Supreme Brahman

2.3 - hotṛbrāhmaṇaśeṣaḥ - kṛṣṇa yajurveda taittirīya brāhmaṇa pāṭhaḥ - brahmavādino vadanti

(Hotrubrahmana Shesha in English (IAST))

From Taittiriya Brahmana, Krishna Yajurveda

The Hotrubrahmana Shesha forms a vital part of the Krishna Yajurveda Taittiriya Brahmana. It elucidates the technical and metaphysical intricacies of the Chaturhotri mantras, which are essential for Vedic ritual performance. By inquiring into the nature of the Hotr priests and their sacred functions, this text explores the foundational cosmic order and the relationship between speech, sacrifice, and the Divine. Chanting these Vedic passages is considered a highly purifying act, intended to harmonize the practitioner with the universal rhythm and facilitate a deeper understanding of the Brahman, thereby bestowing mental clarity and spiritual merit.

kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake tṛtīyaḥ prapāṭhakaḥ - hotṛbrāhmaṇaśeṣaḥ
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | hariḥ om ||
anuvākaṃ 1 - sarveṣāṃ hotṛmantrāṇā-ñcaturhotṛśabdena vyavahāra
brahmavādino̭ vadanti | ki-ñcatṷrhotṛṇā-ñcaturhotṛtvamiti̭ | yadevaiṣu ca̭turdhā hotā̭raḥ | tena catṷrhotāraḥ | tasmāccatṷrhotāra ucyante | taccatṷrhotṛṇā-ñcaturhotṛtvam || somo vai catṷrhotā | agniḥ pañca̭hotā | dhātā ṣaḍḍho̭tā | indraḥ̭ saptaho̭tā || 1 ||
prajāpa̭ti-rdaśa̭hotā | ya eva-ñcatṷrhotṛṇā-mṛddhiṃ-ve~da̭ | ṛdhnotyeva || ya ḙṣāmeva-mbandhutāṃ-ve~da̭ | bandhṷmānbhavati | ya ḙṣāmeva-ṅklṛptiṃ-ve~da̭ | kalpa̭te-'smai | ya ḙṣāmeva-māyata̭naṃ-ve~da̭ | āyata̭navān-bhavati | ya ḙṣāmeva-mpra̭tiṣṭhāṃ-ve~da̭ || 2 ||
pratyeva ti̭ṣṭhati || brahmavādino̭ vadanti | daśa̭hotā catṷrhotā | pañca̭hotā ṣaḍḍho̭tā saptaho̭tā | atha kasmāccatṷrhotāra ucyanta iti̭ | indro vai catṷrhotā | indraḥ khalu vai śreṣṭho̭ devatā̭nā-mupadeśa̭nāt | ya evamindragg śreṣṭha̭-ndevatā̭nā-mupadeśa̭nā-dveda̭ | vasi̭ṣṭha-ssamānānā-mbhavati | tasmācchreṣṭha̭māyanta̭-mprathamenaivānṷbuddhyante | ayamāganṋ | ayamavā̭sāditi̭ | kīrtira̭sya pūrvā-''ga̭cchati janatā̭māyataḥ | atho̭ ena-mprathamenaivānṷ buddhyante | ayamāganṋ | ayamavā̭sāditi̭ || 3 ||
(saptaho̭tā - pratiṣṭhāṃ-ve~da̭ - buddhyante ṣaṭca̭) (a. 1)
anuvākaṃ 2 - naimittiko hotṛmantrahomaḥ
dakṣi̭ṇā-mpratigrahīṣyan-thsaptada̭śa kṛtvo-'pānyāt | ātmāna̭meva sami̭ndhe | teja̭se vīryā̭ya | atho prajāpa̭tirevainā-mbhūtvā prati̭ gṛhṇāti | ātmano 'nārtyai || yadyḙnamārt-vi̭jyā-dvṛtagṃ santa̭-nniraḥarḙrann | āgnīddhre juhuyā-ddaśa̭hotāram | caturgṛhītenājyḙna | purastāt-pratyantiṣṭhanṋ | pratilomaṃ-vi~grāham || 4 ||
