2.3 - હોતૃબ્રાહ્મણશેષઃ - કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ પાઠઃ - બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે દ્વિતીયાષ્ટકે તૃતીયઃ પ્રપાઠકઃ - હોતૃબ્રાહ્મણશેષઃ
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,

શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
અનુવાકં 1 - સર્વેષાં હોતૃમન્ત્રાણા-ઞ્ચતુર્હોતૃશબ્દેન વ્યવહાર
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । કિ-ઞ્ચતુર્હોતૃણા-ઞ્ચતુર્હોતૃત્વમિતિ । યદેવૈષુ ચતુર્ધા હોતારઃ । તેન ચતુર્હોતારઃ । તસ્માચ્ચતુર્હોતાર ઉચ્યન્તે । તચ્ચતુર્હોતૃણા-ઞ્ચતુર્હોતૃત્વમ્ ॥ સોમો વૈ ચતુર્હોતા । અગ્નિઃ પઞ્ચહોતા । ધાતા ષડ્ઢોતા । ઇન્દ્રઃ સપ્તહોતા ॥ 1 ॥
પ્રજાપતિ-ર્દશહોતા । ય એવ-ઞ્ચતુર્હોતૃણા-મૃદ્ધિં-વેઁદ । ઋધ્નોત્યેવ ॥ ય એષામેવ-મ્બન્ધુતાં-વેઁદ । બન્ધુમાન્ભવતિ । ય એષામેવ-ઙ્ક્લૃપ્તિં-વેઁદ । કલ્પતે-ઽસ્મૈ । ય એષામેવ-માયતનં-વેઁદ । આયતનવાન્-ભવતિ । ય એષામેવ-મ્પ્રતિષ્ઠાં-વેઁદ ॥ 2 ॥
પ્રત્યેવ તિષ્ઠતિ ॥ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । દશહોતા ચતુર્હોતા । પઞ્ચહોતા ષડ્ઢોતા સપ્તહોતા । અથ કસ્માચ્ચતુર્હોતાર ઉચ્યન્ત ઇતિ । ઇન્દ્રો વૈ ચતુર્હોતા । ઇન્દ્રઃ ખલુ વૈ શ્રેષ્ઠો દેવતાના-મુપદેશનાત્ । ય એવમિન્દ્રગ્ગ્ શ્રેષ્ઠ-ન્દેવતાના-મુપદેશના-દ્વેદ । વસિષ્ઠ-સ્સમાનાના-મ્ભવતિ । તસ્માચ્છ્રેષ્ઠમાયન્ત-મ્પ્રથમેનૈવાનુબુદ્ધ્યન્તે । અયમાગન્ન્ । અયમવાસાદિતિ । કીર્તિરસ્ય પૂર્વા-ઽઽગચ્છતિ જનતામાયતઃ । અથો એન-મ્પ્રથમેનૈવાનુ બુદ્ધ્યન્તે । અયમાગન્ન્ । અયમવાસાદિતિ ॥ 3 ॥

(સપ્તહોતા - પ્રતિષ્ઠાં-વેઁદ - બુદ્ધ્યન્તે ષટ્ચ) (અ. 1)
અનુવાકં 2 - નૈમિત્તિકો હોતૃમન્ત્રહોમઃ

દક્ષિણા-મ્પ્રતિગ્રહીષ્યન્-થ્સપ્તદશ કૃત્વો-ઽપાન્યાત્ । આત્માનમેવ સમિન્ધે । તેજસે વીર્યાય । અથો પ્રજાપતિરેવૈના-મ્ભૂત્વા પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । આત્મનો ઽનાર્ત્યૈ ॥ યદ્યેનમાર્ત્-વિજ્યા-દ્વૃતગ્ં સન્ત-ન્નિરઃઅરેરન્ન્ । આગ્નીદ્ધ્રે જુહુયા-દ્દશહોતારમ્ । ચતુર્ગૃહીતેનાજ્યેન । પુરસ્તાત્-પ્રત્યન્તિષ્ઠન્ન્ । પ્રતિલોમં-વિઁગ્રાહમ્ ॥ 4 ॥
પ્રાણાનેવાસ્યોપદાસયતિ ॥ યદ્યેન-મ્પુનરુપ શિક્ષેયુઃ । આગ્નીદ્ધ્ર એવ જુહુયા-દ્દશહોતારમ્ । ચતુર્ગૃહીતેનાજ્યેન । પશ્ચા-ત્પ્રાંઆસીનઃ । અનુલોમ-મવિગ્રાહમ્ । પ્રાણાનેવાસ્મૈ કલ્પયતિ ॥ પ્રાયશ્ચિત્તી-વાઘોતે-ત્યૃતુમુખ ઋતુમુખે જુહોતિ । ઋતૂનેવાસ્મૈ કલ્પયતિ । કલ્પન્તે-ઽસ્મા ઋતવઃ ॥ 5 ॥
ક્લૃપ્તા અસ્મા ઋતવ આયન્તિ ॥ ષડ્ઢોતા વૈ ભૂત્વા પ્રજાપતિરિદગ્ં સર્વમસૃજત । સ મનો-ઽસૃજત । મનસો-ઽધિ ગાયત્રીમસૃજત । તદ્ગાયત્રીં-યઁશ આર્ચ્છત્ । તામા-ઽલભત । ગાયત્રિયા અધિ છન્દાગ્સ્ય સૃજત । છન્દોભ્યો-ઽધિ સામ । ત-થ્સામ યશ આર્ચ્છત્ । તદા-ઽલભત ॥ 6 ॥
સામ્નો-ઽધિ યજૂગ્ષ્યસૃજત । યજુર્ભ્યો-ઽધિ વિષ્ણુમ્ । ત-દ્વિષ્ણું-યઁશ આર્ચ્છત્ । તમા-ઽલભત । વિષ્ણોરદ્ધ્યોષધીરસૃજત । ઓષધીભ્યો-ઽધિ સોમમ્ । ત-થ્સોમં-યઁશ આર્ચ્છત્ । તમા-ઽલભત । સોમાદધિ પશૂનસૃજત । પશુભ્યો-ઽધીન્દ્રમ્ ॥ 7 ॥
તદિન્દ્રં-યઁશ આર્ચ્છત્ । તદેન-ન્નાતિ પ્રાચ્યવત । ઇન્દ્ર ઇવ યશસ્વી ભવતિ । ય એવં-વેઁદ । નૈનં-યઁશો-ઽતિ પ્રચ્યવતે ॥ યદ્વા ઇદ-ઙ્કિ-ઞ્ચ । ત-થ્સર્વમુત્તાન એવાઙ્ગીરસઃ પ્રત્યગૃહ્ણાત્ । તદેન-મ્પ્રતિગૃહીત-ન્નાહિનત્ । ય-ત્કિઞ્ચ પ્રતિ ગૃહ્ણીયાત્ । ત-થ્સર્વમુત્તાનસ્ત્વાઙ્ગીરસઃ પ્રતિગૃહ્ણાત્વિત્યેવ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ । ઇયં-વાઁ ઉત્તાન આઙ્ગીરસઃ । અનયૈવૈનત્-પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । નૈનગ્ં હિનસ્તિ ॥ બરઃઇષા પ્રતીયાદ્ગાં-વાઁ-ઽશ્વં-વાઁ । એતદ્વૈ પશૂના-મ્પ્રિય-ન્ધામ । પ્રિયેણૈવૈન-ન્ધામ્ના પ્રત્યેતિ ॥ 8 ॥

