঃপরতা হতা তে ।
স্তুত্যা মযা বাক্পরতা হতা তে
ক্ষমস্ব নিত্যং ত্রিবিধাপরাধান্ ॥ ৮-১॥
- ত্বদ্-যাত্রযা (tvad-yātrayā)by making pilgrimage to you (tvad:your | yātrayā:by the journey/pilgrimage)
- ব্যাপকতা হতা তে (vyāpakatā hatā te)your all-pervasiveness is negated (vyāpakatā:omnipresence | hatā:destroyed/negated | te:your)
- ধ্যানেন (dhyānena)by meditation (dhyānena:by meditation)
- চেতঃপরতা হতা তে (cetaḥparatā hatā te)your transcendence of the mind is negated (cetaḥ:mind | paratā:being beyond | hatā:negated | te:your)
- স্তুত্যা মযা (stutyā mayā)by praise offered by me (stutyā:by hymn/praise | mayā:by me)
- বাক্পরতা হতা তে (vākparatā hatā te)your being beyond speech is negated (vāk:speech | paratā:being beyond | hatā:negated | te:your)
- ক্ষমস্ব নিত্যম্ (kṣamasva nityam)forgive always (kṣamasva:forgive | nityam:always)
- ত্রিবিধ-অপরাধান্ (trividha-aparādhān)the three kinds of offenses (trividha:threefold | aparādhān:offenses)
অনীহো মিতভুক্ শান্তঃ স্থিরো মচ্ছরণো মুনিঃ ॥ ৮-২॥
- কামৈঃ-অহত-ধীঃ (kāmaiḥ-ahata-dhīḥ)whose intellect is unafflicted by desires (kāmaiḥ:by desires | ahata:unafflicted | dhīḥ:intellect)
- দান্তঃ (dāntaḥ)self-controlled
- মৃদুঃ (mṛduḥ)gentle
- শুচিঃ (śuciḥ)pure
- অকিঞ্চনঃ (akiñcanaḥ)possessionless (a:not | kiñcana:anything)
- অনীহঃ (anīhaḥ)free from craving
- মিতভুক্ (mitabhuk)eating moderately (mita:measured | bhuk:eating)
- শান্তঃ (śāntaḥ)peaceful
- স্থিরঃ (sthiraḥ)steady
- মত্-শরণঃ (mat-śaraṇaḥ)having Me as refuge (mat:Me | śaraṇaḥ:refuge)
- মুনিঃ (muniḥ)the sage
অমানী মানদঃ কল্পো মৈত্রঃ কারুণিকঃ কবিঃ ॥ ৮-৩॥
- অপ্রমত্তঃ (apramattaḥ)ever-vigilant, never careless (a:not | pramattaḥ:heedless)
- গভীরাত্মা (gabhīrātmā)of profound nature (gabhīra:deep | ātmā:self)
- ধৃতিমান্ (dhṛtimān)possessed of firmness (dhṛti:steadfastness | mān:possessing)
- জিতষড্গুণঃ (jitaṣaḍguṇaḥ)conqueror of the six urges (jita:conquered | ṣaṭ:six | guṇaḥ:qualities)
- অমানী (amānī)free from pride (a:without | mānī:self-conceit)
- মানদঃ (mānadaḥ)giver of respect to others (māna:honor | daḥ:giving)
- কল্পঃ (kalpaḥ)capable, competent
- মৈত্রঃ (maitraḥ)friendly to all
- কারুণিকঃ (kāruṇikaḥ)compassionate
- কবিঃ (kaviḥ)wise seer, poet
সত্যসারোঽনবদ্যাত্মা সমঃ সর্বোপকারকঃ ॥ ৮-৪॥
- কৃপালুঃ (kṛpāluḥ)compassionate
- অকৃত-দ্রোহঃ (akṛta-drohaḥ)free from malice (akṛta:not doing | drohaḥ:harm)
- তিতিক্ষুঃ (titikṣuḥ)forbearing
- সর্ব-দেহিনাম্ (sarva-dehinām)towards all embodied beings (sarva:all | dehinām:of the embodied ones)
- সত্য-সারঃ (satya-sāraḥ)whose essence is truth (satya:truth | sāraḥ:essence)
- অনবদ্য-আত্মা (anavadya-ātmā)of blameless nature (anavadya:faultless | ātmā:self)
- সমঃ (samaḥ)equanimous
- সর্ব-উপকারকঃ (sarva-upakārakaḥ)benefactor of all (sarva:all | upakārakaḥ:helper)
বেদবর্ণার্থতত্ত্বজ্ঞৈর্বেদবেদান্তবাদিভিঃ ॥ ৮-৫॥
- অবধূত-লক্ষণম্ (avadhūta-lakṣaṇam)the characteristics of the Avadhuta (avadhūta:the liberated ascetic | lakṣaṇam:characteristics)
- বর্ণৈঃ (varṇaiḥ)by the syllables/letters
- জ্ঞাতব্যম্ (jñātavyam)should be known
- ভগবত্তমৈঃ (bhagavattamaiḥ)by the most exalted devotees of the Lord
- বেদ-বর্ণ-অর্থ-তত্ত্বজ্ঞৈঃ (veda-varṇa-artha-tattvajñaiḥ)by those who know the truth of the meaning of the Vedic letters (veda:Veda | varṇa:letters | artha:meaning | tattvajñaiḥ:knowers of the truth)