prāṇānevāsyopa̭dāsayati || yadyḙna-mpuna̭rupa śikṣḙyuḥ | āgnīddhra eva jṷhuyā-ddaśa̭hotāram | caturgṛhītenājyḙna | paścā-tprāṃāsī̭naḥ | anuloma-mavi̭grāham | prāṇānevāsmai̭ kalpayati || prāya̭ścittī-vāghote-tyṛ̭tumukha ṛ̭tumukhe juhoti | ṛtūnevāsmai̭ kalpayati | kalpa̭nte-'smā ṛtavaḥ̭ || 5 ||
klṛptā a̭smā ṛtava āya̭nti || ṣaḍḍho̭tā vai bhūtvā prajāpa̭tiridagṃ sarva̭masṛjata | sa mano̭-'sṛjata | manaso-'dhi̭ gāyatrīma̭sṛjata | tadgā̭yatrīṃ-ya~śa̭ ārcchat | tāmā-'la̭bhata | gāyatriyā adhi chandāg̭sya sṛjata | chandobhyo-'dhi sāma̭ | ta-thsāma yaśa̭ ārcchat | tadā-'la̭bhata || 6 ||
sāmno-'dhi yajūg̭ṣyasṛjata | yajurbhyo-'dhi viṣṇum | ta-dviṣṇuṃ-ya~śa̭ ārcchat | tamā-'la̭bhata | viṣṇoraddhyoṣa̭dhīrasṛjata | oṣa̭dhībhyo-'dhi somam | ta-thsomaṃ-ya~śa̭ ārcchat | tamā-'la̭bhata | somādadhi̭ paśūna̭sṛjata | paśubhyo-'dhīndram || 7 ||
tadindraṃ-ya~śa̭ ārcchat | tadḙna-nnāti prācya̭vata | indra̭ iva yaśasvī bha̭vati | ya evaṃ-ve~da̭ | nainaṃ-ya~śo-'ti pracya̭vate || yadvā ida-ṅki-ñca̭ | ta-thsarva̭muttāna evāṅgī̭rasaḥ pratya̭gṛhṇāt | tadḙna-mprati̭gṛhīta-nnāhi̭nat | ya-tkiñca̭ prati gṛhṇīyāt | ta-thsarva̭muttānastvāṅgīrasaḥ prati̭gṛhṇātvityeva prati̭gṛhṇīyāt | iyaṃ-vā~ ṷttāna āṅgīrasaḥ | anayaivainat-prati̭ gṛhṇāti | nainagṃ̭ hinasti || baraḥiṣā pratī̭yādgāṃ-vā~-'śvaṃ̭-vā~ | etadvai pa̭śūnā-mpriya-ndhāma̭ | priyeṇaivaina-ndhāmnā pratyḙti || 8 ||
(vigrāha̭ - mṛtava - stadā-'la̭bha - tendraṃ̭ - gṛhṇīyā-thṣaṭca̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3 - keśavapanāṅga-mpuṣṭivedanaṃ
yo vā avi̭dvā-nnivartaya̭te | viśī̭rṣā sapāpmā 'muṣmi̭l ~loke bha̭vati | atha yo vidvā-nni̭vartaya̭te | saśī̭rṣā vipāpmā 'muṣmi̭l ~loke bha̭vati || devatā vai sapta puṣṭi̭kāmā nya̭vartayanta | agniśca̭ pṛthivī ca̭ | vāyuścāntari̭kṣa-ñca | ādityaśca dyauśca̭ candramāḥ | agnirnya̭vartayata | sa sā̭hasra-ma̭puṣyat || 9 ||
pṛthivī nya̭vartayata | sauṣa̭dhībhi-rvanaspati̭bhi-rapuṣyat | vāyurnya̭vartayata | sa marī̭cībhi-rapuṣyat | antari̭kṣa-nnya̭vartayata | tadvayo̭bhi-rapuṣyat | ādityo nya̭vartayata | sa raśmibhi̭-rapuṣyat | dyaurnya̭vartayata | sā nakṣa̭trai-rapuṣyat | candramā nya̭vartayata | so̭-'horātrai-ra̭rdhamāsai-rmāsair̭ ṛtubhiḥ̭ saṃva~thsareṇā̭-puṣyat | tānpoṣān-puṣyati | yāgste-'pṷṣyann | ya evaṃ-vi~dānni ca̭ vartaya̭te pari̭ ca || 10 ||
(apuṣyan - nakṣa̭trairapuṣya-tpañca̭ ca) (a. 3)
anuvākaṃ 4 - pratigrahamantramahimajñānam
tasya vā agner-hira̭ṇya-mpratijagrahuṣaḥ̭ | ardhami̭ndriyasyā-pākrāmat | tadetenaiva pratya̭gṛhṇāt | tena vai so-'rdhami̭ndriya-syātma-nnupādha̭tta | ardhami̭ndriyasyātma-nnupādha̭tte | ya evaṃ-vi~dvān. hira̭ṇya-mprati gṛhṇāti̭ | atha yo 'vi̭dvā-nprati gṛhṇāti̭ | ardhama̭syendriyasyāpa̭ krāmati || tasya vai soma̭sya vāsaḥ̭ pratijagrahuṣaḥ̭ | tṛtī̭yamindriyasyā-pākrāmat || 11 ||
