కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే ద్వితీయాష్టకే ద్వితీయః ప్రపాఠకః - హోతృబ్రాహ్మణమ్
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,
శ్రీ గురుభ్యో నమః । హరిః ఓమ్ ॥
అనువాకం 1 - దశహోతృమన్త్రస్య క్రత్వర్థపురుషార్థప్రయోగౌ
ప్రజాపతిరకామయత ప్రజా-స్సృజేయేతి । స ఏత-న్దశహోతార-మపశ్యత్ । త-మ్మనసా ఽనుద్రుత్య దర్భస్తమ్బే-ఽజుహోత్ । తతో వై స ప్రజా అసృజత । తా అస్మాథ్సృష్టా అపాక్రామన్న్ । తా గ్రహేణాగృహ్ణాత్ । తద్గ్రహస్య గ్రహత్వమ్ । యః కామయేత ప్రజాయేయేతి । స దశహోతార-మ్మనసా ఽనుద్రుత్య దర్భస్తమ్బే జుహుయాత్ । ప్రజాపతిర్వై దశహోతా ॥ 1 ॥
ప్రజాపతిరేవ భూత్వా ప్ర జాయతే ॥ మనసా జుహోతి । మన ఇవ హి ప్రజాపతిః । ప్రజాపతేరాప్త్యై ॥ పూర్ణయా జుహోతి । పూర్ణ ఇవ హి ప్రజాపతిః । ప్రజాపతేరాప్త్యై ॥ న్యూనయా జుహోతి । న్యూనాద్ధి ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత । ప్రజానాగ్ం సృష్ట్యై ॥ 2 ॥
దర్భస్తమ్బే జుహోతి । ఏతస్మాద్వై యోనేః ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత । యస్మాదేవ యోనేః ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత । తస్మాదేవ యోనేః ప్ర జాయతే ॥ బ్రాహ్మణో దక్షిణత ఉపాస్తే । బ్రాహ్మణో వై ప్రజానా-ముపద్రష్టా । ఉపద్రష్టుమత్యేవ ప్ర జాయతే ॥ గ్రహో భవతి । ప్రజానాగ్ం సృష్టానా-న్ధృత్యై ॥ య-మ్బ్రాహ్మణం-విఁద్యాం-విఁద్వాగ్ంసం-యఁశో నర్చ్ఛేత్ ॥ 3 ॥
సో-ఽరణ్య-మ్పరేత్య । దర్భస్తమ్బ-ముద్గ్రత్థ్య । బ్రాహ్మణ-న్దక్షిణతో నిషాద్య । చతుర్హోతౄన్ వ్యాచక్షీత । ఏతద్వై దేవానా-మ్పరమ-ఙ్గుహ్య-మ్బ్రహ్మ । యచ్చతుర్హోతారః । తదేవ ప్రకాశ-ఙ్గమయతి । తదేన-మ్ప్రకాశ-ఙ్గతమ్ । ప్రకాశ-మ్ప్రజానా-ఙ్గమయతి ॥ దర్భస్తమ్బ-ముద్గ్రత్థ్య వ్యాచష్టే ॥ 4 ॥
అగ్నివాన్. వై దర్భస్తమ్బః । అగ్నివత్యేవ వ్యాచష్టే ॥ బ్రాహ్మణో దక్షిణత ఉపాస్తే । బ్రాహ్మణో వై ప్రజానా-ముపద్రష్టా । ఉపద్రష్టు-మత్యేవైనం-యఁశ ఋచ్ఛతి ॥ ఈశ్వర-న్తం-యఁశో-ఽర్తోరిత్యాహుః । యస్యాన్తే వ్యాచష్ట ఇతి । వరస్తస్మై దేయః । యదేవైన-న్తత్రోప నమతి । తదేవావ రున్ధే ॥ 5 ॥
అగ్నిమాదధానో దశహోత్రా ఽరణిమవదద్ధ్యాత్ । ప్రజాతమేవైన-మాధత్తే । తేనైవోద్ద్రుత్యాగ్నిహోత్ర-ఞ్జుహుయాత్ । ప్రజాతమేవైనజ్జుహోతి । హవిర్నిర్వఫ్స్యన్-దశహోతారం-వ్యాఁచక్షీత । ప్రజాతమేవైన-న్నిర్వపతి । సామిధేనీ-రనువక్ష్యన్-దశహోతారం-వ్యాఁచక్షీత । సామిధేనీరేవ సృష్ట్వా-ఽఽరభ్య ప్ర తనుతే । అథో యజ్ఞో వై దశహోతా । యజ్ఞమేవ తనుతే ॥ 6 ॥
అభిచరన్-దశహోతార-ఞ్జుహుయాత్ । నవ వై పురుషే ప్రాణాః । నాభిర్దశమీ । సప్రాణమేవైన-మభిచరతి । ఏతావద్వై పురుషస్య స్వమ్ । యావ-త్ప్రాణాః । యావదేవాస్యాస్తి । తదభిచరతి ॥ స్వకృత ఇరిణే జుహోతి ప్రదరే వా । ఏతద్వా అస్యై నిర్-ఋతిగృహీతమ్ । నిర్-ఋతి గృహీత ఏవైన-న్నిర్-ఋత్యా గ్రాహయతి ॥ య-ద్వాచః క్రూరమ్ । తేన వషట్కరోతి । వాచ ఏవైన-ఙ్క్రూరేణ ప్ర వృశ్చతి । తాజగార్తిమార్చ్ఛతి ॥ 7 ॥
అనువాకం 1 - దశహోతృమన్త్రస్య క్రత్వర్థపురుషార్థప్రయోగౌ
ప్రజాపతిరకామయత ప్రజా-స్సృజేయేతి । స ఏత-న్దశహోతార-మపశ్యత్ । త-మ్మనసా ఽనుద్రుత్య దర్భస్తమ్బే-ఽజుహోత్ । తతో వై స ప్రజా అసృజత । తా అస్మాథ్సృష్టా అపాక్రామన్న్ । తా గ్రహేణాగృహ్ణాత్ । తద్గ్రహస్య గ్రహత్వమ్ । యః కామయేత ప్రజాయేయేతి । స దశహోతార-మ్మనసా ఽనుద్రుత్య దర్భస్తమ్బే జుహుయాత్ । ప్రజాపతిర్వై దశహోతా ॥ 1 ॥
ప్రజాపతిరేవ భూత్వా ప్ర జాయతే ॥ మనసా జుహోతి । మన ఇవ హి ప్రజాపతిః । ప్రజాపతేరాప్త్యై ॥ పూర్ణయా జుహోతి । పూర్ణ ఇవ హి ప్రజాపతిః । ప్రజాపతేరాప్త్యై ॥ న్యూనయా జుహోతి । న్యూనాద్ధి ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత । ప్రజానాగ్ం సృష్ట్యై ॥ 2 ॥
దర్భస్తమ్బే జుహోతి । ఏతస్మాద్వై యోనేః ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత । యస్మాదేవ యోనేః ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత । తస్మాదేవ యోనేః ప్ర జాయతే ॥ బ్రాహ్మణో దక్షిణత ఉపాస్తే । బ్రాహ్మణో వై ప్రజానా-ముపద్రష్టా । ఉపద్రష్టుమత్యేవ ప్ర జాయతే ॥ గ్రహో భవతి । ప్రజానాగ్ం సృష్టానా-న్ధృత్యై ॥ య-మ్బ్రాహ్మణం-విఁద్యాం-విఁద్వాగ్ంసం-యఁశో నర్చ్ఛేత్ ॥ 3 ॥
సో-ఽరణ్య-మ్పరేత్య । దర్భస్తమ్బ-ముద్గ్రత్థ్య । బ్రాహ్మణ-న్దక్షిణతో నిషాద్య । చతుర్హోతౄన్ వ్యాచక్షీత । ఏతద్వై దేవానా-మ్పరమ-ఙ్గుహ్య-మ్బ్రహ్మ । యచ్చతుర్హోతారః । తదేవ ప్రకాశ-ఙ్గమయతి । తదేన-మ్ప్రకాశ-ఙ్గతమ్ । ప్రకాశ-మ్ప్రజానా-ఙ్గమయతి ॥ దర్భస్తమ్బ-ముద్గ్రత్థ్య వ్యాచష్టే ॥ 4 ॥
అగ్నివాన్. వై దర్భస్తమ్బః । అగ్నివత్యేవ వ్యాచష్టే ॥ బ్రాహ్మణో దక్షిణత ఉపాస్తే । బ్రాహ్మణో వై ప్రజానా-ముపద్రష్టా । ఉపద్రష్టు-మత్యేవైనం-యఁశ ఋచ్ఛతి ॥ ఈశ్వర-న్తం-యఁశో-ఽర్తోరిత్యాహుః । యస్యాన్తే వ్యాచష్ట ఇతి । వరస్తస్మై దేయః । యదేవైన-న్తత్రోప నమతి । తదేవావ రున్ధే ॥ 5 ॥
అగ్నిమాదధానో దశహోత్రా ఽరణిమవదద్ధ్యాత్ । ప్రజాతమేవైన-మాధత్తే । తేనైవోద్ద్రుత్యాగ్నిహోత్ర-ఞ్జుహుయాత్ । ప్రజాతమేవైనజ్జుహోతి । హవిర్నిర్వఫ్స్యన్-దశహోతారం-వ్యాఁచక్షీత । ప్రజాతమేవైన-న్నిర్వపతి । సామిధేనీ-రనువక్ష్యన్-దశహోతారం-వ్యాఁచక్షీత । సామిధేనీరేవ సృష్ట్వా-ఽఽరభ్య ప్ర తనుతే । అథో యజ్ఞో వై దశహోతా । యజ్ఞమేవ తనుతే ॥ 6 ॥
అభిచరన్-దశహోతార-ఞ్జుహుయాత్ । నవ వై పురుషే ప్రాణాః । నాభిర్దశమీ । సప్రాణమేవైన-మభిచరతి । ఏతావద్వై పురుషస్య స్వమ్ । యావ-త్ప్రాణాః । యావదేవాస్యాస్తి । తదభిచరతి ॥ స్వకృత ఇరిణే జుహోతి ప్రదరే వా । ఏతద్వా అస్యై నిర్-ఋతిగృహీతమ్ । నిర్-ఋతి గృహీత ఏవైన-న్నిర్-ఋత్యా గ్రాహయతి ॥ య-ద్వాచః క్రూరమ్ । తేన వషట్కరోతి । వాచ ఏవైన-ఙ్క్రూరేణ ప్ర వృశ్చతి । తాజగార్తిమార్చ్ఛతి ॥ 7 ॥
(దశహోతా - సృష్ట్యా - ఋచ్ఛే-ద్- వ్యాచష్టే - రున్ధ - ఏవ తనుతే - నిర్-ఋతిగృహీత-మ్పఞ్చ చ) (అ. 1)
అనువాకం 2 - చతుర్హోత్రాదిమన్త్రాణా-ఙ్క్రత్వర్థప్రయోగః
అనువాకం 2 - చతుర్హోత్రాదిమన్త్రాణా-ఙ్క్రత్వర్థప్రయోగః
ప్రజాపతిరకామయత దర్శపూర్ణమాసౌ సృజేయేతి । స ఏత-ఞ్చతుర్హోతార-మపశ్యత్ । త-మ్మనసా-ఽనుద్రుత్యా హవనీయే-ఽజుహోత్ । తతో వై స దర్శపూర్ణమాసావసృజత । తావస్మా-థ్సృష్టావపాక్రామతామ్ । తౌ గ్రహేణా గృహ్ణాత్ । తద్గ్రహస్య గ్రహత్వమ్ । దర్శపూర్ణమాసా-వాలభమానః । చతుర్హోతార-మ్మనసా-ఽనుద్రుత్యా-హవనీయే జుహుయాత్ । దర్శపూర్ణమాసావేవ సృష్ట్వా-ఽఽరభ్య ప్ర తనుతే ॥ 8 ॥
గ్రహో భవతి । దర్శపూర్ణమాసయో-స్సృష్టయోర్ధృత్యై ॥ సో-ఽకామయత చాతుర్మాస్యాని సృజేయేతి । స ఏత-మ్పఞ్చహోతార-మపశ్యత్ । త-మ్మనసా-ఽనుద్రుత్యా హవనీయే-ఽజుహోత్ । తతో వై స చాతుర్మాస్యాన్యసృజత । తాన్యస్మా-థ్సృష్టాన్యపాక్రామన్న్ । తాని గ్రహేణాగృహ్ణాత్ । తద్గ్రహస్య గ్రహత్వమ్ । చాతుర్మాస్యాన్యాలభమానః ॥ 9 ॥
పఞ్చహోతార-మ్మనసా-ఽనుద్రుత్యా హవనీయే జుహుయాత్ । చాతుర్మాస్యాన్యేవ సృష్ట్వా-ఽఽరభ్య ప్ర తనుతే । గ్రహో భవతి । చాతుర్మాస్యానాగ్ం సృష్టానా-న్ధృత్యై ॥ సో-ఽకామయత పశుబన్ధగ్ం సృజేయేతి । స ఏతగ్ం షడ్ఢోతార-మపశ్యత్ । త-మ్మనసా-ఽనుద్రుత్యా హవనీయే-ఽజుహోత్ । తతో వై స పశుబన్ధమసృజత । సో-ఽస్మా-థ్సృష్టో ఽపాక్రామత్ । త-ఙ్గ్రహేణాగృహ్ణాత్ ॥ 10 ॥
తద్గ్రహస్య గ్రహత్వమ్ । పశుబన్ధేన యక్ష్యమాణః । షడ్ఢోతార-మ్మనసా ఽనుద్రుత్యా హవనీయే జుహుయాత్ । పశుబన్ధమేవ సృష్ట్వా-ఽఽరభ్య ప్ర తనుతే । గ్రహో భవతి । పశుబన్ధస్య సృష్టస్య ధృత్యై ॥ సో-ఽకామయత సౌమ్య-మద్ధ్వరగ్ం సృజేయేతి । స ఏతగ్ం సప్తహోతార-మపశ్యత్ । త-మ్మనసా-ఽనుద్రుత్యా హవనీయే ఽజుహోత్ । తతో వై స సౌమ్య-మద్ధ్వర-మసృజత ॥ 11 ॥
సో-ఽస్మా-థ్సృష్టో-ఽపాక్రామత్ । త-ఙ్గ్రహేణాగృహ్ణాత్ । తద్గ్రహస్య గ్రహత్వమ్ । దీక్షిష్యమాణః । సప్తహోతార-మ్మనసా-ఽనుద్రుత్యా హవనీయే జుహుయాత్ । సౌమ్యమేవాద్ధ్వరగ్ం సృష్ట్వా-ఽఽరభ్య ప్ర తనుతే । గ్రహో భవతి । సౌమ్యస్యా-ద్ధ్వరస్య సృష్టస్య ధృత్యై ॥ దేవేభ్యో వై యజ్ఞో న ప్రాభవత్ । తమేతావచ్ఛ-స్సమభరన్న్ ॥ 12 ॥
య-థ్సభాంరాః । తతో వై తేభ్యో యజ్ఞః ప్రాభవత్ । య-థ్సభాంరా భవన్తి । యజ్ఞస్య ప్రభూత్యై ॥ ఆతిత్థ్యమాసాద్య వ్యాచష్టే । యజ్ఞముఖం-వాఁ ఆతిథ్యమ్ । ముఖత ఏవ యజ్ఞగ్ం సభృన్త్య ప్ర తనుతే ॥ అయజ్ఞో వా ఏషః । యో-ఽపత్నీకః । న ప్రజాః ప్ర జాయేరన్న్ । పత్నీర్వ్యాచష్టే । యజ్ఞమేవాకః । ప్రజానా-మ్ప్రజననాయ ॥ ఉపసథ్సు వ్యాచష్టే । ఏతద్వై పత్నీనా-మాయతనమ్ । స్వ ఏవైనా ఆయతనే-ఽవ కల్పయతి ॥ 13 ॥
గ్రహో భవతి । దర్శపూర్ణమాసయో-స్సృష్టయోర్ధృత్యై ॥ సో-ఽకామయత చాతుర్మాస్యాని సృజేయేతి । స ఏత-మ్పఞ్చహోతార-మపశ్యత్ । త-మ్మనసా-ఽనుద్రుత్యా హవనీయే-ఽజుహోత్ । తతో వై స చాతుర్మాస్యాన్యసృజత । తాన్యస్మా-థ్సృష్టాన్యపాక్రామన్న్ । తాని గ్రహేణాగృహ్ణాత్ । తద్గ్రహస్య గ్రహత్వమ్ । చాతుర్మాస్యాన్యాలభమానః ॥ 9 ॥
పఞ్చహోతార-మ్మనసా-ఽనుద్రుత్యా హవనీయే జుహుయాత్ । చాతుర్మాస్యాన్యేవ సృష్ట్వా-ఽఽరభ్య ప్ర తనుతే । గ్రహో భవతి । చాతుర్మాస్యానాగ్ం సృష్టానా-న్ధృత్యై ॥ సో-ఽకామయత పశుబన్ధగ్ం సృజేయేతి । స ఏతగ్ం షడ్ఢోతార-మపశ్యత్ । త-మ్మనసా-ఽనుద్రుత్యా హవనీయే-ఽజుహోత్ । తతో వై స పశుబన్ధమసృజత । సో-ఽస్మా-థ్సృష్టో ఽపాక్రామత్ । త-ఙ్గ్రహేణాగృహ్ణాత్ ॥ 10 ॥
తద్గ్రహస్య గ్రహత్వమ్ । పశుబన్ధేన యక్ష్యమాణః । షడ్ఢోతార-మ్మనసా ఽనుద్రుత్యా హవనీయే జుహుయాత్ । పశుబన్ధమేవ సృష్ట్వా-ఽఽరభ్య ప్ర తనుతే । గ్రహో భవతి । పశుబన్ధస్య సృష్టస్య ధృత్యై ॥ సో-ఽకామయత సౌమ్య-మద్ధ్వరగ్ం సృజేయేతి । స ఏతగ్ం సప్తహోతార-మపశ్యత్ । త-మ్మనసా-ఽనుద్రుత్యా హవనీయే ఽజుహోత్ । తతో వై స సౌమ్య-మద్ధ్వర-మసృజత ॥ 11 ॥
సో-ఽస్మా-థ్సృష్టో-ఽపాక్రామత్ । త-ఙ్గ్రహేణాగృహ్ణాత్ । తద్గ్రహస్య గ్రహత్వమ్ । దీక్షిష్యమాణః । సప్తహోతార-మ్మనసా-ఽనుద్రుత్యా హవనీయే జుహుయాత్ । సౌమ్యమేవాద్ధ్వరగ్ం సృష్ట్వా-ఽఽరభ్య ప్ర తనుతే । గ్రహో భవతి । సౌమ్యస్యా-ద్ధ్వరస్య సృష్టస్య ధృత్యై ॥ దేవేభ్యో వై యజ్ఞో న ప్రాభవత్ । తమేతావచ్ఛ-స్సమభరన్న్ ॥ 12 ॥
య-థ్సభాంరాః । తతో వై తేభ్యో యజ్ఞః ప్రాభవత్ । య-థ్సభాంరా భవన్తి । యజ్ఞస్య ప్రభూత్యై ॥ ఆతిత్థ్యమాసాద్య వ్యాచష్టే । యజ్ఞముఖం-వాఁ ఆతిథ్యమ్ । ముఖత ఏవ యజ్ఞగ్ం సభృన్త్య ప్ర తనుతే ॥ అయజ్ఞో వా ఏషః । యో-ఽపత్నీకః । న ప్రజాః ప్ర జాయేరన్న్ । పత్నీర్వ్యాచష్టే । యజ్ఞమేవాకః । ప్రజానా-మ్ప్రజననాయ ॥ ఉపసథ్సు వ్యాచష్టే । ఏతద్వై పత్నీనా-మాయతనమ్ । స్వ ఏవైనా ఆయతనే-ఽవ కల్పయతి ॥ 13 ॥
(తనుత - ఆలభమానో - ఽగృహ్ణా - దసృజ - తాభర - ఞ్జాయేరన్-థ్షట్చ) (అ. 2)
అనువాకం 3 - చతుర్హోతృపఞ్చహోతృమన్త్రగ్రహభాగయోః పురుషార్థ ప్రయోగః
ప్రజాపతి-రకామయత ప్ర జాయేయేతి । స తపో-ఽతప్యత । స త్రివృతగ్గ్ స్తోమ-మసృజత । త-మ్పఞ్చదశస్తోమో మద్ధ్యత ఉదతృణత్ । తౌ పూర్వపక్షశ్చాపరపక్షశ్చాభవతామ్ । పూర్వపక్ష-న్దేవా అన్వసృజ్యన్త । అపరపక్ష-మన్వసురాః । తతో దేవా అభవన్న్ । పరా-ఽసురాః । య-ఙ్కామయేత వసీయాన్-థ్స్యాదితి ॥ 14 ॥
త-మ్పూర్వపక్షే యాజయేత్ । వసీయానేవ భవతి । య-ఙ్కామయేత పాపీయాన్-థ్స్యాదితి । తమపరపక్షే యాజయేత్ । పాపీయానేవ భవతి । తస్మా-త్పూర్వపక్షో ¶పక్షాత్-కరుణ్యతరః ॥ ప్రజాపతిర్వై దశహోతా । చతుర్హోతా పఞ్చహోతా । షడ్ఢోతా సప్తహోతా । ఋతవః సంవఁథ్సరః ॥ 15 ॥
ప్రజాః పశవ ఇమే లోకాః । య ఏవ-మ్ప్రజాపతి-మ్బహోర్భూయాగ్ంసం-వేఁద । బహోరేవ భూయా-న్భవతి ॥ ప్రజాపతి-ర్దేవాసురానసృజత । స ఇన్ద్రమపి నాసృజత । త-న్దేవా అబ్రువన్న్ । ఇన్ద్ర-న్నో జనయేతి । సో-ఽబ్రవీత్ । యథా ఽహం-యుఁష్మాగ్ స్తపసా ఽసృక్షి । ఏవమిన్ద్ర-ఞ్జనయద్ధ్వమితి ॥ 16 ॥
తే తపో-ఽతప్యన్త । త ఆత్మన్నిన్ద్ర-మపశ్యన్న్ । తమబ్రువన్న్ । జాయస్వేతి । సో-ఽబ్రవీత్ । కి-మ్భాగధేయ-మభిజనిష్య ఇతి । ఋతూన్-థ్సంవఁథ్సరమ్ । ప్రజాః పశూన్ । ఇమాల్ ఁలోకానిత్యబ్రువన్న్ । తం-వైఁ మా-ఽఽహుత్యా ప్రజనయతేత్యబ్రవీత్ ॥ 17 ॥
త-ఞ్చతుర్హోత్రా ప్రాజనయన్న్ ॥ యః కామయేత వీరో మ ఆ జాయేతేతి । స చతుర్హోతార-ఞ్జుహుయాత్ । ప్రజాపతిర్వై చతుర్హోతా । ప్రజాపతిరేవ భూత్వా ప్రజాయతే । జజనదిన్ద్ర-మిన్ద్రియాయ స్వాహేతి గ్రహేణ జుహోతి । ఆ-ఽస్య వీరో జాయతే । వీరగ్ం హి దేవా ఏతయా ఽఽహుత్యా ప్రాజనయన్న్ ॥ ఆదిత్యాశ్చాఙ్గిరసశ్చ సువర్గే లోకే ఽస్పర్ధన్త । వయ-మ్పూర్వే సువర్గం-లోఁకమియామ వయ-మ్పూర్వ ఇతి ॥ 18 ॥
త ఆదిత్యా ఏత-మ్పఞ్చహోతార-మపశ్యన్న్ । త-మ్పురా ప్రాతరనువాకాదాగ్నీద్ధ్రే ఽజుహవుః । తతో వై తే పూర్వే సువర్గం-లోఁకమాయన్న్ । య-స్సువర్గకామ-స్స్యాత్ । స పఞ్చహోతార-మ్పురా ప్రాతరనువాకాదాగ్నీద్ధ్రే జుహుయాత్ । సంవఁథ్సరో వై పఞ్చహోతా । సంవఁథ్సర-స్సువర్గో లోకః । సంవఁథ్సర ఏవర్తుషు ప్రతిష్ఠాయ । సువర్గం-లోఁకమేతి ॥ తేబ్రువ-న్నఙ్గిరస ఆదిత్యాన్ ॥ 19 ॥
క్వ స్థ । క్వ వ-స్సద్భ్యో హవ్యం-వఁక్ష్యామ ఇతి । ఛన్ద-స్స్విత్యబ్రువన్న్ । గాయత్రియా-న్త్రిష్టుభి-జగత్యామితి । తస్మాచ్ఛన్దః సు సద్భ్య ఆదిత్యేభ్యః । ఆఙ్గీరసీః ప్రజా హవ్యం-వఁహన్తి । వహన్త్యస్మై ప్రజా బలిమ్ । ఐనమప్రతిఖ్యాత-ఙ్గచ్ఛతి । య ఏవం-వేఁద ॥ ద్వాదశ మాసాః పఞ్చర్తవః । త్రయ ఇమే లోకాః । అసావాదిత్య ఏకవిగ్ంశః । ఏతస్మిన్ వా ఏష శ్రితః । ఏతస్మిన్-ప్రతిష్ఠితః । య ఏవమేతగ్గ్ శ్రిత-మ్ప్రతిష్ఠితం-వేఁద । ప్రత్యేవ తిష్ఠతి ॥ 20 ॥
అనువాకం 3 - చతుర్హోతృపఞ్చహోతృమన్త్రగ్రహభాగయోః పురుషార్థ ప్రయోగః
ప్రజాపతి-రకామయత ప్ర జాయేయేతి । స తపో-ఽతప్యత । స త్రివృతగ్గ్ స్తోమ-మసృజత । త-మ్పఞ్చదశస్తోమో మద్ధ్యత ఉదతృణత్ । తౌ పూర్వపక్షశ్చాపరపక్షశ్చాభవతామ్ । పూర్వపక్ష-న్దేవా అన్వసృజ్యన్త । అపరపక్ష-మన్వసురాః । తతో దేవా అభవన్న్ । పరా-ఽసురాః । య-ఙ్కామయేత వసీయాన్-థ్స్యాదితి ॥ 14 ॥
త-మ్పూర్వపక్షే యాజయేత్ । వసీయానేవ భవతి । య-ఙ్కామయేత పాపీయాన్-థ్స్యాదితి । తమపరపక్షే యాజయేత్ । పాపీయానేవ భవతి । తస్మా-త్పూర్వపక్షో ¶పక్షాత్-కరుణ్యతరః ॥ ప్రజాపతిర్వై దశహోతా । చతుర్హోతా పఞ్చహోతా । షడ్ఢోతా సప్తహోతా । ఋతవః సంవఁథ్సరః ॥ 15 ॥
ప్రజాః పశవ ఇమే లోకాః । య ఏవ-మ్ప్రజాపతి-మ్బహోర్భూయాగ్ంసం-వేఁద । బహోరేవ భూయా-న్భవతి ॥ ప్రజాపతి-ర్దేవాసురానసృజత । స ఇన్ద్రమపి నాసృజత । త-న్దేవా అబ్రువన్న్ । ఇన్ద్ర-న్నో జనయేతి । సో-ఽబ్రవీత్ । యథా ఽహం-యుఁష్మాగ్ స్తపసా ఽసృక్షి । ఏవమిన్ద్ర-ఞ్జనయద్ధ్వమితి ॥ 16 ॥
తే తపో-ఽతప్యన్త । త ఆత్మన్నిన్ద్ర-మపశ్యన్న్ । తమబ్రువన్న్ । జాయస్వేతి । సో-ఽబ్రవీత్ । కి-మ్భాగధేయ-మభిజనిష్య ఇతి । ఋతూన్-థ్సంవఁథ్సరమ్ । ప్రజాః పశూన్ । ఇమాల్ ఁలోకానిత్యబ్రువన్న్ । తం-వైఁ మా-ఽఽహుత్యా ప్రజనయతేత్యబ్రవీత్ ॥ 17 ॥
త-ఞ్చతుర్హోత్రా ప్రాజనయన్న్ ॥ యః కామయేత వీరో మ ఆ జాయేతేతి । స చతుర్హోతార-ఞ్జుహుయాత్ । ప్రజాపతిర్వై చతుర్హోతా । ప్రజాపతిరేవ భూత్వా ప్రజాయతే । జజనదిన్ద్ర-మిన్ద్రియాయ స్వాహేతి గ్రహేణ జుహోతి । ఆ-ఽస్య వీరో జాయతే । వీరగ్ం హి దేవా ఏతయా ఽఽహుత్యా ప్రాజనయన్న్ ॥ ఆదిత్యాశ్చాఙ్గిరసశ్చ సువర్గే లోకే ఽస్పర్ధన్త । వయ-మ్పూర్వే సువర్గం-లోఁకమియామ వయ-మ్పూర్వ ఇతి ॥ 18 ॥
త ఆదిత్యా ఏత-మ్పఞ్చహోతార-మపశ్యన్న్ । త-మ్పురా ప్రాతరనువాకాదాగ్నీద్ధ్రే ఽజుహవుః । తతో వై తే పూర్వే సువర్గం-లోఁకమాయన్న్ । య-స్సువర్గకామ-స్స్యాత్ । స పఞ్చహోతార-మ్పురా ప్రాతరనువాకాదాగ్నీద్ధ్రే జుహుయాత్ । సంవఁథ్సరో వై పఞ్చహోతా । సంవఁథ్సర-స్సువర్గో లోకః । సంవఁథ్సర ఏవర్తుషు ప్రతిష్ఠాయ । సువర్గం-లోఁకమేతి ॥ తేబ్రువ-న్నఙ్గిరస ఆదిత్యాన్ ॥ 19 ॥
క్వ స్థ । క్వ వ-స్సద్భ్యో హవ్యం-వఁక్ష్యామ ఇతి । ఛన్ద-స్స్విత్యబ్రువన్న్ । గాయత్రియా-న్త్రిష్టుభి-జగత్యామితి । తస్మాచ్ఛన్దః సు సద్భ్య ఆదిత్యేభ్యః । ఆఙ్గీరసీః ప్రజా హవ్యం-వఁహన్తి । వహన్త్యస్మై ప్రజా బలిమ్ । ఐనమప్రతిఖ్యాత-ఙ్గచ్ఛతి । య ఏవం-వేఁద ॥ ద్వాదశ మాసాః పఞ్చర్తవః । త్రయ ఇమే లోకాః । అసావాదిత్య ఏకవిగ్ంశః । ఏతస్మిన్ వా ఏష శ్రితః । ఏతస్మిన్-ప్రతిష్ఠితః । య ఏవమేతగ్గ్ శ్రిత-మ్ప్రతిష్ఠితం-వేఁద । ప్రత్యేవ తిష్ఠతి ॥ 20 ॥
(స్యాదితి - సంవఁథ్సరో - జనయద్ధ్వమితీ - త్యబ్రవీత్ - పూర్వ ఇత్యా - దిత్యాన్ - ఋతవ-ష్షట్చ) (అ. 3)
అనువాకం 4 - జగ-థ్సృష్టికథనముఖేన హోతృమన్త్రప్రశంసా
అనువాకం 4 - జగ-థ్సృష్టికథనముఖేన హోతృమన్త్రప్రశంసా
ప్రజాపతి-రకామయత ప్రజాయేయేతి । స ఏత-న్దశహోతార-మపశ్యత్ । తేన దశధా ఽఽత్మానం-విఁధాయ । దశహోత్రా ఽతప్యత । తస్య చిత్తి-స్స్రుగాసీత్ । చిత్తమాజ్యమ్ । తస్యైతావ్అత్యేవ వాగాసీత్ । ఏతావాన్. యజ్ఞక్రతుః ॥ స చతుర్హోతార-మసృజత । సో-ఽనన్దత్ ॥ 21 ॥
అసృక్షి వా ఇమమితి । తస్య సోమో హవిరాసీత్ । స చతుర్హోత్రా ఽతప్యత । సో-ఽతామ్యత్ । స భూరితి వ్యాహరత్ । స భూమిమసృజత । అగ్నిహోత్ర-న్దర్శపూర్ణమాసౌ యజూగ్ంషి । స ద్వితీయమతప్యత । సో-ఽతామ్యత్ । స భువ ఇతి వ్యాహరత్ ॥ 22 ॥
సో-ఽన్తరిక్ష-మసృజత । చాతుర్మాస్యాని సామాని । స తృతీయమతప్యత । సో-ఽతామ్యత్ । స సువరితి వ్యాహరత్ । స దివమసృజత । అగ్నిష్టోమ-ముక్థ్య-మతిరాత్రమృచః । ఏతా వై వ్యాహృతయ ఇమే లోకాః । ఇమా-న్ఖలు వై లోకానను ప్రజాః పశవశ్ఛన్దాగ్ంసి ప్రాజాయన్త । య ఏవమేతాః ప్రజాపతేః ప్రథమా వ్యాహృతీః ప్రజాతా వేద ॥ 23 ॥
ప్ర ప్రజయా పశుభి-ర్మిథునై-ర్జాయతే ॥ స పఞ్చహోతార-మసృజత । స హవిర్నా-విన్దత । తస్మై సోమ-స్తనువ-మ్ప్రాయచ్ఛత్ । ఏత-త్తే హవిరితి । స పఞ్చహోత్రా ఽతప్యత । సో-ఽతామ్యత్ । స ప్రత్యఙ్ఙబాధత । సో-ఽసురా-నసృజత । తదస్యా ప్రియమాసీత్ ॥ 24 ॥
త-ద్దుర్వర్ణగ్ం హిరణ్యమభవత్ । త-ద్దుర్వర్ణస్య హిరణ్యస్య జన్మ । స ద్వితీయమతప్యత । సో-ఽతామ్యత్ । స ప్రాంఅబాధత । స దేవానసృజత । తదస్య ప్రియమాసీత్ । త-థ్సువర్ణగ్ం హిరణ్యమభవత్ । త-థ్సువర్ణస్య హిరణ్యస్య జన్మ । య ఏవగ్ం సువర్ణస్య హిరణ్యస్య జన్మ వేద ॥ 25 ॥
సువర్ణ ఆత్మనా భవతి । దుర్వర్ణో-ఽస్య భ్రాతృవ్యః । తస్మా-థ్సువర్ణగ్ం హిరణ్య-మ్భార్యమ్ । సువర్ణ ఏవ భవతి । ఐన-మ్ప్రియ-ఙ్గచ్ఛతి నాప్రియమ్ ॥ స సప్తహోతార-మసృజత । స సప్తహోత్రైవ సువర్గం-లోఁకమైత్ ॥ త్రిణవేన స్తోమేనైభ్యో లోకేభ్యో-ఽసురా-న్ప్రాణుదత । త్రయస్త్రిగ్ంశేన ప్రత్యతిష్ఠత్ । ఏకవిగ్ంశేన రుచమధత్త ॥ 26 ॥
సప్తదశేన ప్రాజాయత । య ఏవం-విఁద్వాన్-థ్సోమేన యజతే । సప్తహోత్రైవ సువర్గం-లోఁకమేతి । త్రిణవేన స్తోమేనైభ్యో లోకేభ్యో భ్రాతృవ్యాన్-ప్రణుదతే । త్రయస్త్రిగ్ంశేన ప్రతి తిష్ఠతి । ఏకవిగ్ంశేన రుచ-న్ధత్తే । సప్తదశేన ప్రజాయతే । తస్మా-థ్సప్తదశ-స్స్తోమో న నిర్హృత్యః । ప్రజాపతి ర్వై సప్తదశః । ప్రజాపతిమేవ మద్ధ్యతో ధత్తే ప్రజాత్యై ॥ 27 ॥
అసృక్షి వా ఇమమితి । తస్య సోమో హవిరాసీత్ । స చతుర్హోత్రా ఽతప్యత । సో-ఽతామ్యత్ । స భూరితి వ్యాహరత్ । స భూమిమసృజత । అగ్నిహోత్ర-న్దర్శపూర్ణమాసౌ యజూగ్ంషి । స ద్వితీయమతప్యత । సో-ఽతామ్యత్ । స భువ ఇతి వ్యాహరత్ ॥ 22 ॥
సో-ఽన్తరిక్ష-మసృజత । చాతుర్మాస్యాని సామాని । స తృతీయమతప్యత । సో-ఽతామ్యత్ । స సువరితి వ్యాహరత్ । స దివమసృజత । అగ్నిష్టోమ-ముక్థ్య-మతిరాత్రమృచః । ఏతా వై వ్యాహృతయ ఇమే లోకాః । ఇమా-న్ఖలు వై లోకానను ప్రజాః పశవశ్ఛన్దాగ్ంసి ప్రాజాయన్త । య ఏవమేతాః ప్రజాపతేః ప్రథమా వ్యాహృతీః ప్రజాతా వేద ॥ 23 ॥
ప్ర ప్రజయా పశుభి-ర్మిథునై-ర్జాయతే ॥ స పఞ్చహోతార-మసృజత । స హవిర్నా-విన్దత । తస్మై సోమ-స్తనువ-మ్ప్రాయచ్ఛత్ । ఏత-త్తే హవిరితి । స పఞ్చహోత్రా ఽతప్యత । సో-ఽతామ్యత్ । స ప్రత్యఙ్ఙబాధత । సో-ఽసురా-నసృజత । తదస్యా ప్రియమాసీత్ ॥ 24 ॥
త-ద్దుర్వర్ణగ్ం హిరణ్యమభవత్ । త-ద్దుర్వర్ణస్య హిరణ్యస్య జన్మ । స ద్వితీయమతప్యత । సో-ఽతామ్యత్ । స ప్రాంఅబాధత । స దేవానసృజత । తదస్య ప్రియమాసీత్ । త-థ్సువర్ణగ్ం హిరణ్యమభవత్ । త-థ్సువర్ణస్య హిరణ్యస్య జన్మ । య ఏవగ్ం సువర్ణస్య హిరణ్యస్య జన్మ వేద ॥ 25 ॥
సువర్ణ ఆత్మనా భవతి । దుర్వర్ణో-ఽస్య భ్రాతృవ్యః । తస్మా-థ్సువర్ణగ్ం హిరణ్య-మ్భార్యమ్ । సువర్ణ ఏవ భవతి । ఐన-మ్ప్రియ-ఙ్గచ్ఛతి నాప్రియమ్ ॥ స సప్తహోతార-మసృజత । స సప్తహోత్రైవ సువర్గం-లోఁకమైత్ ॥ త్రిణవేన స్తోమేనైభ్యో లోకేభ్యో-ఽసురా-న్ప్రాణుదత । త్రయస్త్రిగ్ంశేన ప్రత్యతిష్ఠత్ । ఏకవిగ్ంశేన రుచమధత్త ॥ 26 ॥
సప్తదశేన ప్రాజాయత । య ఏవం-విఁద్వాన్-థ్సోమేన యజతే । సప్తహోత్రైవ సువర్గం-లోఁకమేతి । త్రిణవేన స్తోమేనైభ్యో లోకేభ్యో భ్రాతృవ్యాన్-ప్రణుదతే । త్రయస్త్రిగ్ంశేన ప్రతి తిష్ఠతి । ఏకవిగ్ంశేన రుచ-న్ధత్తే । సప్తదశేన ప్రజాయతే । తస్మా-థ్సప్తదశ-స్స్తోమో న నిర్హృత్యః । ప్రజాపతి ర్వై సప్తదశః । ప్రజాపతిమేవ మద్ధ్యతో ధత్తే ప్రజాత్యై ॥ 27 ॥
(అనన్ద-ద్- భువ ఇతి వ్యాహర-ద్- వేదా - సీ-ద్- వేదా - ధత్త - ప్రజాత్యై) (అ. 4)
అనువాకం 5 - దక్షిణాప్రతిగ్రహమన్త్రవ్యాఖ్యానమ్
అనువాకం 5 - దక్షిణాప్రతిగ్రహమన్త్రవ్యాఖ్యానమ్
దేవా వై వరుణమయాజయన్న్ । స యస్యై యస్యై దేవతాయై దక్షిణామనయత్ । తామవ్లీనాత్ । తే-ఽబ్రువన్న్ । వ్యావృత్య ప్రతి గృహ్ణామ । తథా నో దక్షిణా న వ్లేష్యతీతి । తే వ్యావృత్య ప్రత్యగృహ్ణన్న్ । తతో వై తా-న్దక్షిణా నావ్లీనాత్ । య ఏవం-విఁద్వాన్ వ్యావృత్య దక్షిణా-మ్ప్రతిగృహ్ణాతి । నైన-న్దక్షిణా వ్లీనాతి ॥ 28 ॥
రాజా త్వా వరుణో నయతు దేవి దక్షిణే-ఽగ్నయే హిరణ్యమిత్యాహ । ఆగ్నేయం-వైఁ హిరణ్యమ్ । స్వయైవైన-ద్దేవతయా ప్రతి గృహ్ణాతి । సోమాయ వాస ఇత్యాహ । సౌమ్యం-వైఁ వాసః । స్వయైవైన-ద్దేవతయా ప్రతి గృహ్ణాతి । రుద్రాయ గామిత్యాహ । రౌద్రీ వై గౌః । స్వయైవైనా-న్దేవతయా ప్రతి గృహ్ణాతి । వరుణాయాశ్వమిత్యాహ ॥ 29 ॥
వారుణో వా అశ్వః । స్వయైవైన-న్దేవతయా ప్రతి గృహ్ణాతి । ప్రజాపతయే పురుషమిత్యాహ । ప్రాజాపత్యో వై పురుషః । స్వయైవైన-న్దేవతయా ప్రతి గృహ్ణాతి । మనవే తల్పమిత్యాహ । మానవో వై తల్పః । స్వయైవైన-న్దేవతయా ప్రతి గృహ్ణాతి । ఉత్తానాయాఙ్గీరసాయాన ఇత్యాహ । ఇయం-వాఁ ఉత్తాన ఆఙ్గీరసః ॥ 30 ॥
అనయైవైనత్-ప్రతి గృహ్ణాతి ॥ వైశ్వానర్యర్చా రథ-మ్ప్రతి గృహ్ణాతి । వైశ్వానరో వై దేవతయా రథః । స్వయైవైన-న్దేవతయా ప్రతి గృహ్ణాతి ॥ తేనామృతత్వమశ్యా-మిత్యాహ । అమృతమేవాత్మన్-ధత్తే ॥ వయో దాత్ర ఇత్యాహ । వయ ఏవైన-ఙ్కృత్వా । సువర్గం-లోఁక-ఙ్గమయతి ॥ మయో మహ్యమస్తు ప్రతిగ్రహీత్ర ఇత్యాహ ॥ 31 ॥
యద్వై శివమ్ । తన్మయః । ఆత్మన ఏవైషా పరీత్తిః ॥ క ఇద-ఙ్కస్మా అదాదిత్యాహ । ప్రజాపతిర్వై కః । స ప్రజాపతయే దదాతి ॥ కామః కామాయేత్యాహ । కామేన హి దదాతి । కామేన ప్రతిగృహ్ణాతి ॥ కామో దాతా కామః ప్రతి గ్రహీతేత్యాహ ॥ 32 ॥
కామో హి దాతా । కామః ప్రతి గ్రహీతా ॥ కామగ్ం సముద్ర-మావిశేత్యాహ । సముద్ర ఇవ హి కామః । నేవ హి కామస్యాన్తో-ఽస్తి । న సముద్రస్య ॥ కామేన త్వా ప్రతి గృహ్ణామీత్యాహ । యేన కామేన ప్రతి గృహ్ణాతి । స ఏవైనమముష్మిల్ ఁలోకే కామ ఆగచ్ఛతి ॥ కామైతత్త ఏషా తే కామ దక్షిణేత్యాహ । కామ ఏవ త-ద్యజమానో-ఽముష్మిల్ ఁలోకే దక్షిణామిచ్ఛతి । న ప్రతిగ్రహీతరి ॥ య ఏవం-విఁద్వాన్-దక్షిణా-మ్ప్రతిగృహ్ణాతి । అనృణామేవైనా-మ్ప్రతి గృహ్ణాతి ॥ 33 ॥
రాజా త్వా వరుణో నయతు దేవి దక్షిణే-ఽగ్నయే హిరణ్యమిత్యాహ । ఆగ్నేయం-వైఁ హిరణ్యమ్ । స్వయైవైన-ద్దేవతయా ప్రతి గృహ్ణాతి । సోమాయ వాస ఇత్యాహ । సౌమ్యం-వైఁ వాసః । స్వయైవైన-ద్దేవతయా ప్రతి గృహ్ణాతి । రుద్రాయ గామిత్యాహ । రౌద్రీ వై గౌః । స్వయైవైనా-న్దేవతయా ప్రతి గృహ్ణాతి । వరుణాయాశ్వమిత్యాహ ॥ 29 ॥
వారుణో వా అశ్వః । స్వయైవైన-న్దేవతయా ప్రతి గృహ్ణాతి । ప్రజాపతయే పురుషమిత్యాహ । ప్రాజాపత్యో వై పురుషః । స్వయైవైన-న్దేవతయా ప్రతి గృహ్ణాతి । మనవే తల్పమిత్యాహ । మానవో వై తల్పః । స్వయైవైన-న్దేవతయా ప్రతి గృహ్ణాతి । ఉత్తానాయాఙ్గీరసాయాన ఇత్యాహ । ఇయం-వాఁ ఉత్తాన ఆఙ్గీరసః ॥ 30 ॥
అనయైవైనత్-ప్రతి గృహ్ణాతి ॥ వైశ్వానర్యర్చా రథ-మ్ప్రతి గృహ్ణాతి । వైశ్వానరో వై దేవతయా రథః । స్వయైవైన-న్దేవతయా ప్రతి గృహ్ణాతి ॥ తేనామృతత్వమశ్యా-మిత్యాహ । అమృతమేవాత్మన్-ధత్తే ॥ వయో దాత్ర ఇత్యాహ । వయ ఏవైన-ఙ్కృత్వా । సువర్గం-లోఁక-ఙ్గమయతి ॥ మయో మహ్యమస్తు ప్రతిగ్రహీత్ర ఇత్యాహ ॥ 31 ॥
యద్వై శివమ్ । తన్మయః । ఆత్మన ఏవైషా పరీత్తిః ॥ క ఇద-ఙ్కస్మా అదాదిత్యాహ । ప్రజాపతిర్వై కః । స ప్రజాపతయే దదాతి ॥ కామః కామాయేత్యాహ । కామేన హి దదాతి । కామేన ప్రతిగృహ్ణాతి ॥ కామో దాతా కామః ప్రతి గ్రహీతేత్యాహ ॥ 32 ॥
కామో హి దాతా । కామః ప్రతి గ్రహీతా ॥ కామగ్ం సముద్ర-మావిశేత్యాహ । సముద్ర ఇవ హి కామః । నేవ హి కామస్యాన్తో-ఽస్తి । న సముద్రస్య ॥ కామేన త్వా ప్రతి గృహ్ణామీత్యాహ । యేన కామేన ప్రతి గృహ్ణాతి । స ఏవైనమముష్మిల్ ఁలోకే కామ ఆగచ్ఛతి ॥ కామైతత్త ఏషా తే కామ దక్షిణేత్యాహ । కామ ఏవ త-ద్యజమానో-ఽముష్మిల్ ఁలోకే దక్షిణామిచ్ఛతి । న ప్రతిగ్రహీతరి ॥ య ఏవం-విఁద్వాన్-దక్షిణా-మ్ప్రతిగృహ్ణాతి । అనృణామేవైనా-మ్ప్రతి గృహ్ణాతి ॥ 33 ॥
(వ్లీనాత్య - శ్వమిత్యాహా - ఙ్గిరసః - ప్రతిగ్రహీత్ర ఇత్యాహ - ప్రతిగ్రహీతేత్యాహ - దక్షిణేత్యాహ చత్వారి చ) (అ. 5)
అనువాకం 6 - ద్వాదశాహదశమే-ఽహని హోతృమన్త్రాః
అనువాకం 6 - ద్వాదశాహదశమే-ఽహని హోతృమన్త్రాః
అన్తో వా ఏష యజ్ఞస్య । య-ద్దశమమహః । దశమే-ఽహన్-థ్సర్పరాజ్ఞియా ఋగ్భి-స్స్తువన్తి । యజ్ఞస్యైవాన్త-ఙ్గత్వా । అన్నాద్యమవరున్ధతే ॥ తిసృభిః స్తువన్తి । త్రయ ఇమే లోకాః । ఏభ్య ఏవ లోకేభ్యో-ఽన్నాద్యమవరున్ధతే । పృశ్నివతీ-ర్భవన్తి । అన్నం-వైఁ పృశ్ని ॥ 34 ॥
అన్నమేవావ-రున్ధతే ॥ మనసా ప్రస్తౌతి । మనసోద్గాయతి । మనసా ప్రతి హరతి । మన ఇవ హి ప్రజాపతిః । ప్రజాపతేరాప్త్యై ॥ దేవా వై సర్పాః । తేషామియగ్ం రాజ్ఞీ । య-థ్సర్పరాజ్ఞియా ఋగ్భి-స్స్తువన్తి । అస్యామేవ ప్రతి తిష్ఠన్తి ॥ 35 ॥
చతుర్హోతౄన్. హోతా వ్యాచష్టే । స్తుతమనుశగ్ంసతి శాన్త్యై ॥ అన్తో వా ఏష యజ్ఞస్య । య-ద్దశమమహః । ఏత-త్ఖలు వై దేవానా-మ్పరమ-ఙ్గుహ్య-మ్బ్రహ్మ । యచ్చతుర్హోతారః । దశమే-ఽహగ్గ్-శ్చతుర్హోతౄన్ వ్యాచష్టే । యజ్ఞస్యైవాన్త-ఙ్గత్వా । పరమ-న్దేవానా-ఙ్గుహ్య-మ్బ్రహ్మావరున్ధే । తదేవ ప్రకాశ-ఙ్గమయతి ॥ 36 ॥
తదేన-మ్ప్రకాశ-ఙ్గతమ్ । ప్రకాశ-మ్ప్రజానా-ఙ్గమయతి ॥ వాచం-యఁచ్ఛతి । యజ్ఞస్య ధృత్యై ॥ యజమానదేవత్యం-వాఁ అహః । భ్రాతృవ్యదేవత్యా రాత్రిః । అహ్నా రాత్రి-న్ధ్యాయేత్ । భ్రాతృవ్యస్యైవ తల్లోకం-వృఁఙ్క్తే । యద్దివా వాచం-విఁసృజేత్ । అహర్భ్రాతృవ్యాయోచ్ఛిగ్ంషేత్ । యన్నక్తం-విఁసృజేత్ । రాత్రి-మ్భ్రాతృవ్యాయోచ్ఛిగ్ంషేత్ । అధివృక్షసూర్యే వాచం-విఁసృజతి । ఏతావన్తమేవాస్మై లోకముచ్ఛిగ్ంషతి । యావదాదిత్యో-ఽస్తమేతి ॥ 37 ॥
అన్నమేవావ-రున్ధతే ॥ మనసా ప్రస్తౌతి । మనసోద్గాయతి । మనసా ప్రతి హరతి । మన ఇవ హి ప్రజాపతిః । ప్రజాపతేరాప్త్యై ॥ దేవా వై సర్పాః । తేషామియగ్ం రాజ్ఞీ । య-థ్సర్పరాజ్ఞియా ఋగ్భి-స్స్తువన్తి । అస్యామేవ ప్రతి తిష్ఠన్తి ॥ 35 ॥
చతుర్హోతౄన్. హోతా వ్యాచష్టే । స్తుతమనుశగ్ంసతి శాన్త్యై ॥ అన్తో వా ఏష యజ్ఞస్య । య-ద్దశమమహః । ఏత-త్ఖలు వై దేవానా-మ్పరమ-ఙ్గుహ్య-మ్బ్రహ్మ । యచ్చతుర్హోతారః । దశమే-ఽహగ్గ్-శ్చతుర్హోతౄన్ వ్యాచష్టే । యజ్ఞస్యైవాన్త-ఙ్గత్వా । పరమ-న్దేవానా-ఙ్గుహ్య-మ్బ్రహ్మావరున్ధే । తదేవ ప్రకాశ-ఙ్గమయతి ॥ 36 ॥
తదేన-మ్ప్రకాశ-ఙ్గతమ్ । ప్రకాశ-మ్ప్రజానా-ఙ్గమయతి ॥ వాచం-యఁచ్ఛతి । యజ్ఞస్య ధృత్యై ॥ యజమానదేవత్యం-వాఁ అహః । భ్రాతృవ్యదేవత్యా రాత్రిః । అహ్నా రాత్రి-న్ధ్యాయేత్ । భ్రాతృవ్యస్యైవ తల్లోకం-వృఁఙ్క్తే । యద్దివా వాచం-విఁసృజేత్ । అహర్భ్రాతృవ్యాయోచ్ఛిగ్ంషేత్ । యన్నక్తం-విఁసృజేత్ । రాత్రి-మ్భ్రాతృవ్యాయోచ్ఛిగ్ంషేత్ । అధివృక్షసూర్యే వాచం-విఁసృజతి । ఏతావన్తమేవాస్మై లోకముచ్ఛిగ్ంషతి । యావదాదిత్యో-ఽస్తమేతి ॥ 37 ॥
(పృశ్ని - తిష్ఠన్తి - గమయతి - శిగ్ంషే-త్పఞ్చ చ) (అ. 6)
అనువాకం 7 - సప్తహోతృమన్త్రసాధ్యయజ్ఞప్రశంసా
అనువాకం 7 - సప్తహోతృమన్త్రసాధ్యయజ్ఞప్రశంసా
ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత । తా-స్సృష్టా-స్సమశ్లిష్యన్న్ । తా రూపేణాను ప్రావిశత్ । తస్మాదాహుః । రూపం-వైఁ ప్రజాపతిరితి । తా నామ్నా-ఽను ప్రావిశత్ । తస్మాదాహుః । నామ వై ప్రజాపతిరితి । తస్మాదప్యా ఽమిత్రౌ సగన్త్య । నామ్నా చేద్ధ్వయేతే ॥ 38 ॥
మిత్రమేవ భవతః ॥ ప్రజాపతి-ర్దేవాసురానసృజత । స ఇన్ద్రమపి నాసృజత । త-న్దేవా అబ్రువన్న్ । ఇన్ద్ర-న్నో జనయేతి । స ఆత్మ-న్నిన్ద్ర-మపశ్యత్ । తమసృజత । త-న్త్రిష్టుగ్-వీర్య-మ్భూత్వా-ఽను ప్రావిశత్ । తస్య వజ్రః పఞ్చదశో హస్త ఆపద్యత । తేనోదయ్యాసురానభ్య భవత్ ॥ 39 ॥
య ఏవం-వేఁద । అభి భ్రాతృవ్యా-న్భవతి ॥ తే దేవా అసురై-ర్విజిత్య । సువర్గం-లోఁకమాయన్న్ । తే-ఽముష్మిల్ ఁలోకే వ్యక్షుద్ధ్యన్న్ । తే-ఽబ్రువన్న్ । అముతః ప్రదానం-వాఁ ఉపజిజీవిమేతి । తే సప్తహోతారం-యఁజ్ఞం-విఁధాయాయాస్యమ్ । ఆఙ్గీరస-మ్ప్రాహిణ్వన్న్ । ఏతేనాముత్ర కల్పయేతి ॥ 40 ॥
తస్య వా ఇయ-ఙ్క్లృప్తిః । యదిద-ఙ్కి-ఞ్చ । య ఏవం-వేఁద । కల్పతే-ఽస్మై । స వా అయ-మ్మనుష్యేషు యజ్ఞ-స్సప్తహోతా । అముత్ర సద్భ్యో దేవేభ్యో హవ్యం-వఁహతి । య ఏవం-వేఁద । ఉపైనం-యఁజ్ఞో నమతి ॥ సో-ఽమన్యత । అభి వా ఇమే-ఽస్మా-ల్లోకాదముంలోఁక-ఙ్కమిష్యన్త ఇతి । స వాచస్పతే హృదితి వ్యాహరత్ । తస్మా-త్పుత్రో హృదయమ్ । తస్మాదస్మా-ల్లోకాదముం-లోఁక-న్నాభికామయన్తే । పుత్రో హి హృదయమ్ ॥ 41 ॥
మిత్రమేవ భవతః ॥ ప్రజాపతి-ర్దేవాసురానసృజత । స ఇన్ద్రమపి నాసృజత । త-న్దేవా అబ్రువన్న్ । ఇన్ద్ర-న్నో జనయేతి । స ఆత్మ-న్నిన్ద్ర-మపశ్యత్ । తమసృజత । త-న్త్రిష్టుగ్-వీర్య-మ్భూత్వా-ఽను ప్రావిశత్ । తస్య వజ్రః పఞ్చదశో హస్త ఆపద్యత । తేనోదయ్యాసురానభ్య భవత్ ॥ 39 ॥
య ఏవం-వేఁద । అభి భ్రాతృవ్యా-న్భవతి ॥ తే దేవా అసురై-ర్విజిత్య । సువర్గం-లోఁకమాయన్న్ । తే-ఽముష్మిల్ ఁలోకే వ్యక్షుద్ధ్యన్న్ । తే-ఽబ్రువన్న్ । అముతః ప్రదానం-వాఁ ఉపజిజీవిమేతి । తే సప్తహోతారం-యఁజ్ఞం-విఁధాయాయాస్యమ్ । ఆఙ్గీరస-మ్ప్రాహిణ్వన్న్ । ఏతేనాముత్ర కల్పయేతి ॥ 40 ॥
తస్య వా ఇయ-ఙ్క్లృప్తిః । యదిద-ఙ్కి-ఞ్చ । య ఏవం-వేఁద । కల్పతే-ఽస్మై । స వా అయ-మ్మనుష్యేషు యజ్ఞ-స్సప్తహోతా । అముత్ర సద్భ్యో దేవేభ్యో హవ్యం-వఁహతి । య ఏవం-వేఁద । ఉపైనం-యఁజ్ఞో నమతి ॥ సో-ఽమన్యత । అభి వా ఇమే-ఽస్మా-ల్లోకాదముంలోఁక-ఙ్కమిష్యన్త ఇతి । స వాచస్పతే హృదితి వ్యాహరత్ । తస్మా-త్పుత్రో హృదయమ్ । తస్మాదస్మా-ల్లోకాదముం-లోఁక-న్నాభికామయన్తే । పుత్రో హి హృదయమ్ ॥ 41 ॥
(హ్వయేత - అభవత్ - కల్పయే - తీతి చత్వారి చ) (అ. 7)
అనువాకం 8 - హోతృమన్త్రాణాం సోమయాగాఙ్గత్వమ్
అనువాకం 8 - హోతృమన్త్రాణాం సోమయాగాఙ్గత్వమ్
దేవా వై చతుర్హోతృభి-ర్యజ్ఞమతన్వత । తే వి పాప్మనా భ్రాతృవ్యేణాజయన్త । అభి సువర్గం-లోఁకమజయన్న్ । య ఏవం-విఁద్వాగ్-శ్చతుర్హోతృభిర్యజ్ఞ-న్తనుతే । వి పాప్మనా భ్రాతృవ్యేణ జయతే । అభి సువర్గం-లోఁక-ఞ్జయతి ॥ షడ్ఢోత్రా ప్రాయణీయమాసాదయతి । అముష్మై వై లోకాయ షడ్ఢోతా । ఘ్నన్తి ఖలు వా ఏత-థ్సోమమ్ । యదభిషుణ్వన్తి ॥ 42 ॥
ఋజుధైవైనమముం-లోఁక-ఙ్గమయతి । చతుర్హోత్రా ఽఽతిత్థ్యమ్ । యశో వై చతుర్హోతా । యశ ఏవాత్మన్-ధత్తే । పఞ్చహోత్రా పశుముప సాదయతి । సువర్గ్యో వై పఞ్చహోతా । యజమానః పశుః । యజమానమేవ సువర్గం-లోఁక-ఙ్గమయతి । గ్రహాన్-గృహీత్వా సప్తహోతార-ఞ్జుహోతి । ఇన్ద్రియం-వైఁ సప్తహోతా ॥ 43 ॥
ఇన్ద్రియమేవాత్మన్-ధత్తే ॥ యో వై చతుర్హోతౄ-ననుసవన-న్తర్పయతి । తృప్యతి ప్రజయా పశుభిః । ఉపైనగ్ం సోమపీథో నమతి । బహిష్పవమానే దశహోతారం-వ్యాఁచక్షీత । మాద్ధ్యన్దినే పవమానే చతుర్హోతారమ్ । ఆర్భవే పవమానే పఞ్చహోతారమ్ । పితృయజ్ఞే షడ్ఢోతారమ్ । యజ్ఞాయజ్ఞియస్య స్తోత్రే సప్తహోతారమ్ । అనుసవనమేవైనాగ్ స్తర్పయతి ॥ 44 ॥
తృప్యతి ప్రజయా పశుభిః । ఉపైనగ్ం సోమపీథో నమతి ॥ దేవా వై చతుర్హోతృభి-స్సత్రమాసత । ఋద్ధిపరిమితం-యఁశస్కామాః । తే-ఽబ్రువన్న్ । యన్నః ప్రథమం-యఁశ ఋచ్ఛాత్ । సర్వేషా-న్నస్త-థ్సహాసదితి । సోమశ్చతుర్హోత్రా । అగ్నిః పఞ్చహోత్రా । ధాతా షడ్ఢోత్రా ॥ 45 ॥
ఇన్ద్రః సప్తహోత్రా । ప్రజాపతి-ర్దశహోత్రా । తేషాగ్ం సోమగ్ం రాజానం-యఁశ ఆర్చ్ఛత్ ॥ తన్న్యకామయత । తేనాపాక్రామత్ । తేన ప్రలాయమచరత్ । త-న్దేవాః ప్రైషైః ప్రైషమైచ్ఛన్న్ । తత్-ప్రైషాణా-మ్ప్రైషత్వమ్ । నివిద్భిర్న్యవేదయన్న్ । తన్నివిదా-న్నివిత్త్వమ్ ॥ 46 ॥
ఆప్రీభిరాప్నువన్న్ । తదాప్రీణామాప్రిత్వమ్ । తమఘ్నన్న్ । తస్య యశో వ్యగృహ్ణత । తే గ్రహా అభవన్న్ । తద్గ్రహాణా-ఙ్గ్రహత్వమ్ । యస్యైవం-విఁదుషో గ్రహా గృహ్యన్తే । తస్య త్వేవ గృహీతాః ॥ తే-ఽబ్రువన్న్ । యో వై న-శ్శ్రేష్ఠో-ఽభూత్ ॥ 47 ॥
తమవధిష్మ । పునరిమగ్ం సువామహా ఇతి । త-ఞ్ఛన్దోభి-రసువన్త । తచ్ఛన్దసా-ఞ్ఛన్దస్త్వమ్ । సామ్నా సమానయన్న్ । త-థ్సామ్నః సామత్వమ్ । ఉక్థై-రుదస్థాపయన్న్ । తదుక్థానా-ముక్థత్వమ్ । య ఏవం-వేఁద । ప్రత్యేవ తిష్ఠతి ॥ 48 ॥
సర్వమాయురేతి ॥ సోమో వై యశః । య ఏవం-విఁద్వాన్-థ్సోమమాగచ్ఛతి । యశ ఏవైనమృచ్ఛతి । తస్మాదాహుః । యశ్చైవం-వేఁద యశ్చ న । తావుభౌ సోమ-మాగచ్ఛతః । సోమో హి యశః । త-న్త్వా-ఽవ యశ ఋచ్ఛతీత్యాహుః । య-స్సోమే సోమ-మ్ప్రాహేతి । తస్మా-థ్సోమే సోమః ప్రోచ్యః । యశ ఏవైనమృచ్ఛతి ॥ 49 ॥
ఋజుధైవైనమముం-లోఁక-ఙ్గమయతి । చతుర్హోత్రా ఽఽతిత్థ్యమ్ । యశో వై చతుర్హోతా । యశ ఏవాత్మన్-ధత్తే । పఞ్చహోత్రా పశుముప సాదయతి । సువర్గ్యో వై పఞ్చహోతా । యజమానః పశుః । యజమానమేవ సువర్గం-లోఁక-ఙ్గమయతి । గ్రహాన్-గృహీత్వా సప్తహోతార-ఞ్జుహోతి । ఇన్ద్రియం-వైఁ సప్తహోతా ॥ 43 ॥
ఇన్ద్రియమేవాత్మన్-ధత్తే ॥ యో వై చతుర్హోతౄ-ననుసవన-న్తర్పయతి । తృప్యతి ప్రజయా పశుభిః । ఉపైనగ్ం సోమపీథో నమతి । బహిష్పవమానే దశహోతారం-వ్యాఁచక్షీత । మాద్ధ్యన్దినే పవమానే చతుర్హోతారమ్ । ఆర్భవే పవమానే పఞ్చహోతారమ్ । పితృయజ్ఞే షడ్ఢోతారమ్ । యజ్ఞాయజ్ఞియస్య స్తోత్రే సప్తహోతారమ్ । అనుసవనమేవైనాగ్ స్తర్పయతి ॥ 44 ॥
తృప్యతి ప్రజయా పశుభిః । ఉపైనగ్ం సోమపీథో నమతి ॥ దేవా వై చతుర్హోతృభి-స్సత్రమాసత । ఋద్ధిపరిమితం-యఁశస్కామాః । తే-ఽబ్రువన్న్ । యన్నః ప్రథమం-యఁశ ఋచ్ఛాత్ । సర్వేషా-న్నస్త-థ్సహాసదితి । సోమశ్చతుర్హోత్రా । అగ్నిః పఞ్చహోత్రా । ధాతా షడ్ఢోత్రా ॥ 45 ॥
ఇన్ద్రః సప్తహోత్రా । ప్రజాపతి-ర్దశహోత్రా । తేషాగ్ం సోమగ్ం రాజానం-యఁశ ఆర్చ్ఛత్ ॥ తన్న్యకామయత । తేనాపాక్రామత్ । తేన ప్రలాయమచరత్ । త-న్దేవాః ప్రైషైః ప్రైషమైచ్ఛన్న్ । తత్-ప్రైషాణా-మ్ప్రైషత్వమ్ । నివిద్భిర్న్యవేదయన్న్ । తన్నివిదా-న్నివిత్త్వమ్ ॥ 46 ॥
ఆప్రీభిరాప్నువన్న్ । తదాప్రీణామాప్రిత్వమ్ । తమఘ్నన్న్ । తస్య యశో వ్యగృహ్ణత । తే గ్రహా అభవన్న్ । తద్గ్రహాణా-ఙ్గ్రహత్వమ్ । యస్యైవం-విఁదుషో గ్రహా గృహ్యన్తే । తస్య త్వేవ గృహీతాః ॥ తే-ఽబ్రువన్న్ । యో వై న-శ్శ్రేష్ఠో-ఽభూత్ ॥ 47 ॥
తమవధిష్మ । పునరిమగ్ం సువామహా ఇతి । త-ఞ్ఛన్దోభి-రసువన్త । తచ్ఛన్దసా-ఞ్ఛన్దస్త్వమ్ । సామ్నా సమానయన్న్ । త-థ్సామ్నః సామత్వమ్ । ఉక్థై-రుదస్థాపయన్న్ । తదుక్థానా-ముక్థత్వమ్ । య ఏవం-వేఁద । ప్రత్యేవ తిష్ఠతి ॥ 48 ॥
సర్వమాయురేతి ॥ సోమో వై యశః । య ఏవం-విఁద్వాన్-థ్సోమమాగచ్ఛతి । యశ ఏవైనమృచ్ఛతి । తస్మాదాహుః । యశ్చైవం-వేఁద యశ్చ న । తావుభౌ సోమ-మాగచ్ఛతః । సోమో హి యశః । త-న్త్వా-ఽవ యశ ఋచ్ఛతీత్యాహుః । య-స్సోమే సోమ-మ్ప్రాహేతి । తస్మా-థ్సోమే సోమః ప్రోచ్యః । యశ ఏవైనమృచ్ఛతి ॥ 49 ॥
(అభిషుణ్వన్తి - సప్తహోతా - తర్పయతి - షడ్ఢోత్రా - నివిత్త్వ - మభూత్ - తిష్ఠతి - ప్రాహేతి ద్వే చ) (అ. 8)
అనువాకం 9 - హోతృమన్త్రోత్పత్తికథనప్రసఙ్గేన జగ-థ్సృష్టిః
అనువాకం 9 - హోతృమన్త్రోత్పత్తికథనప్రసఙ్గేన జగ-థ్సృష్టిః
ఇదం-వాఁ అగ్రే నైవ కిఞ్చనాసీత్ । న ద్యౌరాసీత్ । న పృథివీ । నాన్తరిక్షమ్ । తదసదేవ సన్మనో ఽకురుత స్యామితి । తదతప్యత । తస్మాత్-తేపానాద్ధూమో-ఽజాయత । త-ద్భూయో-ఽతప్యత । తస్మాత్-తేపానాదగ్ని-రజాయత । త-ద్భూయో-ఽతప్యత ॥ 50 ॥
తస్మాత్-తేపానాజ్జ్యోతి-రజాయత । త-ద్భూయో-ఽతప్యత । తస్మాత్-తేపానాదర్చి-రజాయత । త-ద్భూయో-ఽతప్యత । తస్మాత్-తేపానాన్మరీచయో-ఽజాయన్త । త-ద్భూయో-ఽతప్యత । తస్మాత్-తేపానాదుదారా అజాయన్త । త-ద్భూయో-ఽతప్యత । తదభ్రమివ సమహన్యత ॥ త-ద్వస్తిమభినత్ ॥ 51 ॥
స సముద్రో-ఽభవత్ । తస్మా-థ్సముద్రస్య న పిబన్తి । ప్రజననమివ హి మన్యన్తే । తస్మా-త్పశో-ర్జాయమానాదాపః పురస్తా-ద్యన్తి ॥ త-ద్దశహోతా-ఽన్వసృజ్యత । ప్రజాపతిర్వై దశ హోతా ॥ య ఏవ-న్తపసో వీర్యం-విఁద్వాగ్స్తప్యతే । భవత్యేవ ॥ తద్వా ఇదమాపః సలిల-మాసీత్ । సో-ఽరోదీత్-ప్రజాపతిః ॥ 52 ॥
స కస్మా అజ్ఞి । య-ద్యస్యా అప్రతిష్ఠాయా ఇతి । యదఫ్స్వ-వాపద్యత । సా పృథివ్యభవత్ । యద్వ్యమృష్ట । తదన్తరిక్ష-మభవత్ । యదూర్ధ్వ-ముదమృష్ట । సా ద్యౌరభవత్ । యదరోదీత్ । తదనయో రోదస్త్వమ్ ॥ 53 ॥
య ఏవం-వేఁద । నాస్య గృహే రుదన్తి । ఏతద్వా ఏషాం-లోఁకానా-ఞ్జన్మ । య ఏవమేషాం-లోఁకానా-ఞ్జన్మ వేద । నైషు లోకే-ష్వార్తిమార్చ్ఛతి । స ఇమా-మ్ప్రతిష్ఠా-మవిన్దత ॥ స ఇమా-మ్ప్రతిష్ఠాం-విఁత్త్వా ఽకామయత ప్రజాయేయేతి । స తపో-ఽతప్యత । సో-ఽన్తర్వానభవత్ । స జఘనాదసురా-నసృజత ॥ 54 ॥
తేభ్యో మృన్మయే పాత్రే-ఽన్నమదుహత్ । యా-ఽస్య సా తనూరాసీత్ । తామపాహత । సా తమిస్రా-ఽభవత్ ॥ సో-ఽకామయత ప్రజాయేయేతి । స తపో-ఽతప్యత । సో-ఽన్తర్వా-నభవత్ । స ప్రజననాదేవ ప్రజా అసృజత । తస్మాదిమా భూయిష్ఠాః । ప్రజననాద్ధ్యేనా అసృజత ॥ 55 ॥
తాభ్యో దారుమయే పాత్రే పయో-ఽదుహత్ । యా-ఽస్య సా తనూరాసీత్ । తామపాహత । సా జోథ్స్నా ఽభవత్ ॥ సో-ఽకామయత ప్రజాయేయేతి । సతపో-ఽతప్యత । సో-ఽన్తర్వా-నభవత్ । స ఉపపక్షాభ్యా-మేవర్తూనసృజత । తేభ్యో రజతే పాత్రే ఘృతమదుహత్ । యా-ఽస్య సా తనూరాసీత్ ॥ 56 ॥
తామపాహత । సో-ఽహోరాత్రయో-స్సన్ధి-రభవత్ ॥ సో-ఽకామయత ప్రజాయేయేతి । స తపో-ఽతప్యత । సో-ఽన్తర్వా-నభవత్ । స ముఖా-ద్దేవా-నసృజత । తేభ్యో హరితే పాత్రే సోమమదుహత్ । యా-ఽస్య సా తనూరాసీత్ । తామపాహత । తదహరభవత్ ॥ 57 ॥
ఏతే వై ప్రజాపతేర్దోహాః । య ఏవం-వేఁద । దుహ ఏవ ప్రజాః ॥ దివా వై నో-ఽభూదితి । త-ద్దేవానా-న్దేవత్వమ్ । య ఏవ-న్దేవానా-న్దేవత్వం-వేఁద । దేవవానేవ భవతి ॥ ఏతద్వా అహోరాత్రాణా-ఞ్జన్మ । య ఏవమహోరాత్రాణా-ఞ్జన్మ వేద । నాహోరాత్రేష్వార్తిమార్చ్ఛతి ॥ 58 ॥
అసతో-ఽధి మనో-ఽసృజ్యత । మనః ప్రజాపతి-మసృజత । ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత । తద్వా ఇద-మ్మనస్యేవ పరమ-మ్ప్రతిష్ఠితమ్ । యదిద-ఙ్కిఞ్చ । తదేతచ్ఛ్వోవస్య సన్నామ బ్రహ్మ ॥ వ్యుచ్ఛన్తీ వ్యుచ్ఛన్త్యస్మై వస్యసీ వస్యసీ వ్యుచ్ఛతి । ప్రజాయతే ప్రజయా పశుభిః । ప్ర పరమేష్ఠినో మాత్రా-మాప్నోతి । య ఏవం-వేఁద ॥ 59 ॥
తస్మాత్-తేపానాజ్జ్యోతి-రజాయత । త-ద్భూయో-ఽతప్యత । తస్మాత్-తేపానాదర్చి-రజాయత । త-ద్భూయో-ఽతప్యత । తస్మాత్-తేపానాన్మరీచయో-ఽజాయన్త । త-ద్భూయో-ఽతప్యత । తస్మాత్-తేపానాదుదారా అజాయన్త । త-ద్భూయో-ఽతప్యత । తదభ్రమివ సమహన్యత ॥ త-ద్వస్తిమభినత్ ॥ 51 ॥
స సముద్రో-ఽభవత్ । తస్మా-థ్సముద్రస్య న పిబన్తి । ప్రజననమివ హి మన్యన్తే । తస్మా-త్పశో-ర్జాయమానాదాపః పురస్తా-ద్యన్తి ॥ త-ద్దశహోతా-ఽన్వసృజ్యత । ప్రజాపతిర్వై దశ హోతా ॥ య ఏవ-న్తపసో వీర్యం-విఁద్వాగ్స్తప్యతే । భవత్యేవ ॥ తద్వా ఇదమాపః సలిల-మాసీత్ । సో-ఽరోదీత్-ప్రజాపతిః ॥ 52 ॥
స కస్మా అజ్ఞి । య-ద్యస్యా అప్రతిష్ఠాయా ఇతి । యదఫ్స్వ-వాపద్యత । సా పృథివ్యభవత్ । యద్వ్యమృష్ట । తదన్తరిక్ష-మభవత్ । యదూర్ధ్వ-ముదమృష్ట । సా ద్యౌరభవత్ । యదరోదీత్ । తదనయో రోదస్త్వమ్ ॥ 53 ॥
య ఏవం-వేఁద । నాస్య గృహే రుదన్తి । ఏతద్వా ఏషాం-లోఁకానా-ఞ్జన్మ । య ఏవమేషాం-లోఁకానా-ఞ్జన్మ వేద । నైషు లోకే-ష్వార్తిమార్చ్ఛతి । స ఇమా-మ్ప్రతిష్ఠా-మవిన్దత ॥ స ఇమా-మ్ప్రతిష్ఠాం-విఁత్త్వా ఽకామయత ప్రజాయేయేతి । స తపో-ఽతప్యత । సో-ఽన్తర్వానభవత్ । స జఘనాదసురా-నసృజత ॥ 54 ॥
తేభ్యో మృన్మయే పాత్రే-ఽన్నమదుహత్ । యా-ఽస్య సా తనూరాసీత్ । తామపాహత । సా తమిస్రా-ఽభవత్ ॥ సో-ఽకామయత ప్రజాయేయేతి । స తపో-ఽతప్యత । సో-ఽన్తర్వా-నభవత్ । స ప్రజననాదేవ ప్రజా అసృజత । తస్మాదిమా భూయిష్ఠాః । ప్రజననాద్ధ్యేనా అసృజత ॥ 55 ॥
తాభ్యో దారుమయే పాత్రే పయో-ఽదుహత్ । యా-ఽస్య సా తనూరాసీత్ । తామపాహత । సా జోథ్స్నా ఽభవత్ ॥ సో-ఽకామయత ప్రజాయేయేతి । సతపో-ఽతప్యత । సో-ఽన్తర్వా-నభవత్ । స ఉపపక్షాభ్యా-మేవర్తూనసృజత । తేభ్యో రజతే పాత్రే ఘృతమదుహత్ । యా-ఽస్య సా తనూరాసీత్ ॥ 56 ॥
తామపాహత । సో-ఽహోరాత్రయో-స్సన్ధి-రభవత్ ॥ సో-ఽకామయత ప్రజాయేయేతి । స తపో-ఽతప్యత । సో-ఽన్తర్వా-నభవత్ । స ముఖా-ద్దేవా-నసృజత । తేభ్యో హరితే పాత్రే సోమమదుహత్ । యా-ఽస్య సా తనూరాసీత్ । తామపాహత । తదహరభవత్ ॥ 57 ॥
ఏతే వై ప్రజాపతేర్దోహాః । య ఏవం-వేఁద । దుహ ఏవ ప్రజాః ॥ దివా వై నో-ఽభూదితి । త-ద్దేవానా-న్దేవత్వమ్ । య ఏవ-న్దేవానా-న్దేవత్వం-వేఁద । దేవవానేవ భవతి ॥ ఏతద్వా అహోరాత్రాణా-ఞ్జన్మ । య ఏవమహోరాత్రాణా-ఞ్జన్మ వేద । నాహోరాత్రేష్వార్తిమార్చ్ఛతి ॥ 58 ॥
అసతో-ఽధి మనో-ఽసృజ్యత । మనః ప్రజాపతి-మసృజత । ప్రజాపతిః ప్రజా అసృజత । తద్వా ఇద-మ్మనస్యేవ పరమ-మ్ప్రతిష్ఠితమ్ । యదిద-ఙ్కిఞ్చ । తదేతచ్ఛ్వోవస్య సన్నామ బ్రహ్మ ॥ వ్యుచ్ఛన్తీ వ్యుచ్ఛన్త్యస్మై వస్యసీ వస్యసీ వ్యుచ్ఛతి । ప్రజాయతే ప్రజయా పశుభిః । ప్ర పరమేష్ఠినో మాత్రా-మాప్నోతి । య ఏవం-వేఁద ॥ 59 ॥
(అగ్నిరజాయత తద్భూయో-ఽతప్యతా - భినద - రోదీ-త్ప్రజాపతీ - రోదస్త్వ - మసృజ - తాసృజత - ఘృతమదుహద్యా-ఽస్య సా తనూరాసీ - దహరభవ-ద్- ఋచ్ఛతి - వేద) (అ. 9)
(ఇద-న్ధూమో ఽగ్ని-ర్జ్యోతి రర్చి-ర్మరీచయ ఉదారా స్తదభ్రగ్ం /
(ఇద-న్ధూమో ఽగ్ని-ర్జ్యోతి రర్చి-ర్మరీచయ ఉదారా స్తదభ్రగ్ం /
స జఘనా-థ్సా తమిస్రా స ప్రజననా-థ్సా జోథ్స్నా స ఉపపక్షాభ్యాగ్ం సో ఽహోరాత్రయో-స్సన్ధి-స్సముఖా-త్తదహ-ర్దేవవాన్ / మృన్మయే దారుమయే రజతే హరితే తేభ్యస్తాభ్యో ద్వే తేభ్యో-ఽన్న-మ్పయో
ఘృతగ్ం సోమమ్)
అనువాకం 10 - దేవసృష్టిమధ్యే-ఽవస్థితస్యేన్ద్రస్య దేవతాధిపతిత్వమ్
అనువాకం 10 - దేవసృష్టిమధ్యే-ఽవస్థితస్యేన్ద్రస్య దేవతాధిపతిత్వమ్
ప్రజాపతి-రిన్ద్రమసృజ-తానుజావర-న్దేవానామ్ । త-మ్ప్రాహిణోత్ । పరేహి । ఏతేషా-న్దేవానా-మధిపతిరేధీతి । త-న్దేవా అబ్రువన్న్ । కస్త్వమసి । వయం-వైఁ త్వచ్ఛ్రేయాగ్ంస-స్స్మ ఇతి । సో-ఽబ్రవీత్ । కస్త్వమసి వయం-వైఁ త్వచ్ఛ్రేయాగ్ంస-స్స్మ ఇతి మా దేవా అవోచన్నితి ॥ అథ వా ఇద-న్తర్హి ప్రజాపతౌ హర ఆసీత్ ॥ 60 ॥
యదస్మిన్నాదిత్యే । తదేనమబ్రవీత్ । ఏతన్మే ప్రయచ్ఛ । అథాహమేతేషా-న్దేవానా-మధిపతి-ర్భవిష్యామీతి । కోహగ్గ్-స్యామిత్యబ్రవీత్ । ఏత-త్ప్రదాయేతి । ఏత-థ్స్యా ఇత్యబ్రవీత్ । యదేతద్బ్రవీషీతి । కో హ వై నామ ప్రజాపతిః । య ఏవం-వేఁద ॥ 61 ॥
విదురేన-న్నామ్నా । తదస్మై రుక్మ-ఙ్కృత్వా ప్రత్యముఞ్చత్ । తతో వా ఇన్ద్రో దేవానా-మధిపతి-రభవత్ । య ఏవం-వేఁద । అధిపతిరేవ సమానానా-మ్భవతి ॥ సో-ఽమన్యత । కి-ఙ్కిం-వాఁ అకరమితి । స చన్ద్ర-మ్మ ఆహరేతి ప్రాలపత్ । తచ్చన్ద్రమస-శ్చన్ద్రమస్త్వమ్ । య ఏవం-వేఁద ॥ 62 ॥
చన్ద్రవానేవ భవతి ॥ త-న్దేవా అబ్రువన్న్ । సువీర్యో ఽమర్యా యథా గోపాయత ఇతి । త-థ్సూర్యస్య సూర్యత్వమ్ । య ఏవం-వేఁద । నైన-న్దభ్నోతి ॥ కశ్చ నాస్మిన్వా ఇదమిన్ద్రియ-మ్ప్రత్యస్థాదితి । తదిన్ద్ర-స్యేన్ద్రత్వమ్ । య ఏవం-వేఁద । ఇన్ద్రియావ్యేవ భవతి ॥ 63 ॥
అయం-వాఁ ఇద-మ్పరమో-ఽభూదితి । తత్-పరమేష్ఠినః పరమేష్ఠిత్వమ్ । య ఏవం-వేఁద । పరమామేవ కాష్ఠా-ఙ్గచ్ఛతి ॥ త-న్దేవా-స్సమన్త-మ్పర్యవిశన్న్ । వసవః పురస్తాత్ । రుద్రా దక్షిణతః । ఆదిత్యాః పశ్చాత్ । విశ్వే దేవా ఉత్తరతః । అఙ్గిరసః ప్రత్యఞ్చమ్ ॥ 64 ॥
సాద్ధ్యాః పరాఞ్చమ్ । య ఏవం-వేఁద । ఉపైనగ్ం సమానా-స్సం-విఁశన్తి ॥ స ప్రజాపతిరేవ భూత్వా ప్రజా ఆవయత్ । తా అస్మై నాతిష్ఠన్తాన్నాద్యాయ । తా ముఖ-మ్పురస్తాత్-పశ్యన్తీః । దక్షిణతః పర్యాయన్న్ । స దక్షిణతః పర్యవర్తయత । తా ముఖ-మ్పురస్తాత్-పశ్యన్తీః । ముఖ-న్దక్షిణతః ॥ 65 ॥
పశ్చాత్-పర్యాయన్న్ । స పశ్చాత్-పర్యవర్తయత । తా ముఖ-మ్పురస్తాత్-పశ్యన్తీః । ముఖ-న్దక్షిణతః । ముఖ-మ్పశ్చాత్ । ఉత్తరతః పర్యాయన్న్ । స ఉత్తరతః పర్యవర్తయత । తా ముఖ-మ్పురస్తాత్-పశ్యన్తీః । ముఖ-న్దక్షిణతః । ముఖ-మ్పశ్చాత్ ॥ 66 ॥
ముఖముత్తరతః । ఊర్ధ్వా ఉదాయన్న్ । స ఉపరిష్టాన్న్య-వర్తయత । తా-స్సర్వతోముఖో భూత్వా ఽఽవయత్ । తతో వై తస్మై ప్రజా అతిష్ఠన్తాన్నాద్యాయ ॥ య ఏవం-విఁద్వా-న్పరి చ వర్తయతే ని చ । ప్రజాపతిరేవ భూత్వా ప్రజా అత్తి । తిష్ఠన్తే-ఽస్మై ప్రజా అన్నాద్యాయ । అన్నాద ఏవ భవతి ॥ 67 ॥
యదస్మిన్నాదిత్యే । తదేనమబ్రవీత్ । ఏతన్మే ప్రయచ్ఛ । అథాహమేతేషా-న్దేవానా-మధిపతి-ర్భవిష్యామీతి । కోహగ్గ్-స్యామిత్యబ్రవీత్ । ఏత-త్ప్రదాయేతి । ఏత-థ్స్యా ఇత్యబ్రవీత్ । యదేతద్బ్రవీషీతి । కో హ వై నామ ప్రజాపతిః । య ఏవం-వేఁద ॥ 61 ॥
విదురేన-న్నామ్నా । తదస్మై రుక్మ-ఙ్కృత్వా ప్రత్యముఞ్చత్ । తతో వా ఇన్ద్రో దేవానా-మధిపతి-రభవత్ । య ఏవం-వేఁద । అధిపతిరేవ సమానానా-మ్భవతి ॥ సో-ఽమన్యత । కి-ఙ్కిం-వాఁ అకరమితి । స చన్ద్ర-మ్మ ఆహరేతి ప్రాలపత్ । తచ్చన్ద్రమస-శ్చన్ద్రమస్త్వమ్ । య ఏవం-వేఁద ॥ 62 ॥
చన్ద్రవానేవ భవతి ॥ త-న్దేవా అబ్రువన్న్ । సువీర్యో ఽమర్యా యథా గోపాయత ఇతి । త-థ్సూర్యస్య సూర్యత్వమ్ । య ఏవం-వేఁద । నైన-న్దభ్నోతి ॥ కశ్చ నాస్మిన్వా ఇదమిన్ద్రియ-మ్ప్రత్యస్థాదితి । తదిన్ద్ర-స్యేన్ద్రత్వమ్ । య ఏవం-వేఁద । ఇన్ద్రియావ్యేవ భవతి ॥ 63 ॥
అయం-వాఁ ఇద-మ్పరమో-ఽభూదితి । తత్-పరమేష్ఠినః పరమేష్ఠిత్వమ్ । య ఏవం-వేఁద । పరమామేవ కాష్ఠా-ఙ్గచ్ఛతి ॥ త-న్దేవా-స్సమన్త-మ్పర్యవిశన్న్ । వసవః పురస్తాత్ । రుద్రా దక్షిణతః । ఆదిత్యాః పశ్చాత్ । విశ్వే దేవా ఉత్తరతః । అఙ్గిరసః ప్రత్యఞ్చమ్ ॥ 64 ॥
సాద్ధ్యాః పరాఞ్చమ్ । య ఏవం-వేఁద । ఉపైనగ్ం సమానా-స్సం-విఁశన్తి ॥ స ప్రజాపతిరేవ భూత్వా ప్రజా ఆవయత్ । తా అస్మై నాతిష్ఠన్తాన్నాద్యాయ । తా ముఖ-మ్పురస్తాత్-పశ్యన్తీః । దక్షిణతః పర్యాయన్న్ । స దక్షిణతః పర్యవర్తయత । తా ముఖ-మ్పురస్తాత్-పశ్యన్తీః । ముఖ-న్దక్షిణతః ॥ 65 ॥
పశ్చాత్-పర్యాయన్న్ । స పశ్చాత్-పర్యవర్తయత । తా ముఖ-మ్పురస్తాత్-పశ్యన్తీః । ముఖ-న్దక్షిణతః । ముఖ-మ్పశ్చాత్ । ఉత్తరతః పర్యాయన్న్ । స ఉత్తరతః పర్యవర్తయత । తా ముఖ-మ్పురస్తాత్-పశ్యన్తీః । ముఖ-న్దక్షిణతః । ముఖ-మ్పశ్చాత్ ॥ 66 ॥
ముఖముత్తరతః । ఊర్ధ్వా ఉదాయన్న్ । స ఉపరిష్టాన్న్య-వర్తయత । తా-స్సర్వతోముఖో భూత్వా ఽఽవయత్ । తతో వై తస్మై ప్రజా అతిష్ఠన్తాన్నాద్యాయ ॥ య ఏవం-విఁద్వా-న్పరి చ వర్తయతే ని చ । ప్రజాపతిరేవ భూత్వా ప్రజా అత్తి । తిష్ఠన్తే-ఽస్మై ప్రజా అన్నాద్యాయ । అన్నాద ఏవ భవతి ॥ 67 ॥
(ఆసీ-ద్- వేద - చన్ద్రమస్త్వం-యఁ ఏవం-వేఁదే - న్ద్రియావ్యేవ భవతి - ప్రత్యఞ్చ - ముఖ-న్దక్షిణతో - ముఖ-మ్పశ్చాన్ - +నవ చ) (ఆ10 )
అనువాకం 11 - హోతృమన్త్రాణా-మ్పురుషార్థప్రయోగః
అనువాకం 11 - హోతృమన్త్రాణా-మ్పురుషార్థప్రయోగః
ప్రజాపతి-రకామయత బహోర్భూయాన్-థ్స్యామితి । స ఏత-న్దశహోతార-మపశ్యత్ । త-మ్ప్రాయుఙ్క్త । తస్య ప్రయుక్తి బహోర్భూయానభవత్ । యః కామయేత బహోర్భూయాన్-థ్స్యామితి । స దశహోతార-మ్ప్రయుఞ్జీత । బహోరేవ భూయాన్-భవతి ॥ సో-ఽకామయత వీరో మ ఆజాయేతేతి । స దశహోతుశ్చతుర్హోతార-న్నిరమిమీత । త-మ్ప్రాయుఙ్క్త ॥ 68 ॥
తస్య ప్రయుక్తీన్ద్రో ఽజాయత । యః కామయేత వీరో మ ఆజాయేతేతి । స చతుర్హోతార-మ్ప్రయుఞ్జీత । ఆ-ఽస్య వీరో జాయతే ॥ సో-ఽకామయత పశుమాన్-థ్స్యామితి । స చతుర్హోతుః పఞ్చహోతార-న్నిరమిమీత । త-మ్ప్రాయుఙ్క్త । తస్య ప్రయుక్తి పశుమానభవత్ । యః కామయేత పశుమాన్-థ్స్యామితి । స పఞ్చహోతార-మ్ప్రయుఞ్జీత ॥ 69 ॥
పశుమానేవ భవతి ॥ సో-ఽకామయతర్తవో మే కల్పేరన్నితి । స పఞ్చహోతు-ష్షడ్ఢోతార-న్నిరమిమీత । త-మ్ప్రాయుఙ్క్త । తస్య ప్రయుక్త్యృతవో-ఽస్మా అకల్పన్త । యః కామయేతర్తవో మే కల్పేరన్నితి । స షడ్ఢోతార-మ్ప్రయుఞ్జీత । కల్పన్తే-ఽస్మా ఋతవః ॥ సో-ఽకామయత సోమప-స్సోమయాజీ స్యామ్ । ఆ మే సోమప-స్సోమయాజీ జాయేతేతి ॥ 70 ॥
స షడ్ఢోతు-స్సప్తహోతార-న్నిరమిమీత । త-మ్ప్రాయుఙ్క్త । తస్య ప్రయుక్తి సోమప-స్సోమయాజ్యభవత్ । ఆ-ఽస్య సోమప-స్సోమయాజ్యజాయత । యః కామయేత సోమప-స్సోమయాజీ స్యామ్ । ఆ మే సోమప-స్సోమయాజీ జాయేతేతి । స సప్తహోతార-మ్ప్రయుఞ్జీత । సోమప ఏవ సోమయాజీ భవతి । ఆ-ఽస్య సోమప-స్సోమయాజీ జాయతే ॥ స వా ఏష పశుః పఞ్చధా ప్రతి తిష్ఠతి ॥ 71 ॥
పద్భిర్ముఖేన ॥ తే దేవాః పశూన్. విత్త్వా । సువర్గం-లోఁకమాయన్న్ ॥ తే-ఽముష్మిల్ ఁలోకే వ్యక్షుద్ధ్యన్న్ । తే-ఽబ్రువన్న్ । అముతః ప్రదానం-వాఁ ఉపజిజీవిమేతి । తే సప్తహోతారం-యఁజ్ఞం-విఁధాయాయాస్యమ్ । ఆఙ్గీరస-మ్ప్రాహిణ్వన్న్ । ఏతేనాముత్ర కల్పయేతి । తస్య వా ఇయ-ఙ్క్లృప్తిః ॥ 72 ॥
యదిద-ఙ్కిఞ్చ । య ఏవం-వేఁద । కల్పతే-ఽస్మై । స వా అయ-మ్మనుష్యేషు యజ్ఞ-స్సప్తహోతా । అముత్ర సద్భ్యో దేవేభ్యో హవ్యం-వఁహతి । య ఏవం-వేఁద । ఉపైనం-యఁజ్ఞో నమతి ॥ యో వై చతుర్హోతృణా-న్నిదానం-వేఁద । నిదానవా-న్భవతి । అగ్నిహోత్రం-వైఁ దశహోతుర్నిదానమ్ । దర్శపూర్ణమాసౌ చతుర్హోతుః । చాతుర్మాస్యాని పఞ్చ హోతుః । పశుబన్ధ-ష్షడ్ఢోతుః । సౌమ్యో-ఽద్ధ్వర-స్సప్తహోతుః । ఏతద్వై చతుర్హోతృణా-న్నిదానమ్ । య ఏవం-వేఁద । నిదానవా-న్భవతి ॥ 73 ॥
తస్య ప్రయుక్తీన్ద్రో ఽజాయత । యః కామయేత వీరో మ ఆజాయేతేతి । స చతుర్హోతార-మ్ప్రయుఞ్జీత । ఆ-ఽస్య వీరో జాయతే ॥ సో-ఽకామయత పశుమాన్-థ్స్యామితి । స చతుర్హోతుః పఞ్చహోతార-న్నిరమిమీత । త-మ్ప్రాయుఙ్క్త । తస్య ప్రయుక్తి పశుమానభవత్ । యః కామయేత పశుమాన్-థ్స్యామితి । స పఞ్చహోతార-మ్ప్రయుఞ్జీత ॥ 69 ॥
పశుమానేవ భవతి ॥ సో-ఽకామయతర్తవో మే కల్పేరన్నితి । స పఞ్చహోతు-ష్షడ్ఢోతార-న్నిరమిమీత । త-మ్ప్రాయుఙ్క్త । తస్య ప్రయుక్త్యృతవో-ఽస్మా అకల్పన్త । యః కామయేతర్తవో మే కల్పేరన్నితి । స షడ్ఢోతార-మ్ప్రయుఞ్జీత । కల్పన్తే-ఽస్మా ఋతవః ॥ సో-ఽకామయత సోమప-స్సోమయాజీ స్యామ్ । ఆ మే సోమప-స్సోమయాజీ జాయేతేతి ॥ 70 ॥
స షడ్ఢోతు-స్సప్తహోతార-న్నిరమిమీత । త-మ్ప్రాయుఙ్క్త । తస్య ప్రయుక్తి సోమప-స్సోమయాజ్యభవత్ । ఆ-ఽస్య సోమప-స్సోమయాజ్యజాయత । యః కామయేత సోమప-స్సోమయాజీ స్యామ్ । ఆ మే సోమప-స్సోమయాజీ జాయేతేతి । స సప్తహోతార-మ్ప్రయుఞ్జీత । సోమప ఏవ సోమయాజీ భవతి । ఆ-ఽస్య సోమప-స్సోమయాజీ జాయతే ॥ స వా ఏష పశుః పఞ్చధా ప్రతి తిష్ఠతి ॥ 71 ॥
పద్భిర్ముఖేన ॥ తే దేవాః పశూన్. విత్త్వా । సువర్గం-లోఁకమాయన్న్ ॥ తే-ఽముష్మిల్ ఁలోకే వ్యక్షుద్ధ్యన్న్ । తే-ఽబ్రువన్న్ । అముతః ప్రదానం-వాఁ ఉపజిజీవిమేతి । తే సప్తహోతారం-యఁజ్ఞం-విఁధాయాయాస్యమ్ । ఆఙ్గీరస-మ్ప్రాహిణ్వన్న్ । ఏతేనాముత్ర కల్పయేతి । తస్య వా ఇయ-ఙ్క్లృప్తిః ॥ 72 ॥
యదిద-ఙ్కిఞ్చ । య ఏవం-వేఁద । కల్పతే-ఽస్మై । స వా అయ-మ్మనుష్యేషు యజ్ఞ-స్సప్తహోతా । అముత్ర సద్భ్యో దేవేభ్యో హవ్యం-వఁహతి । య ఏవం-వేఁద । ఉపైనం-యఁజ్ఞో నమతి ॥ యో వై చతుర్హోతృణా-న్నిదానం-వేఁద । నిదానవా-న్భవతి । అగ్నిహోత్రం-వైఁ దశహోతుర్నిదానమ్ । దర్శపూర్ణమాసౌ చతుర్హోతుః । చాతుర్మాస్యాని పఞ్చ హోతుః । పశుబన్ధ-ష్షడ్ఢోతుః । సౌమ్యో-ఽద్ధ్వర-స్సప్తహోతుః । ఏతద్వై చతుర్హోతృణా-న్నిదానమ్ । య ఏవం-వేఁద । నిదానవా-న్భవతి ॥ 73 ॥
(అమిమీత త-మ్ప్రాయుఙ్క్త - పఞ్చహోతార-మ్ప్రయుఞ్జిత - జాయేతేతి - తిష్ఠతి - క్లృప్తి--ర్ దశహోతు-ర్నిదానగ్ం సప్త చ ) (అ. 11)
(ప్రజాపతిరకామయత ప్రజా-స్సృజేయేతి - ప్రజాపతిరకామయత దర్శపూర్ణమాసౌ సృజేయేతి - ప్రజాపతిరకామయత ప్రజాయేయేతి స తప-స్స త్రివృతం - ప్రజాపతిరకామయత దశహోతార-న్తేన దశధా-ఽఽత్మానం - దేవా వై వరుణ - మన్తో వై - ప్రజాపతిస్తా-స్సృష్టా-స్సమశ్లిష్యన్ - దేవా వై చతుర్హోతృభి - రిదం-వాఁ అగ్రే - ప్రజాపతిరిన్ద్రం - ప్రజాపతిరకామయత బహోర్భూయానేకాదశ)
(ప్రజాపతి - స్తద్గ్రహస్య - ప్రజాపతిరకామయతా - నయైవైనత్ - తస్య వా ఇయ-ఙ్క్లృప్తి - స్తస్మా-త్తేపానాజ్జ్యోతి--ర్ యదస్మిన్నాదిత్యే -సషడ్ఢోతు-స్సప్తహోతార-న్త్రిసప్తతిః)
(ప్రజాపతిరకామయత - నిదానవాన్భవతి)
॥ హరిః ఓమ్ ॥
॥ కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే ద్వితీయాష్టకే ద్వితీయః ప్రపాఠక-స్సమాప్తః ॥