കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ ദ്വിതീയാഷ്ടകേ ദ്വിതീയഃ പ്രപാഠകഃ - ഹോതൃബ്രാഹ്മണമ്
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹരിഃ ഓമ് ॥
അനുവാകം 1 - ദശഹോതൃമന്ത്രസ്യ ക്രത്വര്ഥപുരുഷാര്ഥപ്രയോഗൌ
പ്രജാപതിരകാമയത പ്രജാ-സ്സൃജേയേതി । സ ഏത-ന്ദശഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മനസാ ഽനുദ്രുത്യ ദര്ഭസ്തമ്ബേ-ഽജുഹോത് । തതോ വൈ സ പ്രജാ അസൃജത । താ അസ്മാഥ്സൃഷ്ടാ അപാക്രാമന്ന് । താ ഗ്രഹേണാഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹസ്യ ഗ്രഹത്വമ് । യഃ കാമയേത പ്രജായേയേതി । സ ദശഹോതാര-മ്മനസാ ഽനുദ്രുത്യ ദര്ഭസ്തമ്ബേ ജുഹുയാത് । പ്രജാപതിര്വൈ ദശഹോതാ ॥ 1 ॥
പ്രജാപതിരേവ ഭൂത്വാ പ്ര ജായതേ ॥ മനസാ ജുഹോതി । മന ഇവ ഹി പ്രജാപതിഃ । പ്രജാപതേരാപ്ത്യൈ ॥ പൂര്ണയാ ജുഹോതി । പൂര്ണ ഇവ ഹി പ്രജാപതിഃ । പ്രജാപതേരാപ്ത്യൈ ॥ ന്യൂനയാ ജുഹോതി । ന്യൂനാദ്ധി പ്രജാപതിഃ പ്രജാ അസൃജത । പ്രജാനാഗ്ം സൃഷ്ട്യൈ ॥ 2 ॥
ദര്ഭസ്തമ്ബേ ജുഹോതി । ഏതസ്മാദ്വൈ യോനേഃ പ്രജാപതിഃ പ്രജാ അസൃജത । യസ്മാദേവ യോനേഃ പ്രജാപതിഃ പ്രജാ അസൃജത । തസ്മാദേവ യോനേഃ പ്ര ജായതേ ॥ ബ്രാഹ്മണോ ദക്ഷിണത ഉപാസ്തേ । ബ്രാഹ്മണോ വൈ പ്രജാനാ-മുപദ്രഷ്ടാ । ഉപദ്രഷ്ടുമത്യേവ പ്ര ജായതേ ॥ ഗ്രഹോ ഭവതി । പ്രജാനാഗ്ം സൃഷ്ടാനാ-ന്ധൃത്യൈ ॥ യ-മ്ബ്രാഹ്മണം-വിഁദ്യാം-വിഁദ്വാഗ്ംസം-യഁശോ നര്ച്ഛേത് ॥ 3 ॥
സോ-ഽരണ്യ-മ്പരേത്യ । ദര്ഭസ്തമ്ബ-മുദ്ഗ്രത്ഥ്യ । ബ്രാഹ്മണ-ന്ദക്ഷിണതോ നിഷാദ്യ । ചതുര്ഹോതൄന് വ്യാചക്ഷീത । ഏതദ്വൈ ദേവാനാ-മ്പരമ-ങ്ഗുഹ്യ-മ്ബ്രഹ്മ । യച്ചതുര്ഹോതാരഃ । തദേവ പ്രകാശ-ങ്ഗമയതി । തദേന-മ്പ്രകാശ-ങ്ഗതമ് । പ്രകാശ-മ്പ്രജാനാ-ങ്ഗമയതി ॥ ദര്ഭസ്തമ്ബ-മുദ്ഗ്രത്ഥ്യ വ്യാചഷ്ടേ ॥ 4 ॥
അഗ്നിവാന്. വൈ ദര്ഭസ്തമ്ബഃ । അഗ്നിവത്യേവ വ്യാചഷ്ടേ ॥ ബ്രാഹ്മണോ ദക്ഷിണത ഉപാസ്തേ । ബ്രാഹ്മണോ വൈ പ്രജാനാ-മുപദ്രഷ്ടാ । ഉപദ്രഷ്ടു-മത്യേവൈനം-യഁശ ഋച്ഛതി ॥ ഈശ്വര-ന്തം-യഁശോ-ഽര്തോരിത്യാഹുഃ । യസ്യാന്തേ വ്യാചഷ്ട ഇതി । വരസ്തസ്മൈ ദേയഃ । യദേവൈന-ന്തത്രോപ നമതി । തദേവാവ രുന്ധേ ॥ 5 ॥
അഗ്നിമാദധാനോ ദശഹോത്രാ ഽരണിമവദദ്ധ്യാത് । പ്രജാതമേവൈന-മാധത്തേ । തേനൈവോദ്ദ്രുത്യാഗ്നിഹോത്ര-ഞ്ജുഹുയാത് । പ്രജാതമേവൈനജ്ജുഹോതി । ഹവിര്നിര്വഫ്സ്യന്-ദശഹോതാരം-വ്യാഁചക്ഷീത । പ്രജാതമേവൈന-ന്നിര്വപതി । സാമിധേനീ-രനുവക്ഷ്യന്-ദശഹോതാരം-വ്യാഁചക്ഷീത । സാമിധേനീരേവ സൃഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ പ്ര തനുതേ । അഥോ യജ്ഞോ വൈ ദശഹോതാ । യജ്ഞമേവ തനുതേ ॥ 6 ॥
അഭിചരന്-ദശഹോതാര-ഞ്ജുഹുയാത് । നവ വൈ പുരുഷേ പ്രാണാഃ । നാഭിര്ദശമീ । സപ്രാണമേവൈന-മഭിചരതി । ഏതാവദ്വൈ പുരുഷസ്യ സ്വമ് । യാവ-ത്പ്രാണാഃ । യാവദേവാസ്യാസ്തി । തദഭിചരതി ॥ സ്വകൃത ഇരിണേ ജുഹോതി പ്രദരേ വാ । ഏതദ്വാ അസ്യൈ നിര്-ഋതിഗൃഹീതമ് । നിര്-ഋതി ഗൃഹീത ഏവൈന-ന്നിര്-ഋത്യാ ഗ്രാഹയതി ॥ യ-ദ്വാചഃ ക്രൂരമ് । തേന വഷട്കരോതി । വാച ഏവൈന-ങ്ക്രൂരേണ പ്ര വൃശ്ചതി । താജഗാര്തിമാര്ച്ഛതി ॥ 7 ॥
അനുവാകം 1 - ദശഹോതൃമന്ത്രസ്യ ക്രത്വര്ഥപുരുഷാര്ഥപ്രയോഗൌ
പ്രജാപതിരകാമയത പ്രജാ-സ്സൃജേയേതി । സ ഏത-ന്ദശഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മനസാ ഽനുദ്രുത്യ ദര്ഭസ്തമ്ബേ-ഽജുഹോത് । തതോ വൈ സ പ്രജാ അസൃജത । താ അസ്മാഥ്സൃഷ്ടാ അപാക്രാമന്ന് । താ ഗ്രഹേണാഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹസ്യ ഗ്രഹത്വമ് । യഃ കാമയേത പ്രജായേയേതി । സ ദശഹോതാര-മ്മനസാ ഽനുദ്രുത്യ ദര്ഭസ്തമ്ബേ ജുഹുയാത് । പ്രജാപതിര്വൈ ദശഹോതാ ॥ 1 ॥
പ്രജാപതിരേവ ഭൂത്വാ പ്ര ജായതേ ॥ മനസാ ജുഹോതി । മന ഇവ ഹി പ്രജാപതിഃ । പ്രജാപതേരാപ്ത്യൈ ॥ പൂര്ണയാ ജുഹോതി । പൂര്ണ ഇവ ഹി പ്രജാപതിഃ । പ്രജാപതേരാപ്ത്യൈ ॥ ന്യൂനയാ ജുഹോതി । ന്യൂനാദ്ധി പ്രജാപതിഃ പ്രജാ അസൃജത । പ്രജാനാഗ്ം സൃഷ്ട്യൈ ॥ 2 ॥
ദര്ഭസ്തമ്ബേ ജുഹോതി । ഏതസ്മാദ്വൈ യോനേഃ പ്രജാപതിഃ പ്രജാ അസൃജത । യസ്മാദേവ യോനേഃ പ്രജാപതിഃ പ്രജാ അസൃജത । തസ്മാദേവ യോനേഃ പ്ര ജായതേ ॥ ബ്രാഹ്മണോ ദക്ഷിണത ഉപാസ്തേ । ബ്രാഹ്മണോ വൈ പ്രജാനാ-മുപദ്രഷ്ടാ । ഉപദ്രഷ്ടുമത്യേവ പ്ര ജായതേ ॥ ഗ്രഹോ ഭവതി । പ്രജാനാഗ്ം സൃഷ്ടാനാ-ന്ധൃത്യൈ ॥ യ-മ്ബ്രാഹ്മണം-വിഁദ്യാം-വിഁദ്വാഗ്ംസം-യഁശോ നര്ച്ഛേത് ॥ 3 ॥
സോ-ഽരണ്യ-മ്പരേത്യ । ദര്ഭസ്തമ്ബ-മുദ്ഗ്രത്ഥ്യ । ബ്രാഹ്മണ-ന്ദക്ഷിണതോ നിഷാദ്യ । ചതുര്ഹോതൄന് വ്യാചക്ഷീത । ഏതദ്വൈ ദേവാനാ-മ്പരമ-ങ്ഗുഹ്യ-മ്ബ്രഹ്മ । യച്ചതുര്ഹോതാരഃ । തദേവ പ്രകാശ-ങ്ഗമയതി । തദേന-മ്പ്രകാശ-ങ്ഗതമ് । പ്രകാശ-മ്പ്രജാനാ-ങ്ഗമയതി ॥ ദര്ഭസ്തമ്ബ-മുദ്ഗ്രത്ഥ്യ വ്യാചഷ്ടേ ॥ 4 ॥
അഗ്നിവാന്. വൈ ദര്ഭസ്തമ്ബഃ । അഗ്നിവത്യേവ വ്യാചഷ്ടേ ॥ ബ്രാഹ്മണോ ദക്ഷിണത ഉപാസ്തേ । ബ്രാഹ്മണോ വൈ പ്രജാനാ-മുപദ്രഷ്ടാ । ഉപദ്രഷ്ടു-മത്യേവൈനം-യഁശ ഋച്ഛതി ॥ ഈശ്വര-ന്തം-യഁശോ-ഽര്തോരിത്യാഹുഃ । യസ്യാന്തേ വ്യാചഷ്ട ഇതി । വരസ്തസ്മൈ ദേയഃ । യദേവൈന-ന്തത്രോപ നമതി । തദേവാവ രുന്ധേ ॥ 5 ॥
അഗ്നിമാദധാനോ ദശഹോത്രാ ഽരണിമവദദ്ധ്യാത് । പ്രജാതമേവൈന-മാധത്തേ । തേനൈവോദ്ദ്രുത്യാഗ്നിഹോത്ര-ഞ്ജുഹുയാത് । പ്രജാതമേവൈനജ്ജുഹോതി । ഹവിര്നിര്വഫ്സ്യന്-ദശഹോതാരം-വ്യാഁചക്ഷീത । പ്രജാതമേവൈന-ന്നിര്വപതി । സാമിധേനീ-രനുവക്ഷ്യന്-ദശഹോതാരം-വ്യാഁചക്ഷീത । സാമിധേനീരേവ സൃഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ പ്ര തനുതേ । അഥോ യജ്ഞോ വൈ ദശഹോതാ । യജ്ഞമേവ തനുതേ ॥ 6 ॥
അഭിചരന്-ദശഹോതാര-ഞ്ജുഹുയാത് । നവ വൈ പുരുഷേ പ്രാണാഃ । നാഭിര്ദശമീ । സപ്രാണമേവൈന-മഭിചരതി । ഏതാവദ്വൈ പുരുഷസ്യ സ്വമ് । യാവ-ത്പ്രാണാഃ । യാവദേവാസ്യാസ്തി । തദഭിചരതി ॥ സ്വകൃത ഇരിണേ ജുഹോതി പ്രദരേ വാ । ഏതദ്വാ അസ്യൈ നിര്-ഋതിഗൃഹീതമ് । നിര്-ഋതി ഗൃഹീത ഏവൈന-ന്നിര്-ഋത്യാ ഗ്രാഹയതി ॥ യ-ദ്വാചഃ ക്രൂരമ് । തേന വഷട്കരോതി । വാച ഏവൈന-ങ്ക്രൂരേണ പ്ര വൃശ്ചതി । താജഗാര്തിമാര്ച്ഛതി ॥ 7 ॥
(ദശഹോതാ - സൃഷ്ട്യാ - ഋച്ഛേ-ദ്- വ്യാചഷ്ടേ - രുന്ധ - ഏവ തനുതേ - നിര്-ഋതിഗൃഹീത-മ്പഞ്ച ച) (അ. 1)
അനുവാകം 2 - ചതുര്ഹോത്രാദിമന്ത്രാണാ-ങ്ക്രത്വര്ഥപ്രയോഗഃ
അനുവാകം 2 - ചതുര്ഹോത്രാദിമന്ത്രാണാ-ങ്ക്രത്വര്ഥപ്രയോഗഃ
പ്രജാപതിരകാമയത ദര്ശപൂര്ണമാസൌ സൃജേയേതി । സ ഏത-ഞ്ചതുര്ഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മനസാ-ഽനുദ്രുത്യാ ഹവനീയേ-ഽജുഹോത് । തതോ വൈ സ ദര്ശപൂര്ണമാസാവസൃജത । താവസ്മാ-ഥ്സൃഷ്ടാവപാക്രാമതാമ് । തൌ ഗ്രഹേണാ ഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹസ്യ ഗ്രഹത്വമ് । ദര്ശപൂര്ണമാസാ-വാലഭമാനഃ । ചതുര്ഹോതാര-മ്മനസാ-ഽനുദ്രുത്യാ-ഹവനീയേ ജുഹുയാത് । ദര്ശപൂര്ണമാസാവേവ സൃഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ പ്ര തനുതേ ॥ 8 ॥