(વિગ્રાહ - મૃતવ - સ્તદા-ઽલભ - તેન્દ્રં - ગૃહ્ણીયા-થ્ષટ્ચ) (અ. 2)
અનુવાકં 3 - કેશવપનાઙ્ગ-મ્પુષ્ટિવેદનં

યો વા અવિદ્વા-ન્નિવર્તયતે । વિશીર્ષા સપાપ્મા ઽમુષ્મિલ્ ઁલોકે ભવતિ । અથ યો વિદ્વા-ન્નિવર્તયતે । સશીર્ષા વિપાપ્મા ઽમુષ્મિલ્ ઁલોકે ભવતિ ॥ દેવતા વૈ સપ્ત પુષ્ટિકામા ન્યવર્તયન્ત । અગ્નિશ્ચ પૃથિવી ચ । વાયુશ્ચાન્તરિક્ષ-ઞ્ચ । આદિત્યશ્ચ દ્યૌશ્ચ ચન્દ્રમાઃ । અગ્નિર્ન્યવર્તયત । સ સાહસ્ર-મપુષ્યત્ ॥ 9 ॥
પૃથિવી ન્યવર્તયત । સૌષધીભિ-ર્વનસ્પતિભિ-રપુષ્યત્ । વાયુર્ન્યવર્તયત । સ મરીચીભિ-રપુષ્યત્ । અન્તરિક્ષ-ન્ન્યવર્તયત । તદ્વયોભિ-રપુષ્યત્ । આદિત્યો ન્યવર્તયત । સ રશ્મિભિ-રપુષ્યત્ । દ્યૌર્ન્યવર્તયત । સા નક્ષત્રૈ-રપુષ્યત્ । ચન્દ્રમા ન્યવર્તયત । સો-ઽહોરાત્રૈ-રર્ધમાસૈ-ર્માસૈર્ ઋતુભિઃ સંવઁથ્સરેણા-પુષ્યત્ । તાન્પોષાન્-પુષ્યતિ । યાગ્સ્તે-ઽપુષ્યન્ન્ । ય એવં-વિઁદાન્નિ ચ વર્તયતે પરિ ચ ॥ 10 ॥

(અપુષ્યન્ - નક્ષત્રૈરપુષ્ય-ત્પઞ્ચ ચ) (અ. 3)
અનુવાકં 4 - પ્રતિગ્રહમન્ત્રમહિમજ્ઞાનમ્

