Lord Prajapati

2.2 - hotṛbrāhmaṇam - kṛṣṇa yajurveda taittirīya brāhmaṇa pāṭhaḥ - prajāpatirakāmayata prajāḥ

(Hotrubrahmanam in English (IAST))

From Krishna Yajurveda Taittiriya Brahmana

The Hotrubrahmanam is a significant portion of the second Ashtaka of the Taittiriya Brahmana from the Krishna Yajurveda. It focuses on the Dashahotru mantras, which delineate the profound sacrificial rituals performed by Prajapati, the creator deity, to manifest creation. By narrating the origin and the meditative performance of these sacred rites, the text serves as a spiritual manual for aligning one's internal consciousness with the cosmic order. Chanting these verses is believed to bestow divine intellect, grant success in ritualistic endeavors, and harmonize the practitioner with the creative energies of the universe.

kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ - hotṛbrāhmaṇam
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | hariḥ om ||
anuvākaṃ 1 - daśahotṛmantrasya kratvarthapuruṣārthaprayogau
prajāpa̭tirakāmayata prajā-ssṛ̭jeyeti̭ | sa eta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā 'nudrutya̭ darbhastambḙ-'juhot | tato vai sa prajā a̭sṛjata | tā a̭smāthsṛṣṭā apākrāmann | tā grahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya grahatvam | yaḥ kāmayḙta prajā̭yeyeti̭ | sa daśa̭hotāra-mmana̭sā 'nudrutya̭ darbhastambe jṷhuyāt | prajāpa̭tirvai daśa̭hotā || 1 ||
prajāpa̭tireva bhūtvā pra jā̭yate || mana̭sā juhoti | mana̭ iva hi prajāpa̭tiḥ | prajāpa̭terāptyai || pūrṇayā̭ juhoti | pūrṇa i̭va hi prajāpa̭tiḥ | prajāpa̭terāptyai || nyṷ̄nayā juhoti | nyṷ̄nāddhi prajāpa̭tiḥ prajā asṛ̭jata | prajānāgṃ sṛṣṭyai || 2 ||
darbhastambe jṷhoti | etasmādvai yoneḥ prajāpa̭tiḥ prajā a̭sṛjata | yasmā̭deva yoneḥ prajāpa̭tiḥ prajā asṛ̭jata | tasmā̭deva yoneḥ pra jā̭yate || brāhmaṇo da̭kṣiṇata upāste | brāhmaṇo vai prajānā̭-mupadraṣṭā | upadraṣṭumatyeva pra jā̭yate || graho̭ bhavati | prajānāgṃ̭ sṛṣṭānā-ndhṛtyai || ya-mbrāhmaṇaṃ-vi~dyāṃ-vi~dvāgṃsaṃ-ya~śo narcchet || 3 ||
so-'ra̭ṇya-mparetya̭ | darbhastamba-mudgratthya̭ | brāhmaṇa-nda̭kṣiṇato niṣādya̭ | catṷrhotṝn vyāca̭kṣīta | etadvai devānā-mparama-ṅguhya-mbrahma̭ | yaccatṷrhotāraḥ | tadeva pra̭kāśa-ṅga̭mayati | tadḙna-mprakāśa-ṅgatam | prakāśa-mprajānā-ṅgamayati || darbhastamba-mudgratthya vyāca̭ṣṭe || 4 ||
agnivān. vai da̭rbhastambaḥ | agnivatyeva vyāca̭ṣṭe || brāhmaṇo da̭kṣiṇata upāste | brāhmaṇo vai prajānā̭-mupadraṣṭā | upadraṣṭu-matyevainaṃ-ya~śa̭ ṛcchati || īśvara-ntaṃ-ya~śo-'rtorityā̭huḥ | yasyānte vyācaṣṭa iti̭ | varastasmai deyaḥ̭ | yadevaina-ntatro̭pa nama̭ti | tadevāva̭ rundhe || 5 ||
agnimādadhā̭no daśa̭hotrā 'raṇimava̭daddhyāt | prajā̭tamevaina-mādha̭tte | tenaivoddrutyāgnihotra-ñjṷhuyāt | prajā̭tamevaina̭jjuhoti | havirni̭rvaphsyan-daśa̭hotāraṃ-vyā~ca̭kṣīta | prajā̭tamevaina-nnirva̭pati | sāmidhenī-ra̭nuvakṣyan-daśa̭hotāraṃ-vyā~ca̭kṣīta | sāmidhenīreva sṛṣṭvā-''rabhya pra ta̭nute | atho̭ yajño vai daśa̭hotā | yajñameva ta̭nute || 6 ||
abhicaran-daśa̭hotāra-ñjuhuyāt | nava vai purṷṣe prāṇāḥ | nābhi̭rdaśamī | saprā̭ṇamevaina̭-mabhica̭rati | etāvadvai purṷṣasya svam | yāva̭-tprāṇāḥ | yāva̭devāsyāsti̭ | tadabhica̭rati || svakṛ̭ta iri̭ṇe juhoti pradare vā | etadvā asyai nir-ṛ̭tigṛhītam | nir-ṛ̭ti gṛhīta evaina-nnir-ṛ̭tyā grāhayati || ya-dvācaḥ krūram | tena vaṣa̭ṭkaroti | vāca evaina̭-ṅkrūreṇa pra vṛ̭ścati | tājagārtimārccha̭ti || 7 ||
