2.4 - ઉપહોમાઃ - કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ પાઠઃ - જુષ્ટો દમૂના

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે દ્વિતીયાષ્ટકે ચતુર્થઃ પ્રપાઠકઃ - ઉપહોમાઃ
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,

શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
અનુવાકં 1 - ઉપહોમાઃ

જુષ્ટો દમૂના અતિથિર્દુરોણે । ઇમ-ન્નો યજ્ઞમુપ યાહિ વિદ્વાન્ । વિશ્વા અગ્ને-ઽભિ યુજો વિહત્ય । શત્રૂયતામાભરા ભોજનાનિ ॥ અગ્ને શર્ધ મહતે સૌભગાય । તવ દ્યુમ્નાન્યુત્તમાનિ સન્તુ । સ-ઞ્જાસ્પત્યગ્ં સુયમમા કૃણુષ્વ । શત્રૂયતામભિતિષ્ઠા મહાગ્ંસિ ॥ અગ્ને યો નો-ઽભિતો જનઃ । વૃકો વારો જિઘાગ્ંસતિ ॥ 1 ॥
તાગ્સ્ત્વં-વૃઁત્રહઞ્જહિ । વસ્વસ્મભ્ય-માભર ॥ અગ્ને યો નો-ઽભિદાસતિ । સમાનો યશ્ચ નિષ્ટ્યઃ । ઇદ્ધ્મસ્યેવ પ્રક્ષાયતઃ । મા તસ્યોચ્છેષિ કિઞ્ચન ॥ ત્વમિન્દ્રાભિભૂરસિ । દેવો વિજ્ઞાતવીર્યઃ । વૃત્રહા પુરુચેતનઃ ॥ અપ પ્રાચ ઇન્દ્ર વિશ્વાગ્ં અમિત્રાન્ ॥ 2 ॥
અપાપાચો અભિભૂતે નુદસ્વ । અપોદીચો અપ શૂરાધરાચ ઊરૌ । યથા તવ શર્મન્મદેમ ॥ તમિન્દ્રં-વાઁજયામસિ । મહે વૃત્રાય હન્તવે । સ વૃષા વૃષભો ભુવત્ ॥ યુજે રથ-ઙ્ગવેષણગ્ં હરિભ્યામ્ । ઉપ બ્રહ્માણિ જુજુષાણ-મસ્થુઃ । વિબાધિષ્ટાસ્ય રોદસી મહિત્વા । ઇન્દ્રો વૃત્રાણ્યપ્રતી જઘન્વાન્ ॥ 3 ॥
હવ્યવાહ-મભિમાતિષા-ઽહમ્ । રક્ષોહણ-મ્પૃતનાસુ જિષ્ણુમ્ । જ્યોતિષ્મન્ત-ન્દીદ્યત-મ્પુરન્ધિમ્ । અગ્નિગ્ગ્ સ્વિષ્ટકૃતમા હુવેમ ॥ સ્વિષ્ટમગ્ને અભિ ત-ત્પૃણાહિ । વિશ્વા દેવ પૃતના અભિષ્ય । ઉરુ-ન્નઃ પન્થા-મ્પ્રદિશન્વિ ભાહિ । જ્યોતિષ્મદ્ધેહ્યજર-ન્ન આયુઃ ॥ ત્વામગ્ને હવિષ્મન્તઃ । દેવ-મ્મર્તાસ ઈડતે ॥ 4 ॥
મન્યે ત્વા જાતવેદસમ્ । સ હવ્યા વક્ષ્યા-ઽનુષક્ ॥ વિશ્વાનિ નો દુર્ગહા જાતવેદઃ । સિન્ધુ-ન્ન નાવા દુરિતા-ઽતિપર્ષિ । અગ્ને અત્રિવ-ન્મનસા ગૃણાનઃ । અસ્માક-મ્બોદ્ધ્યવિતા તનૂનામ્ ॥ પૂષા ગા અન્વેતુ નઃ । પૂષા રક્ષત્વર્વતઃ । પૂષા વાજગ્ં સનોતુ નઃ ॥ પૂષેમા આશા અનુવેદ સર્વાઃ ॥ 5 ॥