ഗ്രഹോ ഭവതി । ദര്ശപൂര്ണമാസയോ-സ്സൃഷ്ടയോര്ധൃത്യൈ ॥ സോ-ഽകാമയത ചാതുര്മാസ്യാനി സൃജേയേതി । സ ഏത-മ്പഞ്ചഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മനസാ-ഽനുദ്രുത്യാ ഹവനീയേ-ഽജുഹോത് । തതോ വൈ സ ചാതുര്മാസ്യാന്യസൃജത । താന്യസ്മാ-ഥ്സൃഷ്ടാന്യപാക്രാമന്ന് । താനി ഗ്രഹേണാഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹസ്യ ഗ്രഹത്വമ് । ചാതുര്മാസ്യാന്യാലഭമാനഃ ॥ 9 ॥
പഞ്ചഹോതാര-മ്മനസാ-ഽനുദ്രുത്യാ ഹവനീയേ ജുഹുയാത് । ചാതുര്മാസ്യാന്യേവ സൃഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ പ്ര തനുതേ । ഗ്രഹോ ഭവതി । ചാതുര്മാസ്യാനാഗ്ം സൃഷ്ടാനാ-ന്ധൃത്യൈ ॥ സോ-ഽകാമയത പശുബന്ധഗ്ം സൃജേയേതി । സ ഏതഗ്ം ഷഡ്ഢോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മനസാ-ഽനുദ്രുത്യാ ഹവനീയേ-ഽജുഹോത് । തതോ വൈ സ പശുബന്ധമസൃജത । സോ-ഽസ്മാ-ഥ്സൃഷ്ടോ ഽപാക്രാമത് । ത-ങ്ഗ്രഹേണാഗൃഹ്ണാത് ॥ 10 ॥
തദ്ഗ്രഹസ്യ ഗ്രഹത്വമ് । പശുബന്ധേന യക്ഷ്യമാണഃ । ഷഡ്ഢോതാര-മ്മനസാ ഽനുദ്രുത്യാ ഹവനീയേ ജുഹുയാത് । പശുബന്ധമേവ സൃഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ പ്ര തനുതേ । ഗ്രഹോ ഭവതി । പശുബന്ധസ്യ സൃഷ്ടസ്യ ധൃത്യൈ ॥ സോ-ഽകാമയത സൌമ്യ-മദ്ധ്വരഗ്ം സൃജേയേതി । സ ഏതഗ്ം സപ്തഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മനസാ-ഽനുദ്രുത്യാ ഹവനീയേ ഽജുഹോത് । തതോ വൈ സ സൌമ്യ-മദ്ധ്വര-മസൃജത ॥ 11 ॥
സോ-ഽസ്മാ-ഥ്സൃഷ്ടോ-ഽപാക്രാമത് । ത-ങ്ഗ്രഹേണാഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹസ്യ ഗ്രഹത്വമ് । ദീക്ഷിഷ്യമാണഃ । സപ്തഹോതാര-മ്മനസാ-ഽനുദ്രുത്യാ ഹവനീയേ ജുഹുയാത് । സൌമ്യമേവാദ്ധ്വരഗ്ം സൃഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ പ്ര തനുതേ । ഗ്രഹോ ഭവതി । സൌമ്യസ്യാ-ദ്ധ്വരസ്യ സൃഷ്ടസ്യ ധൃത്യൈ ॥ ദേവേഭ്യോ വൈ യജ്ഞോ ന പ്രാഭവത് । തമേതാവച്ഛ-സ്സമഭരന്ന് ॥ 12 ॥
യ-ഥ്സഭാംരാഃ । തതോ വൈ തേഭ്യോ യജ്ഞഃ പ്രാഭവത് । യ-ഥ്സഭാംരാ ഭവന്തി । യജ്ഞസ്യ പ്രഭൂത്യൈ ॥ ആതിത്ഥ്യമാസാദ്യ വ്യാചഷ്ടേ । യജ്ഞമുഖം-വാഁ ആതിഥ്യമ് । മുഖത ഏവ യജ്ഞഗ്ം സഭൃന്ത്യ പ്ര തനുതേ ॥ അയജ്ഞോ വാ ഏഷഃ । യോ-ഽപത്നീകഃ । ന പ്രജാഃ പ്ര ജായേരന്ന് । പത്നീര്വ്യാചഷ്ടേ । യജ്ഞമേവാകഃ । പ്രജാനാ-മ്പ്രജനനായ ॥ ഉപസഥ്സു വ്യാചഷ്ടേ । ഏതദ്വൈ പത്നീനാ-മായതനമ് । സ്വ ഏവൈനാ ആയതനേ-ഽവ കല്പയതി ॥ 13 ॥
ഗ്രഹോ ഭവതി । ദര്ശപൂര്ണമാസയോ-സ്സൃഷ്ടയോര്ധൃത്യൈ ॥ സോ-ഽകാമയത ചാതുര്മാസ്യാനി സൃജേയേതി । സ ഏത-മ്പഞ്ചഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മനസാ-ഽനുദ്രുത്യാ ഹവനീയേ-ഽജുഹോത് । തതോ വൈ സ ചാതുര്മാസ്യാന്യസൃജത । താന്യസ്മാ-ഥ്സൃഷ്ടാന്യപാക്രാമന്ന് । താനി ഗ്രഹേണാഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹസ്യ ഗ്രഹത്വമ് । ചാതുര്മാസ്യാന്യാലഭമാനഃ ॥ 9 ॥
പഞ്ചഹോതാര-മ്മനസാ-ഽനുദ്രുത്യാ ഹവനീയേ ജുഹുയാത് । ചാതുര്മാസ്യാന്യേവ സൃഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ പ്ര തനുതേ । ഗ്രഹോ ഭവതി । ചാതുര്മാസ്യാനാഗ്ം സൃഷ്ടാനാ-ന്ധൃത്യൈ ॥ സോ-ഽകാമയത പശുബന്ധഗ്ം സൃജേയേതി । സ ഏതഗ്ം ഷഡ്ഢോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മനസാ-ഽനുദ്രുത്യാ ഹവനീയേ-ഽജുഹോത് । തതോ വൈ സ പശുബന്ധമസൃജത । സോ-ഽസ്മാ-ഥ്സൃഷ്ടോ ഽപാക്രാമത് । ത-ങ്ഗ്രഹേണാഗൃഹ്ണാത് ॥ 10 ॥
തദ്ഗ്രഹസ്യ ഗ്രഹത്വമ് । പശുബന്ധേന യക്ഷ്യമാണഃ । ഷഡ്ഢോതാര-മ്മനസാ ഽനുദ്രുത്യാ ഹവനീയേ ജുഹുയാത് । പശുബന്ധമേവ സൃഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ പ്ര തനുതേ । ഗ്രഹോ ഭവതി । പശുബന്ധസ്യ സൃഷ്ടസ്യ ധൃത്യൈ ॥ സോ-ഽകാമയത സൌമ്യ-മദ്ധ്വരഗ്ം സൃജേയേതി । സ ഏതഗ്ം സപ്തഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മനസാ-ഽനുദ്രുത്യാ ഹവനീയേ ഽജുഹോത് । തതോ വൈ സ സൌമ്യ-മദ്ധ്വര-മസൃജത ॥ 11 ॥
സോ-ഽസ്മാ-ഥ്സൃഷ്ടോ-ഽപാക്രാമത് । ത-ങ്ഗ്രഹേണാഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹസ്യ ഗ്രഹത്വമ് । ദീക്ഷിഷ്യമാണഃ । സപ്തഹോതാര-മ്മനസാ-ഽനുദ്രുത്യാ ഹവനീയേ ജുഹുയാത് । സൌമ്യമേവാദ്ധ്വരഗ്ം സൃഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ പ്ര തനുതേ । ഗ്രഹോ ഭവതി । സൌമ്യസ്യാ-ദ്ധ്വരസ്യ സൃഷ്ടസ്യ ധൃത്യൈ ॥ ദേവേഭ്യോ വൈ യജ്ഞോ ന പ്രാഭവത് । തമേതാവച്ഛ-സ്സമഭരന്ന് ॥ 12 ॥
യ-ഥ്സഭാംരാഃ । തതോ വൈ തേഭ്യോ യജ്ഞഃ പ്രാഭവത് । യ-ഥ്സഭാംരാ ഭവന്തി । യജ്ഞസ്യ പ്രഭൂത്യൈ ॥ ആതിത്ഥ്യമാസാദ്യ വ്യാചഷ്ടേ । യജ്ഞമുഖം-വാഁ ആതിഥ്യമ് । മുഖത ഏവ യജ്ഞഗ്ം സഭൃന്ത്യ പ്ര തനുതേ ॥ അയജ്ഞോ വാ ഏഷഃ । യോ-ഽപത്നീകഃ । ന പ്രജാഃ പ്ര ജായേരന്ന് । പത്നീര്വ്യാചഷ്ടേ । യജ്ഞമേവാകഃ । പ്രജാനാ-മ്പ്രജനനായ ॥ ഉപസഥ്സു വ്യാചഷ്ടേ । ഏതദ്വൈ പത്നീനാ-മായതനമ് । സ്വ ഏവൈനാ ആയതനേ-ഽവ കല്പയതി ॥ 13 ॥
(തനുത - ആലഭമാനോ - ഽഗൃഹ്ണാ - ദസൃജ - താഭര - ഞ്ജായേരന്-ഥ്ഷട്ച) (അ. 2)
അനുവാകം 3 - ചതുര്ഹോതൃപഞ്ചഹോതൃമന്ത്രഗ്രഹഭാഗയോഃ പുരുഷാര്ഥ പ്രയോഗഃ
പ്രജാപതി-രകാമയത പ്ര ജായേയേതി । സ തപോ-ഽതപ്യത । സ ത്രിവൃതഗ്ഗ് സ്തോമ-മസൃജത । ത-മ്പഞ്ചദശസ്തോമോ മദ്ധ്യത ഉദതൃണത് । തൌ പൂര്വപക്ഷശ്ചാപരപക്ഷശ്ചാഭവതാമ് । പൂര്വപക്ഷ-ന്ദേവാ അന്വസൃജ്യന്ത । അപരപക്ഷ-മന്വസുരാഃ । തതോ ദേവാ അഭവന്ന് । പരാ-ഽസുരാഃ । യ-ങ്കാമയേത വസീയാന്-ഥ്സ്യാദിതി ॥ 14 ॥
ത-മ്പൂര്വപക്ഷേ യാജയേത് । വസീയാനേവ ഭവതി । യ-ങ്കാമയേത പാപീയാന്-ഥ്സ്യാദിതി । തമപരപക്ഷേ യാജയേത് । പാപീയാനേവ ഭവതി । തസ്മാ-ത്പൂര്വപക്ഷോ ¶പക്ഷാത്-കരുണ്യതരഃ ॥ പ്രജാപതിര്വൈ ദശഹോതാ । ചതുര്ഹോതാ പഞ്ചഹോതാ । ഷഡ്ഢോതാ സപ്തഹോതാ । ഋതവഃ സംവഁഥ്സരഃ ॥ 15 ॥
പ്രജാഃ പശവ ഇമേ ലോകാഃ । യ ഏവ-മ്പ്രജാപതി-മ്ബഹോര്ഭൂയാഗ്ംസം-വേഁദ । ബഹോരേവ ഭൂയാ-ന്ഭവതി ॥ പ്രജാപതി-ര്ദേവാസുരാനസൃജത । സ ഇന്ദ്രമപി നാസൃജത । ത-ന്ദേവാ അബ്രുവന്ന് । ഇന്ദ്ര-ന്നോ ജനയേതി । സോ-ഽബ്രവീത് । യഥാ ഽഹം-യുഁഷ്മാഗ് സ്തപസാ ഽസൃക്ഷി । ഏവമിന്ദ്ര-ഞ്ജനയദ്ധ്വമിതി ॥ 16 ॥
തേ തപോ-ഽതപ്യന്ത । ത ആത്മന്നിന്ദ്ര-മപശ്യന്ന് । തമബ്രുവന്ന് । ജായസ്വേതി । സോ-ഽബ്രവീത് । കി-മ്ഭാഗധേയ-മഭിജനിഷ്യ ഇതി । ഋതൂന്-ഥ്സംവഁഥ്സരമ് । പ്രജാഃ പശൂന് । ഇമാല് ഁലോകാനിത്യബ്രുവന്ന് । തം-വൈഁ മാ-ഽഽഹുത്യാ പ്രജനയതേത്യബ്രവീത് ॥ 17 ॥
ത-ഞ്ചതുര്ഹോത്രാ പ്രാജനയന്ന് ॥ യഃ കാമയേത വീരോ മ ആ ജായേതേതി । സ ചതുര്ഹോതാര-ഞ്ജുഹുയാത് । പ്രജാപതിര്വൈ ചതുര്ഹോതാ । പ്രജാപതിരേവ ഭൂത്വാ പ്രജായതേ । ജജനദിന്ദ്ര-മിന്ദ്രിയായ സ്വാഹേതി ഗ്രഹേണ ജുഹോതി । ആ-ഽസ്യ വീരോ ജായതേ । വീരഗ്ം ഹി ദേവാ ഏതയാ ഽഽഹുത്യാ പ്രാജനയന്ന് ॥ ആദിത്യാശ്ചാങ്ഗിരസശ്ച സുവര്ഗേ ലോകേ ഽസ്പര്ധന്ത । വയ-മ്പൂര്വേ സുവര്ഗം-ലോഁകമിയാമ വയ-മ്പൂര്വ ഇതി ॥ 18 ॥
ത ആദിത്യാ ഏത-മ്പഞ്ചഹോതാര-മപശ്യന്ന് । ത-മ്പുരാ പ്രാതരനുവാകാദാഗ്നീദ്ധ്രേ ഽജുഹവുഃ । തതോ വൈ തേ പൂര്വേ സുവര്ഗം-ലോഁകമായന്ന് । യ-സ്സുവര്ഗകാമ-സ്സ്യാത് । സ പഞ്ചഹോതാര-മ്പുരാ പ്രാതരനുവാകാദാഗ്നീദ്ധ്രേ ജുഹുയാത് । സംവഁഥ്സരോ വൈ പഞ്ചഹോതാ । സംവഁഥ്സര-സ്സുവര്ഗോ ലോകഃ । സംവഁഥ്സര ഏവര്തുഷു പ്രതിഷ്ഠായ । സുവര്ഗം-ലോഁകമേതി ॥ തേബ്രുവ-ന്നങ്ഗിരസ ആദിത്യാന് ॥ 19 ॥