(daśa̭hotā - sṛṣṭyā̭ - ṛcche-d- vyāca̭ṣṭe - rundha - eva ta̭nute - nir-ṛ̭tigṛhīta-mpañca̭ ca) (a. 1)
anuvākaṃ 2 - caturhotrādimantrāṇā-ṅkratvarthaprayogaḥ
prajāpa̭tirakāmayata darśapūrṇamāsau sṛ̭jeyeti̭ | sa eta-ñcatṷrhotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nudrutyā̭ havanīyḙ-'juhot | tato vai sa da̭rśapūrṇamāsāva̭sṛjata | tāva̭smā-thsṛṣṭāvapākrāmatām | tau grahḙṇā gṛhṇāt | tadgraha̭sya grahatvam | darśapūrṇamāsā-vālabha̭mānaḥ | catṷrhotāra-mmana̭sā-'nudrutyā̭-havanīyḙ juhuyāt | darśapūrṇamāsāveva sṛṣṭvā-''rabhya pra ta̭nute || 8 ||
graho̭ bhavati | darśapūrṇamāsayo-ssṛṣṭayordhṛtyai || so̭-'kāmayata cāturmāsyāni̭ sṛjeyeti̭ | sa eta-mpañca̭hotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nudrutyā̭ havanīyḙ-'juhot | tato vai sa cā̭turmāsyānya̭sṛjata | tānya̭smā-thsṛṣṭānyapākrāmann | tāni grahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya grahatvam | cāturmāsyānyālabha̭mānaḥ || 9 ||
pañca̭hotāra-mmana̭sā-'nudrutyā̭ havanīyḙ juhuyāt | cāturmāsyānyeva sṛṣṭvā-''rabhya pra ta̭nute | graho̭ bhavati | cāturmāsyānāgṃ̭ sṛṣṭānā-ndhṛtyai || so̭-'kāmayata paśubandhagṃ sṛ̭jeyeti̭ | sa etagṃ ṣaḍḍho̭tāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nudrutyā̭ havanīyḙ-'juhot | tato vai sa pa̭śubandhama̭sṛjata | so-'smā-thsṛṣṭo 'pākrāmat | ta-ṅgrahḙṇāgṛhṇāt || 10 ||
tadgraha̭sya grahatvam | paśubandhena̭ yakṣyamā̭ṇaḥ | ṣaḍḍho̭tāra-mmana̭sā 'nudrutyā̭ havanīyḙ juhuyāt | paśubandhameva sṛṣṭvā-''rabhya pra ta̭nute | graho̭ bhavati | paśubandhasya̭ sṛṣṭasya dhṛtyai || so̭-'kāmayata saumya-ma̭ddhvaragṃ sṛ̭jeyeti̭ | sa etagṃ saptaho̭tāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nudrutyā̭ havanīyḙ 'juhot | tato vai sa saumya-ma̭ddhvara-ma̭sṛjata || 11 ||
so-'smā-thsṛṣṭo-'pākrāmat | ta-ṅgrahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya grahatvam | dīkṣiṣyamā̭ṇaḥ | saptaho̭tāra-mmana̭sā-'nudrutyā̭ havanīyḙ juhuyāt | saumyamevāddhvaragṃ sṛṣṭvā-''rabhya pra ta̭nute | graho̭ bhavati | saumyasyā-ddhvarasya̭ sṛṣṭasya dhṛtyai || devebhyo vai yajño na prābha̭vat | tamḙtāvaccha-ssama̭bharann || 12 ||
ya-thsa̭bhāṃrāḥ | tato vai tebhyo̭ yajñaḥ prābha̭vat | ya-thsa̭bhāṃrā bhava̭nti | yajñasya prabhūtyai || ātitthyamāsādya vyāca̭ṣṭe | yajñamukhaṃ-vā~ ā̭tithyam | mukhata eva yajñagṃ sabhṛntya pra ta̭nute || aya̭jño vā eṣaḥ | yo̭-'patnīkaḥ̭ | na prajāḥ pra jā̭yerann | patnīrvyāca̭ṣṭe | yajñamevākaḥ̭ | prajānā-mprajana̭nāya || upasathsu vyāca̭ṣṭe | etadvai patnī̭nā-māyata̭nam | sva evainā̭ āyatane-'va̭ kalpayati || 13 ||
(tanuta - ālabha̭māno - 'gṛhṇā - dasṛja - tābhara - ñjāyeran-thṣaṭca̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3 - caturhotṛpañcahotṛmantragrahabhāgayoḥ puruṣārtha prayogaḥ
prajāpa̭ti-rakāmayata pra jā̭yeyeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | sa trivṛtagg stoma̭-masṛjata | ta-mpa̭ñcadaśastomo̭ maddhyata uda̭tṛṇat | tau pūrvapakṣaścā̭parapakṣaścā̭bhavatām | pūrvapakṣa-ndevā anvasṛ̭jyanta | aparapakṣa-manvasṷrāḥ | tato̭ devā abha̭vann | parā-'sṷrāḥ | ya-ṅkāmayḙta vasī̭yān-thsyāditi̭ || 14 ||
ta-mpūrvapakṣe yā̭jayet | vasī̭yāneva bha̭vati | ya-ṅkāmayḙta pāpī̭yān-thsyāditi̭ | tama̭parapakṣe yā̭jayet | pāpī̭yāneva bha̭vati | tasmā-tpūrvapakṣo̭ ¶pakṣāt-ka̭ruṇya̭taraḥ || prajāpa̭tirvai daśa̭hotā | catṷrhotā pañca̭hotā | ṣaḍḍho̭tā saptaho̭tā | ṛtavaḥ̭ saṃva~thsaraḥ || 15 ||
prajāḥ paśava̭ ime lokāḥ | ya eva-mprajāpa̭ti-mbahorbhūyāgṃ̭saṃ-ve~da̭ | bahoreva bhūyā-nbhavati || prajāpa̭ti-rdevāsurāna̭sṛjata | sa indramapi nāsṛ̭jata | ta-ndevā a̭bruvann | indra̭-nno janayeti̭ | so-'bravīt | yathā 'haṃ-yu~ṣmāg stapasā 'sṛ̭kṣi | evamindra̭-ñjanayaddhvamiti̭ || 16 ||