સો અસ્માગ્ં અભયતમેન નેષત્ । સ્વસ્તિદા અઘૃણિ-સ્સર્વવીરઃ । અપ્રયુચ્છ-ન્પુર એતુ પ્રજાનન્ન્ ॥ ત્વમગ્ને સપ્રથા અસિ । જુષ્ટો હોતા વરેણ્યઃ । ત્વયા યજ્ઞં-વિઁતન્વતે ॥ અગ્ની રક્ષાગ્ંસિ સેધતિ । શુક્રશોચિરમર્ત્યઃ । શુચિઃ પાવક ઈડ્યઃ ॥ અગ્ને રક્ષાણો અગ્ંહસઃ ॥ 6 ॥
પ્રતિષ્મ દેવ રીષતઃ । તપિષ્ઠૈરજરો દહ ॥ અગ્ને હગ્ંસિ ન્યત્રિણમ્ । દીદ્ય-ન્મર્ત્યેષ્વા । સ્વે ક્ષયે શુચિવ્રત ॥ આ વાત વાહિ ભેષજમ્ । વિ વાત વાહિ યદ્રપઃ । ત્વગ્ંહિ વિશ્વ ભેષજઃ । દેવાના-ન્દૂત ઈયસે ॥ દ્વાવિમૌ વાતા વાતઃ ॥ 7 ॥
આ સિન્ધોરા પરાવતઃ । દક્ષ-મ્મે અન્ય આવાતુ । પરા-ઽન્યો વાતુ યદ્રપઃ ॥ યદદો વાત તે ગૃહે । અમૃતસ્ય નિધિર્હિતઃ । તતો નો દેહિ જીવસે । તતો નો ધેહિ ભેષજમ્ । તતો નો મહ આવહ ॥ વાત આવાતુ ભેષજમ્ । શમ્ભૂ-ર્મયો ભૂર્નો હૃદે ॥ 8 ॥
પ્રણ આયૂગ્ંષિ તારિષત્ ॥ ત્વમગ્ને અયા-ઽસિ । અયા સન્મનસા હિતઃ । અયા સનઃઅવ્યમૂહિષે । અયા નો ધેહિ ભેષજમ્ ॥ ઇષ્ટો અગ્નિરાહુતઃ । સ્વાહાકૃતઃ પિપર્તુ નઃ । સ્વગા દેવેભ્ય ઇદ-ન્નમઃ ॥ કામો ભૂતસ્ય ભવ્યસ્ય । સમ્રાડેકો વિરાજતિ ॥ 9 ॥
સ ઇદ-મ્પ્રતિ પપ્રથે । ઋતૂનુ-થ્સૃજતે વશી ॥ કામસ્તદગ્રે સમવર્તતાધિ । મનસો રેતઃ પ્રથમં-યઁદાસીત્ । સતો બન્ધુમસતિ નિરવિન્દન્ન્ । હૃદિ પ્રતીષ્યા કવયો મનીષા ॥ ત્વયા મન્યો સરથ-મારુજન્તઃ । હર્ષમાણાસો ધૃષતા મરુત્વઃ । તિગ્મેષવ આયુધા સગ્ંશિશાનાઃ । ઉપપ્રયન્તિ નરો અગ્નિરૂપાઃ ॥ 10 ॥
મન્યુર્ભગો મન્યુરેવાસ દેવઃ । મન્યુર્-હોતા વરુણો વિશ્વવેદાઃ । મન્યું-વિઁશ ઈડતે દેવયન્તીઃ । પાહિ નો મન્યો તપસા શ્રમેણ ॥ ત્વમગ્ને વ્રતભૃચ્છુચિઃ । દેવાગ્ં આસાદયા ઇહ । અગ્ને હવ્યાય વોઢવે ॥ વ્રતા નુ બિભ્રદ્વ્રતપા અદાભ્યઃ । યજા નો દેવાગ્ં અજરઃ સુવીરઃ । દધ-દ્રત્નાનિ સુવિદાનો અગ્ને । ગોપાય નો જીવસે જાતવેદઃ ॥ 11 ॥

(જિઘાગ્ંસ - ત્યમિત્રા - ઞ્જઘન્વા - નીડતે - સર્વા - અગ્ંહસો - વાતો - હૃદે - રાજ - ત્યગ્નિરૂપાઃ - સુવિદાનો અગ્ન એક-ઞ્ચ ) (અ. 1)
અનુવાકં 2 - ઉપહોમાઃ

ચક્ષુષો હેતે મનસો હેતે । વાચો હેતે બ્રહ્મણો હેતે । યો મા-ઽઘાયુ-રભિદાસતિ । તમગ્ને મેન્યા-ઽમેનિ-ઙ્કૃણુ ॥ યો મા ચક્ષુષા યો મનસા । યો વાચા બ્રહ્મણા ઽઘાયુ-રભિદાસતિ । તયા-ઽગ્ને ત્વ-મ્મેન્યા । અમુમમેનિ-ઙ્કૃણુ ॥ ય-ત્કિઞ્ચાસૌ મનસા યચ્ચ વાચા । યજ્ઞૈ-ર્જુહોતિ યજુષા હવિર્ભિઃ ॥ 12 ॥