તસ્ય વા અગ્નેર્-હિરણ્ય-મ્પ્રતિજગ્રહુષઃ । અર્ધમિન્દ્રિયસ્યા-પાક્રામત્ । તદેતેનૈવ પ્રત્યગૃહ્ણાત્ । તેન વૈ સો-ઽર્ધમિન્દ્રિય-સ્યાત્મ-ન્નુપાધત્ત । અર્ધમિન્દ્રિયસ્યાત્મ-ન્નુપાધત્તે । ય એવં-વિઁદ્વાન્. હિરણ્ય-મ્પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । અથ યો ઽવિદ્વા-ન્પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । અર્ધમસ્યેન્દ્રિયસ્યાપ ક્રામતિ ॥ તસ્ય વૈ સોમસ્ય વાસઃ પ્રતિજગ્રહુષઃ । તૃતીયમિન્દ્રિયસ્યા-પાક્રામત્ ॥ 11 ॥
તદેતેનૈવ પ્રત્યગૃહ્ણાત્ । તેન વૈ સ તૃતીયમિન્દ્રિયસ્યાત્મ-ન્નુપાધત્ત । તૃતીયમિન્દ્રિયસ્યાત્મ-ન્નુપાધત્તે । ય એવં-વિઁદ્વાન્. વાસઃ પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । અથ યો-ઽવિદ્વા-ન્પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । તૃતીયમસ્યેન્દ્રિયસ્યાપ ક્રામતિ ॥ તસ્ય વૈ રુદ્રસ્ય ગા-મ્પ્રતિજગ્રહુષઃ । ચતુર્થમિન્દ્રિયસ્યા-પાક્રામત્ । તામેતેનૈવ પ્રત્યગૃહ્ણાત્ । તેન વૈ સ ચતુર્થમિન્દ્રિયસ્યાત્મ-ન્નુપાધત્ત ॥ 12 ॥
ચતુર્થમિન્દ્રિયસ્યાત્મ-ન્નુપાધત્તે । ય એવં-વિઁદ્વા-ન્ગા-મ્પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । અથ યો-ઽવિદ્વા-ન્પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । ચતુર્થમસ્યેન્દ્રિયસ્યાપ ક્રામતિ ॥ તસ્ય વૈ વરુણસ્યાશ્વ-મ્પ્રતિજગ્રહુષઃ । પઞ્ચમમિન્દ્રિયસ્યા-પાક્રામત્ । તમેતેનૈવ પ્રત્યગૃહ્ણાત્ । તેન વૈ સ પઞ્ચમમિન્દ્રિયસ્યાત્મ-ન્નુપાધત્ત । પઞ્ચમમિન્દ્રિયસ્યાત્મ-ન્નુપાધત્તે । ય એવં-વિઁદ્વાનશ્વ-મ્પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ ॥ 13 ॥
અથ યો-ઽવિદ્વા-ન્પ્રતિગૃહ્ણાતિ । પઞ્ચમમસ્યેન્દ્રિયસ્યાપ ક્રામતિ ॥ તસ્ય વૈ પ્રજાપતેઃ પુરુષ-મ્પ્રતિજગ્રહુષઃ । ષષ્ઠમિન્દ્રિયસ્યા-પાક્રામત્ । તમેતેનૈવ પ્રત્યગૃહ્ણાત્ । તેન વૈ સ ષષ્ઠમિન્દ્રિયસ્યાત્મ-ન્નુપાધત્ત । ષષ્ઠમિન્દ્રિયસ્યાત્મ-ન્નુપાધત્તે । ય એવં-વિઁદ્વા-ન્પુરુષ-મ્પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । અથ યો-ઽવિદ્વા-ન્પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । ષષ્ઠમસ્યેન્દ્રિયસ્યાપ-ક્રામતિ ॥ 14 ॥
તસ્ય વૈ મનોસ્તલ્પ-મ્પ્રતિજગ્રહુષઃ । સપ્તમમિન્દ્રિયસ્યા-પાક્રામત્ । તમેતેનૈવ પ્રત્યગૃહ્ણાત્ । તેન વૈ સ સપ્તમમિન્દ્રિય-સ્યાત્મ-ન્નુપાધત્ત । સપ્તમમિન્દ્રિયસ્યાત્મ-ન્નુપાધત્તે । ય એવં-વિઁદ્વાગ્સ્તલ્પ-મ્પ્રતિગૃહ્ણાતિ । અથ યો-ઽવિદ્વા-ન્પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । સપ્તમમસ્યેન્દ્રિયસ્યાપ-ક્રામતિ ॥ તસ્ય વા ઉત્તાનસ્યાઙ્ગીરસસ્યા પ્રાણ-ત્પ્રતિજગ્રહુષઃ । અષ્ટમમિન્દ્રિયસ્યા-પાક્રામત્ ॥ 15 ॥
તદેતેનૈવ પ્રત્યગૃહ્ણાત્ । તેન વૈ સો-ઽષ્ટમમિન્દ્રિયસ્યાત્મ-ન્નુપાધત્તે । અષ્ટમમિન્દ્રિયસ્યાત્મ-ન્નુપાધત્તે । ય એવં-વિઁદ્વાન પ્રાણ-ત્પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ । અથ યો-ઽવિદ્વા-ન્પ્રતિગૃહ્ણાતિ । અષ્ટમમસ્યેન્દ્રિયસ્યાપ ક્રામતિ ॥ યદ્વા ઇદ-ઙ્કિ-ઞ્ચ । ત-થ્સર્વ-મુત્તાન એવાઙ્ગીરસઃ પ્રત્ય ગૃહ્ણાત્ । તદેન-મ્પ્રતિગૃહીત-ન્નાહિનત્ । ય-ત્કિ-ઞ્ચ પ્રતિ ગૃહ્ણીયાત્ । ત-થ્સર્વ-મુત્તાન-સ્ત્વાઙ્ગીરસઃ પ્રતિગૃહ્ણાત્વિત્યેવ પ્રતિ ગૃહ્ણીયાત્ । ઇયં-વાઁ ઉત્તાન આઙ્ગીરસઃ । અનયૈવૈનત્-પ્રતિગૃહ્ણાતિ । નૈનગ્ં હિનસ્તિ ॥ 16 ॥

(તૃતીયમિન્દ્રિયસ્યાપાક્રામચ્ - ચતુર્થમિન્દ્રિયસ્યાત્મન્નુપાધ - ત્તાશ્વ-મ્પ્રતિગૃહ્ણાતિ - ષષ્ઠમસ્યેન્દ્રિયસ્યાપક્રામ -ત્યષ્ટમમિન્દ્રિયસ્યાપાક્રામત્ - પ્રતિ ગૃહ્ણીયાચ્ ચત્વારિ ચ) (અ. 4)
(તસ્ય વા અગ્નેર્-હિરણ્યગ્ં સોમસ્ય વાસસ્તદેતેન રુદ્રસ્ય ગા-ન્તામેતેન વરુણસ્યાશ્વ-મ્પ્રજાપતેઃ પુરુષ-મ્મનોસ્તલ્પ-ન્તમેતેનોત્તાનસ્ય તદેતેનાપ્રાણદ્ય-દ્વૈ )

(અર્ધ-ન્તૃતીયમષ્ટમ-ન્તચ્ચતુર્થ-ન્તા-મ્પઞ્ચમગ્ં ષષ્ઠગ્ં સપ્તમન્તમ્ ।

તદેતેન દ્વે તામેતેનૈક-ન્તમેતેન ત્રીણિ તદેતેનૈકં )
અનુવાકં 5 - પ્રશ્નોત્તરરૂપો બ્રહ્મવિષયસ્સંવાઁદઃ

બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ॥ ય-દ્દશહોતાર-સ્સત્રમાસત । કેન તે ગૃહપતિના ઽઽર્ધ્નુવન્ન્ । કેન પ્રજા અસૃજન્તેતિ । પ્રજાપતિના વૈ તે ગૃહપતિના ઽઽર્ધ્નુવન્ન્ । તેન પ્રજા અસૃજન્ત ॥ યચ્ચતુર્હોતાર-સ્સત્રમાસત । કેન તે ગૃહપતિના ઽઽર્ધ્નુવન્ન્ । કેનૌષધી-રસૃજન્તેતિ । સોમેન વૈ તે ગૃહપતિના ઽઽર્ધ્નુવન્ન્ ॥ 17 ॥
તેનૌષધી-રસૃજન્ત ॥ ય-ત્પઞ્ચહોતાર-સ્સત્રમાસત । કેન તે ગૃહપતિના ઽઽર્ધ્નુવન્ન્ । કેનૈભ્યો લોકેભ્યો-ઽસુરા-ન્પ્રાણુદન્ત । કેનૈષા-મ્પશૂનવૃઞ્જતેતિ । અગ્નિના વૈ તે ગૃહપતિના ઽઽર્ધ્નુવન્ન્ । તેનૈભ્યો લોકેભ્યો-ઽસુરાન્-પ્રાણુદન્ત । તેનૈષા-મ્પશૂનવૃઞ્જત ॥ ય-થ્ષડ્ઢોતાર-સ્સત્રમાસત । કેન તે ગૃહપતિના ઽઽર્ધ્નુવન્ન્ ॥ 18 ॥
કેનર્તૂન-કલ્પયન્તેતિ । ધાત્રા વૈ તે ગૃહપતિના ઽઽર્ધ્નુવન્ન્ । તેનર્તૂનકલ્પયન્ત ॥ ય-થ્સપ્તહોતાર-સ્સત્રમાસત । કેન તે ગૃહપતિના ઽઽર્ધ્નુવન્ન્ । કેન સુવરાયન્ન્ । કેનેમાલ્ ઁલોકાન્-થ્સમતન્વન્નિતિ । અર્યમ્ણા વૈ તે ગૃહપતિના ઽઽર્ધ્નુવન્ન્ । તેન સુવરાયન્ન્ । તેનેમાલ્ ઁલોકાન્-થ્સમતન્વન્નિતિ ॥ 19 ॥
એતે વૈ દેવા ગૃહપતયઃ । તાન્. ય એવં-વિઁદ્વાન્ । અપ્યન્યસ્ય ગાર્હપતે દીક્ષતે । અવાન્તરમેવ સત્રિણા-મૃદ્ધ્નોતિ ॥ યો વા અર્યમણં-વેઁદ । દાનકામા અસ્મૈ પ્રજા ભવન્તિ । યજ્ઞો વા અર્યમા । આર્યાવસતિરિતિ વૈ તમાહુર્ય-મ્પ્રશગ્ંસન્તિ ॥ આર્યા વસતિર્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 20 ॥
યદ્વા ઇદ-ઙ્કિ-ઞ્ચ । ત-થ્સર્વ-ઞ્ચતુર્હોતારઃ । ચતુર્હોતૃભ્યો-ઽધિ યજ્ઞો નિમિર્તઃ । સ ય એવં-વિઁદ્વાન્. વિવદેત । અહમેવ ભૂયો વેદ । યશ્ચતુર્હોતૄન્. વેદેતિ । સ હ્યેવ ભૂયો વેદ । યશ્ચતુર્હોતૄન્. વેદ ॥ યો વૈ ચતુર્હોતૃણાગ્ં હોતૄન્. વેદ । સર્વાસુ પ્રજાસ્વન્નમત્તિ ॥ 21 ॥
સર્વા દિશો-ઽભિજયતિ । પ્રજાપતિર્વૈ દશહોતૃણાગ્ં હોતા । સોમશ્ચતુર્હોતૃણાગ્ં હોતા । અગ્નિઃ પઞ્ચહોતૃણાગ્ં હોતા । ધાતા ષડ્ઢોતૃણાગ્ં હોતા । અર્યમા સપ્તહોતૃણાગ્ં હોતા । એતે વૈ ચતુર્હોતૃણાગ્ં હોતારઃ । તાન્. ય એવં-વેઁદ । સર્વાસુ પ્રજાસ્વન્નમત્તિ । સર્વા દિશો-ઽભિ જયતિ ॥ 22 ॥

(આર્ધ્નુવ - ન્નાધ્નુવ - ન્નિત્યે - વં-વેઁદા - ત્તિ - સર્વા દિશોભિ જયતિ ) (અ. 5)

(વૈ તેન સત્ર-ઙ્કેન)
2.3.6 અનુવાકં - હોતૃપ્રશંસાપ્રસઙ્ગેન ક્રતૂનામૃત્વિગ્ વિશેષવ્યવસ્થાપનમ્, અગ્નિહોત્રસ્ય પ્રાશસ્ત્ય-ઞ્ચ

પ્રજાપતિઃ પ્રજા-સ્સૃષ્ટ્વા વ્યસ્રગ્ંસત । સ હૃદય-મ્ભૂતો-ઽશયત્ । આત્મન્. હા(3) ઇત્યહ્વયત્ । આપઃ પ્રત્યશૃણ્વન્ન્ । તા અગ્નિહોત્રેણૈવ યજ્ઞક્રતુનોપ પર્યાવર્તન્ત । તાઃ કુસિન્ધમુપૌહન્ન્ । તસ્માદગ્નિહોત્રસ્ય યજ્ઞક્રતોઃ । એક ઋત્વિક્ ॥ ચતુષ્કૃત્વો-ઽહ્વયત્ । અગ્નિ-ર્વાયુ-રાદિત્ય-શ્ચન્દ્રમાઃ ॥ 23 ॥
તે પ્રત્યશૃણ્વન્ન્ । તે દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામેવ યજ્ઞક્રતુનોપ પર્યાવર્તન્ત । ત ઉપૌહગ્ગ્-શ્ચત્વાર્યઙ્ગાનિ । તસ્મા-દ્દર્શપૂર્ણમાસયો-ર્યજ્ઞક્રતોઃ । ચત્વાર ઋત્વિજઃ ॥ પઞ્ચ કૃત્વો-ઽહ્વયત્ । પશવઃ પ્રત્યશૃણ્વન્ન્ । તે ચાતુર્માસ્યૈરેવ યજ્ઞક્રતુનોપ પર્યાવર્તન્ત । ત ઉપૌહલ્ ઁલોમ છવી-મ્માગ્ંસમસ્થિ મજ્જાનમ્ । તસ્માચ્ચાતુર્માસ્યાનાં-યઁજ્ઞક્રતોઃ ॥ 24 ॥
પઞ્ચર્ત્વિજઃ ॥ ષટ્કૃત્વો-ઽહ્વયત્ । ઋતવઃ પ્રત્યશૃણ્વન્ન્ । તે પશુબન્ધેનૈવ યજ્ઞક્રતુનોપ પર્યાવર્તન્ત । ત ઉપૌહન્-થ્સ્તનાવાણ્ડૌ શિશ્નમવાઞ્ચ-મ્પ્રાણમ્ । તસ્માત્-પશુબન્ધસ્ય યજ્ઞક્રતોઃ । ષડૃત્વિજઃ ॥ સપ્તકૃત્વો-ઽહ્વયત્ । હોત્રાઃ પ્રત્યશૃણ્વન્ન્ । તા-સ્સૌમ્યેનૈવાદ્ધ્વરેણ યજ્ઞક્રતુનોપ પર્યાવર્તન્ત ॥ 25 ॥
તા ઉપૌહન્-થ્સપ્તશીર્ષણ્યાન્-પ્રાણાન્ । તસ્મા-થ્સૌમ્યસ્યાદ્ધ્વરસ્ય યજ્ઞક્રતોઃ । સપ્ત હોત્રાઃ પ્રાચીર્વષટ્કુર્વન્તિ ॥ દશકૃત્વો-ઽહ્વયત્ । તપઃ પ્રત્યશૃણોત્ । તત્-કર્મણૈવ સંવઁથ્સરેણ સર્વૈર્યજ્ઞક્રતુભિરુપ પર્યાવર્તત । ત-થ્સર્વમાત્માન-મપરિવર્ગ-મુપૌહત્ । તસ્માથ્- સંવઁથ્સરે સર્વે યજ્ઞક્રતવો-ઽવરુદ્ધ્યન્તે ॥ તસ્મા-દ્દશહોતા ચતુર્હોતા । પઞ્ચહોતા ષડ્ઢોતા સપ્તહોતા । એકહોત્રે બલિગ્ં હરન્તિ । હરન્ત્યસ્મૈ પ્રજા બલિમ્ । ઐનમપ્રતિખ્યાત-ઙ્ગચ્છતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 26 ॥

(ચન્દ્રમા - શ્ચાતુર્માસ્યાનાં-યઁજ્ઞક્રતો - રદ્ધ્વરેણ યજ્ઞક્રતુનોપ પર્યાવર્તન્ત - સપ્તહોતા ચત્વારિ ચ) (અ. 6)
અનુવાકં 7 - અગ્નિહોત્રસ્ય સર્વક્રતુરુદ્ભાવસાધનેન પ્રશંસા

પ્રજાપતિઃ પુરુષ-મસૃજત । સો-ઽગ્નિરબ્રવીત્ । મમાય-મન્નમસ્ત્વિતિ । સો-ઽબિભેત્ । સર્વં-વૈઁ મા-ઽય-મ્પ્રધક્ષ્યતીતિ । સ એતાગ્-શ્ચતુર્હોતૄનાત્મ-સ્પરણાનપશ્યત્ । તાનજુહોત્ । તૈર્વૈ સ આત્માન-મસ્પૃણોત્ ॥ યદગ્નિહોત્ર-ઞ્જુહોતિ । એકહોતારમેવ ત-દ્યજ્ઞક્રતુ-માપ્નોત્યગ્નિહોત્રમ્ ॥ 27 ॥
કુસિન્ધ-ઞ્ચાત્મનઃ સ્પૃણોતિ । આદિત્યસ્ય ચ સાયુજ્ય-ઙ્ગચ્છતિ ॥ ચતુરુન્નયતિ । ચતુર્હોતારમેવ ત-દ્યજ્ઞક્રતુ-માપ્નોતિ દર્શપૂર્ણમાસૌ । ચત્વારિ ચાત્મનો-ઽઙ્ગાનિ સ્પૃણોતિ । આદિત્યસ્ય ચ સાયુજ્ય-ઙ્ગચ્છતિ ॥ ચતુરુન્નયતિ । સમિત્પઞ્ચમી । પઞ્ચહોતારમેવ ત-દ્યજ્ઞક્રતુ-માપ્નોતિ ચાતુર્માસ્યાનિ । લોમ છવી-મ્માગ્ંસમસ્થિ મજ્જાનમ્ ॥ 28 ॥
તાનિ ચાત્મનઃ સ્પૃણોતિ । આદિત્યસ્ય ચ સાયુજ્ય-ઙ્ગચ્છતિ ॥ ચતુરુન્નયતિ । દ્વિર્જુહોતિ । ષડ્ઢોતારમેવ ત-દ્યજ્ઞક્રતુ-માપ્નોતિ પશુબન્ધમ્ । સ્તનાવાણ્ડૌ શિશ્નમવાઞ્ચ-મ્પ્રાણમ્ । તાનિ ચાત્મનઃ સ્પૃણોતિ । આદિત્યસ્ય ચ સાયુજ્ય-ઙ્ગચ્છતિ । ચતુરુન્નયતિ । દ્વિર્જુહોતિ ॥ 29 ॥
સમિ-થ્સપ્તમી । સપ્તહોતારમેવ ત-દ્યજ્ઞક્રતુ-માપ્નોતિ સૌમ્ય-મદ્ધ્વરમ્ । સપ્ત ચાત્મનઃ શીર્ષણ્યાન્-પ્રાણાન્-થ્સ્પૃણોતિ । આદિત્યસ્ય ચ સાયુજ્ય-ઙ્ગચ્છતિ ॥ ચતુરુન્નયતિ । દ્વિર્જુહોતિ । દ્વિર્નિમાર્ષ્ટિ । દ્વિઃ પ્રાશ્ઞાતિ । દશહોતારમેવ ત-દ્યજ્ઞક્રતુ-માપ્નોતિ સંવઁથ્સરમ્ । સર્વ-ઞ્ચાત્માન-મપરિવર્ગગ્ગ્ સ્પૃણોતિ । આદિત્યસ્ય ચ સાયુજ્ય-ઙ્ગચ્છતિ ॥ 30 ॥