te tapo̭-'tapyanta | ta ātmannindra̭-mapaśyann | tama̭bruvann | jāyasveti̭ | so-'bravīt | ki-mbhā̭gadheya̭-mabhija̭niṣya iti̭ | ṛtūn-thsaṃ̭va~thsaram | prajāḥ paśūn | imāl ~lokānitya̭bruvann | taṃ-vai~ mā-''hṷtyā praja̭nayatetya̭bravīt || 17 ||
ta-ñcatṷrhotrā prāja̭nayann || yaḥ kāmayḙta vīro ma ā jā̭yeteti̭ | sa catṷrhotāra-ñjuhuyāt | prajāpa̭tirvai catṷrhotā | prajāpa̭tireva bhūtvā prajā̭yate | jajanadindra̭-mindriyāya svāheti grahḙṇa juhoti | ā-'sya̭ vīro jā̭yate | vīragṃ hi devā etayā ''hṷtyā prāja̭nayann || ādityāścāṅgi̭rasaśca suvarge loke 'spardhanta | vaya-mpūrvḙ suvargaṃ-lo~kami̭yāma vaya-mpūrva iti̭ || 18 ||
ta ā̭dityā eta-mpañca̭hotāra-mapaśyann | ta-mpurā prā̭taranuvākādāgnīddhre 'juhavuḥ | tato vai te pūrvḙ suvargaṃ-lo~kamā̭yann | ya-ssṷvargakā̭ma-ssyāt | sa pañca̭hotāra-mpurā prā̭taranuvākādāgnīddhre juhuyāt | saṃva~thsaro vai pañca̭hotā | saṃva~thsara-ssṷvargo lokaḥ | saṃva~thsara evartuṣṷ pratiṣṭhāya̭ | suvargaṃ-lo~kamḙti || tebruva-nnaṅgi̭rasa ādityān || 19 ||
kva̭ stha | kva̭ va-ssadbhyo havyaṃ-va~̭kṣyāma iti̭ | chanda-ssvitya̭bruvann | gāyatriyā-ntriṣṭubhi-jaga̭tyāmiti̭ | tasmācchandaḥ̭ su sadbhya ā̭dityebhyaḥ̭ | āṅgīrasīḥ prajā havyaṃ-va~̭hanti | vaha̭ntyasmai prajā balim | ainamapra̭tikhyāta-ṅgacchati | ya evaṃ-ve~da̭ || dvāda̭śa māsāḥ pañcartavaḥ̭ | traya̭ ime lokāḥ | asāvā̭ditya ḙkavigṃśaḥ | etasmin vā eṣa śritaḥ | etasmin-prati̭ṣṭhitaḥ | ya evametagg śrita-mprati̭ṣṭhitaṃ-ve~da̭ | pratyeva ti̭ṣṭhati || 20 ||
(syāditi̭ - saṃva~thsaro - ja̭nayaddhvamitī - tya̭bravīt - pūrva ityā̭ - dityān - ṛtava-ṣṣaṭca̭) (a. 3)
anuvākaṃ 4 - jaga-thsṛṣṭikathanamukhena hotṛmantrapraśaṃsā
prajāpa̭ti-rakāmayata prajā̭yeyeti̭ | sa eta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | tena̭ daśadhā ''tmānaṃ̭-vi~dhāya̭ | daśa̭hotrā 'tapyata | tasya citti-ssrugāsīt | cittamājyam | tasyaitāv̭atyeva vāgāsīt | etāvāṋ. yajñakratuḥ || sa catṷrhotāra-masṛjata | so̭-'nandat || 21 ||
asṛ̭kṣi vā imamiti̭ | tasya somo̭ havirāsīt | sa catṷrhotrā 'tapyata | so̭-'tāmyat | sa bhūriti vyāha̭rat | sa bhūmi̭masṛjata | agnihotra-nda̭rśapūrṇamāsau yajūgṃ̭ṣi | sa dvitīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa bhuva iti vyāha̭rat || 22 ||
so-'ntari̭kṣa-masṛjata | cāturmāsyāni sāmā̭ni | sa tṛtīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa suvariti vyāha̭rat | sa diva̭masṛjata | agniṣṭoma-mukthya̭-matirātramṛcaḥ̭ | etā vai vyāhṛ̭taya ime lokāḥ | imā-nkhalu vai lokānanṷ prajāḥ paśavaśchandāgṃ̭si prājā̭yanta | ya evametāḥ prajāpa̭teḥ prathamā vyāhṛ̭tīḥ prajā̭tā veda̭ || 23 ||
pra prajayā̭ paśubhi̭-rmithunai-rjā̭yate || sa pañca̭hotāra-masṛjata | sa havirnā-vi̭ndata | tasmai soma̭-stanuva-mprāya̭cchat | eta-ttḙ haviriti̭ | sa pañca̭hotrā 'tapyata | so̭-'tāmyat | sa pratyaṅṅa̭bādhata | so-'sṷrā-nasṛjata | tadasyā pri̭yamāsīt || 24 ||
ta-ddurvarṇagṃ hira̭ṇyamabhavat | ta-ddurvarṇa̭sya hira̭ṇyasya janma̭ | sa dvitīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa prāṃa̭bādhata | sa devāna̭sṛjata | tada̭sya priyamā̭sīt | ta-thsuvarṇagṃ hira̭ṇyamabhavat | ta-thsuvarṇa̭sya hira̭ṇyasya janma̭ | ya evagṃ suvarṇa̭sya hira̭ṇyasya janma veda̭ || 25 ||
suvarṇa̭ ātmanā̭ bhavati | durvarṇo-'sya bhrātṛ̭vyaḥ | tasmā-thsuvarṇagṃ hira̭ṇya-mbhāryam | suvarṇa̭ eva bha̭vati | aina̭-mpriya-ṅga̭cchati nāpri̭yam || sa saptaho̭tāra-masṛjata | sa saptahotraiva sṷvargaṃ-lo~kamait || triṇavena stomḙnaibhyo lokebhyo-'sṷrā-nprāṇṷdata | trayastrigṃśena pratya̭tiṣṭhat | ekavigṃśena ruca̭madhatta || 26 ||
saptadaśena prājā̭yata | ya evaṃ-vi~dvān-thsomḙna yaja̭te | saptahotraiva sṷvargaṃ-lo~kamḙti | triṇavena stomḙnaibhyo lokebhyo bhrātṛ̭vyān-praṇṷdate | trayastrigṃśena prati̭ tiṣṭhati | ekavigṃśena ruca̭-ndhatte | saptadaśena prajā̭yate | tasmā-thsaptadaśa-sstomo na nirhṛtyaḥ̭ | prajāpa̭ti rvai sa̭ptadaśaḥ | prajāpa̭timeva ma̭ddhyato dha̭tte prajātyai || 27 ||
(ananda-d- bhuva iti vyāha̭ra-d- vedā̭ - sī-d- vedā̭ - dhatta - prajātyai) (a. 4)
anuvākaṃ 5 - dakṣiṇāpratigrahamantravyākhyānam
devā vai varṷṇamayājayann | sa yasyai̭ yasyai devatā̭yai dakṣi̭ṇāmana̭yat | tāma̭vlīnāt | te-'bruvann | vyāvṛtya prati̭ gṛhṇāma | tathā̭ no dakṣi̭ṇā na vleṣyatīti̭ | te vyāvṛtya pratya̭gṛhṇann | tato vai tā-ndakṣi̭ṇā nāvlī̭nāt | ya evaṃ-vi~dvān vyāvṛtya dakṣi̭ṇā-mpratigṛhṇāti̭ | naina-ndakṣi̭ṇā vlīnāti || 28 ||
rājā tvā varṷṇo nayatu devi dakṣiṇe-'gnaye hira̭ṇyamityā̭ha | āgneyaṃ-vai~ hira̭ṇyam | svayaivaina̭-ddevata̭yā prati̭ gṛhṇāti | somā̭ya vāsa ityā̭ha | saumyaṃ-vai~ vāsaḥ̭ | svayaivaina̭-ddevata̭yā prati̭ gṛhṇāti | rudrāya gāmityā̭ha | raudrī vai gauḥ | svayaivainā-ndevata̭yā prati̭ gṛhṇāti | varṷṇāyāśvamityā̭ha || 29 ||
vāruṇo vā aśvaḥ̭ | svayaivaina̭-ndevata̭yā prati̭ gṛhṇāti | prajāpa̭taye purṷṣamityā̭ha | prājāpatyo vai purṷṣaḥ | svayaivaina̭-ndevata̭yā prati̭ gṛhṇāti | mana̭ve talpamityā̭ha | mānavo vai talpaḥ̭ | svayaivaina̭-ndevata̭yā prati̭ gṛhṇāti | uttānāyāṅgīrasāyāna ityā̭ha | iyaṃ-vā~ ṷttāna āṅgīrasaḥ || 30 ||
anayaivainat-prati̭ gṛhṇāti || vaiśvānaryarcā ratha-mprati̭ gṛhṇāti | vaiśvānaro vai devata̭yā rathaḥ̭ | svayaivaina̭-ndevata̭yā prati̭ gṛhṇāti || tenā̭mṛtatvama̭śyā-mityā̭ha | amṛta̭mevātman-dha̭tte || vayo̭ dātra ityā̭ha | vaya̭ evaina̭-ṅkṛtvā | suvargaṃ-lo~ka-ṅga̭mayati || mayo mahya̭mastu pratigrahītra ityā̭ha || 31 ||
yadvai śivam | tanmayaḥ̭ | ātmana̭ evaiṣā parīttiḥ || ka ida-ṅkasmā̭ adādityā̭ha | prajāpa̭tirvai kaḥ | sa prajāpa̭taye dadāti || kāmaḥ kāmāyetyā̭ha | kāmḙna hi dadā̭ti | kāmḙna pratigṛhṇāti̭ || kāmo̭ dātā kāmaḥ̭ prati grahītetyā̭ha || 32 ||
kāmo hi dātā | kāmaḥ̭ prati grahītā || kāmagṃ̭ samudra-māviśetyā̭ha | samudra i̭va hi kāmaḥ̭ | neva hi kāmasyānto-'sti̭ | na sa̭mudrasya̭ || kāmḙna tvā prati̭ gṛhṇāmītyā̭ha | yena kāmḙna prati gṛhṇāti̭ | sa evaina̭mamuṣmi̭l ~loke kāma āga̭cchati || kāmaitatta̭ eṣā tḙ kāma dakṣiṇetyā̭ha | kāma̭ eva ta-dyaja̭māno-'muṣmi̭l ~loke dakṣi̭ṇāmicchati | na pra̭tigrahītari̭ || ya evaṃ-vi~dvān-dakṣi̭ṇā-mpratigṛhṇāti̭ | anṛṇāmevainā-mprati̭ gṛhṇāti || 33 ||
(vlīnātya - śvamityā̭hā - ṅgirasaḥ - pra̭tigrahītra ityā̭ha - pratigrahītetyā̭ha - dakṣiṇetyā̭ha catvāri̭ ca) (a. 5)
anuvākaṃ 6 - dvādaśāhadaśame-'hani hotṛmantrāḥ
anto vā eṣa yajñasya̭ | ya-dda̭śamamahaḥ̭ | daśame-'han-thsarparājñiyā̭ ṛgbhi-sstṷvanti | yajñasyaivānta̭-ṅgatvā | annādyamava̭rundhate || tisṛbhiḥ̭ stuvanti | traya̭ ime lokāḥ | ebhya eva lokebhyo-'nnādyamava̭rundhate | pṛśni̭vatī-rbhavanti | annaṃ-vai~ pṛśni̭ || 34 ||
anna̭mevāva̭-rundhate || mana̭sā prastaṷti | manasodgā̭yati | mana̭sā prati̭ harati | mana̭ iva hi prajāpa̭tiḥ | prajāpa̭terāptyai || devā vai sarpāḥ | teṣā̭miyagṃ rājñī | ya-thsa̭rparājñiyā̭ ṛgbhi-sstuvanti̭ | asyāmeva prati̭ tiṣṭhanti || 35 ||
catṷrhotṝn. hotā vyāca̭ṣṭe | stutamanṷśagṃsati śāntyai || anto vā eṣa yajñasya̭ | ya-dda̭śamamahaḥ̭ | eta-tkhalu vai devānā-mparama-ṅguhya-mbrahma̭ | yaccatṷrhotāraḥ | daśame-'hagg-ścatṷrhotṝn vyāca̭ṣṭe | yajñasyaivānta̭-ṅgatvā | parama-ndevānā-ṅguhya-mbrahmāva̭rundhe | tadeva pra̭kāśa-ṅga̭mayati || 36 ||
tadḙna-mprakāśa-ṅgatam | prakāśa-mprajānā-ṅgamayati || vācaṃ̭-ya~cchati | yajñasya dhṛtyai || yajamānadevatyaṃ̭-vā~ ahaḥ̭ | bhrātṛvyadevatyā̭ rātriḥ̭ | ahnā rātri̭-ndhyāyet | bhrātṛ̭vyasyaiva tallokaṃ-vṛ~̭ṅkte | yaddivā vācaṃ̭-vi~sṛjet | aharbhrātṛ̭vyāyocchigṃ̭ṣet | yannaktaṃ̭-vi~sṛjet | rātri-mbhrātṛ̭vyāyocchigṃ̭ṣet | adhivṛkṣasūrye vācaṃ-vi~sṛ̭jati | etāva̭ntamevāsmai̭ lokamucchigṃ̭ṣati | yāva̭dādityo-'stameti̭ || 37 ||
(pṛśni̭ - tiṣṭhanti - gamayati - śigṃṣe-tpañca̭ ca) (a. 6)
anuvākaṃ 7 - saptahotṛmantrasādhyayajñapraśaṃsā
prajāpa̭tiḥ prajā a̭sṛjata | tā-ssṛṣṭā-ssama̭śliṣyann | tā rūpeṇānu prāvi̭śat | tasmā̭dāhuḥ | rūpaṃ-vai~ prajāpa̭tiriti̭ | tā nāmnā-'nu prāvi̭śat | tasmā̭dāhuḥ | nāma vai prajāpa̭tiriti̭ | tasmādapyā̭ 'mitrau sagantya̭ | nāmnā ceddhvayḙte || 38 ||
mitrameva bha̭vataḥ || prajāpa̭ti-rdevāsurāna̭sṛjata | sa indramapi nāsṛ̭jata | ta-ndevā a̭bruvann | indra̭-nno janayeti̭ | sa ātma-nnindra̭-mapaśyat | tama̭sṛjata | ta-ntriṣṭug-vīrya̭-mbhūtvā-'nu prāvi̭śat | tasya vajraḥ̭ pañcadaśo hasta āpa̭dyata | tenodayyāsṷrānabhya̭ bhavat || 39 ||
ya evaṃ-ve~da̭ | abhi bhrātṛ̭vyā-nbhavati || te devā asṷrai-rvijitya̭ | suvargaṃ-lo~kamā̭yann | tḙ-'muṣmi̭l ~loke vya̭kṣuddhyann | te-'bruvann | amutaḥ̭ pradānaṃ-vā~ upa̭jijīvimeti̭ | te saptaho̭tāraṃ-ya~jñaṃ-vi~dhāyāyāsyam | āṅgīrasa-mprāhi̭ṇvann | etenāmutra̭ kalpayeti̭ || 40 ||
tasya vā iya-ṅklṛptiḥ̭ | yadida-ṅki-ñca̭ | ya evaṃ-ve~da̭ | kalpa̭te-'smai | sa vā aya-mma̭nuṣyḙṣu yajña-ssaptaho̭tā | amutra̭ sadbhyo devebhyo̭ havyaṃ-va~̭hati | ya evaṃ-ve~da̭ | upai̭naṃ-ya~jño na̭mati || so̭-'manyata | abhi vā ime-'smā-llokādamuṃlo~ka-ṅka̭miṣyanta iti̭ | sa vāca̭spate hṛditi vyāha̭rat | tasmā-tputro hṛda̭yam | tasmā̭dasmā-llokādamuṃ-lo~ka-nnābhikā̭mayante | putro hi hṛda̭yam || 41 ||
(hvayḙta - abhavat - kalpaye - tīti̭ catvāri̭ ca) (a. 7)
anuvākaṃ 8 - hotṛmantrāṇāṃ somayāgāṅgatvam
devā vai catṷrhotṛbhi-ryajñama̭tanvata | te vi pāpmanā bhrātṛ̭vyeṇāja̭yanta | abhi sṷvargaṃ-lo~kama̭jayann | ya evaṃ-vi~dvāg-ścatṷrhotṛbhiryajña-nta̭nute | vi pāpmanā bhrātṛ̭vyeṇa jayate | abhi sṷvargaṃ-lo~ka-ñja̭yati || ṣaḍḍhotrā prāyaṇīyamāsā̭dayati | amuṣmai vai lokāya ṣaḍḍho̭tā | ghnanti khalu vā eta-thsomam | yada̭bhiṣuṇvanti̭ || 42 ||
ṛjudhaivaina̭mamuṃ-lo~ka-ṅga̭mayati | catṷrhotrā ''titthyam | yaśo vai catṷrhotā | yaśa̭ evātman-dha̭tte | pañca̭hotrā paśumupa̭ sādayati | suvargyo̭ vai pañca̭hotā | yaja̭mānaḥ paśuḥ | yaja̭mānameva sṷvargaṃ-lo~ka-ṅga̭mayati | grahān-gṛhītvā saptaho̭tāra-ñjuhoti | indriyaṃ-vai~ saptaho̭tā || 43 ||
indriyamevātman-dha̭tte || yo vai catṷrhotṝ-nanusavana-ntarpaya̭ti | tṛpya̭ti prajayā̭ paśubhiḥ̭ | upai̭nagṃ somapītho na̭mati | bahiṣpavamāne daśa̭hotāraṃ-vyā~ca̭kṣīta | māddhya̭ndine pava̭māne catṷrhotāram | ārbha̭ve pava̭māne pañca̭hotāram | pitṛyajñe ṣaḍḍho̭tāram | yajñāyajñiya̭sya stotre saptaho̭tāram | anusavanamevaināg̭ starpayati || 44 ||
tṛpya̭ti prajayā̭ paśubhiḥ̭ | upai̭nagṃ somapītho na̭mati || devā vai catṷrhotṛbhi-ssatramā̭sata | ṛddhi̭parimitaṃ-ya~śa̭skāmāḥ | te-'bruvann | yannaḥ̭ prathamaṃ-ya~śa̭ ṛcchāt | sarvḙṣā-nnasta-thsahāsaditi̭ | somaścatṷrhotrā | agniḥ pañca̭hotrā | dhātā ṣaḍḍhotrā || 45 ||
indraḥ̭ saptahotrā | prajāpa̭ti-rdaśa̭hotrā | teṣāgṃ somagṃ rājā̭naṃ-ya~śa̭ ārcchat || tannya̭kāmayata | tenāpākrāmat | tena̭ pralāya̭macarat | ta-ndevāḥ praiṣaiḥ praiṣa̭maicchann | tat-praiṣāṇā-mpraiṣatvam | nividbhirnya̭vedayann | tannividā-nnivittvam || 46 ||
āprībhi̭rāpnuvann | tadāprīṇā̭māpritvam | tama̭ghnann | tasya yaśo vya̭gṛhṇata | te grahā̭ abhavann | tadgrahā̭ṇā-ṅgrahatvam | yasyaivaṃ-vi~duṣo grahā̭ gṛhyante | tasya tvḙva gṛ̭hītāḥ || te-'bruvann | yo vai na-śśreṣṭho-'bhūt || 47 ||
tama̭vadhiṣma | puna̭rimagṃ sṷvāmahā iti̭ | ta-ñchando̭bhi-rasuvanta | tacchanda̭sā-ñchandastvam | sāmnā samāna̭yann | ta-thsāmnaḥ̭ sāmatvam | ukthai-ruda̭sthāpayann | tadukthānā̭-mukthatvam | ya evaṃ-ve~da̭ | pratyeva ti̭ṣṭhati || 48 ||
sarvamāyṷreti || somo vai yaśaḥ̭ | ya evaṃ-vi~dvān-thsoma̭māgaccha̭ti | yaśa̭ evaina̭mṛcchati | tasmā̭dāhuḥ | yaścaivaṃ-ve~da yaśca na | tāvubhau soma-māga̭cchataḥ | somo hi yaśaḥ̭ | ta-ntvā-'va yaśa̭ ṛcchatītyā̭huḥ | ya-ssome soma-mprāheti̭ | tasmā-thsome somaḥ procyaḥ̭ | yaśa̭ evaina̭mṛcchati || 49 ||
(abhiṣuṇvanti̭ - saptaho̭tā - tarpayati - ṣaḍḍhotrā - nivittva - mabhūt - tiṣṭhati - prāheti dve ca̭) (a. 8)
anuvākaṃ 9 - hotṛmantrotpattikathanaprasaṅgena jaga-thsṛṣṭiḥ
idaṃ-vā~ agre naiva kiñcanāsīt | na dyaurā̭sīt | na pṛ̭thivī | nāntari̭kṣam | tadasa̭deva sanmano̭ 'kuruta syāmiti̭ | tada̭tapyata | tasmāt-tepānāddhūmo̭-'jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmāt-tepānādagni-ra̭jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata || 50 ||
tasmāt-tepānājjyoti̭-rajāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmāt-tepānādarci-ra̭jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmāt-tepānānmarī̭cayo-'jāyanta | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmāt-tepānādṷdārā a̭jāyanta | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tadabhrami̭va sama̭hanyata || ta-dvastima̭bhinat || 51 ||
sa sa̭mudro̭-'bhavat | tasmā-thsamudrasya na pi̭banti | prajana̭namiva hi manya̭nte | tasmā-tpaśo-rjāya̭mānādāpaḥ̭ purastā-dyanti || ta-ddaśa̭hotā-'nva̭sṛjyata | prajāpa̭tirvai daśa̭ hotā || ya eva-ntapa̭so vīryaṃ̭-vi~dvāgstapya̭te | bhava̭tyeva || tadvā idamāpaḥ̭ salila-mā̭sīt | so̭-'rodīt-prajāpa̭tiḥ || 52 ||
sa kasmā̭ ajñi | ya-dyasyā apra̭tiṣṭhāyā iti̭ | yadaphsva̭-vāpa̭dyata | sā pṛ̭thivya̭bhavat | yadvyamṛ̭ṣṭa | tadantari̭kṣa-mabhavat | yadūrdhva-mudamṛ̭ṣṭa | sā dyaura̭bhavat | yadaro̭dīt | tadanayo̭ rodastvam || 53 ||
ya evaṃ-ve~da̭ | nāsya̭ gṛhe rṷdanti | etadvā eṣāṃ-lo~kānā-ñjanma̭ | ya evameṣāṃ-lo~kānā-ñjanma veda̭ | naiṣu loke-ṣvārtimārccha̭ti | sa imā-mpra̭tiṣṭhā-ma̭vindata || sa imā-mpra̭tiṣṭhāṃ-vi~ttvā 'kā̭mayata prajā̭yeyeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so-'ntarvā̭nabhavat | sa jaghanādasṷrā-nasṛjata || 54 ||
tebhyo̭ mṛnmaye pātre-'nna̭maduhat | yā-'sya sā tanūrāsīt | tāmapā̭hata | sā tami̭srā-'bhavat || so̭-'kāmayata prajā̭yeyeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so-'ntarvā̭-nabhavat | sa prajana̭nādeva prajā a̭sṛjata | tasmā̭dimā bhūyi̭ṣṭhāḥ | prajana̭nāddhyḙnā asṛ̭jata || 55 ||
tābhyo̭ dārumaye pātre payo̭-'duhat | yā-'sya sā tanūrāsīt | tāmapā̭hata | sā jothsnā̭ 'bhavat || so̭-'kāmayata prajā̭yeyeti̭ | satapo̭-'tapyata | so-'ntarvā̭-nabhavat | sa ṷpapakṣābhyā̭-mevartūna̭sṛjata | tebhyo̭ rajate pātrḙ ghṛtama̭duhat | yā-'sya sā tanūrāsīt || 56 ||
tāmapā̭hata | so̭-'horātrayo-ssandhi-ra̭bhavat || so̭-'kāmayata prajā̭yeyeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so-'ntarvā̭-nabhavat | sa mukhā-ddevā-na̭sṛjata | tebhyo hari̭te pātre soma̭maduhat | yā-'sya sā tanūrāsīt | tāmapā̭hata | tadaha̭rabhavat || 57 ||
ete vai prajāpa̭terdohāḥ | ya evaṃ-ve~da̭ | duha eva prajāḥ || divā vai no̭-'bhūditi̭ | ta-ddevānā-ndevatvam | ya eva-ndevānā-ndevatvaṃ-ve~da̭ | devavā̭neva bha̭vati || etadvā a̭horātrāṇā-ñjanma̭ | ya evama̭horātrāṇā-ñjanma veda̭ | nāho̭rātreṣvārtimārccha̭ti || 58 ||
asato-'dhi mano̭-'sṛjyata | manaḥ̭ prajāpa̭ti-masṛjata | prajāpa̭tiḥ prajā a̭sṛjata | tadvā ida-mmana̭syeva pa̭rama-mprati̭ṣṭhitam | yadida-ṅkiñca̭ | tadetacchvo̭vasya sannāma brahma̭ || vyucchantī vyucchantyasmai vasya̭sī vasyasī vyṷcchati | prajā̭yate prajayā̭ paśubhiḥ̭ | pra pa̭rameṣṭhino mātrā̭-māpnoti | ya evaṃ-ve~da̭ || 59 ||
(agnira̭jāyata tadbhūyo̭-'tapyatā - bhinada - rodī-tprajāpa̭tī - rodastva - ma̭sṛja - tāsṛ̭jata - ghṛtama̭duhadyā-'sya sā tanūrāsī - daha̭rabhava-d- ṛcchati - veda̭) (a. 9)
(ida-ndhūmo 'gni-rjyoti̭ rarci-rmarī̭caya udārā stadabhragṃ /
sa jaghanā-thsā tami̭srā sa prajana̭nā-thsā jothsnā sa ṷpapakṣābhyāgṃ so̭ 'horātrayo-ssandhi-ssamukhā-ttadaha̭-rdevavān / mṛnmayḙ dārumayḙ rajate hari̭te tebhyastābhyo dve tebhyo-'nna-mpayo̭
ghṛtagṃ somam)
anuvākaṃ 10 - devasṛṣṭimadhye-'vasthitasyendrasya devatādhipatitvam
prajāpa̭ti-rindra̭masṛja-tānujāvara-ndevānām | ta-mprāhi̭ṇot | parḙhi | eteṣā-ndevānā-madhi̭patiredhīti̭ | ta-ndevā a̭bruvann | kastvamasi̭ | vayaṃ-vai~ tvacchreyāgṃ̭sa-ssma iti̭ | so-'bravīt | kastvamasi̭ vayaṃ-vai~ tvacchreyāgṃ̭sa-ssma iti̭ mā devā a̭vocanniti̭ || atha vā ida-ntarhi̭ prajāpa̭tau hara̭ āsīt || 60 ||
yadasminnā̭ditye | tadḙnamabravīt | etanme praya̭ccha | athāhameteṣā-ndevānā-madhi̭pati-rbhaviṣyāmīti̭ | ko̭hagg-syāmitya̭bravīt | eta-tpradāyeti̭ | eta-thsyā itya̭bravīt | yadetadbravīṣīti̭ | ko ha vai nāma̭ prajāpa̭tiḥ | ya evaṃ-ve~da̭ || 61 ||
vidurḙna-nnāmnā | tada̭smai rukma-ṅkṛtvā pratya̭muñcat | tato vā indro̭ devānā-madhi̭pati-rabhavat | ya evaṃ-ve~da̭ | adhi̭patireva sa̭mānānā-mbhavati || so̭-'manyata | ki-ṅkiṃ-vā~ a̭karamiti̭ | sa candra-mma āhareti prāla̭pat | taccandrama̭sa-ścandramastvam | ya evaṃ-ve~da̭ || 62 ||
candravā̭neva bha̭vati || ta-ndevā a̭bruvann | suvīryo̭ 'maryā yathā̭ gopāyata iti̭ | ta-thsūrya̭sya sūryatvam | ya evaṃ-ve~da̭ | naina̭-ndabhnoti || kaśca nāsminvā idami̭ndriya-mpratya̭sthāditi̭ | tadindra̭-syendratvam | ya evaṃ-ve~da̭ | indriyāvyḙva bha̭vati || 63 ||
ayaṃ-vā~ ida-mpa̭ramo̭-'bhūditi̭ | tat-pa̭rameṣṭhinaḥ̭ parameṣṭhitvam | ya evaṃ-ve~da̭ | paramāmeva kāṣṭhā-ṅgacchati || ta-ndevā-ssa̭manta-mparya̭viśann | vasa̭vaḥ purastāt | rudrā da̭kṣiṇataḥ | ādityāḥ paścāt | viśvḙ devā ṷttarataḥ | aṅgi̭rasaḥ pratyañcam || 64 ||
sāddhyāḥ parāñcam | ya evaṃ-ve~da̭ | upai̭nagṃ samānā-ssaṃ-vi~̭śanti || sa prajāpa̭tireva bhūtvā prajā āva̭yat | tā a̭smai nāti̭ṣṭhantānnādyā̭ya | tā mukha̭-mpurastāt-paśya̭ntīḥ | dakṣiṇataḥ paryā̭yann | sa da̭kṣiṇataḥ parya̭vartayata | tā mukha̭-mpurastāt-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇataḥ || 65 ||
paścāt-paryā̭yann | sa paścāt-parya̭vartayata | tā mukha̭-mpurastāt-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇataḥ | mukha̭-mpaścāt | uttarataḥ paryā̭yann | sa ṷttarataḥ parya̭vartayata | tā mukha̭-mpurastāt-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇataḥ | mukha̭-mpaścāt || 66 ||
mukha̭muttarataḥ | ūrdhvā udā̭yann | sa upari̭ṣṭānnya̭-vartayata | tā-ssarvato̭mukho bhūtvā ''va̭yat | tato vai tasmai prajā ati̭ṣṭhantānnādyā̭ya || ya evaṃ-vi~dvā-npari̭ ca vartaya̭te ni ca̭ | prajāpa̭tireva bhūtvā prajā a̭tti | tiṣṭha̭nte-'smai prajā annādyā̭ya | annāda eva bha̭vati || 67 ||
(āsī-d- veda̭ - candramastvaṃ-ya~ evaṃ-ve~de - ndriyāvyḙva bha̭vati - pratyañca - mukha̭-ndakṣiṇato - mukha̭-mpaścān - +nava̭ ca) (ā10 )
anuvākaṃ 11 - hotṛmantrāṇā-mpuruṣārthaprayogaḥ
prajāpa̭ti-rakāmayata bahorbhūyān-thsyāmiti̭ | sa eta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | ta-mprāyṷṅkta | tasya prayṷkti bahorbhūyā̭nabhavat | yaḥ kāmayḙta bahorbhūyān-thsyāmiti̭ | sa daśa̭hotāra-mprayṷñjīta | bahoreva bhūyān-bhavati || so̭-'kāmayata vīro ma ājā̭yeteti̭ | sa daśa̭hotuścatṷrhotāra-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta || 68 ||
tasya prayuktīndro̭ 'jāyata | yaḥ kāmayḙta vīro ma ājā̭yeteti̭ | sa catṷrhotāra-mprayṷñjīta | ā-'sya̭ vīro jā̭yate || so̭-'kāmayata paśumān-thsyāmiti̭ | sa catṷrhotuḥ pañca̭hotāra-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya prayṷkti paśumāna̭bhavat | yaḥ kāmayḙta paśumān-thsyāmiti̭ | sa pañca̭hotāra-mprayṷñjīta || 69 ||
paśumāneva bha̭vati || so̭-'kāmayatartavo̭ me kalperanniti̭ | sa pañca̭hotu-ṣṣaḍḍho̭tāra-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya prayṷktyṛtavo-'smā akalpanta | yaḥ kāmayḙtartavo̭ me kalperanniti̭ | sa ṣaḍḍho̭tāra-mprayṷñjīta | kalpa̭nte-'smā ṛtavaḥ̭ || so̭-'kāmayata somapa-sso̭mayājī syām | ā mḙ somapa-sso̭mayājī jā̭yeteti̭ || 70 ||
sa ṣaḍḍho̭tu-ssaptaho̭tāra-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya prayṷkti somapa-sso̭mayājya̭bhavat | ā-'sya̭ somapa-sso̭mayājya̭jāyata | yaḥ kāmayḙta somapa-sso̭mayājī syām | ā mḙ somapa-sso̭mayājī jā̭yeteti̭ | sa saptaho̭tāra-mprayṷñjīta | somapa eva so̭mayājī bha̭vati | ā-'sya̭ somapa-sso̭mayājī jā̭yate || sa vā eṣa paśuḥ pa̭ñcadhā prati̭ tiṣṭhati || 71 ||
padbhirmukhḙna || te devāḥ paśūn. vittvā | suvargaṃ-lo~kamā̭yann || tḙ-'muṣmi̭l ~loke vya̭kṣuddhyann | te-'bruvann | amutaḥ̭ pradānaṃ-vā~ upa̭jijīvimeti̭ | te saptaho̭tāraṃ-ya~jñaṃ-vi~dhāyāyāsyam | āṅgīrasa-mprāhi̭ṇvann | etenāmutra̭ kalpayeti̭ | tasya vā iya-ṅklṛptiḥ̭ || 72 ||
yadida-ṅkiñca̭ | ya evaṃ-ve~da̭ | kalpa̭te-'smai | sa vā aya-mma̭nuṣyḙṣu yajña-ssaptaho̭tā | amutra̭ sadbhyo devebhyo̭ havyaṃ-va~̭hati | ya evaṃ-ve~da̭ | upai̭naṃ-ya~jño na̭mati || yo vai catṷrhotṛṇā-nnidānaṃ-ve~da̭ | nidāna̭vā-nbhavati | agnihotraṃ-vai~ daśa̭hoturnidānam | darśapūrṇamāsau catṷrhotuḥ | cāturmāsyāni pañca̭ hotuḥ | paśubandha-ṣṣaḍḍho̭tuḥ | saumyo-'ddhvara-ssaptaho̭tuḥ | etadvai catṷrhotṛṇā-nnidānam | ya evaṃ-ve~da̭ | nidāna̭vā-nbhavati || 73 ||
(amimīta ta-mprāyṷṅkta - pañca̭hotāra-mprayṷñjita - jāyeteti̭ - tiṣṭhati - klṛpti--r daśa̭hotu-rnidānagṃ̭ sapta ca̭ ) (a. 11) (prajāpa̭tirakāmayata prajā-ssṛ̭jeyeti̭ - prajāpa̭tirakāmayata darśapūrṇamāsau sṛ̭jeyeti̭ - prajāpa̭tirakāmayata prajā̭yeyeti sa tapa-ssa trivṛtaṃ̭ - prajāpa̭tirakāmayata daśa̭hotāra-ntena̭ daśadhā-''tmānaṃ̭ - devā vai varṷṇa - manto vai - prajāpa̭tistā-ssṛṣṭā-ssama̭śliṣyan - devā vai catṷrhotṛbhi - ridaṃ-vā~ agre - prajāpa̭tirindraṃ̭ - prajāpa̭tirakāmayata bahorbhūyānekā̭daśa) (prajāpa̭ti - stadgraha̭sya - prajā̭patirakāmayatā - nayaivainat - tasya vā iya-ṅklṛpti - stasmā-ttepānājjyoti--r yadasminnā̭ditye -saṣaḍḍho̭tu-ssaptaho̭tāra-ntrisa̭ptatiḥ) (prajāpa̭tirakāmayata - nidāna̭vānbhavati) || hariḥ̭ om || || kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake dvitīyaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||

Explore More