ക്വ സ്ഥ । ക്വ വ-സ്സദ്ഭ്യോ ഹവ്യം-വഁക്ഷ്യാമ ഇതി । ഛന്ദ-സ്സ്വിത്യബ്രുവന്ന് । ഗായത്രിയാ-ന്ത്രിഷ്ടുഭി-ജഗത്യാമിതി । തസ്മാച്ഛന്ദഃ സു സദ്ഭ്യ ആദിത്യേഭ്യഃ । ആങ്ഗീരസീഃ പ്രജാ ഹവ്യം-വഁഹന്തി । വഹന്ത്യസ്മൈ പ്രജാ ബലിമ് । ഐനമപ്രതിഖ്യാത-ങ്ഗച്ഛതി । യ ഏവം-വേഁദ ॥ ദ്വാദശ മാസാഃ പഞ്ചര്തവഃ । ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ । അസാവാദിത്യ ഏകവിഗ്ംശഃ । ഏതസ്മിന് വാ ഏഷ ശ്രിതഃ । ഏതസ്മിന്-പ്രതിഷ്ഠിതഃ । യ ഏവമേതഗ്ഗ് ശ്രിത-മ്പ്രതിഷ്ഠിതം-വേഁദ । പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി ॥ 20 ॥
അനുവാകം 3 - ചതുര്ഹോതൃപഞ്ചഹോതൃമന്ത്രഗ്രഹഭാഗയോഃ പുരുഷാര്ഥ പ്രയോഗഃ
പ്രജാപതി-രകാമയത പ്ര ജായേയേതി । സ തപോ-ഽതപ്യത । സ ത്രിവൃതഗ്ഗ് സ്തോമ-മസൃജത । ത-മ്പഞ്ചദശസ്തോമോ മദ്ധ്യത ഉദതൃണത് । തൌ പൂര്വപക്ഷശ്ചാപരപക്ഷശ്ചാഭവതാമ് । പൂര്വപക്ഷ-ന്ദേവാ അന്വസൃജ്യന്ത । അപരപക്ഷ-മന്വസുരാഃ । തതോ ദേവാ അഭവന്ന് । പരാ-ഽസുരാഃ । യ-ങ്കാമയേത വസീയാന്-ഥ്സ്യാദിതി ॥ 14 ॥
ത-മ്പൂര്വപക്ഷേ യാജയേത് । വസീയാനേവ ഭവതി । യ-ങ്കാമയേത പാപീയാന്-ഥ്സ്യാദിതി । തമപരപക്ഷേ യാജയേത് । പാപീയാനേവ ഭവതി । തസ്മാ-ത്പൂര്വപക്ഷോ ¶പക്ഷാത്-കരുണ്യതരഃ ॥ പ്രജാപതിര്വൈ ദശഹോതാ । ചതുര്ഹോതാ പഞ്ചഹോതാ । ഷഡ്ഢോതാ സപ്തഹോതാ । ഋതവഃ സംവഁഥ്സരഃ ॥ 15 ॥
പ്രജാഃ പശവ ഇമേ ലോകാഃ । യ ഏവ-മ്പ്രജാപതി-മ്ബഹോര്ഭൂയാഗ്ംസം-വേഁദ । ബഹോരേവ ഭൂയാ-ന്ഭവതി ॥ പ്രജാപതി-ര്ദേവാസുരാനസൃജത । സ ഇന്ദ്രമപി നാസൃജത । ത-ന്ദേവാ അബ്രുവന്ന് । ഇന്ദ്ര-ന്നോ ജനയേതി । സോ-ഽബ്രവീത് । യഥാ ഽഹം-യുഁഷ്മാഗ് സ്തപസാ ഽസൃക്ഷി । ഏവമിന്ദ്ര-ഞ്ജനയദ്ധ്വമിതി ॥ 16 ॥
തേ തപോ-ഽതപ്യന്ത । ത ആത്മന്നിന്ദ്ര-മപശ്യന്ന് । തമബ്രുവന്ന് । ജായസ്വേതി । സോ-ഽബ്രവീത് । കി-മ്ഭാഗധേയ-മഭിജനിഷ്യ ഇതി । ഋതൂന്-ഥ്സംവഁഥ്സരമ് । പ്രജാഃ പശൂന് । ഇമാല് ഁലോകാനിത്യബ്രുവന്ന് । തം-വൈഁ മാ-ഽഽഹുത്യാ പ്രജനയതേത്യബ്രവീത് ॥ 17 ॥
ത-ഞ്ചതുര്ഹോത്രാ പ്രാജനയന്ന് ॥ യഃ കാമയേത വീരോ മ ആ ജായേതേതി । സ ചതുര്ഹോതാര-ഞ്ജുഹുയാത് । പ്രജാപതിര്വൈ ചതുര്ഹോതാ । പ്രജാപതിരേവ ഭൂത്വാ പ്രജായതേ । ജജനദിന്ദ്ര-മിന്ദ്രിയായ സ്വാഹേതി ഗ്രഹേണ ജുഹോതി । ആ-ഽസ്യ വീരോ ജായതേ । വീരഗ്ം ഹി ദേവാ ഏതയാ ഽഽഹുത്യാ പ്രാജനയന്ന് ॥ ആദിത്യാശ്ചാങ്ഗിരസശ്ച സുവര്ഗേ ലോകേ ഽസ്പര്ധന്ത । വയ-മ്പൂര്വേ സുവര്ഗം-ലോഁകമിയാമ വയ-മ്പൂര്വ ഇതി ॥ 18 ॥
ത ആദിത്യാ ഏത-മ്പഞ്ചഹോതാര-മപശ്യന്ന് । ത-മ്പുരാ പ്രാതരനുവാകാദാഗ്നീദ്ധ്രേ ഽജുഹവുഃ । തതോ വൈ തേ പൂര്വേ സുവര്ഗം-ലോഁകമായന്ന് । യ-സ്സുവര്ഗകാമ-സ്സ്യാത് । സ പഞ്ചഹോതാര-മ്പുരാ പ്രാതരനുവാകാദാഗ്നീദ്ധ്രേ ജുഹുയാത് । സംവഁഥ്സരോ വൈ പഞ്ചഹോതാ । സംവഁഥ്സര-സ്സുവര്ഗോ ലോകഃ । സംവഁഥ്സര ഏവര്തുഷു പ്രതിഷ്ഠായ । സുവര്ഗം-ലോഁകമേതി ॥ തേബ്രുവ-ന്നങ്ഗിരസ ആദിത്യാന് ॥ 19 ॥
ക്വ സ്ഥ । ക്വ വ-സ്സദ്ഭ്യോ ഹവ്യം-വഁക്ഷ്യാമ ഇതി । ഛന്ദ-സ്സ്വിത്യബ്രുവന്ന് । ഗായത്രിയാ-ന്ത്രിഷ്ടുഭി-ജഗത്യാമിതി । തസ്മാച്ഛന്ദഃ സു സദ്ഭ്യ ആദിത്യേഭ്യഃ । ആങ്ഗീരസീഃ പ്രജാ ഹവ്യം-വഁഹന്തി । വഹന്ത്യസ്മൈ പ്രജാ ബലിമ് । ഐനമപ്രതിഖ്യാത-ങ്ഗച്ഛതി । യ ഏവം-വേഁദ ॥ ദ്വാദശ മാസാഃ പഞ്ചര്തവഃ । ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ । അസാവാദിത്യ ഏകവിഗ്ംശഃ । ഏതസ്മിന് വാ ഏഷ ശ്രിതഃ । ഏതസ്മിന്-പ്രതിഷ്ഠിതഃ । യ ഏവമേതഗ്ഗ് ശ്രിത-മ്പ്രതിഷ്ഠിതം-വേഁദ । പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി ॥ 20 ॥
(സ്യാദിതി - സംവഁഥ്സരോ - ജനയദ്ധ്വമിതീ - ത്യബ്രവീത് - പൂര്വ ഇത്യാ - ദിത്യാന് - ഋതവ-ഷ്ഷട്ച) (അ. 3)
അനുവാകം 4 - ജഗ-ഥ്സൃഷ്ടികഥനമുഖേന ഹോതൃമന്ത്രപ്രശംസാ
അനുവാകം 4 - ജഗ-ഥ്സൃഷ്ടികഥനമുഖേന ഹോതൃമന്ത്രപ്രശംസാ
പ്രജാപതി-രകാമയത പ്രജായേയേതി । സ ഏത-ന്ദശഹോതാര-മപശ്യത് । തേന ദശധാ ഽഽത്മാനം-വിഁധായ । ദശഹോത്രാ ഽതപ്യത । തസ്യ ചിത്തി-സ്സ്രുഗാസീത് । ചിത്തമാജ്യമ് । തസ്യൈതാവ്അത്യേവ വാഗാസീത് । ഏതാവാന്. യജ്ഞക്രതുഃ ॥ സ ചതുര്ഹോതാര-മസൃജത । സോ-ഽനന്ദത് ॥ 21 ॥
അസൃക്ഷി വാ ഇമമിതി । തസ്യ സോമോ ഹവിരാസീത് । സ ചതുര്ഹോത്രാ ഽതപ്യത । സോ-ഽതാമ്യത് । സ ഭൂരിതി വ്യാഹരത് । സ ഭൂമിമസൃജത । അഗ്നിഹോത്ര-ന്ദര്ശപൂര്ണമാസൌ യജൂഗ്ംഷി । സ ദ്വിതീയമതപ്യത । സോ-ഽതാമ്യത് । സ ഭുവ ഇതി വ്യാഹരത് ॥ 22 ॥
സോ-ഽന്തരിക്ഷ-മസൃജത । ചാതുര്മാസ്യാനി സാമാനി । സ തൃതീയമതപ്യത । സോ-ഽതാമ്യത് । സ സുവരിതി വ്യാഹരത് । സ ദിവമസൃജത । അഗ്നിഷ്ടോമ-മുക്ഥ്യ-മതിരാത്രമൃചഃ । ഏതാ വൈ വ്യാഹൃതയ ഇമേ ലോകാഃ । ഇമാ-ന്ഖലു വൈ ലോകാനനു പ്രജാഃ പശവശ്ഛന്ദാഗ്ംസി പ്രാജായന്ത । യ ഏവമേതാഃ പ്രജാപതേഃ പ്രഥമാ വ്യാഹൃതീഃ പ്രജാതാ വേദ ॥ 23 ॥
പ്ര പ്രജയാ പശുഭി-ര്മിഥുനൈ-ര്ജായതേ ॥ സ പഞ്ചഹോതാര-മസൃജത । സ ഹവിര്നാ-വിന്ദത । തസ്മൈ സോമ-സ്തനുവ-മ്പ്രായച്ഛത് । ഏത-ത്തേ ഹവിരിതി । സ പഞ്ചഹോത്രാ ഽതപ്യത । സോ-ഽതാമ്യത് । സ പ്രത്യങ്ങബാധത । സോ-ഽസുരാ-നസൃജത । തദസ്യാ പ്രിയമാസീത് ॥ 24 ॥
ത-ദ്ദുര്വര്ണഗ്ം ഹിരണ്യമഭവത് । ത-ദ്ദുര്വര്ണസ്യ ഹിരണ്യസ്യ ജന്മ । സ ദ്വിതീയമതപ്യത । സോ-ഽതാമ്യത് । സ പ്രാംഅബാധത । സ ദേവാനസൃജത । തദസ്യ പ്രിയമാസീത് । ത-ഥ്സുവര്ണഗ്ം ഹിരണ്യമഭവത് । ത-ഥ്സുവര്ണസ്യ ഹിരണ്യസ്യ ജന്മ । യ ഏവഗ്ം സുവര്ണസ്യ ഹിരണ്യസ്യ ജന്മ വേദ ॥ 25 ॥
സുവര്ണ ആത്മനാ ഭവതി । ദുര്വര്ണോ-ഽസ്യ ഭ്രാതൃവ്യഃ । തസ്മാ-ഥ്സുവര്ണഗ്ം ഹിരണ്യ-മ്ഭാര്യമ് । സുവര്ണ ഏവ ഭവതി । ഐന-മ്പ്രിയ-ങ്ഗച്ഛതി നാപ്രിയമ് ॥ സ സപ്തഹോതാര-മസൃജത । സ സപ്തഹോത്രൈവ സുവര്ഗം-ലോഁകമൈത് ॥ ത്രിണവേന സ്തോമേനൈഭ്യോ ലോകേഭ്യോ-ഽസുരാ-ന്പ്രാണുദത । ത്രയസ്ത്രിഗ്ംശേന പ്രത്യതിഷ്ഠത് । ഏകവിഗ്ംശേന രുചമധത്ത ॥ 26 ॥
സപ്തദശേന പ്രാജായത । യ ഏവം-വിഁദ്വാന്-ഥ്സോമേന യജതേ । സപ്തഹോത്രൈവ സുവര്ഗം-ലോഁകമേതി । ത്രിണവേന സ്തോമേനൈഭ്യോ ലോകേഭ്യോ ഭ്രാതൃവ്യാന്-പ്രണുദതേ । ത്രയസ്ത്രിഗ്ംശേന പ്രതി തിഷ്ഠതി । ഏകവിഗ്ംശേന രുച-ന്ധത്തേ । സപ്തദശേന പ്രജായതേ । തസ്മാ-ഥ്സപ്തദശ-സ്സ്തോമോ ന നിര്ഹൃത്യഃ । പ്രജാപതി ര്വൈ സപ്തദശഃ । പ്രജാപതിമേവ മദ്ധ്യതോ ധത്തേ പ്രജാത്യൈ ॥ 27 ॥
അസൃക്ഷി വാ ഇമമിതി । തസ്യ സോമോ ഹവിരാസീത് । സ ചതുര്ഹോത്രാ ഽതപ്യത । സോ-ഽതാമ്യത് । സ ഭൂരിതി വ്യാഹരത് । സ ഭൂമിമസൃജത । അഗ്നിഹോത്ര-ന്ദര്ശപൂര്ണമാസൌ യജൂഗ്ംഷി । സ ദ്വിതീയമതപ്യത । സോ-ഽതാമ്യത് । സ ഭുവ ഇതി വ്യാഹരത് ॥ 22 ॥
സോ-ഽന്തരിക്ഷ-മസൃജത । ചാതുര്മാസ്യാനി സാമാനി । സ തൃതീയമതപ്യത । സോ-ഽതാമ്യത് । സ സുവരിതി വ്യാഹരത് । സ ദിവമസൃജത । അഗ്നിഷ്ടോമ-മുക്ഥ്യ-മതിരാത്രമൃചഃ । ഏതാ വൈ വ്യാഹൃതയ ഇമേ ലോകാഃ । ഇമാ-ന്ഖലു വൈ ലോകാനനു പ്രജാഃ പശവശ്ഛന്ദാഗ്ംസി പ്രാജായന്ത । യ ഏവമേതാഃ പ്രജാപതേഃ പ്രഥമാ വ്യാഹൃതീഃ പ്രജാതാ വേദ ॥ 23 ॥
പ്ര പ്രജയാ പശുഭി-ര്മിഥുനൈ-ര്ജായതേ ॥ സ പഞ്ചഹോതാര-മസൃജത । സ ഹവിര്നാ-വിന്ദത । തസ്മൈ സോമ-സ്തനുവ-മ്പ്രായച്ഛത് । ഏത-ത്തേ ഹവിരിതി । സ പഞ്ചഹോത്രാ ഽതപ്യത । സോ-ഽതാമ്യത് । സ പ്രത്യങ്ങബാധത । സോ-ഽസുരാ-നസൃജത । തദസ്യാ പ്രിയമാസീത് ॥ 24 ॥
ത-ദ്ദുര്വര്ണഗ്ം ഹിരണ്യമഭവത് । ത-ദ്ദുര്വര്ണസ്യ ഹിരണ്യസ്യ ജന്മ । സ ദ്വിതീയമതപ്യത । സോ-ഽതാമ്യത് । സ പ്രാംഅബാധത । സ ദേവാനസൃജത । തദസ്യ പ്രിയമാസീത് । ത-ഥ്സുവര്ണഗ്ം ഹിരണ്യമഭവത് । ത-ഥ്സുവര്ണസ്യ ഹിരണ്യസ്യ ജന്മ । യ ഏവഗ്ം സുവര്ണസ്യ ഹിരണ്യസ്യ ജന്മ വേദ ॥ 25 ॥
സുവര്ണ ആത്മനാ ഭവതി । ദുര്വര്ണോ-ഽസ്യ ഭ്രാതൃവ്യഃ । തസ്മാ-ഥ്സുവര്ണഗ്ം ഹിരണ്യ-മ്ഭാര്യമ് । സുവര്ണ ഏവ ഭവതി । ഐന-മ്പ്രിയ-ങ്ഗച്ഛതി നാപ്രിയമ് ॥ സ സപ്തഹോതാര-മസൃജത । സ സപ്തഹോത്രൈവ സുവര്ഗം-ലോഁകമൈത് ॥ ത്രിണവേന സ്തോമേനൈഭ്യോ ലോകേഭ്യോ-ഽസുരാ-ന്പ്രാണുദത । ത്രയസ്ത്രിഗ്ംശേന പ്രത്യതിഷ്ഠത് । ഏകവിഗ്ംശേന രുചമധത്ത ॥ 26 ॥
സപ്തദശേന പ്രാജായത । യ ഏവം-വിഁദ്വാന്-ഥ്സോമേന യജതേ । സപ്തഹോത്രൈവ സുവര്ഗം-ലോഁകമേതി । ത്രിണവേന സ്തോമേനൈഭ്യോ ലോകേഭ്യോ ഭ്രാതൃവ്യാന്-പ്രണുദതേ । ത്രയസ്ത്രിഗ്ംശേന പ്രതി തിഷ്ഠതി । ഏകവിഗ്ംശേന രുച-ന്ധത്തേ । സപ്തദശേന പ്രജായതേ । തസ്മാ-ഥ്സപ്തദശ-സ്സ്തോമോ ന നിര്ഹൃത്യഃ । പ്രജാപതി ര്വൈ സപ്തദശഃ । പ്രജാപതിമേവ മദ്ധ്യതോ ധത്തേ പ്രജാത്യൈ ॥ 27 ॥
(അനന്ദ-ദ്- ഭുവ ഇതി വ്യാഹര-ദ്- വേദാ - സീ-ദ്- വേദാ - ധത്ത - പ്രജാത്യൈ) (അ. 4)
അനുവാകം 5 - ദക്ഷിണാപ്രതിഗ്രഹമന്ത്രവ്യാഖ്യാനമ്
അനുവാകം 5 - ദക്ഷിണാപ്രതിഗ്രഹമന്ത്രവ്യാഖ്യാനമ്
ദേവാ വൈ വരുണമയാജയന്ന് । സ യസ്യൈ യസ്യൈ ദേവതായൈ ദക്ഷിണാമനയത് । താമവ്ലീനാത് । തേ-ഽബ്രുവന്ന് । വ്യാവൃത്യ പ്രതി ഗൃഹ്ണാമ । തഥാ നോ ദക്ഷിണാ ന വ്ലേഷ്യതീതി । തേ വ്യാവൃത്യ പ്രത്യഗൃഹ്ണന്ന് । തതോ വൈ താ-ന്ദക്ഷിണാ നാവ്ലീനാത് । യ ഏവം-വിഁദ്വാന് വ്യാവൃത്യ ദക്ഷിണാ-മ്പ്രതിഗൃഹ്ണാതി । നൈന-ന്ദക്ഷിണാ വ്ലീനാതി ॥ 28 ॥
രാജാ ത്വാ വരുണോ നയതു ദേവി ദക്ഷിണേ-ഽഗ്നയേ ഹിരണ്യമിത്യാഹ । ആഗ്നേയം-വൈഁ ഹിരണ്യമ് । സ്വയൈവൈന-ദ്ദേവതയാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । സോമായ വാസ ഇത്യാഹ । സൌമ്യം-വൈഁ വാസഃ । സ്വയൈവൈന-ദ്ദേവതയാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । രുദ്രായ ഗാമിത്യാഹ । രൌദ്രീ വൈ ഗൌഃ । സ്വയൈവൈനാ-ന്ദേവതയാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । വരുണായാശ്വമിത്യാഹ ॥ 29 ॥
വാരുണോ വാ അശ്വഃ । സ്വയൈവൈന-ന്ദേവതയാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । പ്രജാപതയേ പുരുഷമിത്യാഹ । പ്രാജാപത്യോ വൈ പുരുഷഃ । സ്വയൈവൈന-ന്ദേവതയാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । മനവേ തല്പമിത്യാഹ । മാനവോ വൈ തല്പഃ । സ്വയൈവൈന-ന്ദേവതയാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । ഉത്താനായാങ്ഗീരസായാന ഇത്യാഹ । ഇയം-വാഁ ഉത്താന ആങ്ഗീരസഃ ॥ 30 ॥
അനയൈവൈനത്-പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി ॥ വൈശ്വാനര്യര്ചാ രഥ-മ്പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । വൈശ്വാനരോ വൈ ദേവതയാ രഥഃ । സ്വയൈവൈന-ന്ദേവതയാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി ॥ തേനാമൃതത്വമശ്യാ-മിത്യാഹ । അമൃതമേവാത്മന്-ധത്തേ ॥ വയോ ദാത്ര ഇത്യാഹ । വയ ഏവൈന-ങ്കൃത്വാ । സുവര്ഗം-ലോഁക-ങ്ഗമയതി ॥ മയോ മഹ്യമസ്തു പ്രതിഗ്രഹീത്ര ഇത്യാഹ ॥ 31 ॥
യദ്വൈ ശിവമ് । തന്മയഃ । ആത്മന ഏവൈഷാ പരീത്തിഃ ॥ ക ഇദ-ങ്കസ്മാ അദാദിത്യാഹ । പ്രജാപതിര്വൈ കഃ । സ പ്രജാപതയേ ദദാതി ॥ കാമഃ കാമായേത്യാഹ । കാമേന ഹി ദദാതി । കാമേന പ്രതിഗൃഹ്ണാതി ॥ കാമോ ദാതാ കാമഃ പ്രതി ഗ്രഹീതേത്യാഹ ॥ 32 ॥
കാമോ ഹി ദാതാ । കാമഃ പ്രതി ഗ്രഹീതാ ॥ കാമഗ്ം സമുദ്ര-മാവിശേത്യാഹ । സമുദ്ര ഇവ ഹി കാമഃ । നേവ ഹി കാമസ്യാന്തോ-ഽസ്തി । ന സമുദ്രസ്യ ॥ കാമേന ത്വാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാമീത്യാഹ । യേന കാമേന പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । സ ഏവൈനമമുഷ്മില് ഁലോകേ കാമ ആഗച്ഛതി ॥ കാമൈതത്ത ഏഷാ തേ കാമ ദക്ഷിണേത്യാഹ । കാമ ഏവ ത-ദ്യജമാനോ-ഽമുഷ്മില് ഁലോകേ ദക്ഷിണാമിച്ഛതി । ന പ്രതിഗ്രഹീതരി ॥ യ ഏവം-വിഁദ്വാന്-ദക്ഷിണാ-മ്പ്രതിഗൃഹ്ണാതി । അനൃണാമേവൈനാ-മ്പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി ॥ 33 ॥
രാജാ ത്വാ വരുണോ നയതു ദേവി ദക്ഷിണേ-ഽഗ്നയേ ഹിരണ്യമിത്യാഹ । ആഗ്നേയം-വൈഁ ഹിരണ്യമ് । സ്വയൈവൈന-ദ്ദേവതയാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । സോമായ വാസ ഇത്യാഹ । സൌമ്യം-വൈഁ വാസഃ । സ്വയൈവൈന-ദ്ദേവതയാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । രുദ്രായ ഗാമിത്യാഹ । രൌദ്രീ വൈ ഗൌഃ । സ്വയൈവൈനാ-ന്ദേവതയാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । വരുണായാശ്വമിത്യാഹ ॥ 29 ॥
വാരുണോ വാ അശ്വഃ । സ്വയൈവൈന-ന്ദേവതയാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । പ്രജാപതയേ പുരുഷമിത്യാഹ । പ്രാജാപത്യോ വൈ പുരുഷഃ । സ്വയൈവൈന-ന്ദേവതയാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । മനവേ തല്പമിത്യാഹ । മാനവോ വൈ തല്പഃ । സ്വയൈവൈന-ന്ദേവതയാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । ഉത്താനായാങ്ഗീരസായാന ഇത്യാഹ । ഇയം-വാഁ ഉത്താന ആങ്ഗീരസഃ ॥ 30 ॥
അനയൈവൈനത്-പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി ॥ വൈശ്വാനര്യര്ചാ രഥ-മ്പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । വൈശ്വാനരോ വൈ ദേവതയാ രഥഃ । സ്വയൈവൈന-ന്ദേവതയാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി ॥ തേനാമൃതത്വമശ്യാ-മിത്യാഹ । അമൃതമേവാത്മന്-ധത്തേ ॥ വയോ ദാത്ര ഇത്യാഹ । വയ ഏവൈന-ങ്കൃത്വാ । സുവര്ഗം-ലോഁക-ങ്ഗമയതി ॥ മയോ മഹ്യമസ്തു പ്രതിഗ്രഹീത്ര ഇത്യാഹ ॥ 31 ॥
യദ്വൈ ശിവമ് । തന്മയഃ । ആത്മന ഏവൈഷാ പരീത്തിഃ ॥ ക ഇദ-ങ്കസ്മാ അദാദിത്യാഹ । പ്രജാപതിര്വൈ കഃ । സ പ്രജാപതയേ ദദാതി ॥ കാമഃ കാമായേത്യാഹ । കാമേന ഹി ദദാതി । കാമേന പ്രതിഗൃഹ്ണാതി ॥ കാമോ ദാതാ കാമഃ പ്രതി ഗ്രഹീതേത്യാഹ ॥ 32 ॥
കാമോ ഹി ദാതാ । കാമഃ പ്രതി ഗ്രഹീതാ ॥ കാമഗ്ം സമുദ്ര-മാവിശേത്യാഹ । സമുദ്ര ഇവ ഹി കാമഃ । നേവ ഹി കാമസ്യാന്തോ-ഽസ്തി । ന സമുദ്രസ്യ ॥ കാമേന ത്വാ പ്രതി ഗൃഹ്ണാമീത്യാഹ । യേന കാമേന പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി । സ ഏവൈനമമുഷ്മില് ഁലോകേ കാമ ആഗച്ഛതി ॥ കാമൈതത്ത ഏഷാ തേ കാമ ദക്ഷിണേത്യാഹ । കാമ ഏവ ത-ദ്യജമാനോ-ഽമുഷ്മില് ഁലോകേ ദക്ഷിണാമിച്ഛതി । ന പ്രതിഗ്രഹീതരി ॥ യ ഏവം-വിഁദ്വാന്-ദക്ഷിണാ-മ്പ്രതിഗൃഹ്ണാതി । അനൃണാമേവൈനാ-മ്പ്രതി ഗൃഹ്ണാതി ॥ 33 ॥
(വ്ലീനാത്യ - ശ്വമിത്യാഹാ - ങ്ഗിരസഃ - പ്രതിഗ്രഹീത്ര ഇത്യാഹ - പ്രതിഗ്രഹീതേത്യാഹ - ദക്ഷിണേത്യാഹ ചത്വാരി ച) (അ. 5)
അനുവാകം 6 - ദ്വാദശാഹദശമേ-ഽഹനി ഹോതൃമന്ത്രാഃ
അനുവാകം 6 - ദ്വാദശാഹദശമേ-ഽഹനി ഹോതൃമന്ത്രാഃ
അന്തോ വാ ഏഷ യജ്ഞസ്യ । യ-ദ്ദശമമഹഃ । ദശമേ-ഽഹന്-ഥ്സര്പരാജ്ഞിയാ ഋഗ്ഭി-സ്സ്തുവന്തി । യജ്ഞസ്യൈവാന്ത-ങ്ഗത്വാ । അന്നാദ്യമവരുന്ധതേ ॥ തിസൃഭിഃ സ്തുവന്തി । ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ । ഏഭ്യ ഏവ ലോകേഭ്യോ-ഽന്നാദ്യമവരുന്ധതേ । പൃശ്നിവതീ-ര്ഭവന്തി । അന്നം-വൈഁ പൃശ്നി ॥ 34 ॥
അന്നമേവാവ-രുന്ധതേ ॥ മനസാ പ്രസ്തൌതി । മനസോദ്ഗായതി । മനസാ പ്രതി ഹരതി । മന ഇവ ഹി പ്രജാപതിഃ । പ്രജാപതേരാപ്ത്യൈ ॥ ദേവാ വൈ സര്പാഃ । തേഷാമിയഗ്ം രാജ്ഞീ । യ-ഥ്സര്പരാജ്ഞിയാ ഋഗ്ഭി-സ്സ്തുവന്തി । അസ്യാമേവ പ്രതി തിഷ്ഠന്തി ॥ 35 ॥
ചതുര്ഹോതൄന്. ഹോതാ വ്യാചഷ്ടേ । സ്തുതമനുശഗ്ംസതി ശാന്ത്യൈ ॥ അന്തോ വാ ഏഷ യജ്ഞസ്യ । യ-ദ്ദശമമഹഃ । ഏത-ത്ഖലു വൈ ദേവാനാ-മ്പരമ-ങ്ഗുഹ്യ-മ്ബ്രഹ്മ । യച്ചതുര്ഹോതാരഃ । ദശമേ-ഽഹഗ്ഗ്-ശ്ചതുര്ഹോതൄന് വ്യാചഷ്ടേ । യജ്ഞസ്യൈവാന്ത-ങ്ഗത്വാ । പരമ-ന്ദേവാനാ-ങ്ഗുഹ്യ-മ്ബ്രഹ്മാവരുന്ധേ । തദേവ പ്രകാശ-ങ്ഗമയതി ॥ 36 ॥
തദേന-മ്പ്രകാശ-ങ്ഗതമ് । പ്രകാശ-മ്പ്രജാനാ-ങ്ഗമയതി ॥ വാചം-യഁച്ഛതി । യജ്ഞസ്യ ധൃത്യൈ ॥ യജമാനദേവത്യം-വാഁ അഹഃ । ഭ്രാതൃവ്യദേവത്യാ രാത്രിഃ । അഹ്നാ രാത്രി-ന്ധ്യായേത് । ഭ്രാതൃവ്യസ്യൈവ തല്ലോകം-വൃഁങ്ക്തേ । യദ്ദിവാ വാചം-വിഁസൃജേത് । അഹര്ഭ്രാതൃവ്യായോച്ഛിഗ്ംഷേത് । യന്നക്തം-വിഁസൃജേത് । രാത്രി-മ്ഭ്രാതൃവ്യായോച്ഛിഗ്ംഷേത് । അധിവൃക്ഷസൂര്യേ വാചം-വിഁസൃജതി । ഏതാവന്തമേവാസ്മൈ ലോകമുച്ഛിഗ്ംഷതി । യാവദാദിത്യോ-ഽസ്തമേതി ॥ 37 ॥
അന്നമേവാവ-രുന്ധതേ ॥ മനസാ പ്രസ്തൌതി । മനസോദ്ഗായതി । മനസാ പ്രതി ഹരതി । മന ഇവ ഹി പ്രജാപതിഃ । പ്രജാപതേരാപ്ത്യൈ ॥ ദേവാ വൈ സര്പാഃ । തേഷാമിയഗ്ം രാജ്ഞീ । യ-ഥ്സര്പരാജ്ഞിയാ ഋഗ്ഭി-സ്സ്തുവന്തി । അസ്യാമേവ പ്രതി തിഷ്ഠന്തി ॥ 35 ॥
ചതുര്ഹോതൄന്. ഹോതാ വ്യാചഷ്ടേ । സ്തുതമനുശഗ്ംസതി ശാന്ത്യൈ ॥ അന്തോ വാ ഏഷ യജ്ഞസ്യ । യ-ദ്ദശമമഹഃ । ഏത-ത്ഖലു വൈ ദേവാനാ-മ്പരമ-ങ്ഗുഹ്യ-മ്ബ്രഹ്മ । യച്ചതുര്ഹോതാരഃ । ദശമേ-ഽഹഗ്ഗ്-ശ്ചതുര്ഹോതൄന് വ്യാചഷ്ടേ । യജ്ഞസ്യൈവാന്ത-ങ്ഗത്വാ । പരമ-ന്ദേവാനാ-ങ്ഗുഹ്യ-മ്ബ്രഹ്മാവരുന്ധേ । തദേവ പ്രകാശ-ങ്ഗമയതി ॥ 36 ॥
തദേന-മ്പ്രകാശ-ങ്ഗതമ് । പ്രകാശ-മ്പ്രജാനാ-ങ്ഗമയതി ॥ വാചം-യഁച്ഛതി । യജ്ഞസ്യ ധൃത്യൈ ॥ യജമാനദേവത്യം-വാഁ അഹഃ । ഭ്രാതൃവ്യദേവത്യാ രാത്രിഃ । അഹ്നാ രാത്രി-ന്ധ്യായേത് । ഭ്രാതൃവ്യസ്യൈവ തല്ലോകം-വൃഁങ്ക്തേ । യദ്ദിവാ വാചം-വിഁസൃജേത് । അഹര്ഭ്രാതൃവ്യായോച്ഛിഗ്ംഷേത് । യന്നക്തം-വിഁസൃജേത് । രാത്രി-മ്ഭ്രാതൃവ്യായോച്ഛിഗ്ംഷേത് । അധിവൃക്ഷസൂര്യേ വാചം-വിഁസൃജതി । ഏതാവന്തമേവാസ്മൈ ലോകമുച്ഛിഗ്ംഷതി । യാവദാദിത്യോ-ഽസ്തമേതി ॥ 37 ॥
(പൃശ്നി - തിഷ്ഠന്തി - ഗമയതി - ശിഗ്ംഷേ-ത്പഞ്ച ച) (അ. 6)
അനുവാകം 7 - സപ്തഹോതൃമന്ത്രസാധ്യയജ്ഞപ്രശംസാ
അനുവാകം 7 - സപ്തഹോതൃമന്ത്രസാധ്യയജ്ഞപ്രശംസാ
പ്രജാപതിഃ പ്രജാ അസൃജത । താ-സ്സൃഷ്ടാ-സ്സമശ്ലിഷ്യന്ന് । താ രൂപേണാനു പ്രാവിശത് । തസ്മാദാഹുഃ । രൂപം-വൈഁ പ്രജാപതിരിതി । താ നാമ്നാ-ഽനു പ്രാവിശത് । തസ്മാദാഹുഃ । നാമ വൈ പ്രജാപതിരിതി । തസ്മാദപ്യാ ഽമിത്രൌ സഗന്ത്യ । നാമ്നാ ചേദ്ധ്വയേതേ ॥ 38 ॥
മിത്രമേവ ഭവതഃ ॥ പ്രജാപതി-ര്ദേവാസുരാനസൃജത । സ ഇന്ദ്രമപി നാസൃജത । ത-ന്ദേവാ അബ്രുവന്ന് । ഇന്ദ്ര-ന്നോ ജനയേതി । സ ആത്മ-ന്നിന്ദ്ര-മപശ്യത് । തമസൃജത । ത-ന്ത്രിഷ്ടുഗ്-വീര്യ-മ്ഭൂത്വാ-ഽനു പ്രാവിശത് । തസ്യ വജ്രഃ പഞ്ചദശോ ഹസ്ത ആപദ്യത । തേനോദയ്യാസുരാനഭ്യ ഭവത് ॥ 39 ॥
യ ഏവം-വേഁദ । അഭി ഭ്രാതൃവ്യാ-ന്ഭവതി ॥ തേ ദേവാ അസുരൈ-ര്വിജിത്യ । സുവര്ഗം-ലോഁകമായന്ന് । തേ-ഽമുഷ്മില് ഁലോകേ വ്യക്ഷുദ്ധ്യന്ന് । തേ-ഽബ്രുവന്ന് । അമുതഃ പ്രദാനം-വാഁ ഉപജിജീവിമേതി । തേ സപ്തഹോതാരം-യഁജ്ഞം-വിഁധായായാസ്യമ് । ആങ്ഗീരസ-മ്പ്രാഹിണ്വന്ന് । ഏതേനാമുത്ര കല്പയേതി ॥ 40 ॥
തസ്യ വാ ഇയ-ങ്ക്ലൃപ്തിഃ । യദിദ-ങ്കി-ഞ്ച । യ ഏവം-വേഁദ । കല്പതേ-ഽസ്മൈ । സ വാ അയ-മ്മനുഷ്യേഷു യജ്ഞ-സ്സപ്തഹോതാ । അമുത്ര സദ്ഭ്യോ ദേവേഭ്യോ ഹവ്യം-വഁഹതി । യ ഏവം-വേഁദ । ഉപൈനം-യഁജ്ഞോ നമതി ॥ സോ-ഽമന്യത । അഭി വാ ഇമേ-ഽസ്മാ-ല്ലോകാദമുംലോഁക-ങ്കമിഷ്യന്ത ഇതി । സ വാചസ്പതേ ഹൃദിതി വ്യാഹരത് । തസ്മാ-ത്പുത്രോ ഹൃദയമ് । തസ്മാദസ്മാ-ല്ലോകാദമും-ലോഁക-ന്നാഭികാമയന്തേ । പുത്രോ ഹി ഹൃദയമ് ॥ 41 ॥
മിത്രമേവ ഭവതഃ ॥ പ്രജാപതി-ര്ദേവാസുരാനസൃജത । സ ഇന്ദ്രമപി നാസൃജത । ത-ന്ദേവാ അബ്രുവന്ന് । ഇന്ദ്ര-ന്നോ ജനയേതി । സ ആത്മ-ന്നിന്ദ്ര-മപശ്യത് । തമസൃജത । ത-ന്ത്രിഷ്ടുഗ്-വീര്യ-മ്ഭൂത്വാ-ഽനു പ്രാവിശത് । തസ്യ വജ്രഃ പഞ്ചദശോ ഹസ്ത ആപദ്യത । തേനോദയ്യാസുരാനഭ്യ ഭവത് ॥ 39 ॥
യ ഏവം-വേഁദ । അഭി ഭ്രാതൃവ്യാ-ന്ഭവതി ॥ തേ ദേവാ അസുരൈ-ര്വിജിത്യ । സുവര്ഗം-ലോഁകമായന്ന് । തേ-ഽമുഷ്മില് ഁലോകേ വ്യക്ഷുദ്ധ്യന്ന് । തേ-ഽബ്രുവന്ന് । അമുതഃ പ്രദാനം-വാഁ ഉപജിജീവിമേതി । തേ സപ്തഹോതാരം-യഁജ്ഞം-വിഁധായായാസ്യമ് । ആങ്ഗീരസ-മ്പ്രാഹിണ്വന്ന് । ഏതേനാമുത്ര കല്പയേതി ॥ 40 ॥
തസ്യ വാ ഇയ-ങ്ക്ലൃപ്തിഃ । യദിദ-ങ്കി-ഞ്ച । യ ഏവം-വേഁദ । കല്പതേ-ഽസ്മൈ । സ വാ അയ-മ്മനുഷ്യേഷു യജ്ഞ-സ്സപ്തഹോതാ । അമുത്ര സദ്ഭ്യോ ദേവേഭ്യോ ഹവ്യം-വഁഹതി । യ ഏവം-വേഁദ । ഉപൈനം-യഁജ്ഞോ നമതി ॥ സോ-ഽമന്യത । അഭി വാ ഇമേ-ഽസ്മാ-ല്ലോകാദമുംലോഁക-ങ്കമിഷ്യന്ത ഇതി । സ വാചസ്പതേ ഹൃദിതി വ്യാഹരത് । തസ്മാ-ത്പുത്രോ ഹൃദയമ് । തസ്മാദസ്മാ-ല്ലോകാദമും-ലോഁക-ന്നാഭികാമയന്തേ । പുത്രോ ഹി ഹൃദയമ് ॥ 41 ॥
(ഹ്വയേത - അഭവത് - കല്പയേ - തീതി ചത്വാരി ച) (അ. 7)
അനുവാകം 8 - ഹോതൃമന്ത്രാണാം സോമയാഗാങ്ഗത്വമ്
അനുവാകം 8 - ഹോതൃമന്ത്രാണാം സോമയാഗാങ്ഗത്വമ്
ദേവാ വൈ ചതുര്ഹോതൃഭി-ര്യജ്ഞമതന്വത । തേ വി പാപ്മനാ ഭ്രാതൃവ്യേണാജയന്ത । അഭി സുവര്ഗം-ലോഁകമജയന്ന് । യ ഏവം-വിഁദ്വാഗ്-ശ്ചതുര്ഹോതൃഭിര്യജ്ഞ-ന്തനുതേ । വി പാപ്മനാ ഭ്രാതൃവ്യേണ ജയതേ । അഭി സുവര്ഗം-ലോഁക-ഞ്ജയതി ॥ ഷഡ്ഢോത്രാ പ്രായണീയമാസാദയതി । അമുഷ്മൈ വൈ ലോകായ ഷഡ്ഢോതാ । ഘ്നന്തി ഖലു വാ ഏത-ഥ്സോമമ് । യദഭിഷുണ്വന്തി ॥ 42 ॥
ഋജുധൈവൈനമമും-ലോഁക-ങ്ഗമയതി । ചതുര്ഹോത്രാ ഽഽതിത്ഥ്യമ് । യശോ വൈ ചതുര്ഹോതാ । യശ ഏവാത്മന്-ധത്തേ । പഞ്ചഹോത്രാ പശുമുപ സാദയതി । സുവര്ഗ്യോ വൈ പഞ്ചഹോതാ । യജമാനഃ പശുഃ । യജമാനമേവ സുവര്ഗം-ലോഁക-ങ്ഗമയതി । ഗ്രഹാന്-ഗൃഹീത്വാ സപ്തഹോതാര-ഞ്ജുഹോതി । ഇന്ദ്രിയം-വൈഁ സപ്തഹോതാ ॥ 43 ॥
ഇന്ദ്രിയമേവാത്മന്-ധത്തേ ॥ യോ വൈ ചതുര്ഹോതൄ-നനുസവന-ന്തര്പയതി । തൃപ്യതി പ്രജയാ പശുഭിഃ । ഉപൈനഗ്ം സോമപീഥോ നമതി । ബഹിഷ്പവമാനേ ദശഹോതാരം-വ്യാഁചക്ഷീത । മാദ്ധ്യന്ദിനേ പവമാനേ ചതുര്ഹോതാരമ് । ആര്ഭവേ പവമാനേ പഞ്ചഹോതാരമ് । പിതൃയജ്ഞേ ഷഡ്ഢോതാരമ് । യജ്ഞായജ്ഞിയസ്യ സ്തോത്രേ സപ്തഹോതാരമ് । അനുസവനമേവൈനാഗ് സ്തര്പയതി ॥ 44 ॥
തൃപ്യതി പ്രജയാ പശുഭിഃ । ഉപൈനഗ്ം സോമപീഥോ നമതി ॥ ദേവാ വൈ ചതുര്ഹോതൃഭി-സ്സത്രമാസത । ഋദ്ധിപരിമിതം-യഁശസ്കാമാഃ । തേ-ഽബ്രുവന്ന് । യന്നഃ പ്രഥമം-യഁശ ഋച്ഛാത് । സര്വേഷാ-ന്നസ്ത-ഥ്സഹാസദിതി । സോമശ്ചതുര്ഹോത്രാ । അഗ്നിഃ പഞ്ചഹോത്രാ । ധാതാ ഷഡ്ഢോത്രാ ॥ 45 ॥
ഇന്ദ്രഃ സപ്തഹോത്രാ । പ്രജാപതി-ര്ദശഹോത്രാ । തേഷാഗ്ം സോമഗ്ം രാജാനം-യഁശ ആര്ച്ഛത് ॥ തന്ന്യകാമയത । തേനാപാക്രാമത് । തേന പ്രലായമചരത് । ത-ന്ദേവാഃ പ്രൈഷൈഃ പ്രൈഷമൈച്ഛന്ന് । തത്-പ്രൈഷാണാ-മ്പ്രൈഷത്വമ് । നിവിദ്ഭിര്ന്യവേദയന്ന് । തന്നിവിദാ-ന്നിവിത്ത്വമ് ॥ 46 ॥
ആപ്രീഭിരാപ്നുവന്ന് । തദാപ്രീണാമാപ്രിത്വമ് । തമഘ്നന്ന് । തസ്യ യശോ വ്യഗൃഹ്ണത । തേ ഗ്രഹാ അഭവന്ന് । തദ്ഗ്രഹാണാ-ങ്ഗ്രഹത്വമ് । യസ്യൈവം-വിഁദുഷോ ഗ്രഹാ ഗൃഹ്യന്തേ । തസ്യ ത്വേവ ഗൃഹീതാഃ ॥ തേ-ഽബ്രുവന്ന് । യോ വൈ ന-ശ്ശ്രേഷ്ഠോ-ഽഭൂത് ॥ 47 ॥
തമവധിഷ്മ । പുനരിമഗ്ം സുവാമഹാ ഇതി । ത-ഞ്ഛന്ദോഭി-രസുവന്ത । തച്ഛന്ദസാ-ഞ്ഛന്ദസ്ത്വമ് । സാമ്നാ സമാനയന്ന് । ത-ഥ്സാമ്നഃ സാമത്വമ് । ഉക്ഥൈ-രുദസ്ഥാപയന്ന് । തദുക്ഥാനാ-മുക്ഥത്വമ് । യ ഏവം-വേഁദ । പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി ॥ 48 ॥
സര്വമായുരേതി ॥ സോമോ വൈ യശഃ । യ ഏവം-വിഁദ്വാന്-ഥ്സോമമാഗച്ഛതി । യശ ഏവൈനമൃച്ഛതി । തസ്മാദാഹുഃ । യശ്ചൈവം-വേഁദ യശ്ച ന । താവുഭൌ സോമ-മാഗച്ഛതഃ । സോമോ ഹി യശഃ । ത-ന്ത്വാ-ഽവ യശ ഋച്ഛതീത്യാഹുഃ । യ-സ്സോമേ സോമ-മ്പ്രാഹേതി । തസ്മാ-ഥ്സോമേ സോമഃ പ്രോച്യഃ । യശ ഏവൈനമൃച്ഛതി ॥ 49 ॥
ഋജുധൈവൈനമമും-ലോഁക-ങ്ഗമയതി । ചതുര്ഹോത്രാ ഽഽതിത്ഥ്യമ് । യശോ വൈ ചതുര്ഹോതാ । യശ ഏവാത്മന്-ധത്തേ । പഞ്ചഹോത്രാ പശുമുപ സാദയതി । സുവര്ഗ്യോ വൈ പഞ്ചഹോതാ । യജമാനഃ പശുഃ । യജമാനമേവ സുവര്ഗം-ലോഁക-ങ്ഗമയതി । ഗ്രഹാന്-ഗൃഹീത്വാ സപ്തഹോതാര-ഞ്ജുഹോതി । ഇന്ദ്രിയം-വൈഁ സപ്തഹോതാ ॥ 43 ॥
ഇന്ദ്രിയമേവാത്മന്-ധത്തേ ॥ യോ വൈ ചതുര്ഹോതൄ-നനുസവന-ന്തര്പയതി । തൃപ്യതി പ്രജയാ പശുഭിഃ । ഉപൈനഗ്ം സോമപീഥോ നമതി । ബഹിഷ്പവമാനേ ദശഹോതാരം-വ്യാഁചക്ഷീത । മാദ്ധ്യന്ദിനേ പവമാനേ ചതുര്ഹോതാരമ് । ആര്ഭവേ പവമാനേ പഞ്ചഹോതാരമ് । പിതൃയജ്ഞേ ഷഡ്ഢോതാരമ് । യജ്ഞായജ്ഞിയസ്യ സ്തോത്രേ സപ്തഹോതാരമ് । അനുസവനമേവൈനാഗ് സ്തര്പയതി ॥ 44 ॥
തൃപ്യതി പ്രജയാ പശുഭിഃ । ഉപൈനഗ്ം സോമപീഥോ നമതി ॥ ദേവാ വൈ ചതുര്ഹോതൃഭി-സ്സത്രമാസത । ഋദ്ധിപരിമിതം-യഁശസ്കാമാഃ । തേ-ഽബ്രുവന്ന് । യന്നഃ പ്രഥമം-യഁശ ഋച്ഛാത് । സര്വേഷാ-ന്നസ്ത-ഥ്സഹാസദിതി । സോമശ്ചതുര്ഹോത്രാ । അഗ്നിഃ പഞ്ചഹോത്രാ । ധാതാ ഷഡ്ഢോത്രാ ॥ 45 ॥
ഇന്ദ്രഃ സപ്തഹോത്രാ । പ്രജാപതി-ര്ദശഹോത്രാ । തേഷാഗ്ം സോമഗ്ം രാജാനം-യഁശ ആര്ച്ഛത് ॥ തന്ന്യകാമയത । തേനാപാക്രാമത് । തേന പ്രലായമചരത് । ത-ന്ദേവാഃ പ്രൈഷൈഃ പ്രൈഷമൈച്ഛന്ന് । തത്-പ്രൈഷാണാ-മ്പ്രൈഷത്വമ് । നിവിദ്ഭിര്ന്യവേദയന്ന് । തന്നിവിദാ-ന്നിവിത്ത്വമ് ॥ 46 ॥
ആപ്രീഭിരാപ്നുവന്ന് । തദാപ്രീണാമാപ്രിത്വമ് । തമഘ്നന്ന് । തസ്യ യശോ വ്യഗൃഹ്ണത । തേ ഗ്രഹാ അഭവന്ന് । തദ്ഗ്രഹാണാ-ങ്ഗ്രഹത്വമ് । യസ്യൈവം-വിഁദുഷോ ഗ്രഹാ ഗൃഹ്യന്തേ । തസ്യ ത്വേവ ഗൃഹീതാഃ ॥ തേ-ഽബ്രുവന്ന് । യോ വൈ ന-ശ്ശ്രേഷ്ഠോ-ഽഭൂത് ॥ 47 ॥
തമവധിഷ്മ । പുനരിമഗ്ം സുവാമഹാ ഇതി । ത-ഞ്ഛന്ദോഭി-രസുവന്ത । തച്ഛന്ദസാ-ഞ്ഛന്ദസ്ത്വമ് । സാമ്നാ സമാനയന്ന് । ത-ഥ്സാമ്നഃ സാമത്വമ് । ഉക്ഥൈ-രുദസ്ഥാപയന്ന് । തദുക്ഥാനാ-മുക്ഥത്വമ് । യ ഏവം-വേഁദ । പ്രത്യേവ തിഷ്ഠതി ॥ 48 ॥
സര്വമായുരേതി ॥ സോമോ വൈ യശഃ । യ ഏവം-വിഁദ്വാന്-ഥ്സോമമാഗച്ഛതി । യശ ഏവൈനമൃച്ഛതി । തസ്മാദാഹുഃ । യശ്ചൈവം-വേഁദ യശ്ച ന । താവുഭൌ സോമ-മാഗച്ഛതഃ । സോമോ ഹി യശഃ । ത-ന്ത്വാ-ഽവ യശ ഋച്ഛതീത്യാഹുഃ । യ-സ്സോമേ സോമ-മ്പ്രാഹേതി । തസ്മാ-ഥ്സോമേ സോമഃ പ്രോച്യഃ । യശ ഏവൈനമൃച്ഛതി ॥ 49 ॥
(അഭിഷുണ്വന്തി - സപ്തഹോതാ - തര്പയതി - ഷഡ്ഢോത്രാ - നിവിത്ത്വ - മഭൂത് - തിഷ്ഠതി - പ്രാഹേതി ദ്വേ ച) (അ. 8)
അനുവാകം 9 - ഹോതൃമന്ത്രോത്പത്തികഥനപ്രസങ്ഗേന ജഗ-ഥ്സൃഷ്ടിഃ
അനുവാകം 9 - ഹോതൃമന്ത്രോത്പത്തികഥനപ്രസങ്ഗേന ജഗ-ഥ്സൃഷ്ടിഃ
ഇദം-വാഁ അഗ്രേ നൈവ കിഞ്ചനാസീത് । ന ദ്യൌരാസീത് । ന പൃഥിവീ । നാന്തരിക്ഷമ് । തദസദേവ സന്മനോ ഽകുരുത സ്യാമിതി । തദതപ്യത । തസ്മാത്-തേപാനാദ്ധൂമോ-ഽജായത । ത-ദ്ഭൂയോ-ഽതപ്യത । തസ്മാത്-തേപാനാദഗ്നി-രജായത । ത-ദ്ഭൂയോ-ഽതപ്യത ॥ 50 ॥
തസ്മാത്-തേപാനാജ്ജ്യോതി-രജായത । ത-ദ്ഭൂയോ-ഽതപ്യത । തസ്മാത്-തേപാനാദര്ചി-രജായത । ത-ദ്ഭൂയോ-ഽതപ്യത । തസ്മാത്-തേപാനാന്മരീചയോ-ഽജായന്ത । ത-ദ്ഭൂയോ-ഽതപ്യത । തസ്മാത്-തേപാനാദുദാരാ അജായന്ത । ത-ദ്ഭൂയോ-ഽതപ്യത । തദഭ്രമിവ സമഹന്യത ॥ ത-ദ്വസ്തിമഭിനത് ॥ 51 ॥
സ സമുദ്രോ-ഽഭവത് । തസ്മാ-ഥ്സമുദ്രസ്യ ന പിബന്തി । പ്രജനനമിവ ഹി മന്യന്തേ । തസ്മാ-ത്പശോ-ര്ജായമാനാദാപഃ പുരസ്താ-ദ്യന്തി ॥ ത-ദ്ദശഹോതാ-ഽന്വസൃജ്യത । പ്രജാപതിര്വൈ ദശ ഹോതാ ॥ യ ഏവ-ന്തപസോ വീര്യം-വിഁദ്വാഗ്സ്തപ്യതേ । ഭവത്യേവ ॥ തദ്വാ ഇദമാപഃ സലില-മാസീത് । സോ-ഽരോദീത്-പ്രജാപതിഃ ॥ 52 ॥
സ കസ്മാ അജ്ഞി । യ-ദ്യസ്യാ അപ്രതിഷ്ഠായാ ഇതി । യദഫ്സ്വ-വാപദ്യത । സാ പൃഥിവ്യഭവത് । യദ്വ്യമൃഷ്ട । തദന്തരിക്ഷ-മഭവത് । യദൂര്ധ്വ-മുദമൃഷ്ട । സാ ദ്യൌരഭവത് । യദരോദീത് । തദനയോ രോദസ്ത്വമ് ॥ 53 ॥
യ ഏവം-വേഁദ । നാസ്യ ഗൃഹേ രുദന്തി । ഏതദ്വാ ഏഷാം-ലോഁകാനാ-ഞ്ജന്മ । യ ഏവമേഷാം-ലോഁകാനാ-ഞ്ജന്മ വേദ । നൈഷു ലോകേ-ഷ്വാര്തിമാര്ച്ഛതി । സ ഇമാ-മ്പ്രതിഷ്ഠാ-മവിന്ദത ॥ സ ഇമാ-മ്പ്രതിഷ്ഠാം-വിഁത്ത്വാ ഽകാമയത പ്രജായേയേതി । സ തപോ-ഽതപ്യത । സോ-ഽന്തര്വാനഭവത് । സ ജഘനാദസുരാ-നസൃജത ॥ 54 ॥
തേഭ്യോ മൃന്മയേ പാത്രേ-ഽന്നമദുഹത് । യാ-ഽസ്യ സാ തനൂരാസീത് । താമപാഹത । സാ തമിസ്രാ-ഽഭവത് ॥ സോ-ഽകാമയത പ്രജായേയേതി । സ തപോ-ഽതപ്യത । സോ-ഽന്തര്വാ-നഭവത് । സ പ്രജനനാദേവ പ്രജാ അസൃജത । തസ്മാദിമാ ഭൂയിഷ്ഠാഃ । പ്രജനനാദ്ധ്യേനാ അസൃജത ॥ 55 ॥
താഭ്യോ ദാരുമയേ പാത്രേ പയോ-ഽദുഹത് । യാ-ഽസ്യ സാ തനൂരാസീത് । താമപാഹത । സാ ജോഥ്സ്നാ ഽഭവത് ॥ സോ-ഽകാമയത പ്രജായേയേതി । സതപോ-ഽതപ്യത । സോ-ഽന്തര്വാ-നഭവത് । സ ഉപപക്ഷാഭ്യാ-മേവര്തൂനസൃജത । തേഭ്യോ രജതേ പാത്രേ ഘൃതമദുഹത് । യാ-ഽസ്യ സാ തനൂരാസീത് ॥ 56 ॥
താമപാഹത । സോ-ഽഹോരാത്രയോ-സ്സന്ധി-രഭവത് ॥ സോ-ഽകാമയത പ്രജായേയേതി । സ തപോ-ഽതപ്യത । സോ-ഽന്തര്വാ-നഭവത് । സ മുഖാ-ദ്ദേവാ-നസൃജത । തേഭ്യോ ഹരിതേ പാത്രേ സോമമദുഹത് । യാ-ഽസ്യ സാ തനൂരാസീത് । താമപാഹത । തദഹരഭവത് ॥ 57 ॥
ഏതേ വൈ പ്രജാപതേര്ദോഹാഃ । യ ഏവം-വേഁദ । ദുഹ ഏവ പ്രജാഃ ॥ ദിവാ വൈ നോ-ഽഭൂദിതി । ത-ദ്ദേവാനാ-ന്ദേവത്വമ് । യ ഏവ-ന്ദേവാനാ-ന്ദേവത്വം-വേഁദ । ദേവവാനേവ ഭവതി ॥ ഏതദ്വാ അഹോരാത്രാണാ-ഞ്ജന്മ । യ ഏവമഹോരാത്രാണാ-ഞ്ജന്മ വേദ । നാഹോരാത്രേഷ്വാര്തിമാര്ച്ഛതി ॥ 58 ॥
അസതോ-ഽധി മനോ-ഽസൃജ്യത । മനഃ പ്രജാപതി-മസൃജത । പ്രജാപതിഃ പ്രജാ അസൃജത । തദ്വാ ഇദ-മ്മനസ്യേവ പരമ-മ്പ്രതിഷ്ഠിതമ് । യദിദ-ങ്കിഞ്ച । തദേതച്ഛ്വോവസ്യ സന്നാമ ബ്രഹ്മ ॥ വ്യുച്ഛന്തീ വ്യുച്ഛന്ത്യസ്മൈ വസ്യസീ വസ്യസീ വ്യുച്ഛതി । പ്രജായതേ പ്രജയാ പശുഭിഃ । പ്ര പരമേഷ്ഠിനോ മാത്രാ-മാപ്നോതി । യ ഏവം-വേഁദ ॥ 59 ॥
തസ്മാത്-തേപാനാജ്ജ്യോതി-രജായത । ത-ദ്ഭൂയോ-ഽതപ്യത । തസ്മാത്-തേപാനാദര്ചി-രജായത । ത-ദ്ഭൂയോ-ഽതപ്യത । തസ്മാത്-തേപാനാന്മരീചയോ-ഽജായന്ത । ത-ദ്ഭൂയോ-ഽതപ്യത । തസ്മാത്-തേപാനാദുദാരാ അജായന്ത । ത-ദ്ഭൂയോ-ഽതപ്യത । തദഭ്രമിവ സമഹന്യത ॥ ത-ദ്വസ്തിമഭിനത് ॥ 51 ॥
സ സമുദ്രോ-ഽഭവത് । തസ്മാ-ഥ്സമുദ്രസ്യ ന പിബന്തി । പ്രജനനമിവ ഹി മന്യന്തേ । തസ്മാ-ത്പശോ-ര്ജായമാനാദാപഃ പുരസ്താ-ദ്യന്തി ॥ ത-ദ്ദശഹോതാ-ഽന്വസൃജ്യത । പ്രജാപതിര്വൈ ദശ ഹോതാ ॥ യ ഏവ-ന്തപസോ വീര്യം-വിഁദ്വാഗ്സ്തപ്യതേ । ഭവത്യേവ ॥ തദ്വാ ഇദമാപഃ സലില-മാസീത് । സോ-ഽരോദീത്-പ്രജാപതിഃ ॥ 52 ॥
സ കസ്മാ അജ്ഞി । യ-ദ്യസ്യാ അപ്രതിഷ്ഠായാ ഇതി । യദഫ്സ്വ-വാപദ്യത । സാ പൃഥിവ്യഭവത് । യദ്വ്യമൃഷ്ട । തദന്തരിക്ഷ-മഭവത് । യദൂര്ധ്വ-മുദമൃഷ്ട । സാ ദ്യൌരഭവത് । യദരോദീത് । തദനയോ രോദസ്ത്വമ് ॥ 53 ॥
യ ഏവം-വേഁദ । നാസ്യ ഗൃഹേ രുദന്തി । ഏതദ്വാ ഏഷാം-ലോഁകാനാ-ഞ്ജന്മ । യ ഏവമേഷാം-ലോഁകാനാ-ഞ്ജന്മ വേദ । നൈഷു ലോകേ-ഷ്വാര്തിമാര്ച്ഛതി । സ ഇമാ-മ്പ്രതിഷ്ഠാ-മവിന്ദത ॥ സ ഇമാ-മ്പ്രതിഷ്ഠാം-വിഁത്ത്വാ ഽകാമയത പ്രജായേയേതി । സ തപോ-ഽതപ്യത । സോ-ഽന്തര്വാനഭവത് । സ ജഘനാദസുരാ-നസൃജത ॥ 54 ॥
തേഭ്യോ മൃന്മയേ പാത്രേ-ഽന്നമദുഹത് । യാ-ഽസ്യ സാ തനൂരാസീത് । താമപാഹത । സാ തമിസ്രാ-ഽഭവത് ॥ സോ-ഽകാമയത പ്രജായേയേതി । സ തപോ-ഽതപ്യത । സോ-ഽന്തര്വാ-നഭവത് । സ പ്രജനനാദേവ പ്രജാ അസൃജത । തസ്മാദിമാ ഭൂയിഷ്ഠാഃ । പ്രജനനാദ്ധ്യേനാ അസൃജത ॥ 55 ॥
താഭ്യോ ദാരുമയേ പാത്രേ പയോ-ഽദുഹത് । യാ-ഽസ്യ സാ തനൂരാസീത് । താമപാഹത । സാ ജോഥ്സ്നാ ഽഭവത് ॥ സോ-ഽകാമയത പ്രജായേയേതി । സതപോ-ഽതപ്യത । സോ-ഽന്തര്വാ-നഭവത് । സ ഉപപക്ഷാഭ്യാ-മേവര്തൂനസൃജത । തേഭ്യോ രജതേ പാത്രേ ഘൃതമദുഹത് । യാ-ഽസ്യ സാ തനൂരാസീത് ॥ 56 ॥
താമപാഹത । സോ-ഽഹോരാത്രയോ-സ്സന്ധി-രഭവത് ॥ സോ-ഽകാമയത പ്രജായേയേതി । സ തപോ-ഽതപ്യത । സോ-ഽന്തര്വാ-നഭവത് । സ മുഖാ-ദ്ദേവാ-നസൃജത । തേഭ്യോ ഹരിതേ പാത്രേ സോമമദുഹത് । യാ-ഽസ്യ സാ തനൂരാസീത് । താമപാഹത । തദഹരഭവത് ॥ 57 ॥
ഏതേ വൈ പ്രജാപതേര്ദോഹാഃ । യ ഏവം-വേഁദ । ദുഹ ഏവ പ്രജാഃ ॥ ദിവാ വൈ നോ-ഽഭൂദിതി । ത-ദ്ദേവാനാ-ന്ദേവത്വമ് । യ ഏവ-ന്ദേവാനാ-ന്ദേവത്വം-വേഁദ । ദേവവാനേവ ഭവതി ॥ ഏതദ്വാ അഹോരാത്രാണാ-ഞ്ജന്മ । യ ഏവമഹോരാത്രാണാ-ഞ്ജന്മ വേദ । നാഹോരാത്രേഷ്വാര്തിമാര്ച്ഛതി ॥ 58 ॥
അസതോ-ഽധി മനോ-ഽസൃജ്യത । മനഃ പ്രജാപതി-മസൃജത । പ്രജാപതിഃ പ്രജാ അസൃജത । തദ്വാ ഇദ-മ്മനസ്യേവ പരമ-മ്പ്രതിഷ്ഠിതമ് । യദിദ-ങ്കിഞ്ച । തദേതച്ഛ്വോവസ്യ സന്നാമ ബ്രഹ്മ ॥ വ്യുച്ഛന്തീ വ്യുച്ഛന്ത്യസ്മൈ വസ്യസീ വസ്യസീ വ്യുച്ഛതി । പ്രജായതേ പ്രജയാ പശുഭിഃ । പ്ര പരമേഷ്ഠിനോ മാത്രാ-മാപ്നോതി । യ ഏവം-വേഁദ ॥ 59 ॥
(അഗ്നിരജായത തദ്ഭൂയോ-ഽതപ്യതാ - ഭിനദ - രോദീ-ത്പ്രജാപതീ - രോദസ്ത്വ - മസൃജ - താസൃജത - ഘൃതമദുഹദ്യാ-ഽസ്യ സാ തനൂരാസീ - ദഹരഭവ-ദ്- ഋച്ഛതി - വേദ) (അ. 9)
(ഇദ-ന്ധൂമോ ഽഗ്നി-ര്ജ്യോതി രര്ചി-ര്മരീചയ ഉദാരാ സ്തദഭ്രഗ്ം /
(ഇദ-ന്ധൂമോ ഽഗ്നി-ര്ജ്യോതി രര്ചി-ര്മരീചയ ഉദാരാ സ്തദഭ്രഗ്ം /
സ ജഘനാ-ഥ്സാ തമിസ്രാ സ പ്രജനനാ-ഥ്സാ ജോഥ്സ്നാ സ ഉപപക്ഷാഭ്യാഗ്ം സോ ഽഹോരാത്രയോ-സ്സന്ധി-സ്സമുഖാ-ത്തദഹ-ര്ദേവവാന് / മൃന്മയേ ദാരുമയേ രജതേ ഹരിതേ തേഭ്യസ്താഭ്യോ ദ്വേ തേഭ്യോ-ഽന്ന-മ്പയോ
ഘൃതഗ്ം സോമമ്)
അനുവാകം 10 - ദേവസൃഷ്ടിമധ്യേ-ഽവസ്ഥിതസ്യേന്ദ്രസ്യ ദേവതാധിപതിത്വമ്
അനുവാകം 10 - ദേവസൃഷ്ടിമധ്യേ-ഽവസ്ഥിതസ്യേന്ദ്രസ്യ ദേവതാധിപതിത്വമ്
പ്രജാപതി-രിന്ദ്രമസൃജ-താനുജാവര-ന്ദേവാനാമ് । ത-മ്പ്രാഹിണോത് । പരേഹി । ഏതേഷാ-ന്ദേവാനാ-മധിപതിരേധീതി । ത-ന്ദേവാ അബ്രുവന്ന് । കസ്ത്വമസി । വയം-വൈഁ ത്വച്ഛ്രേയാഗ്ംസ-സ്സ്മ ഇതി । സോ-ഽബ്രവീത് । കസ്ത്വമസി വയം-വൈഁ ത്വച്ഛ്രേയാഗ്ംസ-സ്സ്മ ഇതി മാ ദേവാ അവോചന്നിതി ॥ അഥ വാ ഇദ-ന്തര്ഹി പ്രജാപതൌ ഹര ആസീത് ॥ 60 ॥
യദസ്മിന്നാദിത്യേ । തദേനമബ്രവീത് । ഏതന്മേ പ്രയച്ഛ । അഥാഹമേതേഷാ-ന്ദേവാനാ-മധിപതി-ര്ഭവിഷ്യാമീതി । കോഹഗ്ഗ്-സ്യാമിത്യബ്രവീത് । ഏത-ത്പ്രദായേതി । ഏത-ഥ്സ്യാ ഇത്യബ്രവീത് । യദേതദ്ബ്രവീഷീതി । കോ ഹ വൈ നാമ പ്രജാപതിഃ । യ ഏവം-വേഁദ ॥ 61 ॥
വിദുരേന-ന്നാമ്നാ । തദസ്മൈ രുക്മ-ങ്കൃത്വാ പ്രത്യമുഞ്ചത് । തതോ വാ ഇന്ദ്രോ ദേവാനാ-മധിപതി-രഭവത് । യ ഏവം-വേഁദ । അധിപതിരേവ സമാനാനാ-മ്ഭവതി ॥ സോ-ഽമന്യത । കി-ങ്കിം-വാഁ അകരമിതി । സ ചന്ദ്ര-മ്മ ആഹരേതി പ്രാലപത് । തച്ചന്ദ്രമസ-ശ്ചന്ദ്രമസ്ത്വമ് । യ ഏവം-വേഁദ ॥ 62 ॥
ചന്ദ്രവാനേവ ഭവതി ॥ ത-ന്ദേവാ അബ്രുവന്ന് । സുവീര്യോ ഽമര്യാ യഥാ ഗോപായത ഇതി । ത-ഥ്സൂര്യസ്യ സൂര്യത്വമ് । യ ഏവം-വേഁദ । നൈന-ന്ദഭ്നോതി ॥ കശ്ച നാസ്മിന്വാ ഇദമിന്ദ്രിയ-മ്പ്രത്യസ്ഥാദിതി । തദിന്ദ്ര-സ്യേന്ദ്രത്വമ് । യ ഏവം-വേഁദ । ഇന്ദ്രിയാവ്യേവ ഭവതി ॥ 63 ॥
അയം-വാഁ ഇദ-മ്പരമോ-ഽഭൂദിതി । തത്-പരമേഷ്ഠിനഃ പരമേഷ്ഠിത്വമ് । യ ഏവം-വേഁദ । പരമാമേവ കാഷ്ഠാ-ങ്ഗച്ഛതി ॥ ത-ന്ദേവാ-സ്സമന്ത-മ്പര്യവിശന്ന് । വസവഃ പുരസ്താത് । രുദ്രാ ദക്ഷിണതഃ । ആദിത്യാഃ പശ്ചാത് । വിശ്വേ ദേവാ ഉത്തരതഃ । അങ്ഗിരസഃ പ്രത്യഞ്ചമ് ॥ 64 ॥
സാദ്ധ്യാഃ പരാഞ്ചമ് । യ ഏവം-വേഁദ । ഉപൈനഗ്ം സമാനാ-സ്സം-വിഁശന്തി ॥ സ പ്രജാപതിരേവ ഭൂത്വാ പ്രജാ ആവയത് । താ അസ്മൈ നാതിഷ്ഠന്താന്നാദ്യായ । താ മുഖ-മ്പുരസ്താത്-പശ്യന്തീഃ । ദക്ഷിണതഃ പര്യായന്ന് । സ ദക്ഷിണതഃ പര്യവര്തയത । താ മുഖ-മ്പുരസ്താത്-പശ്യന്തീഃ । മുഖ-ന്ദക്ഷിണതഃ ॥ 65 ॥
പശ്ചാത്-പര്യായന്ന് । സ പശ്ചാത്-പര്യവര്തയത । താ മുഖ-മ്പുരസ്താത്-പശ്യന്തീഃ । മുഖ-ന്ദക്ഷിണതഃ । മുഖ-മ്പശ്ചാത് । ഉത്തരതഃ പര്യായന്ന് । സ ഉത്തരതഃ പര്യവര്തയത । താ മുഖ-മ്പുരസ്താത്-പശ്യന്തീഃ । മുഖ-ന്ദക്ഷിണതഃ । മുഖ-മ്പശ്ചാത് ॥ 66 ॥
മുഖമുത്തരതഃ । ഊര്ധ്വാ ഉദായന്ന് । സ ഉപരിഷ്ടാന്ന്യ-വര്തയത । താ-സ്സര്വതോമുഖോ ഭൂത്വാ ഽഽവയത് । തതോ വൈ തസ്മൈ പ്രജാ അതിഷ്ഠന്താന്നാദ്യായ ॥ യ ഏവം-വിഁദ്വാ-ന്പരി ച വര്തയതേ നി ച । പ്രജാപതിരേവ ഭൂത്വാ പ്രജാ അത്തി । തിഷ്ഠന്തേ-ഽസ്മൈ പ്രജാ അന്നാദ്യായ । അന്നാദ ഏവ ഭവതി ॥ 67 ॥
യദസ്മിന്നാദിത്യേ । തദേനമബ്രവീത് । ഏതന്മേ പ്രയച്ഛ । അഥാഹമേതേഷാ-ന്ദേവാനാ-മധിപതി-ര്ഭവിഷ്യാമീതി । കോഹഗ്ഗ്-സ്യാമിത്യബ്രവീത് । ഏത-ത്പ്രദായേതി । ഏത-ഥ്സ്യാ ഇത്യബ്രവീത് । യദേതദ്ബ്രവീഷീതി । കോ ഹ വൈ നാമ പ്രജാപതിഃ । യ ഏവം-വേഁദ ॥ 61 ॥
വിദുരേന-ന്നാമ്നാ । തദസ്മൈ രുക്മ-ങ്കൃത്വാ പ്രത്യമുഞ്ചത് । തതോ വാ ഇന്ദ്രോ ദേവാനാ-മധിപതി-രഭവത് । യ ഏവം-വേഁദ । അധിപതിരേവ സമാനാനാ-മ്ഭവതി ॥ സോ-ഽമന്യത । കി-ങ്കിം-വാഁ അകരമിതി । സ ചന്ദ്ര-മ്മ ആഹരേതി പ്രാലപത് । തച്ചന്ദ്രമസ-ശ്ചന്ദ്രമസ്ത്വമ് । യ ഏവം-വേഁദ ॥ 62 ॥
ചന്ദ്രവാനേവ ഭവതി ॥ ത-ന്ദേവാ അബ്രുവന്ന് । സുവീര്യോ ഽമര്യാ യഥാ ഗോപായത ഇതി । ത-ഥ്സൂര്യസ്യ സൂര്യത്വമ് । യ ഏവം-വേഁദ । നൈന-ന്ദഭ്നോതി ॥ കശ്ച നാസ്മിന്വാ ഇദമിന്ദ്രിയ-മ്പ്രത്യസ്ഥാദിതി । തദിന്ദ്ര-സ്യേന്ദ്രത്വമ് । യ ഏവം-വേഁദ । ഇന്ദ്രിയാവ്യേവ ഭവതി ॥ 63 ॥