(અગ્નિહોત્રં - મજ્જાનં - દ્વિર્જુહો - ત્યપરિવર્ગગ્ગ્ સ્પૃણોત્યેક-ઞ્ચ ) (અ. 7)
અનુવાકં 8 - સૃષ્ટિસાધનત્વેન હોતૃમન્ત્રાસામર્થ્ય પ્રશંસા

[(અપક્રામત ગર્ભિણ્યઃ) ઇસ્ ઓન્લ્ય્ ઇન્સ્ત્રુચ્તિઓન્ , નોત્ અ મન્ત્ર]

પ્રજાપતિ-રકામયત પ્રજાયેયેતિ । સ તપો-ઽતપ્યત । સો-ઽન્તર્વાનભવત્ । સ હરિત-શ્શ્યાવો-ઽભવત્ । તસ્મા-થ્સ્ત્ર્યન્તર્વત્ની । હરિણી સતી શ્યાવા ભવતિ । સ વિજાયમાનો ગર્ભેણાતામ્યત્ । સ તાન્તઃ કૃષ્ણ-શ્શ્યાવો-ઽભવત્ । તસ્મા-ત્તાન્તઃ કૃષ્ણ-શ્શ્યાવો ભવતિ । તસ્યાસુરેવાજીવત્ ॥ 31 ॥
તેનાસુના-ઽસુરાનસૃજત । તદસુરાણા-મસુરત્વમ્ । ય એવમસુરાણા-મસુરત્વં-વેઁદ । અસુમાનેવ ભવતિ । નૈનમસુર્જહાતિ ॥ સો-ઽસુરાન્-થ્સૃષ્ટ્વા પિતેવામન્યત । તદનુ પિતૄનસૃજત । તત્-પિતૃણા-મ્પિતૃત્વમ્ । ય એવ-મ્પિતૃણા-મ્પિતૃત્વં-વેઁદ । પિતેવૈવ સ્વાના-મ્ભવતિ ॥ 32 ॥
યન્ત્યસ્ય પિતરો હવમ્ ॥ સ પિતૄન્-થ્સૃષ્ટ્વા ઽમનસ્યત્ । તદનુ મનુષ્યા-નસૃજત । તન્મનુષ્યાણા-મ્મનુષ્યત્વમ્ । ય એવ-મ્મનુષ્યાણા-મ્મનુષ્યત્વં-વેઁદ । મનસ્વ્યેવ ભવતિ । નૈન-મ્મનુર્જહાતિ ॥ તસ્મૈ મનુષ્યાન્-થ્સસૃજાનાય । દિવા દેવત્રા ઽભવત્ । તદનુ દેવાનસૃજત । ત-દ્દેવાના-ન્દેવત્વમ્ । ય એવ-ન્દેવાના-ન્દેવત્વં-વેઁદ । દિવા હૈવાસ્ય દેવત્રા ભવતિ ॥ તાનિ વા એતાનિ ચત્વાર્યમ્ભાગ્ંસિ । દેવા મનુષ્યાઃ પિતરો-ઽસુરાઃ ॥ તેષુ સર્વેષ્વમ્ભો નભ ઇવ ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 33 ॥

(અજીવથ્ - સ્વાના-મ્ભવતિ - દેવાનસૃજત સપ્ત ચ) (અ. 8)
અનુવાકં 9 - વાયુરૂપત્વજ્ઞાનેન હોતૃમન્ત્રાણા-મ્પ્રશંસા

[(યથાસ્થાન-ઙ્ગર્ભિણ્યઃ) ઇસ્ ઓન્લ્ય્ ઇન્સ્ત્રુચ્તિઓન્ , નોત્ અ મન્ત્ર]

બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ । યો વા ઇમં-વિઁદ્યાત્ । યતો-ઽય-મ્પવતે । યદભિ પવતે । યદભિ સપંવઁતે । સર્વમાયુરિયાત્ । ન પુરા ઽઽયુષઃ પ્રમીયેત । પશુમાન્-થ્સ્યાત્ । વિન્દેત પ્રજામ્ ॥ યો વા ઇમં-વેઁદ ॥ 34 ॥
યતો-ઽય-મ્પવતે । યદભિ પવતે । યદભિ સપંવઁતે । સર્વમાયુરેતિ । ન પુરા-ઽઽયુષઃ પ્રમીયતે । પશુમા-ન્ભવતિ । વિન્દતે પ્રજામ્ ॥ અદ્ભ્યઃ પવતે । અપો-ઽભિ પવતે । અપો-ઽભિ સમ્પવતે ॥ 35 ॥
અસ્યાઃ પવતે । ઇમામભિ પવતે । ઇમામભિ સમ્પવતે । અગ્નેઃ પવતે । અગ્નિમભિ પવતે । અગ્નિમભિ સ-મ્પવતે । અન્તરિક્ષા-ત્પવતે । અન્તરિક્ષમભિ પવતે । અન્તરિક્ષમભિ સ-મ્પવતે । આદિત્યા-ત્પવતે ॥ 36 ॥
આદિત્યમભિ પવતે । આદિત્યમભિ સ-મ્પવતે । દ્યોઃ પવતે । દિવમભિ પવતે ॥ દિવમભિ સ-મ્પવતે । દિગ્ભ્યઃ પવતે । દિશો-ઽભિ પવતે । દિશો-ઽભિ સ-મ્પવતે । સ યત્-પુરસ્તાદ્વાતિ । પ્રાણ એવ ભૂત્વા પુરસ્તાદ્વાતિ ॥ 37 ॥
તસ્માત્-પુરસ્તા-દ્વાન્તમ્ । સર્વાઃ પ્રજાઃ પ્રતિ નન્દન્તિ । પ્રાણો હિ પ્રિયઃ પ્રજાનામ્ । પ્રાણ ઇવ પ્રિયઃ પ્રજાના-મ્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ । સ વા એષ પ્રાણ એવ ॥ અથ ય-દ્દક્ષિણતો વાતિ । માતરિશ્વૈવ ભૂત્વા દક્ષિણતો વાતિ । તસ્મા-દ્દક્ષિણતો વાન્તં-વિઁદ્યાત્ । સર્વા દિશ આવાતિ ॥ 38 ॥
સર્વા દિશો-ઽનુ વિવાતિ । સર્વા દિશો-ઽનુ સંવાઁતીતિ । સ વા એષ માતરિશ્વૈવ ॥ અથ યત્-પશ્ચાદ્વાતિ । પવમાન એવ ભૂત્વા પશ્ચાદ્વાતિ । પૂતમસ્મા આહરન્તિ । પૂતમુપહરન્તિ । પૂતમશ્નાતિ । ય એવં-વેઁદ । સ વા એષ પવમાન એવ ॥ 39 ॥
અથ યદુત્તરતો વાતિ । સવિતૈવ ભૂત્વોત્તરતો વાતિ । સવિતેવ સ્વાના-મ્ભવતિ । ય એવં-વેઁદ । સ વા એષ સવિતૈવ ॥ તે ય એન-મ્પુરસ્તાદાયન્ત-મુપવદન્તિ । ય એવાસ્ય પુરસ્તાત્-પાપ્માનઃ । તાગ્સ્તે ઽપઘ્નન્તિ । પુરસ્તાદિતરાન્-પાપ્મનઃ સચન્તે ॥ અથ ય એન-ન્દક્ષિણત આયન્ત-મુપવદન્તિ ॥ 40 ॥
ય એવાસ્ય દક્ષિણતઃ પાપ્માનઃ । તાગ્સ્તે ઽપઘ્નન્તિ । દક્ષિણત ઇતરા-ન્પાપ્મનઃ સચન્તે ॥ અથ ય એન-મ્પશ્ચાદાયન્ત-મુપવદન્તિ । ય એવાસ્ય પશ્ચાત્-પાપ્માનઃ । તાગ્સ્તે ઽપઘ્નન્તિ । પશ્ચાદિતરાન્-પાપ્મનઃ સચન્તે ॥ અથ ય એનમુત્તરત આયન્તમુપ વદન્તિ । ય એવાસ્યોત્તરતઃ પાપ્માનઃ । તાગ્સ્તે ઽપઘ્નન્તિ ॥ 41 ॥
ઉત્તરત ઇતરા-ન્પાપ્મનઃ સચન્તે ॥ તસ્મા દેવં-વિઁદ્વાન્ । વીવ નૃત્યેત્ । પ્રેવ ચલેત્ । વ્યસ્યેવાક્ષ્યૌ ભાષેત । મણ્ટયેદિવ । ક્રાથયેદિવ । શૃઙ્ગાયેતેવ ॥ ઉત મોપવદેયુઃ । ઉત મે પાપ્માન-મપહન્યુરિતિ ॥ સ યા-ન્દિશગ્ં સનિમેષ્યન્-થ્સ્યાત્ । યદા તા-ન્દિશં-વાઁતો વાયાત્ । અથ પ્રવેયાત્ । પ્ર વા ધાપયેત્ (ધાવયેત્) । સાતમેવ રદિતં-વ્યૂઁઢ-ઙ્ગન્ધમભિ પ્રચ્યવતે । આ-ઽસ્ય ત-ઞ્જનપદ-મ્પૂર્વા કીર્તિર્ગચ્છતિ ॥ દાનકામા અસ્મૈ પ્રજા ભવન્તિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 42 ॥

(વેદ - સમ્પવત - આદિત્યા-ત્પવતે - વાત્યા - વાત્યે - ષ પવમાન એવ - દક્ષિણત આયન્તમુપ વદન્ - ત્યુત્તરતઃ પાપ્માનસ્તાગ્સ્તે ઽપઘ્ન - ન્તીત્યષ્ટૌ ચ) (અ. 9)
અનુવાકં 10 - દશહોતૃમન્ત્રાણા-ઙ્કામ્યપ્રયોગઃ

પ્રજાપતિ-સ્સોમગ્ં રાજાનમસૃજત । ત-ન્ત્રયો વેદા અન્વસૃજ્યન્ત । તાન્. હસ્તે-ઽકુરુત । અથ હ સીતા સાવિત્રી । સોમગ્ં રાજાન-ઞ્ચકમે । શ્રદ્ધામુ સ ચકમે । સા હ પિતર-મ્પ્રજાપતિ-મુપસસાર । તગ્ં હોવાચ । નમસ્તે અસ્તુ ભગવઃ । ઉપ ત્વા-ઽયાનિ ॥ 43 ॥
પ્ર ત્વા પદ્યે ॥ સોમં-વૈઁ રાજાન-ઙ્કામયે । શ્રદ્ધામુ સ કામયત ઇતિ । તસ્યા ઉ હ સ્થાગરમલઙ્કાર-ઙ્કલ્પયિત્વા । દશહોતાર-મ્પુરસ્તા-દ્વ્યાખ્યાય । ચતુર્હોતાર-ન્દક્ષિણતઃ । પઞ્ચ હોતાર-મ્પશ્ચાત્ । ષડ્ઢોતાર-મુત્તરતઃ । સપ્તહોતાર-મુપરિષ્ટાત્ । સમ્ભારૈશ્ચ પત્નિભિશ્ચ મુખે-ઽલઙ્કૃત્ય ॥ 44 ॥
આ-ઽસ્યાર્ધં-વઁવ્રાજ । તાગ્ં હોદીક્ષ્યોવાચ । ઉપ મા-ઽઽવર્તસ્વેતિ । તગ્ં હોવાચ । ભોગ-ન્તુ મ આચક્ષ્વ । એત-ન્મ આચક્ષ્વ । યત્તે પાણાવિતિ । તસ્યા ઉ હ ત્રીન્. વેદા-ન્પ્રદદૌ । તસ્માદુ હ સ્ત્રિયો ભોગમૈવ હારયન્તે ॥ સ યઃ કામયેત પ્રિય-સ્સ્યામિતિ ॥ 45 ॥
યં-વાઁ કામયેત પ્રિય-સ્સ્યાદિતિ । તસ્મા એતગ્ગ્ સ્થાગર-મલઙ્કાર-ઙ્કલ્પયિત્વા । દશહોતાર-મ્પુરસ્તા-દ્વ્યાખ્યાય । ચતુર્હોતાર-ન્દક્ષિણતઃ । પઞ્ચહોતાર-મ્પશ્ચાત્ । ષડ્ઢોતાર-મુત્તરતઃ । સપ્તહોતા-રમુપરિષ્ટાત્ । સમ્ભારૈશ્ચ પત્નિભિશ્ચ મુખે-ઽલઙ્કૃત્ય । આ-ઽસ્યાર્ધં-વ્રઁજેત્ । પ્રિયો હૈવ ભવતિ ॥ 46 ॥

(અયા - ન્યલઙ્કૃત્ય - સ્યામિતિ - ભવતિ) (અ. 10)
અનુવાકં 11 - દશહોત્રાદિમન્ત્રનામ્ના-મ્પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્

બ્રહ્માત્મન્-વદસૃજત । તદકામયત । સમાત્મના પદ્યેયેતિ । આત્મ-ન્નાત્મ-ન્નિત્યામન્ત્રયત । તસ્મૈ દશમગ્ં હૂતઃ પ્રત્યશૃણોત્ । સ દશહૂતો-ઽભવત્ । દશહૂતો હ વૈ નામૈષઃ । તં-વાઁ એત-ન્દશહૂતગ્ં સન્તમ્ । દશહોતેત્યાચક્ષતે પરોક્ષેણ । પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ ॥ 47 ॥
આત્મ-ન્નાત્મ-ન્નિત્યામન્ત્રયત । તસ્મૈ સપ્તમગ્ં હૂતઃ પ્રત્યશૃણોત્ । સ સપ્તહૂતો-ઽભવત્ । સપ્તહૂતો હ વૈ નામૈષઃ । તં-વાઁ એતગ્ં સપ્તહૂતગ્ં સન્તમ્ । સપ્તહોતેત્યાચક્ષતે પરોક્ષેણ । પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ ॥ આત્મ-ન્નાત્મ-ન્નિત્યામન્ત્રયત । તસ્મૈ ષષ્ઠગ્ં હૂતઃ પ્રત્યશૃણોત્ । સ ષડ્ઢૂતો-ઽભવત્ ॥ 48 ॥
ષડ્ઢૂતો હ વૈ નામૈષઃ । તં-વાઁ એતગ્ં ષડ્ઢૂતગ્ં સન્તમ્ । ષડ્ઢોતેત્યાચક્ષતે પરોક્ષેણ । પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ ॥ આત્મ-ન્નાત્મ-ન્નિત્યામન્ત્રયત । તસ્મૈ પઞ્ચમગ્ં હૂતઃ પ્રત્ય શૃણોત્ । સ પઞ્ચ હૂતો-ઽભવત્ । પઞ્ચહૂતો હ વૈ નામૈષઃ । તં-વાઁ એત-મ્પઞ્ચહૂતગ્ં સન્તમ્ । પઞ્ચહોતેત્યાચક્ષતે પરોક્ષેણ ॥ 49 ॥
પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ ॥ આત્મ-ન્નાત્મ-ન્નિત્યામન્ત્રયત । તસ્મૈ ચતુર્થગ્ં હૂતઃ પ્રત્યશૃણોત્ । સ ચતુર્હૂતો-ઽભવત્ । ચતુર્હૂતો હ વૈ નામૈષઃ । તં-વાઁ એત-ઞ્ચતુર્હૂતગ્ં સન્તમ્ । ચતુર્હોતેત્યાચક્ષતે પરોક્ષેણ । પરોક્ષપ્રિયા ઇવ હિ દેવાઃ ॥ તમબ્રવીત્ । ત્વં-વૈઁ મે નેદિષ્ઠગ્ં હૂતઃ પ્રત્યશ્રૌષીઃ । ત્વયૈ-નાનાખ્યાતાર ઇતિ । તસ્માન્નુ હૈનાગ્-શ્ચતુર્હોતાર ઇત્યાચક્ષતે । તસ્મા-ચ્છુશ્રૂષુઃ પુત્રાણાગ્ં હૃદ્યતમઃ । નેદિષ્ઠો હૃદ્યતમઃ । નેદિષ્ઠો બ્રહ્મણો ભવતિ । ય એવં-વેઁદ ॥ 50 ॥

(દેવાઃ - ષડ્ઢૂતો-ઽભવત્ - પઞ્ચહોતેત્યાચક્ષતે પરોક્ષેણા - શ્રૌષી-ષ્ષટ્ચ) (અ. 11)
(બ્રહ્મવાદિનઃ કિં - દક્ષિણાં - ઁયો વા અવિદ્વાન્ - તસ્ય વૈ - બ્રહ્મવાદિનો ય-દ્દશહોતારઃ - પ્રજાપતિ વ્યસ્રં - પ્રજાપતિઃ પુરુષં - પ્રજાપતિરકામયત સ તપ-સ્સો-ઽન્તર્વાન્ - બ્રહ્મવાદિનો યો વા ઇમં-વિઁદ્યાત્ - પ્રજાપતિ-સ્સોમગ્ં રાજાનં - બ્રહ્માત્ મન્વદેકાદશ)
(બ્રહ્મવાદિન - સ્તસ્ય વા અગ્ને--ર્ યદ્વા ઇદ-ઙ્કિઞ્ચ - પ્રજાપતિરકામયત -ય એવાસ્ય દક્ષિણતઃ પઞ્ચાશત્)
(બ્રહ્મવાદિનો - ય એવં-વેઁદ )
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