- বেদ-বেদান্ত-বাদিভিঃ (veda-vedānta-vādibhiḥ)by the expounders of the Vedas and Vedanta (veda:Vedas | vedānta:Vedanta | vādibhiḥ:expounders)
আনন্দে বর্ততে নিত্যমকারং তস্য লক্ষণম্ ॥ ৮-৬॥
- আশা-পাশ-বিনির্মুক্তঃ (āśā-pāśa-vinirmuktaḥ)freed from the bonds of desire (āśā:desire | pāśa:bond | vinirmuktaḥ:completely freed)
- আদি-মধ্য-অন্ত-নির্মলঃ (ādi-madhya-anta-nirmalaḥ)pure in beginning, middle, and end (ādi:beginning | madhya:middle | anta:end | nirmalaḥ:pure)
- আনন্দে বর্ততে নিত্যম্ (ānande vartate nityam)ever abides in bliss (ānande:in bliss | vartate:abides | nityam:eternally)
- অকারং তস্য লক্ষণম্ (akāraṃ tasya lakṣaṇam)the letter A is its characteristic (akāram:the letter A | tasya:its | lakṣaṇam:characteristic)
বর্তমানেষু বর্তেত বকারং তস্য লক্ষণম্ ॥ ৮-৭॥
- বাসনা বর্জিতা (vāsanā varjitā)free from latent desires (vāsanā:latent desire | varjitā:abandoned)
- যেন (yena)by whom
- বক্তব্যম্ চ নিরামযম্ (vaktavyaṃ ca nirāmayam)whose speech is free of affliction (vaktavyam:what is to be spoken | ca:and | nirāmayam:free from disease/flawless)
- বর্তমানেষু বর্তেত (vartamāneṣu varteta)who dwells in the present (vartamāneṣu:in present things | varteta:should abide)
- বকারং তস্য লক্ষণম্ (vakāraṃ tasya lakṣaṇam)the letter 'va' is his characteristic (vakāram:the syllable va | tasya:his | lakṣaṇam:characteristic)
ধারণাধ্যাননির্মুক্তো ধূকারস্তস্য লক্ষণম্ ॥ ৮-৮॥
- ধূলি-ধূসর-গাত্রাণি (dhūli-dhūsara-gātrāṇi)limbs grey with dust (dhūli:dust | dhūsara:grey | gātrāṇi:limbs)
- ধূত-চিত্তঃ (dhūta-cittaḥ)with mind shaken free (dhūta:shaken off | cittaḥ:mind)
- নিরামযঃ (nirāmayaḥ)free from disease (nir:free from | āmayaḥ:disease)
- ধারণা-ধ্যান-নির্মুক্তঃ (dhāraṇā-dhyāna-nirmuktaḥ)liberated from concentration and meditation (dhāraṇā:concentration | dhyāna:meditation | nirmuktaḥ:freed)
- ধূকারঃ (dhūkāraḥ)the syllable 'dhū' (dhū:the syllable dhū | kāraḥ:the making/sound)
- তস্য লক্ষণম্ (tasya lakṣaṇam)is its characteristic (tasya:its | lakṣaṇam:characteristic)
তমোঽহংকারনির্মুক্তস্তকারস্তস্য লক্ষণম্ ॥ ৮-৯॥
- তত্ত্ব-চিন্তা (tattva-cintā)contemplation of the truth (tattva:truth | cintā:contemplation)
- ধৃতা যেন (dhṛtā yena)by whom it is held (dhṛtā:held | yena:by whom)
- চিন্তা-চেষ্টা-বিবর্জিতঃ (cintā-ceṣṭā-vivarjitaḥ)free from anxiety and activity (cintā:worry | ceṣṭā:activity | vivarjitaḥ:devoid of)
- তমঃ-অহংকার-নির্মুক্তঃ (tamaḥ-ahaṃkāra-nirmuktaḥ)liberated from darkness and egoism (tamaḥ:darkness | ahaṃkāra:egoism | nirmuktaḥ:freed)
- তকারঃ (takāraḥ)the syllable 'ta' (takāraḥ:the letter ta)
- তস্য লক্ষণম্ (tasya lakṣaṇam)is its characteristic (tasya:its | lakṣaṇam:mark)
যে পঠন্তি চ শৃণ্বন্তি তেষাং নৈব পুনর্ভবঃ ॥ ৮-১০॥
- দত্তাত্রেয-অবধূতেন (dattātreya-avadhūtena)by Dattatreya the Avadhuta (dattātreya:Dattatreya | avadhūtena:by the liberated ascetic)
- নির্মিত-আনন্দ-রূপিণা (nirmita-ānanda-rūpiṇā)by him who is of the form of created bliss (nirmita:created | ānanda:bliss | rūpiṇā:having the form of)
- যে পঠন্তি (ye paṭhanti)those who read (ye:who | paṭhanti:read)
- চ শৃণ্বন্তি (ca śṛṇvanti)and hear (ca:and | śṛṇvanti:hear)
- তেষাং ন এব পুনর্ভবঃ (teṣāṃ naiva punarbhavaḥ)for them there is no rebirth at all (teṣām:for them | na:not | eva:indeed | punarbhavaḥ:rebirth)