ત-ન્મૃત્યુ-ર્નિર્-ઋત્યા સંવિઁદાનઃ । પુરા-ઽઽદિષ્ટાદાહુતીરસ્ય હન્તુ ॥ યાતુધાના નિર્-ઋતિરાદુ રક્ષઃ । તે અસ્યઘ્ન-ન્ત્વનૃતેન સત્યમ્ । ઇન્દ્રેષિતા આજ્યમસ્ય મથ્નન્તુ । માત-થ્સમૃદ્ધિ યદસૌ કરોતિ ॥ હન્મિ તે-ઽહ-ઙ્કૃતગ્ં હવિઃ । યો મે ઘોરમચી કૃતઃ । અપાઞ્ચૌ ત ઉભૌ બાહૂ । અપનહ્યામ્યાસ્યમ્ ॥ 13 ॥
અપનહ્યામિ તે બાહૂ । અપનહ્યામ્યાસ્યમ્ । અગ્ને-ર્દેવસ્ય બ્રહ્મણા । સર્વ-ન્તે-ઽવધિષ-ઙ્કૃતમ્ ॥ પુરા ઽમુષ્ય વષટ્કારાત્ । યજ્ઞ-ન્દેવેષુ નસ્કૃધિ । સ્વિષ્ટમસ્માક-મ્ભૂયાત્ । મા-ઽસ્મા-ન્પ્રાપ-ન્નરાતયઃ ॥ અન્તિ દૂરે સતો અગ્ને । ભ્રાતૃવ્યસ્યા ઽભિદાસતઃ ॥ 14 ॥
વષટ્કારેણ વજ્રેણ । કૃત્યાગ્ં હન્મિ કૃતામહમ્ ॥ યો મા નક્ત-ન્દિવા સાયમ્ । પ્રાતશ્ચાહ્નો નિપીયતિ । અદ્યા તમિન્દ્ર વજ્રેણ । ભ્રાતૃવ્ય-મ્પાદયામસિ ॥ ઇન્દ્રસ્ય ગૃહો-ઽસિ ત-ન્ત્વા । પ્રપદ્યે સગુ-સ્સાશ્વઃ । સહ યન્મે અસ્તિ તેન ॥ ઈડે અગ્નિં-વિઁપશ્ચિતમ્ ॥ 15 ॥
ગિરા યજ્ઞસ્ય સાધનમ્ । શ્રુષ્ટીવાન-ન્ધિતાવાનમ્ ॥ અગ્ને શકેમ તે વયમ્ । યમ-ન્દેવસ્ય વાજિનઃ । અતિ દ્વેષાગ્ંસિ તરેમ ॥ અવત-મ્મા સમનસૌ સમોકસૌ । સચેતસૌ સરેતસૌ । ઉભૌ મામવત-ઞ્જાતવેદસૌ । શિવૌ ભવતમદ્ય નઃ ॥ સ્વય-ઙ્કૃણ્વાન-સ્સુગમપ્રયાવમ્ ॥ 16 ॥
તિગ્મશૃઙ્ગો વૃષભ-શ્શોશુચાનઃ । પ્રત્નગ્ં સધસ્થ-મનુપશ્યમાનઃ । આ તન્તુમગ્નિ-ર્દિવ્ય-ન્તતાન ॥ ત્વ-ન્નસ્તન્તુરુત સેતુરગ્ને । ત્વ-મ્પન્થા ભવસિ દેવયાનઃ । ત્વયા ઽગ્ને પૃષ્ઠં-વઁયમારુહેમ । અથા દેવૈ-સ્સધમાદ-મ્મદેમ ॥ ઉદુત્તમ-મ્મુમુગ્ધિ નઃ । વિ પાશ-મ્મદ્ધ્યમ-ઞ્ચૃત । અવાધમાનિ જીવસે ॥ 17 ॥
વયગ્ં સોમ વ્રતે તવ । મનસ્તનૂષુ બિભ્રતઃ । પ્રજા વન્તો અશીમહિ ॥ ઇન્દ્રાણી દેવી સુભગા સુપત્ની । ઉદગ્ંશેન પતિવિદ્યે જિગાય । ત્રિગ્ંશદસ્યા જઘનં-યોઁજનાનિ । ઉપસ્થ ઇન્દ્રગ્ગ્ સ્થવિર-મ્બિભર્તિ ॥ સેના હ નામ પૃથિવી ધનઞ્જયા । વિશ્વવ્યચા અદિતિ-સ્સૂર્યત્વક્ । ઇન્દ્રાણી દેવી પ્રાસહા દદાના ॥ 18 ॥
સા નો દેવી સુહવા શર્મ યચ્છતુ ॥ આ ત્વા ઽહાર્ષમન્તરભૂઃ । ધ્રુવસ્તિષ્ઠાવિચાચલિઃ । વિશસ્ત્વા સર્વા વાઞ્છન્તુ । મા ત્વ-દ્રાષ્ટ્ર-મધિભ્રશત્ ॥ ધ્રુવા દ્યૌ-ર્ધ્રુવા પૃથિવી । ધ્રુવં-વિઁશ્વમિદ-ઞ્જગત્ । ધ્રુવા હ પર્વતા ઇમે । ધ્રુવો રાજા વિશામયમ્ ॥ ઇહૈવૈધિ મા વ્યથિષ્ઠાઃ ॥ 19 ॥