tadetenaiva pratya̭gṛhṇāt | tena vai sa tṛtī̭yamindriyasyātma-nnupādha̭tta | tṛtī̭yamindriyasyātma-nnupādha̭tte | ya evaṃ-vi~dvān. vāsaḥ̭ prati gṛhṇāti̭ | atha yo-'vi̭dvā-nprati gṛhṇāti̭ | tṛtī̭yamasyendriyasyāpa̭ krāmati || tasya vai rudrasya gā-mpra̭tijagrahuṣaḥ̭ | caturthami̭ndriyasyā-pākrāmat | tāmetenaiva pratya̭gṛhṇāt | tena vai sa ca̭turthami̭ndriyasyātma-nnupādha̭tta || 12 ||
caturthami̭ndriyasyātma-nnupādha̭tte | ya evaṃ-vi~dvā-ngā-mpra̭ti gṛhṇāti̭ | atha yo-'vi̭dvā-nprati gṛhṇāti̭ | caturthama̭syendriyasyāpa̭ krāmati || tasya vai varṷṇasyāśva̭-mpratijagrahuṣaḥ̭ | pañcamami̭ndriyasyā-pākrāmat | tametenaiva pratya̭gṛhṇāt | tena vai sa pa̭ñcamami̭ndriyasyātma-nnupādha̭tta | pañcamami̭ndriyasyātma-nnupādha̭tte | ya evaṃ-vi~dvānaśva̭-mprati gṛhṇāti̭ || 13 ||
atha yo-'vi̭dvā-npratigṛhṇāti̭ | pañcamama̭syendriyasyāpa̭ krāmati || tasya vai prajāpa̭teḥ purṷṣa-mpratijagrahuṣaḥ̭ | ṣaṣṭhami̭ndriyasyā-pākrāmat | tametenaiva pratya̭gṛhṇāt | tena vai sa ṣaṣṭhami̭ndriyasyātma-nnupādha̭tta | ṣaṣṭhami̭ndriyasyātma-nnupādha̭tte | ya evaṃ-vi~dvā-npurṷṣa-mprati gṛhṇāti̭ | atha yo-'vi̭dvā-nprati gṛhṇāti̭ | ṣaṣṭhama̭syendriyasyāpa̭-krāmati || 14 ||
tasya vai manostalpa̭-mpratijagrahuṣaḥ̭ | saptamami̭ndriyasyā-pākrāmat | tametenaiva pratya̭gṛhṇāt | tena vai sa sa̭ptamami̭ndriya-syātma-nnupādha̭tta | saptamami̭ndriyasyātma-nnupādha̭tte | ya evaṃ-vi~dvāgstalpa̭-mpratigṛhṇāti̭ | atha yo-'vi̭dvā-nprati gṛhṇāti̭ | saptamama̭syendriyasyāpa̭-krāmati || tasya vā ṷttānasyāṅgīrasasyā prā̭ṇa-tpratijagrahuṣaḥ̭ | aṣṭamami̭ndriyasyā-pākrāmat || 15 ||
tadetenaiva pratya̭gṛhṇāt | tena vai so-'ṣṭamami̭ndriyasyātma-nnupādha̭tte | aṣṭamami̭ndriyasyātma-nnupādha̭tte | ya evaṃ-vi~dvāna prā̭ṇa-tprati gṛhṇāti̭ | atha yo-'vi̭dvā-npratigṛhṇāti̭ | aṣṭamama̭syendriyasyāpa̭ krāmati || yadvā ida-ṅki-ñca̭ | ta-thsarva̭-muttāna evāṅgī̭rasaḥ pratya̭ gṛhṇāt | tadḙna-mprati̭gṛhīta-nnāhi̭nat | ya-tki-ñca̭ prati gṛhṇīyāt | ta-thsarva̭-muttāna-stvāṅgīrasaḥ prati̭gṛhṇātvityeva prati̭ gṛhṇīyāt | iyaṃ-vā~ ṷttāna āṅgīrasaḥ | anayaivainat-prati̭gṛhṇāti | nainagṃ̭ hinasti || 16 ||
(tṛtī̭yamindriyasyāpākrāmac - caturthami̭ndriyasyātmannupādha - ttāśva̭-mpratigṛhṇāti̭ - ṣaṣṭha̭masyendriyasyāpa̭krāma -tyaṣṭamami̭ndriyasyāpākrāmat - prati gṛhṇīyāc catvāri̭ ca) (a. 4)
(tasya vā agner-hira̭ṇyagṃ soma̭sya vāsastadetena̭ rudrasya gā-ntāmetena varṷṇasyāśva̭-mprajāpa̭teḥ purṷṣa-mmanostalpa-ntametenottānasya tadetenāprā̭ṇadya-dvai )
(ardha-ntṛtī̭yamaṣṭama-ntacca̭turtha-ntā-mpa̭ñcamagṃ ṣaṣṭhagṃ sa̭ptamantam |
tadetena dve tāmetenaika-ntametena trīṇi tadetenaikaṃ )
anuvākaṃ 5 - praśnottararūpo brahmaviṣayassaṃvā~daḥ
brahmavādino̭ vadanti || ya-ddaśa̭hotāra-ssatramāsa̭ta | kena te gṛhapa̭tinā ''rdhnuvann | kena̭ prajā a̭sṛjanteti̭ | prajāpa̭tinā vai te gṛhapa̭tinā ''rdhnuvann | tena̭ prajā a̭sṛjanta || yaccatṷrhotāra-ssatramāsa̭ta | kena te gṛhapa̭tinā ''rdhnuvann | kenauṣa̭dhī-rasṛjanteti̭ | somḙna vai te gṛhapa̭tinā ''rdhnuvann || 17 ||
tenauṣa̭dhī-rasṛjanta || ya-tpañca̭hotāra-ssatramāsa̭ta | kena te gṛhapa̭tinā ''rdhnuvann | kenaibhyo lokebhyo-'sṷrā-nprāṇṷdanta | kenai̭ṣā-mpaśūna̭vṛñjateti̭ | agninā vai te gṛhapa̭tinā ''rdhnuvann | tenaibhyo lokebhyo-'sṷrān-prāṇṷdanta | tenai̭ṣā-mpaśūna̭vṛñjata || ya-thṣaḍḍho̭tāra-ssatramāsa̭ta | kena te gṛhapa̭tinā ''rdhnuvann || 18 ||
kenartūna̭-kalpayanteti̭ | dhātrā vai te gṛhapa̭tinā ''rdhnuvann | tenartūna̭kalpayanta || ya-thsaptaho̭tāra-ssatramāsa̭ta | kena te gṛhapa̭tinā ''rdhnuvann | kena suva̭rāyann | kenemāl ~lokān-thsama̭tanvanniti̭ | aryamṇā vai te gṛhapa̭tinā ''rdhnuvann | tena suva̭rāyann | tenemāl ~lokān-thsama̭tanvanniti̭ || 19 ||
ete vai devā gṛhapa̭tayaḥ | tān. ya evaṃ-vi~dvān | apyanyasya̭ gārhapate dīkṣa̭te | avāntarameva satriṇā̭-mṛddhnoti || yo vā a̭ryamaṇaṃ-ve~da̭ | dāna̭kāmā asmai prajā bha̭vanti | yajño vā a̭ryamā | āryā̭vasatiriti vai tamā̭hurya-mpraśagṃsa̭nti || āryā̭ vasatirbha̭vati | ya evaṃ-ve~da̭ || 20 ||
yadvā ida-ṅki-ñca̭ | ta-thsarva-ñcatṷrhotāraḥ | catṷrhotṛbhyo-'dhi̭ yajño nimi̭rtaḥ | sa ya evaṃ-vi~dvān. vivadḙta | ahameva bhūyo̭ veda | yaścatṷrhotṝn. vedeti̭ | sa hyḙva bhūyo veda̭ | yaścatṷrhotṝn. veda̭ || yo vai catṷrhotṛṇāgṃ hotṝn. veda̭ | sarvā̭su prajāsvanna̭matti || 21 ||
sarvā diśo-'bhija̭yati | prajāpa̭tirvai daśa̭hotṛṇāgṃ hotā | somaścatṷrhotṛṇāgṃ hotā | agniḥ pañca̭hotṛṇāgṃ hotā | dhātā ṣaḍḍho̭tṛṇāgṃ hotā | aryamā saptaho̭tṛṇāgṃ hotā | ete vai catṷrhotṛṇāgṃ hotā̭raḥ | tān. ya evaṃ-ve~da̭ | sarvā̭su prajāsvanna̭matti | sarvā diśo-'bhi ja̭yati || 22 ||
(ārdhnuva - nnādhnuva - nnitye - vaṃ-ve~dā - tti - sarvā diśobhi ja̭yati ) (a. 5)
(vai tena̭ satra-ṅkena̭)
2.3.6 anuvākaṃ - hotṛpraśaṃsāprasaṅgena kratūnāmṛtvig viśeṣavyavasthāpanam, agnihotrasya prāśastya-ñca
prajāpa̭tiḥ prajā-ssṛṣṭvā vya̭sragṃsata | sa hṛda̭ya-mbhūto̭-'śayat | ātman. hā(3) ityahva̭yat | āpaḥ pratya̭śṛṇvann | tā a̭gnihotreṇaiva ya̭jñakratunopa̭ paryāva̭rtanta | tāḥ kusi̭ndhamupaṷhann | tasmā̭dagnihotrasya̭ yajñakratoḥ | eka̭ ṛtvik || catuṣkṛtvo-'hva̭yat | agni-rvāyu-rā̭ditya-ścandramāḥ || 23 ||
te pratya̭śṛṇvann | te da̭rśapūrṇamāsābhyā̭meva ya̭jñakratunopa̭ paryāva̭rtanta | ta upaṷhagg-ścatvāryaṅgā̭ni | tasmā-ddarśapūrṇamāsayo-ryajñakratoḥ | catvāra̭ ṛtvijaḥ̭ || pañca kṛtvo-'hva̭yat | paśavaḥ pratya̭śṛṇvann | te cā̭turmāsyaireva ya̭jñakratunopa̭ paryāva̭rtanta | ta upaṷhal ~loma̭ chavī-mmāgṃsamasthi̭ majjānam | tasmāccāturmāsyānāṃ-ya~jñakratoḥ || 24 ||
pañcartvijaḥ̭ || ṣaṭkṛtvo-'hva̭yat | ṛtavaḥ pratya̭śṛṇvann | te pa̭śubandhenaiva ya̭jñakratunopa̭ paryāva̭rtanta | ta upaṷhan-thstanā̭vāṇḍau śiśnamavāñca-mprāṇam | tasmāt-paśubandhasya̭ yajñakratoḥ | ṣaḍṛtvijaḥ̭ || saptakṛtvo-'hva̭yat | hotrāḥ pratya̭śṛṇvann | tā-ssaumyenaivāddhvareṇa̭ yajñakratunopa̭ paryāva̭rtanta || 25 ||
tā upaṷhan-thsaptaśī̭rṣaṇyān-prāṇān | tasmā-thsaumyasyāddhvarasya̭ yajñakratoḥ | sapta hotrāḥ prācīrvaṣa̭ṭkurvanti || daśakṛtvo-'hva̭yat | tapaḥ pratya̭śṛṇot | tat-karma̭ṇaiva saṃ̭va~thsareṇa sarvairyajñakratubhirupa̭ paryāva̭rtata | ta-thsarva̭mātmāna-mapa̭rivarga-mupaṷhat | tasmāth- saṃva~thsare sarvḙ yajñakratavo-'va̭ruddhyante || tasmā-ddaśa̭hotā catṷrhotā | pañca̭hotā ṣaḍḍho̭tā saptaho̭tā | eka̭hotre baligṃ ha̭ranti | hara̭ntyasmai prajā balim | ainamapra̭tikhyāta-ṅgacchati | ya evaṃ-ve~da̭ || 26 ||
(candramā - ścāturmāsyānāṃ-ya~jñakrato - ra̭ddhvareṇa̭ yajñakratunopa̭ paryāva̭rtanta - saptaho̭tā catvāri̭ ca) (a. 6)
anuvākaṃ 7 - agnihotrasya sarvakraturudbhāvasādhanena praśaṃsā
prajāpa̭tiḥ purṷṣa-masṛjata | so-'gnira̭bravīt | mamāya-manna̭mastviti̭ | so̭-'bibhet | sarvaṃ-vai~ mā-'ya-mpradha̭kṣyatīti̭ | sa etāg-ścatṷrhotṝnātma-spara̭ṇānapaśyat | tāna̭juhot | tairvai sa ātmāna̭-maspṛṇot || yada̭gnihotra-ñjuhoti̭ | eka̭hotārameva ta-dya̭jñakratu-māpnotyagnihotram || 27 ||
kusi̭ndha-ñcātmanaḥ̭ spṛṇoti̭ | ādityasya̭ ca sāyṷjya-ṅgacchati || caturunna̭yati | catṷrhotārameva ta-dya̭jñakratu-māpnoti darśapūrṇamāsau | catvāri̭ cātmano-'ṅgā̭ni spṛṇoti̭ | ādityasya̭ ca sāyṷjya-ṅgacchati || caturunna̭yati | samitpa̭ñcamī | pañca̭hotārameva ta-dya̭jñakratu-māpnoti cāturmāsyāni̭ | loma̭ chavī-mmāgṃsamasthi̭ majjānam || 28 ||
tāni̭ cātmanaḥ̭ spṛṇoti̭ | ādityasya̭ ca sāyṷjya-ṅgacchati || caturunna̭yati | dvirjṷhoti | ṣaḍḍho̭tārameva ta-dya̭jñakratu-māpnoti paśubandham | stanā̭vāṇḍau śiśnamavāñca-mprāṇam | tāni̭ cātmanaḥ̭ spṛṇoti̭ | ādityasya̭ ca sāyṷjya-ṅgacchati | caturunna̭yati | dvirjṷhoti || 29 ||
sami-thsa̭ptamī | saptaho̭tārameva ta-dya̭jñakratu-māpnoti saumya-ma̭ddhvaram | sapta cātmanaḥ̭ śīrṣaṇyān-prāṇān-thspṛṇoti̭ | ādityasya̭ ca sāyṷjya-ṅgacchati || caturunna̭yati | dvirjuhoti̭ | dvirnimārṣṭi | dviḥ prāśñā̭ti | daśa̭hotārameva ta-dya̭jñakratu-māpnoti saṃva~thsaram | sarva̭-ñcātmāna-mapa̭rivargagg spṛṇoti̭ | ādityasya̭ ca sāyṷjya-ṅgacchati || 30 ||
(agnihotraṃ - majjānaṃ - dvirjṷho - tyapa̭rivargagg spṛṇotyeka̭-ñca ) (a. 7)
anuvākaṃ 8 - sṛṣṭisādhanatvena hotṛmantrāsāmarthya praśaṃsā
[(apa̭krāmata garbhiṇyaḥ) is only instruction , not a mantra]
prajāpa̭ti-rakāmayata prajā̭yeyeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so-'ntarvā̭nabhavat | sa hari̭ta-śśyāvo̭-'bhavat | tasmā-thstrya̭ntarva̭tnī | hari̭ṇī satī śyāvā bha̭vati | sa vijāya̭māno garbhḙṇātāmyat | sa tāntaḥ kṛṣṇa-śśyāvo̭-'bhavat | tasmā-ttāntaḥ kṛṣṇa-śśyāvo bha̭vati | tasyāsṷrevājī̭vat || 31 ||
tenāsunā-'sṷrānasṛjata | tadasṷrāṇā-masuratvam | ya evamasṷrāṇā-masuratvaṃ-ve~da̭ | asṷmāneva bha̭vati | nainamasṷrjahāti || so-'sṷrān-thsṛṣṭvā pitevā̭manyata | tadanṷ pitṝna̭sṛjata | tat-pi̭tṛṇā-mpi̭tṛtvam | ya eva-mpi̭tṛṇā-mpi̭tṛtvaṃ-ve~da̭ | pitevaiva svānā-mbhavati || 32 ||
yantya̭sya pitaro havam || sa pitṝn-thsṛṣṭvā 'ma̭nasyat | tadanṷ manuṣyā̭-nasṛjata | tanma̭nuṣyā̭ṇā-mmanuṣyatvam | ya eva-mma̭nuṣyā̭ṇā-mmanuṣyatvaṃ-ve~da̭ | manasvyḙva bha̭vati | naina-mmanṷrjahāti || tasmai̭ manuṣyān-thsasṛjānāya̭ | divā̭ devatrā 'bha̭vat | tadanṷ devāna̭sṛjata | ta-ddevānā-ndevatvam | ya eva-ndevānā-ndevatvaṃ-ve~da̭ | divā̭ haivāsya̭ devatrā bha̭vati || tāni vā etāni̭ catvāryambhāgṃ̭si | devā ma̭nuṣyāḥ pitaro-'sṷrāḥ || teṣu sarveṣvambho nabha̭ iva bhavati | ya evaṃ-ve~da̭ || 33 ||
(ajīvath - svānā-mbhavati - devāna̭sṛjata sapta ca̭) (a. 8)
anuvākaṃ 9 - vāyurūpatvajñānena hotṛmantrāṇā-mpraśaṃsā
[(yathāsthāna-ṅga̭rbhiṇyaḥ̭) is ònly instructiòn , nòt a mantra]
brahmavādino̭ vadanti | yo vā imaṃ-vi~dyāt | yato-'ya-mpava̭te | yada̭bhi pava̭te | yada̭bhi sapaṃva~̭te | sarvamāyṷriyāt | na purā ''yṷṣaḥ pramī̭yeta | paśumān-thsyāt | vindeta̭ prajām || yo vā imaṃ-ve~da̭ || 34 ||
yato-'ya-mpava̭te | yada̭bhi pava̭te | yada̭bhi sapaṃva~̭te | sarvamāyṷreti | na purā-''yṷṣaḥ pramī̭yate | paśumā-nbha̭vati | vindate prajām || adbhyaḥ pa̭vate | apo̭-'bhi pa̭vate | apo̭-'bhi sampa̭vate || 35 ||
asyāḥ pa̭vate | imāmabhi pa̭vate | imāmabhi sampa̭vate | agneḥ pa̭vate | agnimabhi pa̭vate | agnimabhi sa-mpa̭vate | antari̭kṣā-tpavate | antari̭kṣamabhi pa̭vate | antari̭kṣamabhi sa-mpa̭vate | ādityā-tpa̭vate || 36 ||
ādityamabhi pa̭vate | ādityamabhi sa-mpa̭vate | dyoḥ pa̭vate | diva̭mabhi pa̭vate || diva̭mabhi sa-mpa̭vate | digbhyaḥ pa̭vate | diśo-'bhi pa̭vate | diśo-'bhi sa-mpa̭vate | sa yat-purastādvāti̭ | prāṇa eva bhūtvā purastādvāti || 37 ||
tasmāt-purastā-dvāntam | sarvāḥ prajāḥ prati̭ nandanti | prāṇo hi priyaḥ prajānām | prāṇa i̭va priyaḥ prajānā-mbhavati | ya evaṃ-ve~da̭ | sa vā eṣa prāṇa eva || atha ya-dda̭kṣiṇato vāti̭ | mātariśvaiva bhūtvā da̭kṣiṇato vā̭ti | tasmā-ddakṣiṇato vāntaṃ̭-vi~dyāt | sarvā diśa āvā̭ti || 38 ||
sarvā diśo-'nu vivā̭ti | sarvā diśo-'nu saṃvā~tīti̭ | sa vā eṣa mā̭tariśvaiva || atha yat-paścādvāti̭ | pava̭māna eva bhūtvā paścādvā̭ti | pūtama̭smā āha̭ranti | pūtamupa̭haranti | pūtama̭śnāti | ya evaṃ-ve~da̭ | sa vā eṣa pava̭māna eva || 39 ||
atha yadṷttarato vāti̭ | savitaiva bhūtvotta̭rato vā̭ti | saviteva svānā-mbhavati | ya evaṃ-ve~da̭ | sa vā eṣa sa̭vitaiva || te ya ḙna-mpurastā̭dāyanta̭-mupavada̭nti | ya evāsya̭ purastāt-pāpmānaḥ̭ | tāgste 'pa̭ghnanti | purastādita̭rān-pāpmanaḥ̭ sacante || atha ya ḙna-ndakṣiṇata āyanta̭-mupavada̭nti || 40 ||
ya evāsya̭ dakṣiṇataḥ pāpmānaḥ̭ | tāgste 'pa̭ghnanti | dakṣiṇata ita̭rā-npāpmanaḥ̭ sacante || atha ya ḙna-mpaścādāyanta̭-mupavada̭nti | ya evāsya̭ paścāt-pāpmānaḥ̭ | tāgste 'pa̭ghnanti | paścādita̭rān-pāpmanaḥ̭ sacante || atha ya ḙnamuttarata āyanta̭mupa vada̭nti | ya evāsyottarataḥ pāpmānaḥ̭ | tāgste 'pa̭ghnanti || 41 ||
uttarata ita̭rā-npāpmanaḥ̭ sacante || tasmā̭ devaṃ-vi~dvān | vīva̭ nṛtyet | preva̭ calet | vyasyḙvākṣyau bhā̭ṣeta | maṇṭayḙdiva | krāthayḙdiva | śṛṅgāyetḙva || uta mopa̭vadeyuḥ | uta mḙ pāpmāna-mapa̭hanyuriti̭ || sa yā-ndiśagṃ̭ sanimeṣyan-thsyāt | yadā tā-ndiśaṃ-vā~to̭ vāyāt | atha praveyāt | pra vā̭ dhāpayet (dhāvayet) | sātameva ra̭ditaṃ-vyū~̭ḍha-ṅgandhamabhi pracya̭vate | ā-'sya ta-ñja̭napada-mpūrvā̭ kīrtirga̭cchati || dāna̭kāmā asmai prajā bha̭vanti | ya evaṃ-ve~da̭ || 42 ||
(veda - sampa̭vata - ādityā-tpa̭vate - vātyā - vātye - ṣa pava̭māna eva - da̭kṣiṇata āyanta̭mupa vada̭n - tyuttarataḥ pāpmānastāgste 'pa̭ghna - ntītyaṣṭau ca̭) (a. 9)
anuvākaṃ 10 - daśahotṛmantrāṇā-ṅkāmyaprayogaḥ
prajāpa̭ti-ssomagṃ rājā̭namasṛjata | ta-ntrayo vedā anva̭sṛjyanta | tān. hastḙ-'kuruta | atha ha sītā̭ sāvitrī | somagṃ rājā̭na-ñcakame | śraddhāmu sa ca̭kame | sā ha̭ pitara̭-mprajāpa̭ti-mupa̭sasāra | tagṃ ho̭vāca | nama̭ste astu bhagavaḥ | upa̭ tvā-'yāni || 43 ||
pra tvā̭ padye || somaṃ-vai~ rājā̭na-ṅkāmaye | śraddhāmu sa kā̭mayata iti̭ | tasyā̭ u ha sthā̭garama̭laṅkāra-ṅka̭lpayitvā | daśa̭hotāra-mpurastā-dvyākhyāya̭ | catṷrhotāra-ndakṣiṇataḥ | pañca̭ hotāra-mpaścāt | ṣaḍḍho̭tāra-muttarataḥ | saptaho̭tāra-mupari̭ṣṭāt | sambhāraiśca patni̭bhiśca mukhḙ-'laṅkṛtya̭ || 44 ||
ā-'syārdhaṃ-va~̭vrāja | tāgṃ hodīkṣyo̭vāca | upa mā-''va̭rtasveti̭ | tagṃ ho̭vāca | bhoga-ntu ma āca̭kṣva | eta-nma āca̭kṣva | yattḙ pāṇāviti̭ | tasyā̭ u ha trīn. vedā-nprada̭dau | tasmādu ha striyo bhogamaiva hā̭rayante || sa yaḥ kāmayḙta priya-ssyāmiti̭ || 45 ||
yaṃ-vā~̭ kāmayḙta priya-ssyāditi̭ | tasmā̭ etagg sthā̭gara-ma̭laṅkāra-ṅka̭lpayitvā | daśa̭hotāra-mpurastā-dvyākhyāya̭ | catṷrhotāra-ndakṣiṇataḥ | pañca̭hotāra-mpaścāt | ṣaḍḍho̭tāra-muttarataḥ | saptaho̭tā-ramupari̭ṣṭāt | sambhāraiśca patni̭bhiśca mukhḙ-'laṅkṛtya̭ | ā-'syārdhaṃ-vra~̭jet | priyo haiva bha̭vati || 46 ||
(ayā - nyalaṅkṛtya̭ - syāmiti̭ - bhavati) (a. 10)
anuvākaṃ 11 - daśahotrādimantranāmnā-mpravṛttinimittam
brahmātman-vada̭sṛjata | tada̭kāmayata | samātmanā̭ padyeyeti̭ | ātma-nnātma-nnityāma̭ntrayata | tasmai̭ daśamagṃ hūtaḥ pratya̭śṛṇot | sa daśa̭hūto-'bhavat | daśa̭hūto ha vai nāmaiṣaḥ | taṃ-vā~ eta-ndaśa̭hūtagṃ santam | daśa̭hotetyāca̭kṣate parokṣḙṇa | parokṣa̭priyā iva hi devāḥ || 47 ||
ātma-nnātma-nnityāma̭ntrayata | tasmai̭ saptamagṃ hūtaḥ pratya̭śṛṇot | sa saptahṷ̄to-'bhavat | saptahṷ̄to ha vai nāmaiṣaḥ | taṃ-vā~ etagṃ saptahṷ̄tagṃ santam | saptahotetyāca̭kṣate parokṣḙṇa | parokṣa̭priyā iva hi devāḥ || ātma-nnātma-nnityāma̭ntrayata | tasmai̭ ṣaṣṭhagṃ hūtaḥ pratya̭śṛṇot | sa ṣaḍḍhṷ̄to-'bhavat || 48 ||
ṣaḍḍhṷ̄to ha vai nāmaiṣaḥ | taṃ-vā~ etagṃ ṣaḍḍhṷ̄tagṃ santam | ṣaḍḍhotetyāca̭kṣate parokṣḙṇa | parokṣa̭priyā iva hi devāḥ || ātma-nnātma-nnityāma̭ntrayata | tasmai̭ pañcamagṃ hūtaḥ pratya̭ śṛṇot | sa pañca̭ hūto-'bhavat | pañca̭hūto ha vai nāmaiṣaḥ | taṃ-vā~ eta-mpañca̭hūtagṃ santam | pañca̭hotetyāca̭kṣate parokṣḙṇa || 49 ||
parokṣa̭priyā iva hi devāḥ || ātma-nnātma-nnityāma̭ntrayata | tasmai̭ caturthagṃ hūtaḥ pratya̭śṛṇot | sa catṷrhūto-'bhavat | catṷrhūto ha vai nāmaiṣaḥ | taṃ-vā~ eta-ñcatṷrhūtagṃ santam | catṷrhotetyāca̭kṣate parokṣḙṇa | parokṣa̭priyā iva hi devāḥ || tama̭bravīt | tvaṃ-vai~ me nedi̭ṣṭhagṃ hūtaḥ pratya̭śrauṣīḥ | tvayai̭-nānākhyātāra iti̭ | tasmānnu hai̭nāg-ścatṷrhotāra ityāca̭kṣate | tasmā-cchuśrūṣuḥ putrāṇāgṃ hṛdya̭tamaḥ | nedi̭ṣṭho hṛdya̭tamaḥ | nedi̭ṣṭho brahma̭ṇo bhavati | ya evaṃ-ve~da̭ || 50 ||
(devāḥ - ṣaḍḍhṷ̄to-'bhavat - pañca̭hotetyāca̭kṣate parokṣḙṇā - śrauṣī-ṣṣaṭca̭) (a. 11)
(brahmavādinaḥ kiṃ - dakṣi̭ṇāṃ - ~yo vā avi̭dvān - tasya vai - bra̭hmavādino ya-ddaśa̭hotāraḥ - prajāpa̭ti vyasraṃ - prajāpa̭tiḥ purṷṣaṃ - prajāpa̭tirakāmayata sa tapa-sso-'ntarvān - brahmavādino yo vā imaṃ-vi~dyāt - prajāpa̭ti-ssomagṃ rājā̭naṃ - brahmāt manvadekā̭daśa)
(brahmavādina - stasya vā agne--r yadvā ida-ṅkiñca̭ - prajāpa̭tirakāmayata -ya evāsya̭ dakṣiṇataḥ pa̭ñcāśat)
(brahmavādino - ya evaṃ-ve~da̭ )
|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake tṛtīyaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||

Explore More