അയം-വാഁ ഇദ-മ്പരമോ-ഽഭൂദിതി । തത്-പരമേഷ്ഠിനഃ പരമേഷ്ഠിത്വമ് । യ ഏവം-വേഁദ । പരമാമേവ കാഷ്ഠാ-ങ്ഗച്ഛതി ॥ ത-ന്ദേവാ-സ്സമന്ത-മ്പര്യവിശന്ന് । വസവഃ പുരസ്താത് । രുദ്രാ ദക്ഷിണതഃ । ആദിത്യാഃ പശ്ചാത് । വിശ്വേ ദേവാ ഉത്തരതഃ । അങ്ഗിരസഃ പ്രത്യഞ്ചമ് ॥ 64 ॥
സാദ്ധ്യാഃ പരാഞ്ചമ് । യ ഏവം-വേഁദ । ഉപൈനഗ്ം സമാനാ-സ്സം-വിഁശന്തി ॥ സ പ്രജാപതിരേവ ഭൂത്വാ പ്രജാ ആവയത് । താ അസ്മൈ നാതിഷ്ഠന്താന്നാദ്യായ । താ മുഖ-മ്പുരസ്താത്-പശ്യന്തീഃ । ദക്ഷിണതഃ പര്യായന്ന് । സ ദക്ഷിണതഃ പര്യവര്തയത । താ മുഖ-മ്പുരസ്താത്-പശ്യന്തീഃ । മുഖ-ന്ദക്ഷിണതഃ ॥ 65 ॥
പശ്ചാത്-പര്യായന്ന് । സ പശ്ചാത്-പര്യവര്തയത । താ മുഖ-മ്പുരസ്താത്-പശ്യന്തീഃ । മുഖ-ന്ദക്ഷിണതഃ । മുഖ-മ്പശ്ചാത് । ഉത്തരതഃ പര്യായന്ന് । സ ഉത്തരതഃ പര്യവര്തയത । താ മുഖ-മ്പുരസ്താത്-പശ്യന്തീഃ । മുഖ-ന്ദക്ഷിണതഃ । മുഖ-മ്പശ്ചാത് ॥ 66 ॥
മുഖമുത്തരതഃ । ഊര്ധ്വാ ഉദായന്ന് । സ ഉപരിഷ്ടാന്ന്യ-വര്തയത । താ-സ്സര്വതോമുഖോ ഭൂത്വാ ഽഽവയത് । തതോ വൈ തസ്മൈ പ്രജാ അതിഷ്ഠന്താന്നാദ്യായ ॥ യ ഏവം-വിഁദ്വാ-ന്പരി ച വര്തയതേ നി ച । പ്രജാപതിരേവ ഭൂത്വാ പ്രജാ അത്തി । തിഷ്ഠന്തേ-ഽസ്മൈ പ്രജാ അന്നാദ്യായ । അന്നാദ ഏവ ഭവതി ॥ 67 ॥
(ആസീ-ദ്- വേദ - ചന്ദ്രമസ്ത്വം-യഁ ഏവം-വേഁദേ - ന്ദ്രിയാവ്യേവ ഭവതി - പ്രത്യഞ്ച - മുഖ-ന്ദക്ഷിണതോ - മുഖ-മ്പശ്ചാന് - +നവ ച) (ആ10 )
അനുവാകം 11 - ഹോതൃമന്ത്രാണാ-മ്പുരുഷാര്ഥപ്രയോഗഃ
അനുവാകം 11 - ഹോതൃമന്ത്രാണാ-മ്പുരുഷാര്ഥപ്രയോഗഃ
പ്രജാപതി-രകാമയത ബഹോര്ഭൂയാന്-ഥ്സ്യാമിതി । സ ഏത-ന്ദശഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്പ്രായുങ്ക്ത । തസ്യ പ്രയുക്തി ബഹോര്ഭൂയാനഭവത് । യഃ കാമയേത ബഹോര്ഭൂയാന്-ഥ്സ്യാമിതി । സ ദശഹോതാര-മ്പ്രയുഞ്ജീത । ബഹോരേവ ഭൂയാന്-ഭവതി ॥ സോ-ഽകാമയത വീരോ മ ആജായേതേതി । സ ദശഹോതുശ്ചതുര്ഹോതാര-ന്നിരമിമീത । ത-മ്പ്രായുങ്ക്ത ॥ 68 ॥
തസ്യ പ്രയുക്തീന്ദ്രോ ഽജായത । യഃ കാമയേത വീരോ മ ആജായേതേതി । സ ചതുര്ഹോതാര-മ്പ്രയുഞ്ജീത । ആ-ഽസ്യ വീരോ ജായതേ ॥ സോ-ഽകാമയത പശുമാന്-ഥ്സ്യാമിതി । സ ചതുര്ഹോതുഃ പഞ്ചഹോതാര-ന്നിരമിമീത । ത-മ്പ്രായുങ്ക്ത । തസ്യ പ്രയുക്തി പശുമാനഭവത് । യഃ കാമയേത പശുമാന്-ഥ്സ്യാമിതി । സ പഞ്ചഹോതാര-മ്പ്രയുഞ്ജീത ॥ 69 ॥
പശുമാനേവ ഭവതി ॥ സോ-ഽകാമയതര്തവോ മേ കല്പേരന്നിതി । സ പഞ്ചഹോതു-ഷ്ഷഡ്ഢോതാര-ന്നിരമിമീത । ത-മ്പ്രായുങ്ക്ത । തസ്യ പ്രയുക്ത്യൃതവോ-ഽസ്മാ അകല്പന്ത । യഃ കാമയേതര്തവോ മേ കല്പേരന്നിതി । സ ഷഡ്ഢോതാര-മ്പ്രയുഞ്ജീത । കല്പന്തേ-ഽസ്മാ ഋതവഃ ॥ സോ-ഽകാമയത സോമപ-സ്സോമയാജീ സ്യാമ് । ആ മേ സോമപ-സ്സോമയാജീ ജായേതേതി ॥ 70 ॥
സ ഷഡ്ഢോതു-സ്സപ്തഹോതാര-ന്നിരമിമീത । ത-മ്പ്രായുങ്ക്ത । തസ്യ പ്രയുക്തി സോമപ-സ്സോമയാജ്യഭവത് । ആ-ഽസ്യ സോമപ-സ്സോമയാജ്യജായത । യഃ കാമയേത സോമപ-സ്സോമയാജീ സ്യാമ് । ആ മേ സോമപ-സ്സോമയാജീ ജായേതേതി । സ സപ്തഹോതാര-മ്പ്രയുഞ്ജീത । സോമപ ഏവ സോമയാജീ ഭവതി । ആ-ഽസ്യ സോമപ-സ്സോമയാജീ ജായതേ ॥ സ വാ ഏഷ പശുഃ പഞ്ചധാ പ്രതി തിഷ്ഠതി ॥ 71 ॥
പദ്ഭിര്മുഖേന ॥ തേ ദേവാഃ പശൂന്. വിത്ത്വാ । സുവര്ഗം-ലോഁകമായന്ന് ॥ തേ-ഽമുഷ്മില് ഁലോകേ വ്യക്ഷുദ്ധ്യന്ന് । തേ-ഽബ്രുവന്ന് । അമുതഃ പ്രദാനം-വാഁ ഉപജിജീവിമേതി । തേ സപ്തഹോതാരം-യഁജ്ഞം-വിഁധായായാസ്യമ് । ആങ്ഗീരസ-മ്പ്രാഹിണ്വന്ന് । ഏതേനാമുത്ര കല്പയേതി । തസ്യ വാ ഇയ-ങ്ക്ലൃപ്തിഃ ॥ 72 ॥
യദിദ-ങ്കിഞ്ച । യ ഏവം-വേഁദ । കല്പതേ-ഽസ്മൈ । സ വാ അയ-മ്മനുഷ്യേഷു യജ്ഞ-സ്സപ്തഹോതാ । അമുത്ര സദ്ഭ്യോ ദേവേഭ്യോ ഹവ്യം-വഁഹതി । യ ഏവം-വേഁദ । ഉപൈനം-യഁജ്ഞോ നമതി ॥ യോ വൈ ചതുര്ഹോതൃണാ-ന്നിദാനം-വേഁദ । നിദാനവാ-ന്ഭവതി । അഗ്നിഹോത്രം-വൈഁ ദശഹോതുര്നിദാനമ് । ദര്ശപൂര്ണമാസൌ ചതുര്ഹോതുഃ । ചാതുര്മാസ്യാനി പഞ്ച ഹോതുഃ । പശുബന്ധ-ഷ്ഷഡ്ഢോതുഃ । സൌമ്യോ-ഽദ്ധ്വര-സ്സപ്തഹോതുഃ । ഏതദ്വൈ ചതുര്ഹോതൃണാ-ന്നിദാനമ് । യ ഏവം-വേഁദ । നിദാനവാ-ന്ഭവതി ॥ 73 ॥
തസ്യ പ്രയുക്തീന്ദ്രോ ഽജായത । യഃ കാമയേത വീരോ മ ആജായേതേതി । സ ചതുര്ഹോതാര-മ്പ്രയുഞ്ജീത । ആ-ഽസ്യ വീരോ ജായതേ ॥ സോ-ഽകാമയത പശുമാന്-ഥ്സ്യാമിതി । സ ചതുര്ഹോതുഃ പഞ്ചഹോതാര-ന്നിരമിമീത । ത-മ്പ്രായുങ്ക്ത । തസ്യ പ്രയുക്തി പശുമാനഭവത് । യഃ കാമയേത പശുമാന്-ഥ്സ്യാമിതി । സ പഞ്ചഹോതാര-മ്പ്രയുഞ്ജീത ॥ 69 ॥
പശുമാനേവ ഭവതി ॥ സോ-ഽകാമയതര്തവോ മേ കല്പേരന്നിതി । സ പഞ്ചഹോതു-ഷ്ഷഡ്ഢോതാര-ന്നിരമിമീത । ത-മ്പ്രായുങ്ക്ത । തസ്യ പ്രയുക്ത്യൃതവോ-ഽസ്മാ അകല്പന്ത । യഃ കാമയേതര്തവോ മേ കല്പേരന്നിതി । സ ഷഡ്ഢോതാര-മ്പ്രയുഞ്ജീത । കല്പന്തേ-ഽസ്മാ ഋതവഃ ॥ സോ-ഽകാമയത സോമപ-സ്സോമയാജീ സ്യാമ് । ആ മേ സോമപ-സ്സോമയാജീ ജായേതേതി ॥ 70 ॥
സ ഷഡ്ഢോതു-സ്സപ്തഹോതാര-ന്നിരമിമീത । ത-മ്പ്രായുങ്ക്ത । തസ്യ പ്രയുക്തി സോമപ-സ്സോമയാജ്യഭവത് । ആ-ഽസ്യ സോമപ-സ്സോമയാജ്യജായത । യഃ കാമയേത സോമപ-സ്സോമയാജീ സ്യാമ് । ആ മേ സോമപ-സ്സോമയാജീ ജായേതേതി । സ സപ്തഹോതാര-മ്പ്രയുഞ്ജീത । സോമപ ഏവ സോമയാജീ ഭവതി । ആ-ഽസ്യ സോമപ-സ്സോമയാജീ ജായതേ ॥ സ വാ ഏഷ പശുഃ പഞ്ചധാ പ്രതി തിഷ്ഠതി ॥ 71 ॥
പദ്ഭിര്മുഖേന ॥ തേ ദേവാഃ പശൂന്. വിത്ത്വാ । സുവര്ഗം-ലോഁകമായന്ന് ॥ തേ-ഽമുഷ്മില് ഁലോകേ വ്യക്ഷുദ്ധ്യന്ന് । തേ-ഽബ്രുവന്ന് । അമുതഃ പ്രദാനം-വാഁ ഉപജിജീവിമേതി । തേ സപ്തഹോതാരം-യഁജ്ഞം-വിഁധായായാസ്യമ് । ആങ്ഗീരസ-മ്പ്രാഹിണ്വന്ന് । ഏതേനാമുത്ര കല്പയേതി । തസ്യ വാ ഇയ-ങ്ക്ലൃപ്തിഃ ॥ 72 ॥
യദിദ-ങ്കിഞ്ച । യ ഏവം-വേഁദ । കല്പതേ-ഽസ്മൈ । സ വാ അയ-മ്മനുഷ്യേഷു യജ്ഞ-സ്സപ്തഹോതാ । അമുത്ര സദ്ഭ്യോ ദേവേഭ്യോ ഹവ്യം-വഁഹതി । യ ഏവം-വേഁദ । ഉപൈനം-യഁജ്ഞോ നമതി ॥ യോ വൈ ചതുര്ഹോതൃണാ-ന്നിദാനം-വേഁദ । നിദാനവാ-ന്ഭവതി । അഗ്നിഹോത്രം-വൈഁ ദശഹോതുര്നിദാനമ് । ദര്ശപൂര്ണമാസൌ ചതുര്ഹോതുഃ । ചാതുര്മാസ്യാനി പഞ്ച ഹോതുഃ । പശുബന്ധ-ഷ്ഷഡ്ഢോതുഃ । സൌമ്യോ-ഽദ്ധ്വര-സ്സപ്തഹോതുഃ । ഏതദ്വൈ ചതുര്ഹോതൃണാ-ന്നിദാനമ് । യ ഏവം-വേഁദ । നിദാനവാ-ന്ഭവതി ॥ 73 ॥
(അമിമീത ത-മ്പ്രായുങ്ക്ത - പഞ്ചഹോതാര-മ്പ്രയുഞ്ജിത - ജായേതേതി - തിഷ്ഠതി - ക്ലൃപ്തി--ര് ദശഹോതു-ര്നിദാനഗ്ം സപ്ത ച ) (അ. 11)
(പ്രജാപതിരകാമയത പ്രജാ-സ്സൃജേയേതി - പ്രജാപതിരകാമയത ദര്ശപൂര്ണമാസൌ സൃജേയേതി - പ്രജാപതിരകാമയത പ്രജായേയേതി സ തപ-സ്സ ത്രിവൃതം - പ്രജാപതിരകാമയത ദശഹോതാര-ന്തേന ദശധാ-ഽഽത്മാനം - ദേവാ വൈ വരുണ - മന്തോ വൈ - പ്രജാപതിസ്താ-സ്സൃഷ്ടാ-സ്സമശ്ലിഷ്യന് - ദേവാ വൈ ചതുര്ഹോതൃഭി - രിദം-വാഁ അഗ്രേ - പ്രജാപതിരിന്ദ്രം - പ്രജാപതിരകാമയത ബഹോര്ഭൂയാനേകാദശ)
(പ്രജാപതി - സ്തദ്ഗ്രഹസ്യ - പ്രജാപതിരകാമയതാ - നയൈവൈനത് - തസ്യ വാ ഇയ-ങ്ക്ലൃപ്തി - സ്തസ്മാ-ത്തേപാനാജ്ജ്യോതി--ര് യദസ്മിന്നാദിത്യേ -സഷഡ്ഢോതു-സ്സപ്തഹോതാര-ന്ത്രിസപ്തതിഃ)
(പ്രജാപതിരകാമയത - നിദാനവാന്ഭവതി)
॥ ഹരിഃ ഓമ് ॥
॥ കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ ദ്വിതീയാഷ്ടകേ ദ്വിതീയഃ പ്രപാഠക-സ്സമാപ്തഃ ॥