પર્વત ઇવા વિચાચલિઃ । ઇન્દ્ર ઇવેહ ધ્રુવસ્તિષ્ઠ । ઇહ રાષ્ટ્ર-મુધારય ॥ અભિતિષ્ઠ પૃતન્યતઃ । અધરે સન્તુ શત્રવઃ । ઇન્દ્ર ઇવ વૃત્રહાતિષ્ઠ । અપઃ, ક્ષેત્રાણિ સજંયઁન્ન્ ॥ ઇન્દ્ર એણમદીધરત્ । ધ્રુવ-ન્ધ્રુવેણ હવિષા । તસ્મૈ દેવા અધિબ્રવન્ન્ । અય-ઞ્ચ બ્રહ્મણસ્પતિઃ ॥ 20 ॥

(હવિર્ભિ - રાસ્ય - મભિ દાસતો - વિપશ્ચિત - મપ્રયાવં - જીવસે - દદાના - વ્યથિષ્ઠા - બ્રવન્નેક-ઞ્ચ) (અ. 2)
અનુવાકં 3 - ઉપહોમાઃ

જુષ્ટી નરો બ્રહ્મણા વઃ પિતૃણામ્ । અક્ષમવ્યય-ન્ન કિલા રિષાથ । યચ્છક્વરીષુ બૃહતા રવેણ । ઇન્દ્રે શુષ્મમદધાથા વસિષ્ઠાઃ ॥ પાવકા ન-સ્સરસ્વતી । વાજેભિ-ર્વાજિનીવતી । યજ્ઞં-વઁષ્ટુ ધિયા વસુઃ ॥ સરસ્વત્યભિ નો નેષિ વસ્યઃ । મા પસ્ફરીઃ પયસા મા ન આ ધક્ । જુષસ્વ ન-સ્સખ્યા વેશ્યા ચ ॥ 21 ॥
મા ત્વત્ક્ષેત્રા-ણ્યરણાનિ ગન્મ ॥ વૃઞ્જે હવિર્નમસા બર્હિરગ્નૌ । અયામિ સ્રુગ્ ઘૃતવતી સુવૃક્તિઃ । અમ્યક્ષિ સદ્મ સદને પૃથિવ્યાઃ । અશ્રાયિ યજ્ઞ-સ્સૂર્યે ન ચક્ષુઃ ॥ ઇહાર્વાઞ્ચમતિહ્વયે । ઇન્દ્ર-ઞ્જૈત્રાય જેતવે । અસ્માકમસ્તુ કેવલઃ ॥ અર્વાઞ્ચમિન્દ્રમમુતો હવામહે । યો ગોજિ-દ્ધનજિ-દશ્વજિદ્યઃ ॥ 22 ॥
ઇમ-ન્નો યજ્ઞં-વિઁહવે જુષસ્વ । અસ્ય કુર્મો હરિવો મેદિન-ન્ત્વા ॥ અસમૃંષ્ટો જાયસે માતૃવો-શ્શુચિઃ । મન્દ્રઃ કવિરુદતિષ્ઠો વિવસ્વતઃ । ઘૃતેન ત્વા ઽવર્ધયન્નગ્ન આહુત । ધૂમસ્તે કેતુરભવ-દ્દિવિ શ્રિતઃ ॥ અગ્નિરગ્રે પ્રથમો દેવતાનામ્ । સંયાઁતાના-મુત્તમો વિષ્ણુરાસીત્ । યજમાનાય પરિગૃહ્ય દેવાન્ । દીક્ષયેદગ્ં હવિરાગચ્છત-ન્નઃ ॥ 23 ॥
અગ્નિશ્ચ વિષ્ણો તપ ઉત્તમ-મ્મહઃ । દીક્ષાપાલેભ્યો વનતગ્ં હિ શક્રા । વિશ્વૈ-ર્દેવૈ-ર્યજ્ઞિયૈ-સ્સંવિઁદાનૌ । દીક્ષામસ્મૈ યજમાનાય ધત્તમ્ ॥ પ્રત-દ્વિષ્ણુઃ સ્તવતે વીર્યાય । મૃગો ન ભીમઃ કુચરો ગિરિષ્ઠાઃ । યસ્યોરુષુ ત્રિષુ વિક્રમણેષુ । અધિક્ષિયન્તિ ભુવનાનિ વિશ્વા ॥ નૂ મર્તો દયતે સનિષ્યન્. યઃ । વિષ્ણવ ઉરુગાયાય દાશત્ ॥ 24 ॥
પ્ર ય-સ્સત્રાચા મનસા યજા તૈ । એતાવન્ત-ન્નર્યમાવિવાસાત્ ॥ વિચક્રમે પૃથિવીમેષ એતામ્ । ક્ષેત્રાય વિષ્ણુ-ર્મનુષે દશસ્યન્ન્ । ધ્રુવાસો અસ્ય કીરયો જનાસઃ । ઉરુક્ષિતિગ્ં સુજનિમા ચકાર ॥ ત્રિર્દેવઃ પૃથિવીમેષ એતામ્ । વિચક્રમે શતર્ચસ-મ્મહિત્વા । પ્ર વિષ્ણુ-રસ્તુ તવસસ્ત વીયાન્ । ત્વેષગ્ગ્ હ્યસ્ય સ્થવિરસ્ય નામ ॥ 25 ॥
હોતાર-ઞ્ચિત્રરથ-મદ્ધ્વરસ્ય । યજ્ઞસ્ય યજ્ઞસ્ય કેતુગ્ં રુશન્તમ્ । પ્રત્યર્ધિ-ન્દેવસ્ય દેવસ્ય મહ્ના । શ્રિયા ત્વ-ઽગ્નિમતિથિ-ઞ્જનાનામ્ ॥ આ નો વિશ્વાભિરૂતિભિઃ સજોષાઃ । બ્રહ્મ જુષાણો હર્યશ્વ યાહિ । વરીવૃજ-થ્સ્થવિરેભિ-સ્સુશિપ્ર । અસ્મે દધ-દ્વૃષણગ્ં શુષ્મમિન્દ્ર ॥ ઇન્દ્રઃ સુવર્ષા જનયન્નહાનિ । જિગાયોશિગ્ભિઃ પૃતના અભિશ્રીઃ ॥ 26 ॥
પ્રારોચયન્મનવે કેતુમહ્નામ્ । અવિન્દજ્જ્યોતિ-ર્બૃહતે રણાય ॥ અશ્વિનાવવસે નિહ્વયે વામ્ । આ નૂનં-યાઁતગ્ં સુકૃતાય વિપ્રા । પ્રાતર્યુક્તેન સુવૃતા રથેન । ઉપાગચ્છતમવસા ઽઽગત-ન્નઃ ॥ અવિષ્ટ-ન્ધીષ્વશ્વિના ન આસુ । પ્રજાવ-દ્રેતો અહ્રય-ન્નો અસ્તુ । આવા-ન્તોકે તનયે તૂતુજાનાઃ । સુરત્નાસો દેવવીતિ-ઙ્ગમેમ ॥ 27 ॥
ત્વગ્ં સોમ ક્રતુભિ-સ્સુક્રતુર્ભૂઃ । ત્વ-ન્દક્ષૈ-સ્સુદક્ષો વિશ્વવેદાઃ । ત્વં-વૃઁષા વૃષત્વેભિ-ર્મહિત્વા । દ્યુમ્નેભિ-ર્દ્યુમ્ન્યભવો નૃચક્ષાઃ ॥ અષાઢં-યુઁથ્સુ પૃતનાસુ પપ્રિમ્ । સુવર.ષામફ્સ્વાં-વૃઁજનસ્ય ગોપામ્ । ભરેષુજાગ્ં સુક્ષિતિગ્ં સુશ્રવસમ્ । જયન્ત-ન્ત્વામનુ મદેમ સોમ ॥ ભવા મિત્રો ન શેવ્યો ઘૃતાસુતિઃ । વિભૂતદ્યુમ્ન એવયા ઉ સપ્રથાઃ ॥ 28 ॥
અધા તે વિષ્ણો વિદુષાચિદૃધ્યઃ । સ્તોમો યજ્ઞસ્ય રાદ્ધ્યો હવિષ્મતઃ ॥ યઃ પૂર્વ્યાય વેધસે નવીયસે । સુમજ્જાનયે વિષ્ણવે દદાશતિ । યો જાતમસ્ય મહતો મહિ બ્રવાત્ । સેદુ-શ્શ્રવોભિ-ર્યુજ્ય-ઞ્ચિદભ્યસત્ ॥ તમુ સ્તોતારઃ પૂર્વ્યં-યઁથા વિદ ઋતસ્ય । ગર્ભગ્ં હવિષા પિપર્તન । આ-ઽસ્ય જાનન્તો નામ ચિદ્વિવક્તન । બૃહત્તે વિષ્ણો સુમતિ-મ્ભજામહે ॥ 29 ॥
ઇમા ધાના ઘૃતસ્નુવઃ । હરી ઇહોપવક્ષતઃ । ઇન્દ્રગ્ં સુખતમે રથે ॥ એષ બ્રહ્મા ય ઋત્વિયઃ । ઇન્દ્રો નામ શ્રુતો ગણે ॥, પ્ર તે મહે । વિદથે શગ્ંસિષગ્ં હરી । ય ઋત્વિયઃ પ્ર તે વન્વે । વનુષો હર્યત-મ્મદમ્ । ઇન્દ્રો નામ ઘૃત-ન્ન યઃ । હરિભિશ્ચારુ સેચતે । શ્રુતો ગણ આ ત્વા વિશન્તુ ॥ 30 ॥
હરિવર્પસ-ઙ્ગિરઃ ॥ આચર્ષણિપ્રા વૃષભો જનાનામ્ । રાજા કૃષ્ટીના-મ્પુરુહૂત ઇન્દ્રઃ । સ્તુત-શ્શ્રવસ્યન્નવસોપમદ્રિક્ । યુક્ત્વા હરી વૃષણા ઽઽયાહ્યર્વામ્ ॥ પ્ર ય-થ્સિન્ધવઃ પ્રસવં-યઁદાયન્ન્ । આપઃ સમુદ્રગ્ં રત્થ્યેવ જગ્મુઃ । અતશ્ચિદિન્દ્ર-સ્સદસો વરીયાન્ । યદીગ્ં સોમઃ પૃણતિ દુગ્ધો અગ્ંશુઃ ॥ હ્વયામસિ ત્વેન્દ્ર યાહ્યર્વામ્ ॥ 31 ॥
અર-ન્તે સોમસ્તનુવે ભવાતિ । શતક્રતો માદયસ્વા સુતેષુ । પ્રાસ્માગ્ં અવ પૃતનાસુ પ્ર યુથ્સુ ॥ ઇન્દ્રાય સોમાઃ પ્રદિવો વિદાનાઃ । ઋભુ-ર્યેભિ-ર્વૃષપર્વા-વિહાયાઃ । પ્રયમ્યમાણા-ન્પ્રતિ ષૂગૃભાય । ઇન્દ્ર પિબ વૃષધૂતસ્ય વૃષ્ણઃ ॥ અહેડમાન ઉપયાહિ યજ્ઞમ્ । તુભ્ય-મ્પવન્ત ઇન્દવ-સ્સુતાસઃ । ગાવો ન વજ્રિન્-થ્સ્વમોકો અચ્છ ॥ 32 ॥
ઇન્દ્રાગહિ પ્રથમો યજ્ઞિયાનામ્ ॥ યા તે કાકુ-થ્સુકૃતા યા વરિષ્ઠા । યયા શશ્વત્પિબસિ મદ્ધ્વ ઊર્મિમ્ । તયા પાહિ પ્ર તે અદ્ધ્વર્યુરસ્થાત્ । સ-ન્તે વજ્રો વર્તતામિન્દ્ર ગવ્યુઃ ॥ પ્રાતર્યુજા વિબોધય । અશ્વિનાવેહ ગચ્છતમ્ । અસ્ય સોમસ્ય પીતયે ॥ પ્રાતર્યાવાણા પ્રથમા યજદ્ધ્વમ્ । પુરા ગૃદ્ધ્રાદરરુષઃ પિબાથઃ । પ્રાતર્હિ યજ્ઞમશ્વિના દધાતે । પ્રશગ્ં સન્તિ કવયઃ પૂર્વભાજઃ ॥ પ્રાતર્યજદ્ધ્વમશ્વિના હિનોત । ન સાયમસ્તિ દેવયા અજુષ્ટમ્ । ઉતાન્યો અસ્મ-દ્યજતે વિચાયઃ । પૂર્વઃ પૂર્વો યજમાનો વનીયાન્ ॥ 33 ॥

(ચા - શ્વજિદ્યો-ગચ્છત-ન્નો - દાશન્ - નામા - ભિશ્રી--ર્ ગમેમ - સપ્રથા - ભજામહે - વિશન્તુ - યાહ્યર્વાં - ચ્છ - પિબાથ-ષ્ષટ્ચ) (અ. 3)
અનુવાકં 4 - ઉપહોમાઃ

નક્ત-ઞ્જાતા-ઽસ્યોષધે । રામે કૃષ્ણે અસિક્નિ ચ । ઇદગ્ં રજનિ રજય । કિલાસ-મ્પલિત-ઞ્ચ યત્ ॥ કિલાસ-ઞ્ચ પલિત-ઞ્ચ । નિરિતો નાશયા પૃષત્ । આ ન-સ્સ્વો અશ્નુતાં-વઁર્ણઃ । પરા શ્વેતાનિ પાતય ॥ અસિત-ન્તે નિલયનમ્ । આસ્થાનમસિત-ન્તવ ॥ 34 ॥
અસિક્નિયસ્યોષધે । નિરિતો નાશયા પૃષત્ ॥ અસ્થિજસ્ય કિલાસસ્ય । તનૂજસ્ય ચ યત્ત્વચિ । કૃત્યયા કૃતસ્ય બ્રહ્મણા । લક્ષ્મ શ્વેતમનીનશમ્ ॥ સરૂપા નામ તે માતા । સરૂપો નામ તે પિતા । સરૂપા ઽસ્યોષધે સા । સરૂપમિદ-ઙ્કૃધિ ॥ 35 ॥
શુનગ્ં હુવેમ મઘવાનમિન્દ્રમ્ । અસ્મિન્ભરે નૃતમં-વાઁજસાતૌ । શૃણ્વન્ત-મુગ્રમૂતયે સમથ્સુ । ઘ્નન્તં-વૃઁત્રાણિ સજિન્ત-ન્ધનાનામ્ ॥ ધૂનુથ દ્યા-મ્પર્વતાન્દાશુષે વસુ । નિ વો વના જિહતે યામનો ભિયા । કોપયથ પૃથિવી-મ્પૃશ્નિમાતરઃ । યુધે યદુગ્રાઃ પૃષતી-રયુગ્ધ્વમ્ ॥ પ્રવેપયન્તિ પર્વતાન્ । વિવિઞ્ચન્તિ વનસ્પતીન્ ॥ 36 ॥
પ્રોવારત મરુતો દુર્મદા ઇવ । દેવાસ-સ્સર્વયા વિશા ॥ પુરુત્રા હિ સદૃઙ્ઙસિ । વિશો વિશ્વા અનુ પ્રભુ । સમથ્સુ ત્વા હવામહે ॥ સમથ્સ્વગ્નિ-મવસે । વાજયન્તો હવામહે । વાજેષુ ચિત્રરાધસમ્ ॥ સઙ્ગચ્છદ્ધ્વગ્ં સંવઁદદ્ધ્વમ્ । સં-વોઁ મનાગ્ંસિ જાનતામ્ ॥ 37 ॥
દેવા ભાગં-યઁથા પૂર્વે । સજાન્નાના ઉપાસત ॥ સમાનો મન્ત્ર-સ્સમિતિ-સ્સમાની । સમાન-મ્મનઃ સહ ચિત્તમેષામ્ । સમાન-ઙ્કેતો અભિ-સગ્ંરભદ્ધ્વમ્ । સજ્ઞાન્નેન વો હવિષા યજામઃ ॥ સમાની વ આકૂતિઃ । સમાના હૃદયાનિ વઃ । સમાનમસ્તુ વો મનઃ । યથા વ-સ્સુસહા-ઽસતિ ॥ 38 ॥
સજ્ઞાન્ન-ન્ન-સ્સ્વૈઃ । સજ્ઞાન્નમરણૈઃ । સજ્ઞાન્નમશ્વિના યુવમ્ । ઇહાસ્માસુ નિયચ્છતમ્ ॥ સજ્ઞાન્ન-મ્મે બૃહસ્પતિઃ । સજ્ઞાન્નગ્ં સવિતા કરત્ । સજ્ઞાન્નમશ્વિના યુવમ્ । ઇહ મહ્ય-ન્નિયચ્છતમ્ ॥ ઉપચ્છાયામિવ ઘૃણેઃ । અગન્મ શર્મ તે વયમ્ ॥ 39 ॥
અગ્ને હિરણ્યસન્દૃશઃ ॥ અદબ્ધેભિ-સ્સવિતઃ પાયુભિષ્ટ્વમ્ । શિવેભિરદ્ય પરિપાહિ નો ગયમ્ । હિરણ્યજિહ્વ-સ્સુવિતાય નવ્યસે । રક્ષામાકિર્નો અઘશગ્ંસ ઈશત ॥ મદેમદે હિ નો દદુઃ । યૂથા ગવામૃજુક્રતુઃ । સઙ્ગૃભાય પુરૂ શતા । ઉભયા હસ્ત્યા વસુ । શિશીહિ રાય આભર ॥ 40 ॥
શિપ્રિન્ વાજાના-મ્પતે । શચીવસ્તવ દગ્ંસના । આ તૂ ન ઇન્દ્ર ભાજય । ગોષ્વશ્વેષુ શુભ્રુષુ । સહસ્રેષુ તુવીમઘ ॥ ય-દ્દેવા દેવ હેડનમ્ । દેવાસશ્ચકૃમા વયમ્ । આદિત્યાસ્તસ્માન્મા યૂયમ્ । ઋતસ્યર્તેન મુઞ્ચત ॥ ઋતસ્યર્તે-નાદિત્યાઃ ॥ 41 ॥
યજત્રા મુઞ્ચતેહ મા । યજ્ઞૈર્વો યજ્ઞવાહસઃ । આશિક્ષન્તો ન શેકિમ ॥ મેદસ્વતા યજમાનાઃ । સ્રુચા-ઽઽજ્યેન જુહ્વતઃ । અકામા વો વિશ્વે દેવાઃ । શિક્ષન્તો નોપ શેકિમ ॥ યદિ દિવા યદિ નક્તમ્ । એન એનસ્યો-ઽકરત્ । ભૂત-મ્મા તસ્માદ્ભવ્ય-ઞ્ચ ॥ 42 ॥
દ્રુપદાદિવ મુઞ્ચતુ ॥ દ્રુપદાદિવે-ન્મુમુચાનઃ । સ્વિન્ન-સ્સ્નાત્વી મલાદિવ । પૂત-મ્પવિત્રેણે વાજ્યમ્ । વિશ્વે મુઞ્ચન્તુ મૈનસઃ ॥ ઉદ્વય-ન્તમસસ્પરિ । પશ્યન્તો જ્યોતિરુત્તરમ્ । દેવ-ન્દેવત્રા સૂર્યમ્ । અગન્મ જ્યોતિરુત્તમમ્ ॥ 43 ॥

(તવ - કૃધિ - વનસ્પતી - ઞ્જાનતા - મસતિ - વયં - ભરા - દિત્યા - શ્ચ - +નવ ચ) (અ. 4)
અનુવાકં 5 - ઉપહોમાઃ

વૃષા સો અગ્ંશુઃ પવતે હવિષ્માન્-થ્સોમઃ । ઇન્દ્રસ્ય ભાગ ઋતયુ-શ્શતાયુઃ । સ મા વૃષાણં-વૃઁષભ-ઙ્કૃણોતુ । પ્રિયં-વિઁશાગ્ં સર્વવીરગ્ં સુવીરમ્ ॥ કસ્ય વૃષા સુતે સચા । નિયુત્વાન્ વૃષભો રણત્ । વૃત્રહા સોમપીતયે ॥ યસ્તે શૃઙ્ગ વૃષો નપાત્ । પ્રણપા-ત્કુણ્ડપાય્યઃ । ન્યસ્મિન્દદ્ધ્ર આ મનઃ ॥ 44 ॥
તગ્ં સદ્ધ્રીચીરૂતયો વૃષ્ણિયાનિ । પૌગ્ગ્સ્યાનિ નિયુતઃ સશ્ચુરિન્દ્રમ્ । સમુદ્ર-ન્ન સિન્ધવ ઉક્થશુષ્માઃ । ઉરુવ્યચસ-ઙ્ગિર આવિશન્તિ ॥ ઇન્દ્રાય ગિરો અનિશિતસર્ગાઃ । અપઃ પ્રૈરયન્-થ્સગરસ્ય બુદ્ધ્નાત્ । યો અક્ષેણેવ ચક્રિયા શચીભિઃ । વિષ્વક્તસ્તમ્ભ પૃથિવીમુત દ્યામ્ ॥ અક્ષોદયચ્છવસા ક્ષામ બુદ્ધ્નમ્ । વાર્ણવાતસ્તવિષીભિરિન્દ્રઃ ॥ 45 ॥
દૃઢાન્યૌઘ્નાદુશમાન ઓજઃ । અવાભિનત્કકુભઃ પર્વતાનામ્ ॥ આ નો અગ્ને સુકેતુના । રયિં-વિઁશ્વાયુપોષસમ્ । માર્ડીક-ન્ધેહિ જીવસે ॥ ત્વગ્ં સોમ મહે ભગમ્ । ત્વં-યૂઁન ઋતાયતે । દક્ષ-ન્દધાસિ જીવસે ॥ રથં-યુઁઞ્જતે મરુતઃ શુભે સગમ્ । સૂરો ન મિત્રાવરુણા ગવિષ્ટિષુ ॥ 46 ॥
રજાગ્ંસિ ચિત્રા વિ ચરન્તિ તન્યવઃ । દિવ-સ્સમ્રાજા પયસા ન ઉક્ષતમ્ ॥ વાચગ્ં સુ મિત્રાવરુણાવિરાવતીમ્ । પર્જન્યશ્ચિત્રાં-વઁદતિ ત્વિષીમતીમ્ । અભ્રા વસત મરુત-સ્સુ માયયા । દ્યાં-વઁર્ષયત-મરુણામરેપસમ્ ॥ અયુક્ત સપ્ત શુન્ધ્યુવઃ । સૂરો રથસ્ય નપ્ત્રિયઃ । તાભિર્યાતિ સ્વયુક્તિભિઃ ॥ વહિષ્ઠેભિર્વિહરન્. યાસિ તન્તુમ્ ॥ 47 ॥
અવવ્યયન્નસિત-ન્દેવ વસ્વઃ । દવિદ્ધ્વતો રશ્મય-સ્સૂર્યસ્ય । ચર્મેવાવાધુસ્તમો અફ્સ્વન્તઃ ॥ પર્જન્યાય પ્રગાયત । દિવસ્પુત્રાય મીઢુષે । સ નો યવસમિચ્છતુ ॥ અચ્છા વદ તવસ-ઙ્ગીર્ભિરાભિઃ । સ્તુહિ પર્જન્ય-ન્નમસા વિવાસ । કનિક્રદ-દ્વૃષભો જીરદાનુઃ । રેતો દધાત્વોષધીષુ ગર્ભમ્ ॥ 48 ॥
યો ગર્ભમોષધીનામ્ । ગવા-ઙ્કૃણોત્યર્વતામ્ । પર્જન્યઃ પુરુષીણામ્ ॥ તસ્મા ઇદાસ્યે હવિઃ । જુહોતા મધુમત્તમમ્ । ઇડા-ન્ન-સ્સંયