2.2 - હોતૃબ્રાહ્મણમ્ - કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ પાઠઃ - પ્રજાપતિરકામયત પ્રજાઃ

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે દ્વિતીયાષ્ટકે દ્વિતીયઃ પ્રપાઠકઃ - હોતૃબ્રાહ્મણમ્
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,

શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
અનુવાકં 1 - દશહોતૃમન્ત્રસ્ય ક્રત્વર્થપુરુષાર્થપ્રયોગૌ
પ્રજાપતિરકામયત પ્રજા-સ્સૃજેયેતિ । સ એત-ન્દશહોતાર-મપશ્યત્ । ત-મ્મનસા ઽનુદ્રુત્ય દર્ભસ્તમ્બે-ઽજુહોત્ । તતો વૈ સ પ્રજા અસૃજત । તા અસ્માથ્સૃષ્ટા અપાક્રામન્ન્ । તા ગ્રહેણાગૃહ્ણાત્ । તદ્ગ્રહસ્ય ગ્રહત્વમ્ । યઃ કામયેત પ્રજાયેયેતિ । સ દશહોતાર-મ્મનસા ઽનુદ્રુત્ય દર્ભસ્તમ્બે જુહુયાત્ । પ્રજાપતિર્વૈ દશહોતા ॥ 1 ॥
પ્રજાપતિરેવ ભૂત્વા પ્ર જાયતે ॥ મનસા જુહોતિ । મન ઇવ હિ પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપતેરાપ્ત્યૈ ॥ પૂર્ણયા જુહોતિ । પૂર્ણ ઇવ હિ પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપતેરાપ્ત્યૈ ॥ ન્યૂનયા જુહોતિ । ન્યૂનાદ્ધિ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત । પ્રજાનાગ્ં સૃષ્ટ્યૈ ॥ 2 ॥
દર્ભસ્તમ્બે જુહોતિ । એતસ્માદ્વૈ યોનેઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત । યસ્માદેવ યોનેઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત । તસ્માદેવ યોનેઃ પ્ર જાયતે ॥ બ્રાહ્મણો દક્ષિણત ઉપાસ્તે । બ્રાહ્મણો વૈ પ્રજાના-મુપદ્રષ્ટા । ઉપદ્રષ્ટુમત્યેવ પ્ર જાયતે ॥ ગ્રહો ભવતિ । પ્રજાનાગ્ં સૃષ્ટાના-ન્ધૃત્યૈ ॥ ય-મ્બ્રાહ્મણં-વિઁદ્યાં-વિઁદ્વાગ્ંસં-યઁશો નર્ચ્છેત્ ॥ 3 ॥
સો-ઽરણ્ય-મ્પરેત્ય । દર્ભસ્તમ્બ-મુદ્ગ્રત્થ્ય । બ્રાહ્મણ-ન્દક્ષિણતો નિષાદ્ય । ચતુર્હોતૄન્ વ્યાચક્ષીત । એતદ્વૈ દેવાના-મ્પરમ-ઙ્ગુહ્ય-મ્બ્રહ્મ । યચ્ચતુર્હોતારઃ । તદેવ પ્રકાશ-ઙ્ગમયતિ । તદેન-મ્પ્રકાશ-ઙ્ગતમ્ । પ્રકાશ-મ્પ્રજાના-ઙ્ગમયતિ ॥ દર્ભસ્તમ્બ-મુદ્ગ્રત્થ્ય વ્યાચષ્ટે ॥ 4 ॥
અગ્નિવાન્. વૈ દર્ભસ્તમ્બઃ । અગ્નિવત્યેવ વ્યાચષ્ટે ॥ બ્રાહ્મણો દક્ષિણત ઉપાસ્તે । બ્રાહ્મણો વૈ પ્રજાના-મુપદ્રષ્ટા । ઉપદ્રષ્ટુ-મત્યેવૈનં-યઁશ ઋચ્છતિ ॥ ઈશ્વર-ન્તં-યઁશો-ઽર્તોરિત્યાહુઃ । યસ્યાન્તે વ્યાચષ્ટ ઇતિ । વરસ્તસ્મૈ દેયઃ । યદેવૈન-ન્તત્રોપ નમતિ । તદેવાવ રુન્ધે ॥ 5 ॥
અગ્નિમાદધાનો દશહોત્રા ઽરણિમવદદ્ધ્યાત્ । પ્રજાતમેવૈન-માધત્તે । તેનૈવોદ્દ્રુત્યાગ્નિહોત્ર-ઞ્જુહુયાત્ । પ્રજાતમેવૈનજ્જુહોતિ । હવિર્નિર્વફ્સ્યન્-દશહોતારં-વ્યાઁચક્ષીત । પ્રજાતમેવૈન-ન્નિર્વપતિ । સામિધેની-રનુવક્ષ્યન્-દશહોતારં-વ્યાઁચક્ષીત । સામિધેનીરેવ સૃષ્ટ્વા-ઽઽરભ્ય પ્ર તનુતે । અથો યજ્ઞો વૈ દશહોતા । યજ્ઞમેવ તનુતે ॥ 6 ॥
અભિચરન્-દશહોતાર-ઞ્જુહુયાત્ । નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ । નાભિર્દશમી । સપ્રાણમેવૈન-મભિચરતિ । એતાવદ્વૈ પુરુષસ્ય સ્વમ્ । યાવ-ત્પ્રાણાઃ । યાવદેવાસ્યાસ્તિ । તદભિચરતિ ॥ સ્વકૃત ઇરિણે જુહોતિ પ્રદરે વા । એતદ્વા અસ્યૈ નિર્-ઋતિગૃહીતમ્ । નિર્-ઋતિ ગૃહીત એવૈન-ન્નિર્-ઋત્યા ગ્રાહયતિ ॥ ય-દ્વાચઃ ક્રૂરમ્ । તેન વષટ્કરોતિ । વાચ એવૈન-ઙ્ક્રૂરેણ પ્ર વૃશ્ચતિ । તાજગાર્તિમાર્ચ્છતિ ॥ 7 ॥

(દશહોતા - સૃષ્ટ્યા - ઋચ્છે-દ્- વ્યાચષ્ટે - રુન્ધ - એવ તનુતે - નિર્-ઋતિગૃહીત-મ્પઞ્ચ ચ) (અ. 1)
અનુવાકં 2 - ચતુર્હોત્રાદિમન્ત્રાણા-ઙ્ક્રત્વર્થપ્રયોગઃ

પ્રજાપતિરકામયત દર્શપૂર્ણમાસૌ સૃજેયેતિ । સ એત-ઞ્ચતુર્હોતાર-મપશ્યત્ । ત-મ્મનસા-ઽનુદ્રુત્યા હવનીયે-ઽજુહોત્ । તતો વૈ સ દર્શપૂર્ણમાસાવસૃજત । તાવસ્મા-થ્સૃષ્ટાવપાક્રામતામ્ । તૌ ગ્રહેણા ગૃહ્ણાત્ । તદ્ગ્રહસ્ય ગ્રહત્વમ્ । દર્શપૂર્ણમાસા-વાલભમાનઃ । ચતુર્હોતાર-મ્મનસા-ઽનુદ્રુત્યા-હવનીયે જુહુયાત્ । દર્શપૂર્ણમાસાવેવ સૃષ્ટ્વા-ઽઽરભ્ય પ્ર તનુતે ॥ 8 ॥
ગ્રહો ભવતિ । દર્શપૂર્ણમાસયો-સ્સૃષ્ટયોર્ધૃત્યૈ ॥ સો-ઽકામયત ચાતુર્માસ્યાનિ સૃજેયેતિ । સ એત-મ્પઞ્ચહોતાર-મપશ્યત્ । ત-મ્મનસા-ઽનુદ્રુત્યા હવનીયે-ઽજુહોત્ । તતો વૈ સ ચાતુર્માસ્યાન્યસૃજત । તાન્યસ્મા-થ્સૃષ્ટાન્યપાક્રામન્ન્ । તાનિ ગ્રહેણાગૃહ્ણાત્ । તદ્ગ્રહસ્ય ગ્રહત્વમ્ । ચાતુર્માસ્યાન્યાલભમાનઃ ॥ 9 ॥
પઞ્ચહોતાર-મ્મનસા-ઽનુદ્રુત્યા હવનીયે જુહુયાત્ । ચાતુર્માસ્યાન્યેવ સૃષ્ટ્વા-ઽઽરભ્ય પ્ર તનુતે । ગ્રહો ભવતિ । ચાતુર્માસ્યાનાગ્ં સૃષ્ટાના-ન્ધૃત્યૈ ॥ સો-ઽકામયત પશુબન્ધગ્ં સૃજેયેતિ । સ એતગ્ં ષડ્ઢોતાર-મપશ્યત્ । ત-મ્મનસા-ઽનુદ્રુત્યા હવનીયે-ઽજુહોત્ । તતો વૈ સ પશુબન્ધમસૃજત । સો-ઽસ્મા-થ્સૃષ્ટો ઽપાક્રામત્ । ત-ઙ્ગ્રહેણાગૃહ્ણાત્ ॥ 10 ॥
તદ્ગ્રહસ્ય ગ્રહત્વમ્ । પશુબન્ધેન યક્ષ્યમાણઃ । ષડ્ઢોતાર-મ્મનસા ઽનુદ્રુત્યા હવનીયે જુહુયાત્ । પશુબન્ધમેવ સૃષ્ટ્વા-ઽઽરભ્ય પ્ર તનુતે । ગ્રહો ભવતિ । પશુબન્ધસ્ય સૃષ્ટસ્ય ધૃત્યૈ ॥ સો-ઽકામયત સૌમ્ય-મદ્ધ્વરગ્ં સૃજેયેતિ । સ એતગ્ં સપ્તહોતાર-મપશ્યત્ । ત-મ્મનસા-ઽનુદ્રુત્યા હવનીયે ઽજુહોત્ । તતો વૈ સ સૌમ્ય-મદ્ધ્વર-મસૃજત ॥ 11 ॥
સો-ઽસ્મા-થ્સૃષ્ટો-ઽપાક્રામત્ । ત-ઙ્ગ્રહેણાગૃહ્ણાત્ । તદ્ગ્રહસ્ય ગ્રહત્વમ્ । દીક્ષિષ્યમાણઃ । સપ્તહોતાર-મ્મનસા-ઽનુદ્રુત્યા હવનીયે જુહુયાત્ । સૌમ્યમેવાદ્ધ્વરગ્ં સૃષ્ટ્વા-ઽઽરભ્ય પ્ર તનુતે । ગ્રહો ભવતિ । સૌમ્યસ્યા-દ્ધ્વરસ્ય સૃષ્ટસ્ય ધૃત્યૈ ॥ દેવેભ્યો વૈ યજ્ઞો ન પ્રાભવત્ । તમેતાવચ્છ-સ્સમભરન્ન્ ॥ 12 ॥
ય-થ્સભાંરાઃ । તતો વૈ તેભ્યો યજ્ઞઃ પ્રાભવત્ । ય-થ્સભાંરા ભવન્તિ । યજ્ઞસ્ય પ્રભૂત્યૈ ॥ આતિત્થ્યમાસાદ્ય વ્યાચષ્ટે । યજ્ઞમુખં-વાઁ આતિથ્યમ્ । મુખત એવ યજ્ઞગ્ં સભૃન્ત્ય પ્ર તનુતે ॥ અયજ્ઞો વા એષઃ । યો-ઽપત્નીકઃ । ન પ્રજાઃ પ્ર જાયેરન્ન્ । પત્નીર્વ્યાચષ્ટે । યજ્ઞમેવાકઃ । પ્રજાના-મ્પ્રજનનાય ॥ ઉપસથ્સુ વ્યાચષ્ટે । એતદ્વૈ પત્નીના-માયતનમ્ । સ્વ એવૈના આયતને-ઽવ કલ્પયતિ ॥ 13 ॥

(તનુત - આલભમાનો - ઽગૃહ્ણા - દસૃજ - તાભર - ઞ્જાયેરન્-થ્ષટ્ચ) (અ. 2)
અનુવાકં 3 - ચતુર્હોતૃપઞ્ચહોતૃમન્ત્રગ્રહભાગયોઃ પુરુષાર્થ પ્રયોગઃ
પ્રજાપતિ-રકામયત પ્ર જાયેયેતિ । સ તપો-ઽતપ્યત । સ ત્રિવૃતગ્ગ્ સ્તોમ-મસૃજત । ત-મ્પઞ્ચદશસ્તોમો મદ્ધ્યત ઉદતૃણત્ । તૌ પૂર્વપક્ષશ્ચાપરપક્ષશ્ચાભવતામ્ । પૂર્વપક્ષ-ન્દેવા અન્વસૃજ્યન્ત । અપરપક્ષ-મન્વસુરાઃ । તતો દેવા અભવન્ન્ । પરા-ઽસુરાઃ । ય-ઙ્કામયેત વસીયાન્-થ્સ્યાદિતિ ॥ 14 ॥
ત-મ્પૂર્વપક્ષે યાજયેત્ । વસીયાનેવ ભવતિ । ય-ઙ્કામયેત પાપીયાન્-થ્સ્યાદિતિ । તમપરપક્ષે યાજયેત્ । પાપીયાનેવ ભવતિ । તસ્મા-ત્પૂર્વપક્ષો ¶પક્ષાત્-કરુણ્યતરઃ ॥ પ્રજાપતિર્વૈ દશહોતા । ચતુર્હોતા પઞ્ચહોતા । ષડ્ઢોતા સપ્તહોતા । ઋતવઃ સંવઁથ્સરઃ ॥ 15 ॥
પ્રજાઃ પશવ ઇમે લોકાઃ । ય એવ-મ્પ્રજાપતિ-મ્બહોર્ભૂયાગ્ંસં-વેઁદ । બહોરેવ ભૂયા-ન્ભવતિ ॥ પ્રજાપતિ-ર્દેવાસુરાનસૃજત । સ ઇન્દ્રમપિ નાસૃજત । ત-ન્દેવા અબ્રુવન્ન્ । ઇન્દ્ર-ન્નો જનયેતિ । સો-ઽબ્રવીત્ । યથા ઽહં-યુઁષ્માગ્ સ્તપસા ઽસૃક્ષિ । એવમિન્દ્ર-ઞ્જનયદ્ધ્વમિતિ ॥ 16 ॥
તે તપો-ઽતપ્યન્ત । ત આત્મન્નિન્દ્ર-મપશ્યન્ન્ । તમબ્રુવન્ન્ । જાયસ્વેતિ । સો-ઽબ્રવીત્ । કિ-મ્ભાગધેય-મભિજનિષ્ય ઇતિ । ઋતૂન્-થ્સંવઁથ્સરમ્ । પ્રજાઃ પશૂન્ । ઇમાલ્ ઁલોકાનિત્યબ્રુવન્ન્ । તં-વૈઁ મા-ઽઽહુત્યા પ્રજનયતેત્યબ્રવીત્ ॥ 17 ॥
ત-ઞ્ચતુર્હોત્રા પ્રાજનયન્ન્ ॥ યઃ કામયેત વીરો મ આ જાયેતેતિ । સ ચતુર્હોતાર-ઞ્જુહુયાત્ । પ્રજાપતિર્વૈ ચતુર્હોતા । પ્રજાપતિરેવ ભૂત્વા પ્રજાયતે । જજનદિન્દ્ર-મિન્દ્રિયાય સ્વાહેતિ ગ્રહેણ જુહોતિ । આ-ઽસ્ય વીરો જાયતે । વીરગ્ં હિ દેવા એતયા ઽઽહુત્યા પ્રાજનયન્ન્ ॥ આદિત્યાશ્ચાઙ્ગિરસશ્ચ સુવર્ગે લોકે ઽસ્પર્ધન્ત । વય-મ્પૂર્વે સુવર્ગં-લોઁકમિયામ વય-મ્પૂર્વ ઇતિ ॥ 18 ॥
ત આદિત્યા એત-મ્પઞ્ચહોતાર-મપશ્યન્ન્ । ત-મ્પુરા પ્રાતરનુવાકાદાગ્નીદ્ધ્રે ઽજુહવુઃ । તતો વૈ તે પૂર્વે સુવર્ગં-લોઁકમાયન્ન્ । ય-સ્સુવર્ગકામ-સ્સ્યાત્ । સ પઞ્ચહોતાર-મ્પુરા પ્રાતરનુવાકાદાગ્નીદ્ધ્રે જુહુયાત્ । સંવઁથ્સરો વૈ પઞ્ચહોતા । સંવઁથ્સર-સ્સુવર્ગો લોકઃ । સંવઁથ્સર એવર્તુષુ પ્રતિષ્ઠાય । સુવર્ગં-લોઁકમેતિ ॥ તેબ્રુવ-ન્નઙ્ગિરસ આદિત્યાન્ ॥ 19 ॥
ક્વ સ્થ । ક્વ વ-સ્સદ્ભ્યો હવ્યં-વઁક્ષ્યામ ઇતિ । છન્દ-સ્સ્વિત્યબ્રુવન્ન્ । ગાયત્રિયા-ન્ત્રિષ્ટુભિ-જગત્યામિતિ । તસ્માચ્છન્દઃ સુ સદ્ભ્ય આદિત્યેભ્યઃ । આઙ્ગીરસીઃ પ્રજા હવ્યં-વઁહન્તિ । વહન્ત્યસ્મૈ પ્રજા બલિમ્ । ઐનમપ્રતિખ્યાત-ઙ્ગચ્છતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવઃ । ત્રય ઇમે લોકાઃ । અસાવાદિત્ય એકવિગ્ંશઃ । એતસ્મિન્ વા એષ શ્રિતઃ । એતસ્મિન્-પ્રતિષ્ઠિતઃ । ય એવમેતગ્ગ્ શ્રિત-મ્પ્રતિષ્ઠિતં-વેઁદ । પ્રત્યેવ તિષ્ઠતિ ॥ 20 ॥

(સ્યાદિતિ - સંવઁથ્સરો - જનયદ્ધ્વમિતી - ત્યબ્રવીત્ - પૂર્વ ઇત્યા - દિત્યાન્ - ઋતવ-ષ્ષટ્ચ) (અ. 3)
અનુવાકં 4 - જગ-થ્સૃષ્ટિકથનમુખેન હોતૃમન્ત્રપ્રશંસા

પ્રજાપતિ-રકામયત પ્રજાયેયેતિ । સ એત-ન્દશહોતાર-મપશ્યત્ । તેન દશધા ઽઽત્માનં-વિઁધાય । દશહોત્રા ઽતપ્યત । તસ્ય ચિત્તિ-સ્સ્રુગાસીત્ । ચિત્તમાજ્યમ્ । તસ્યૈતાવ્અત્યેવ વાગાસીત્ । એતાવાન્. યજ્ઞક્રતુઃ ॥ સ ચતુર્હોતાર-મસૃજત । સો-ઽનન્દત્ ॥ 21 ॥
અસૃક્ષિ વા ઇમમિતિ । તસ્ય સોમો હવિરાસીત્ । સ ચતુર્હોત્રા ઽતપ્યત । સો-ઽતામ્યત્ । સ ભૂરિતિ વ્યાહરત્ । સ ભૂમિમસૃજત । અગ્નિહોત્ર-ન્દર્શપૂર્ણમાસૌ યજૂગ્ંષિ । સ દ્વિતીયમતપ્યત । સો-ઽતામ્યત્ । સ ભુવ ઇતિ વ્યાહરત્ ॥ 22 ॥
સો-ઽન્તરિક્ષ-મસૃજત । ચાતુર્માસ્યાનિ સામાનિ । સ તૃતીયમતપ્યત । સો-ઽતામ્યત્ । સ સુવરિતિ વ્યાહરત્ । સ દિવમસૃજત । અગ્નિષ્ટોમ-મુક્થ્ય-મતિરાત્રમૃચઃ । એતા વૈ વ્યાહૃતય ઇમે લોકાઃ । ઇમા-ન્ખલુ વૈ લોકાનનુ પ્રજાઃ પશવશ્છન્દાગ્ંસિ પ્રાજાયન્ત । ય એવમેતાઃ પ્રજાપતેઃ પ્રથમા વ્યાહૃતીઃ પ્રજાતા વેદ ॥ 23 ॥
પ્ર પ્રજયા પશુભિ-ર્મિથુનૈ-ર્જાયતે ॥ સ પઞ્ચહોતાર-મસૃજત । સ હવિર્ના-વિન્દત । તસ્મૈ સોમ-સ્તનુવ-મ્પ્રાયચ્છત્ । એત-ત્તે હવિરિતિ । સ પઞ્ચહોત્રા ઽતપ્યત । સો-ઽતામ્યત્ । સ પ્રત્યઙ્ઙબાધત । સો-ઽસુરા-નસૃજત । તદસ્યા પ્રિયમાસીત્ ॥ 24 ॥
ત-દ્દુર્વર્ણગ્ં હિરણ્યમભવત્ । ત-દ્દુર્વર્ણસ્ય હિરણ્યસ્ય જન્મ । સ દ્વિતીયમતપ્યત । સો-ઽતામ્યત્ । સ પ્રાંઅબાધત । સ દેવાનસૃજત । તદસ્ય પ્રિયમાસીત્ । ત-થ્સુવર્ણગ્ં હિરણ્યમભવત્ । ત-થ્સુવર્ણસ્ય હિરણ્યસ્ય જન્મ । ય એવગ્ં સુવર્ણસ્ય હિરણ્યસ્ય જન્મ વેદ ॥ 25 ॥
સુવર્ણ આત્મના ભવતિ । દુર્વર્ણો-ઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યઃ । તસ્મા-થ્સુવર્ણગ્ં હિરણ્ય-મ્ભાર્યમ્ । સુવર્ણ એવ ભવતિ । ઐન-મ્પ્રિય-ઙ્ગચ્છતિ નાપ્રિયમ્ ॥ સ સપ્તહોતાર-મસૃજત । સ સપ્તહોત્રૈવ સુવર્ગં-લોઁકમૈત્ ॥ ત્રિણવેન સ્તોમેનૈભ્યો લોકેભ્યો-ઽસુરા-ન્પ્રાણુદત । ત્રયસ્ત્રિગ્ંશેન પ્રત્યતિષ્ઠત્ । એકવિગ્ંશેન રુચમધત્ત ॥ 26 ॥
સપ્તદશેન પ્રાજાયત । ય એવં-વિઁદ્વાન્-થ્સોમેન યજતે । સપ્તહોત્રૈવ સુવર્ગં-લોઁકમેતિ । ત્રિણવેન સ્તોમેનૈભ્યો લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યાન્-પ્રણુદતે । ત્રયસ્ત્રિગ્ંશેન પ્રતિ તિષ્ઠતિ । એકવિગ્ંશેન રુચ-ન્ધત્તે । સપ્તદશેન પ્રજાયતે । તસ્મા-થ્સપ્તદશ-સ્સ્તોમો ન નિર્હૃત્યઃ । પ્રજાપતિ ર્વૈ સપ્તદશઃ । પ્રજાપતિમેવ મદ્ધ્યતો ધત્તે પ્રજાત્યૈ ॥ 27 ॥

(અનન્દ-દ્- ભુવ ઇતિ વ્યાહર-દ્- વેદા - સી-દ્- વેદા - ધત્ત - પ્રજાત્યૈ) (અ. 4)
અનુવાકં 5 - દક્ષિણાપ્રતિગ્રહમન્ત્રવ્યાખ્યાનમ્

દેવા વૈ વરુણમયાજયન્ન્ । સ યસ્યૈ યસ્યૈ દેવતાયૈ દક્ષિણામનયત્ । તામવ્લીનાત્ । તે-ઽબ્રુવન્ન્ । વ્યાવૃત્ય પ્રતિ ગૃહ્ણામ । તથા નો દક્ષિણા ન વ્લેષ્યતીતિ । તે વ્યાવૃત્ય પ્રત્યગૃહ્ણન્ન્ । તતો વૈ તા-ન્દક્ષિણા નાવ્લીનાત્ । ય એવં-વિઁદ્વાન્ વ્યાવૃત્ય દક્ષિણા-મ્પ્રતિગૃહ્ણાતિ । નૈન-ન્દક્ષિણા વ્લીનાતિ ॥ 28 ॥
રાજા ત્વા વરુણો નયતુ દેવિ દક્ષિણે-ઽગ્નયે હિરણ્યમિત્યાહ । આગ્નેયં-વૈઁ હિરણ્યમ્ । સ્વયૈવૈન-દ્દેવતયા પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । સોમાય વાસ ઇત્યાહ । સૌમ્યં-વૈઁ વાસઃ । સ્વયૈવૈન-દ્દેવતયા પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । રુદ્રાય ગામિત્યાહ । રૌદ્રી વૈ ગૌઃ । સ્વયૈવૈના-ન્દેવતયા પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । વરુણાયાશ્વમિત્યાહ ॥ 29 ॥
વારુણો વા અશ્વઃ । સ્વયૈવૈન-ન્દેવતયા પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । પ્રજાપતયે પુરુષમિત્યાહ । પ્રાજાપત્યો વૈ પુરુષઃ । સ્વયૈવૈન-ન્દેવતયા પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । મનવે તલ્પમિત્યાહ । માનવો વૈ તલ્પઃ । સ્વયૈવૈન-ન્દેવતયા પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । ઉત્તાનાયાઙ્ગીરસાયાન ઇત્યાહ । ઇયં-વાઁ ઉત્તાન આઙ્ગીરસઃ ॥ 30 ॥
અનયૈવૈનત્-પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ ॥ વૈશ્વાનર્યર્ચા રથ-મ્પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । વૈશ્વાનરો વૈ દેવતયા રથઃ । સ્વયૈવૈન-ન્દેવતયા પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ ॥ તેનામૃતત્વમશ્યા-મિત્યાહ । અમૃતમેવાત્મન્-ધત્તે ॥ વયો દાત્ર ઇત્યાહ । વય એવૈન-ઙ્કૃત્વા । સુવર્ગં-લોઁક-ઙ્ગમયતિ ॥ મયો મહ્યમસ્તુ પ્રતિગ્રહીત્ર ઇત્યાહ ॥ 31 ॥
યદ્વૈ શિવમ્ । તન્મયઃ । આત્મન એવૈષા પરીત્તિઃ ॥ ક ઇદ-ઙ્કસ્મા અદાદિત્યાહ । પ્રજાપતિર્વૈ કઃ । સ પ્રજાપતયે દદાતિ ॥ કામઃ કામાયેત્યાહ । કામેન હિ દદાતિ । કામેન પ્રતિગૃહ્ણાતિ ॥ કામો દાતા કામઃ પ્રતિ ગ્રહીતેત્યાહ ॥ 32 ॥
કામો હિ દાતા । કામઃ પ્રતિ ગ્રહીતા ॥ કામગ્ં સમુદ્ર-માવિશેત્યાહ । સમુદ્ર ઇવ હિ કામઃ । નેવ હિ કામસ્યાન્તો-ઽસ્તિ । ન સમુદ્રસ્ય ॥ કામેન ત્વા પ્રતિ ગૃહ્ણામીત્યાહ । યેન કામેન પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । સ એવૈનમમુષ્મિલ્ ઁલોકે કામ આગચ્છતિ ॥ કામૈતત્ત એષા તે કામ દક્ષિણેત્યાહ । કામ એવ ત-દ્યજમાનો-ઽમુષ્મિલ્ ઁલોકે દક્ષિણામિચ્છતિ । ન પ્રતિગ્રહીતરિ ॥ ય એવં-વિઁદ્વાન્-દક્ષિણા-મ્પ્રતિગૃહ્ણાતિ । અનૃણામેવૈના-મ્પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ ॥ 33 ॥

(વ્લીનાત્ય - શ્વમિત્યાહા - ઙ્ગિરસઃ - પ્રતિગ્રહીત્ર ઇત્યાહ - પ્રતિગ્રહીતેત્યાહ - દક્ષિણેત્યાહ ચત્વારિ ચ) (અ. 5)
અનુવાકં 6 - દ્વાદશાહદશમે-ઽહનિ હોતૃમન્ત્રાઃ

અન્તો વા એષ યજ્ઞસ્ય । ય-દ્દશમમહઃ । દશમે-ઽહન્-થ્સર્પરાજ્ઞિયા ઋગ્ભિ-સ્સ્તુવન્તિ । યજ્ઞસ્યૈવાન્ત-ઙ્ગત્વા । અન્નાદ્યમવરુન્ધતે ॥ તિસૃભિઃ સ્તુવન્તિ । ત્રય ઇમે લોકાઃ । એભ્ય એવ લોકેભ્યો-ઽન્નાદ્યમવરુન્ધતે । પૃશ્નિવતી-ર્ભવન્તિ । અન્નં-વૈઁ પૃશ્નિ ॥ 34 ॥
અન્નમેવાવ-રુન્ધતે ॥ મનસા પ્રસ્તૌતિ । મનસોદ્ગાયતિ । મનસા પ્રતિ હરતિ । મન ઇવ હિ પ્રજાપતિઃ । પ્રજાપતેરાપ્ત્યૈ ॥ દેવા વૈ સર્પાઃ । તેષામિયગ્ં રાજ્ઞી । ય-થ્સર્પરાજ્ઞિયા ઋગ્ભિ-સ્સ્તુવન્તિ । અસ્યામેવ પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ ॥ 35 ॥
ચતુર્હોતૄન્. હોતા વ્યાચષ્ટે । સ્તુતમનુશગ્ંસતિ શાન્ત્યૈ ॥ અન્તો વા એષ યજ્ઞસ્ય । ય-દ્દશમમહઃ । એત-ત્ખલુ વૈ દેવાના-મ્પરમ-ઙ્ગુહ્ય-મ્બ્રહ્મ । યચ્ચતુર્હોતારઃ । દશમે-ઽહગ્ગ્-શ્ચતુર્હોતૄન્ વ્યાચષ્ટે । યજ્ઞસ્યૈવાન્ત-ઙ્ગત્વા । પરમ-ન્દેવાના-ઙ્ગુહ્ય-મ્બ્રહ્માવરુન્ધે । તદેવ પ્રકાશ-ઙ્ગમયતિ ॥ 36 ॥
તદેન-મ્પ્રકાશ-ઙ્ગતમ્ । પ્રકાશ-મ્પ્રજાના-ઙ્ગમયતિ ॥ વાચં-યઁચ્છતિ । યજ્ઞસ્ય ધૃત્યૈ ॥ યજમાનદેવત્યં-વાઁ અહઃ । ભ્રાતૃવ્યદેવત્યા રાત્રિઃ । અહ્ના રાત્રિ-ન્ધ્યાયેત્ । ભ્રાતૃવ્યસ્યૈવ તલ્લોકં-વૃઁઙ્ક્તે । યદ્દિવા વાચં-વિઁસૃજેત્ । અહર્ભ્રાતૃવ્યાયોચ્છિગ્ંષેત્ । યન્નક્તં-વિઁસૃજેત્ । રાત્રિ-મ્ભ્રાતૃવ્યાયોચ્છિગ્ંષેત્ । અધિવૃક્ષસૂર્યે વાચં-વિઁસૃજતિ । એતાવન્તમેવાસ્મૈ લોકમુચ્છિગ્ંષતિ । યાવદાદિત્યો-ઽસ્તમેતિ ॥ 37 ॥

(પૃશ્નિ - તિષ્ઠન્તિ - ગમયતિ - શિગ્ંષે-ત્પઞ્ચ ચ) (અ. 6)
અનુવાકં 7 - સપ્તહોતૃમન્ત્રસાધ્યયજ્ઞપ્રશંસા

પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત । તા-સ્સૃષ્ટા-સ્સમશ્લિષ્યન્ન્ । તા રૂપેણાનુ પ્રાવિશત્ । તસ્માદાહુઃ । રૂપં-વૈઁ પ્રજાપતિરિતિ । તા નામ્ના-ઽનુ પ્રાવિશત્ । તસ્માદાહુઃ । નામ વૈ પ્રજાપતિરિતિ । તસ્માદપ્યા ઽમિત્રૌ સગન્ત્ય । નામ્ના ચેદ્ધ્વયેતે ॥ 38 ॥
મિત્રમેવ ભવતઃ ॥ પ્રજાપતિ-ર્દેવાસુરાનસૃજત । સ ઇન્દ્રમપિ નાસૃજત । ત-ન્દેવા અબ્રુવન્ન્ । ઇન્દ્ર-ન્નો જનયેતિ । સ આત્મ-ન્નિન્દ્ર-મપશ્યત્ । તમસૃજત । ત-ન્ત્રિષ્ટુગ્-વીર્ય-મ્ભૂત્વા-ઽનુ પ્રાવિશત્ । તસ્ય વજ્રઃ પઞ્ચદશો હસ્ત આપદ્યત । તેનોદય્યાસુરાનભ્ય ભવત્ ॥ 39 ॥
ય એવં-વેઁદ । અભિ ભ્રાતૃવ્યા-ન્ભવતિ ॥ તે દેવા અસુરૈ-ર્વિજિત્ય । સુવર્ગં-લોઁકમાયન્ન્ । તે-ઽમુષ્મિલ્ ઁલોકે વ્યક્ષુદ્ધ્યન્ન્ । તે-ઽબ્રુવન્ન્ । અમુતઃ પ્રદાનં-વાઁ ઉપજિજીવિમેતિ । તે સપ્તહોતારં-યઁજ્ઞં-વિઁધાયાયાસ્યમ્ । આઙ્ગીરસ-મ્પ્રાહિણ્વન્ન્ । એતેનામુત્ર કલ્પયેતિ ॥ 40 ॥
તસ્ય વા ઇય-ઙ્ક્લૃપ્તિઃ । યદિદ-ઙ્કિ-ઞ્ચ । ય એવં-વેઁદ । કલ્પતે-ઽસ્મૈ । સ વા અય-મ્મનુષ્યેષુ યજ્ઞ-સ્સપ્તહોતા । અમુત્ર સદ્ભ્યો દેવેભ્યો હવ્યં-વઁહતિ । ય એવં-વેઁદ । ઉપૈનં-યઁજ્ઞો નમતિ ॥ સો-ઽમન્યત । અભિ વા ઇમે-ઽસ્મા-લ્લોકાદમુંલોઁક-ઙ્કમિષ્યન્ત ઇતિ । સ વાચસ્પતે હૃદિતિ વ્યાહરત્ । તસ્મા-ત્પુત્રો હૃદયમ્ । તસ્માદસ્મા-લ્લોકાદમું-લોઁક-ન્નાભિકામયન્તે । પુત્રો હિ હૃદયમ્ ॥ 41 ॥

(હ્વયેત - અભવત્ - કલ્પયે - તીતિ ચત્વારિ ચ) (અ. 7)
અનુવાકં 8 - હોતૃમન્ત્રાણાં સોમયાગાઙ્ગત્વમ્

દેવા વૈ ચતુર્હોતૃભિ-ર્યજ્ઞમતન્વત । તે વિ પાપ્મના ભ્રાતૃવ્યેણાજયન્ત । અભિ સુવર્ગં-લોઁકમજયન્ન્ । ય એવં-વિઁદ્વાગ્-શ્ચતુર્હોતૃભિર્યજ્ઞ-ન્તનુતે । વિ પાપ્મના ભ્રાતૃવ્યેણ જયતે । અભિ સુવર્ગં-લોઁક-ઞ્જયતિ ॥ ષડ્ઢોત્રા પ્રાયણીયમાસાદયતિ । અમુષ્મૈ વૈ લોકાય ષડ્ઢોતા । ઘ્નન્તિ ખલુ વા એત-થ્સોમમ્ । યદભિષુણ્વન્તિ ॥ 42 ॥
ઋજુધૈવૈનમમું-લોઁક-ઙ્ગમયતિ । ચતુર્હોત્રા ઽઽતિત્થ્યમ્ । યશો વૈ ચતુર્હોતા । યશ એવાત્મન્-ધત્તે । પઞ્ચહોત્રા પશુમુપ સાદયતિ । સુવર્ગ્યો વૈ પઞ્ચહોતા । યજમાનઃ પશુઃ । યજમાનમેવ સુવર્ગં-લોઁક-ઙ્ગમયતિ । ગ્રહાન્-ગૃહીત્વા સપ્તહોતાર-ઞ્જુહોતિ । ઇન્દ્રિયં-વૈઁ સપ્તહોતા ॥ 43 ॥
ઇન્દ્રિયમેવાત્મન્-ધત્તે ॥ યો વૈ ચતુર્હોતૄ-નનુસવન-ન્તર્પયતિ । તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિઃ । ઉપૈનગ્ં સોમપીથો નમતિ । બહિષ્પવમાને દશહોતારં-વ્યાઁચક્ષીત । માદ્ધ્યન્દિને પવમાને ચતુર્હોતારમ્ । આર્ભવે પવમાને પઞ્ચહોતારમ્ । પિતૃયજ્ઞે ષડ્ઢોતારમ્ । યજ્ઞાયજ્ઞિયસ્ય સ્તોત્રે સપ્તહોતારમ્ । અનુસવનમેવૈનાગ્ સ્તર્પયતિ ॥ 44 ॥
તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિઃ । ઉપૈનગ્ં સોમપીથો નમતિ ॥ દેવા વૈ ચતુર્હોતૃભિ-સ્સત્રમાસત । ઋદ્ધિપરિમિતં-યઁશસ્કામાઃ । તે-ઽબ્રુવન્ન્ । યન્નઃ પ્રથમં-યઁશ ઋચ્છાત્ । સર્વેષા-ન્નસ્ત-થ્સહાસદિતિ । સોમશ્ચતુર્હોત્રા । અગ્નિઃ પઞ્ચહોત્રા । ધાતા ષડ્ઢોત્રા ॥ 45 ॥
ઇન્દ્રઃ સપ્તહોત્રા । પ્રજાપતિ-ર્દશહોત્રા । તેષાગ્ં સોમગ્ં રાજાનં-યઁશ આર્ચ્છત્ ॥ તન્ન્યકામયત । તેનાપાક્રામત્ । તેન પ્રલાયમચરત્ । ત-ન્દેવાઃ પ્રૈષૈઃ પ્રૈષમૈચ્છન્ન્ । તત્-પ્રૈષાણા-મ્પ્રૈષત્વમ્ । નિવિદ્ભિર્ન્યવેદયન્ન્ । તન્નિવિદા-ન્નિવિત્ત્વમ્ ॥ 46 ॥
આપ્રીભિરાપ્નુવન્ન્ । તદાપ્રીણામાપ્રિત્વમ્ । તમઘ્નન્ન્ । તસ્ય યશો વ્યગૃહ્ણત । તે ગ્રહા અભવન્ન્ । તદ્ગ્રહાણા-ઙ્ગ્રહત્વમ્ । યસ્યૈવં-વિઁદુષો ગ્રહા ગૃહ્યન્તે । તસ્ય ત્વેવ ગૃહીતાઃ ॥ તે-ઽબ્રુવન્ન્ । યો વૈ ન-શ્શ્રેષ્ઠો-ઽભૂત્ ॥ 47 ॥
તમવધિષ્મ । પુનરિમગ્ં સુવામહા ઇતિ । ત-ઞ્છન્દોભિ-રસુવન્ત । તચ્છન્દસા-ઞ્છન્દસ્ત્વમ્ । સામ્ના સમાનયન્ન્ । ત-થ્સામ્નઃ સામત્વમ્ । ઉક્થૈ-રુદસ્થાપયન્ન્ । તદુક્થાના-મુક્થત્વમ્ । ય એવં-વેઁદ । પ્રત્યેવ તિષ્ઠતિ ॥ 48 ॥
સર્વમાયુરેતિ ॥ સોમો વૈ યશઃ । ય એવં-વિઁદ્વાન્-થ્સોમમાગચ્છતિ । યશ એવૈનમૃચ્છતિ । તસ્માદાહુઃ । યશ્ચૈવં-વેઁદ યશ્ચ ન । તાવુભૌ સોમ-માગચ્છતઃ । સોમો હિ યશઃ । ત-ન્ત્વા-ઽવ યશ ઋચ્છતીત્યાહુઃ । ય-સ્સોમે સોમ-મ્પ્રાહેતિ । તસ્મા-થ્સોમે સોમઃ પ્રોચ્યઃ । યશ એવૈનમૃચ્છતિ ॥ 49 ॥

(અભિષુણ્વન્તિ - સપ્તહોતા - તર્પયતિ - ષડ્ઢોત્રા - નિવિત્ત્વ - મભૂત્ - તિષ્ઠતિ - પ્રાહેતિ દ્વે ચ) (અ. 8)
અનુવાકં 9 - હોતૃમન્ત્રોત્પત્તિકથનપ્રસઙ્ગેન જગ-થ્સૃષ્ટિઃ

ઇદં-વાઁ અગ્રે નૈવ કિઞ્ચનાસીત્ । ન દ્યૌરાસીત્ । ન પૃથિવી । નાન્તરિક્ષમ્ । તદસદેવ સન્મનો ઽકુરુત સ્યામિતિ । તદતપ્યત । તસ્માત્-તેપાનાદ્ધૂમો-ઽજાયત । ત-દ્ભૂયો-ઽતપ્યત । તસ્માત્-તેપાનાદગ્નિ-રજાયત । ત-દ્ભૂયો-ઽતપ્યત ॥ 50 ॥
તસ્માત્-તેપાનાજ્જ્યોતિ-રજાયત । ત-દ્ભૂયો-ઽતપ્યત । તસ્માત્-તેપાનાદર્ચિ-રજાયત । ત-દ્ભૂયો-ઽતપ્યત । તસ્માત્-તેપાનાન્મરીચયો-ઽજાયન્ત । ત-દ્ભૂયો-ઽતપ્યત । તસ્માત્-તેપાનાદુદારા અજાયન્ત । ત-દ્ભૂયો-ઽતપ્યત । તદભ્રમિવ સમહન્યત ॥ ત-દ્વસ્તિમભિનત્ ॥ 51 ॥
સ સમુદ્રો-ઽભવત્ । તસ્મા-થ્સમુદ્રસ્ય ન પિબન્તિ । પ્રજનનમિવ હિ મન્યન્તે । તસ્મા-ત્પશો-ર્જાયમાનાદાપઃ પુરસ્તા-દ્યન્તિ ॥ ત-દ્દશહોતા-ઽન્વસૃજ્યત । પ્રજાપતિર્વૈ દશ હોતા ॥ ય એવ-ન્તપસો વીર્યં-વિઁદ્વાગ્સ્તપ્યતે । ભવત્યેવ ॥ તદ્વા ઇદમાપઃ સલિલ-માસીત્ । સો-ઽરોદીત્-પ્રજાપતિઃ ॥ 52 ॥
સ કસ્મા અજ્ઞિ । ય-દ્યસ્યા અપ્રતિષ્ઠાયા ઇતિ । યદફ્સ્વ-વાપદ્યત । સા પૃથિવ્યભવત્ । યદ્વ્યમૃષ્ટ । તદન્તરિક્ષ-મભવત્ । યદૂર્ધ્વ-મુદમૃષ્ટ । સા દ્યૌરભવત્ । યદરોદીત્ । તદનયો રોદસ્ત્વમ્ ॥ 53 ॥
ય એવં-વેઁદ । નાસ્ય ગૃહે રુદન્તિ । એતદ્વા એષાં-લોઁકાના-ઞ્જન્મ । ય એવમેષાં-લોઁકાના-ઞ્જન્મ વેદ । નૈષુ લોકે-ષ્વાર્તિમાર્ચ્છતિ । સ ઇમા-મ્પ્રતિષ્ઠા-મવિન્દત ॥ સ ઇમા-મ્પ્રતિષ્ઠાં-વિઁત્ત્વા ઽકામયત પ્રજાયેયેતિ । સ તપો-ઽતપ્યત । સો-ઽન્તર્વાનભવત્ । સ જઘનાદસુરા-નસૃજત ॥ 54 ॥
તેભ્યો મૃન્મયે પાત્રે-ઽન્નમદુહત્ । યા-ઽસ્ય સા તનૂરાસીત્ । તામપાહત । સા તમિસ્રા-ઽભવત્ ॥ સો-ઽકામયત પ્રજાયેયેતિ । સ તપો-ઽતપ્યત । સો-ઽન્તર્વા-નભવત્ । સ પ્રજનનાદેવ પ્રજા અસૃજત । તસ્માદિમા ભૂયિષ્ઠાઃ । પ્રજનનાદ્ધ્યેના અસૃજત ॥ 55 ॥
તાભ્યો દારુમયે પાત્રે પયો-ઽદુહત્ । યા-ઽસ્ય સા તનૂરાસીત્ । તામપાહત । સા જોથ્સ્ના ઽભવત્ ॥ સો-ઽકામયત પ્રજાયેયેતિ । સતપો-ઽતપ્યત । સો-ઽન્તર્વા-નભવત્ । સ ઉપપક્ષાભ્યા-મેવર્તૂનસૃજત । તેભ્યો રજતે પાત્રે ઘૃતમદુહત્ । યા-ઽસ્ય સા તનૂરાસીત્ ॥ 56 ॥
તામપાહત । સો-ઽહોરાત્રયો-સ્સન્ધિ-રભવત્ ॥ સો-ઽકામયત પ્રજાયેયેતિ । સ તપો-ઽતપ્યત । સો-ઽન્તર્વા-નભવત્ । સ મુખા-દ્દેવા-નસૃજત । તેભ્યો હરિતે પાત્રે સોમમદુહત્ । યા-ઽસ્ય સા તનૂરાસીત્ । તામપાહત । તદહરભવત્ ॥ 57 ॥
એતે વૈ પ્રજાપતેર્દોહાઃ । ય એવં-વેઁદ । દુહ એવ પ્રજાઃ ॥ દિવા વૈ નો-ઽભૂદિતિ । ત-દ્દેવાના-ન્દેવત્વમ્ । ય એવ-ન્દેવાના-ન્દેવત્વં-વેઁદ । દેવવાનેવ ભવતિ ॥ એતદ્વા અહોરાત્રાણા-ઞ્જન્મ । ય એવમહોરાત્રાણા-ઞ્જન્મ વેદ । નાહોરાત્રેષ્વાર્તિમાર્ચ્છતિ ॥ 58 ॥
અસતો-ઽધિ મનો-ઽસૃજ્યત । મનઃ પ્રજાપતિ-મસૃજત । પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત । તદ્વા ઇદ-મ્મનસ્યેવ પરમ-મ્પ્રતિષ્ઠિતમ્ । યદિદ-ઙ્કિઞ્ચ । તદેતચ્છ્વોવસ્ય સન્નામ બ્રહ્મ ॥ વ્યુચ્છન્તી વ્યુચ્છન્ત્યસ્મૈ વસ્યસી વસ્યસી વ્યુચ્છતિ । પ્રજાયતે પ્રજયા પશુભિઃ । પ્ર પરમેષ્ઠિનો માત્રા-માપ્નોતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 59 ॥

(અગ્નિરજાયત તદ્ભૂયો-ઽતપ્યતા - ભિનદ - રોદી-ત્પ્રજાપતી - રોદસ્ત્વ - મસૃજ - તાસૃજત - ઘૃતમદુહદ્યા-ઽસ્ય સા તનૂરાસી - દહરભવ-દ્- ઋચ્છતિ - વેદ) (અ. 9)
(ઇદ-ન્ધૂમો ઽગ્નિ-ર્જ્યોતિ રર્ચિ-ર્મરીચય ઉદારા સ્તદભ્રગ્ં /

સ જઘના-થ્સા તમિસ્રા સ પ્રજનના-થ્સા જોથ્સ્ના સ ઉપપક્ષાભ્યાગ્ં સો ઽહોરાત્રયો-સ્સન્ધિ-સ્સમુખા-ત્તદહ-ર્દેવવાન્ / મૃન્મયે દારુમયે રજતે હરિતે તેભ્યસ્તાભ્યો દ્વે તેભ્યો-ઽન્ન-મ્પયો

ઘૃતગ્ં સોમમ્)
અનુવાકં 10 - દેવસૃષ્ટિમધ્યે-ઽવસ્થિતસ્યેન્દ્રસ્ય દેવતાધિપતિત્વમ્

પ્રજાપતિ-રિન્દ્રમસૃજ-તાનુજાવર-ન્દેવાનામ્ । ત-મ્પ્રાહિણોત્ । પરેહિ । એતેષા-ન્દેવાના-મધિપતિરેધીતિ । ત-ન્દેવા અબ્રુવન્ન્ । કસ્ત્વમસિ । વયં-વૈઁ ત્વચ્છ્રેયાગ્ંસ-સ્સ્મ ઇતિ । સો-ઽબ્રવીત્ । કસ્ત્વમસિ વયં-વૈઁ ત્વચ્છ્રેયાગ્ંસ-સ્સ્મ ઇતિ મા દેવા અવોચન્નિતિ ॥ અથ વા ઇદ-ન્તર્હિ પ્રજાપતૌ હર આસીત્ ॥ 60 ॥
યદસ્મિન્નાદિત્યે । તદેનમબ્રવીત્ । એતન્મે પ્રયચ્છ । અથાહમેતેષા-ન્દેવાના-મધિપતિ-ર્ભવિષ્યામીતિ । કોહગ્ગ્-સ્યામિત્યબ્રવીત્ । એત-ત્પ્રદાયેતિ । એત-થ્સ્યા ઇત્યબ્રવીત્ । યદેતદ્બ્રવીષીતિ । કો હ વૈ નામ પ્રજાપતિઃ । ય એવં-વેઁદ ॥ 61 ॥
વિદુરેન-ન્નામ્ના । તદસ્મૈ રુક્મ-ઙ્કૃત્વા પ્રત્યમુઞ્ચત્ । તતો વા ઇન્દ્રો દેવાના-મધિપતિ-રભવત્ । ય એવં-વેઁદ । અધિપતિરેવ સમાનાના-મ્ભવતિ ॥ સો-ઽમન્યત । કિ-ઙ્કિં-વાઁ અકરમિતિ । સ ચન્દ્ર-મ્મ આહરેતિ પ્રાલપત્ । તચ્ચન્દ્રમસ-શ્ચન્દ્રમસ્ત્વમ્ । ય એવં-વેઁદ ॥ 62 ॥
ચન્દ્રવાનેવ ભવતિ ॥ ત-ન્દેવા અબ્રુવન્ન્ । સુવીર્યો ઽમર્યા યથા ગોપાયત ઇતિ । ત-થ્સૂર્યસ્ય સૂર્યત્વમ્ । ય એવં-વેઁદ । નૈન-ન્દભ્નોતિ ॥ કશ્ચ નાસ્મિન્વા ઇદમિન્દ્રિય-મ્પ્રત્યસ્થાદિતિ । તદિન્દ્ર-સ્યેન્દ્રત્વમ્ । ય એવં-વેઁદ । ઇન્દ્રિયાવ્યેવ ભવતિ ॥ 63 ॥
અયં-વાઁ ઇદ-મ્પરમો-ઽભૂદિતિ । તત્-પરમેષ્ઠિનઃ પરમેષ્ઠિત્વમ્ । ય એવં-વેઁદ । પરમામેવ કાષ્ઠા-ઙ્ગચ્છતિ ॥ ત-ન્દેવા-સ્સમન્ત-મ્પર્યવિશન્ન્ । વસવઃ પુરસ્તાત્ । રુદ્રા દક્ષિણતઃ । આદિત્યાઃ પશ્ચાત્ । વિશ્વે દેવા ઉત્તરતઃ । અઙ્ગિરસઃ પ્રત્યઞ્ચમ્ ॥ 64 ॥
સાદ્ધ્યાઃ પરાઞ્ચમ્ । ય એવં-વેઁદ । ઉપૈનગ્ં સમાના-સ્સં-વિઁશન્તિ ॥ સ પ્રજાપતિરેવ ભૂત્વા પ્રજા આવયત્ । તા અસ્મૈ નાતિષ્ઠન્તાન્નાદ્યાય । તા મુખ-મ્પુરસ્તાત્-પશ્યન્તીઃ । દક્ષિણતઃ પર્યાયન્ન્ । સ દક્ષિણતઃ પર્યવર્તયત । તા મુખ-મ્પુરસ્તાત્-પશ્યન્તીઃ । મુખ-ન્દક્ષિણતઃ ॥ 65 ॥
પશ્ચાત્-પર્યાયન્ન્ । સ પશ્ચાત્-પર્યવર્તયત । તા મુખ-મ્પુરસ્તાત્-પશ્યન્તીઃ । મુખ-ન્દક્ષિણતઃ । મુખ-મ્પશ્ચાત્ । ઉત્તરતઃ પર્યાયન્ન્ । સ ઉત્તરતઃ પર્યવર્તયત । તા મુખ-મ્પુરસ્તાત્-પશ્યન્તીઃ । મુખ-ન્દક્ષિણતઃ । મુખ-મ્પશ્ચાત્ ॥ 66 ॥
મુખમુત્તરતઃ । ઊર્ધ્વા ઉદાયન્ન્ । સ ઉપરિષ્ટાન્ન્ય-વર્તયત । તા-સ્સર્વતોમુખો ભૂત્વા ઽઽવયત્ । તતો વૈ તસ્મૈ પ્રજા અતિષ્ઠન્તાન્નાદ્યાય ॥ ય એવં-વિઁદ્વા-ન્પરિ ચ વર્તયતે નિ ચ । પ્રજાપતિરેવ ભૂત્વા પ્રજા અત્તિ । તિષ્ઠન્તે-ઽસ્મૈ પ્રજા અન્નાદ્યાય । અન્નાદ એવ ભવતિ ॥ 67 ॥

(આસી-દ્- વેદ - ચન્દ્રમસ્ત્વં-યઁ એવં-વેઁદે - ન્દ્રિયાવ્યેવ ભવતિ - પ્રત્યઞ્ચ - મુખ-ન્દક્ષિણતો - મુખ-મ્પશ્ચાન્ - +નવ ચ) (આ10 )
અનુવાકં 11 - હોતૃમન્ત્રાણા-મ્પુરુષાર્થપ્રયોગઃ

પ્રજાપતિ-રકામયત બહોર્ભૂયાન્-થ્સ્યામિતિ । સ એત-ન્દશહોતાર-મપશ્યત્ । ત-મ્પ્રાયુઙ્ક્ત । તસ્ય પ્રયુક્તિ બહોર્ભૂયાનભવત્ । યઃ કામયેત બહોર્ભૂયાન્-થ્સ્યામિતિ । સ દશહોતાર-મ્પ્રયુઞ્જીત । બહોરેવ ભૂયાન્-ભવતિ ॥ સો-ઽકામયત વીરો મ આજાયેતેતિ । સ દશહોતુશ્ચતુર્હોતાર-ન્નિરમિમીત । ત-મ્પ્રાયુઙ્ક્ત ॥ 68 ॥
તસ્ય પ્રયુક્તીન્દ્રો ઽજાયત । યઃ કામયેત વીરો મ આજાયેતેતિ । સ ચતુર્હોતાર-મ્પ્રયુઞ્જીત । આ-ઽસ્ય વીરો જાયતે ॥ સો-ઽકામયત પશુમાન્-થ્સ્યામિતિ । સ ચતુર્હોતુઃ પઞ્ચહોતાર-ન્નિરમિમીત । ત-મ્પ્રાયુઙ્ક્ત । તસ્ય પ્રયુક્તિ પશુમાનભવત્ । યઃ કામયેત પશુમાન્-થ્સ્યામિતિ । સ પઞ્ચહોતાર-મ્પ્રયુઞ્જીત ॥ 69 ॥
પશુમાનેવ ભવતિ ॥ સો-ઽકામયતર્તવો મે કલ્પેરન્નિતિ । સ પઞ્ચહોતુ-ષ્ષડ્ઢોતાર-ન્નિરમિમીત । ત-મ્પ્રાયુઙ્ક્ત । તસ્ય પ્રયુક્ત્યૃતવો-ઽસ્મા અકલ્પન્ત । યઃ કામયેતર્તવો મે કલ્પેરન્નિતિ । સ ષડ્ઢોતાર-મ્પ્રયુઞ્જીત । કલ્પન્તે-ઽસ્મા ઋતવઃ ॥ સો-ઽકામયત સોમપ-સ્સોમયાજી સ્યામ્ । આ મે સોમપ-સ્સોમયાજી જાયેતેતિ ॥ 70 ॥
સ ષડ્ઢોતુ-સ્સપ્તહોતાર-ન્નિરમિમીત । ત-મ્પ્રાયુઙ્ક્ત । તસ્ય પ્રયુક્તિ સોમપ-સ્સોમયાજ્યભવત્ । આ-ઽસ્ય સોમપ-સ્સોમયાજ્યજાયત । યઃ કામયેત સોમપ-સ્સોમયાજી સ્યામ્ । આ મે સોમપ-સ્સોમયાજી જાયેતેતિ । સ સપ્તહોતાર-મ્પ્રયુઞ્જીત । સોમપ એવ સોમયાજી ભવતિ । આ-ઽસ્ય સોમપ-સ્સોમયાજી જાયતે ॥ સ વા એષ પશુઃ પઞ્ચધા પ્રતિ તિષ્ઠતિ ॥ 71 ॥
પદ્ભિર્મુખેન ॥ તે દેવાઃ પશૂન્. વિત્ત્વા । સુવર્ગં-લોઁકમાયન્ન્ ॥ તે-ઽમુષ્મિલ્ ઁલોકે વ્યક્ષુદ્ધ્યન્ન્ । તે-ઽબ્રુવન્ન્ । અમુતઃ પ્રદાનં-વાઁ ઉપજિજીવિમેતિ । તે સપ્તહોતારં-યઁજ્ઞં-વિઁધાયાયાસ્યમ્ । આઙ્ગીરસ-મ્પ્રાહિણ્વન્ન્ । એતેનામુત્ર કલ્પયેતિ । તસ્ય વા ઇય-ઙ્ક્લૃપ્તિઃ ॥ 72 ॥
યદિદ-ઙ્કિઞ્ચ । ય એવં-વેઁદ । કલ્પતે-ઽસ્મૈ । સ વા અય-મ્મનુષ્યેષુ યજ્ઞ-સ્સપ્તહોતા । અમુત્ર સદ્ભ્યો દેવેભ્યો હવ્યં-વઁહતિ । ય એવં-વેઁદ । ઉપૈનં-યઁજ્ઞો નમતિ ॥ યો વૈ ચતુર્હોતૃણા-ન્નિદાનં-વેઁદ । નિદાનવા-ન્ભવતિ । અગ્નિહોત્રં-વૈઁ દશહોતુર્નિદાનમ્ । દર્શપૂર્ણમાસૌ ચતુર્હોતુઃ । ચાતુર્માસ્યાનિ પઞ્ચ હોતુઃ । પશુબન્ધ-ષ્ષડ્ઢોતુઃ । સૌમ્યો-ઽદ્ધ્વર-સ્સપ્તહોતુઃ । એતદ્વૈ ચતુર્હોતૃણા-ન્નિદાનમ્ । ય એવં-વેઁદ । નિદાનવા-ન્ભવતિ ॥ 73 ॥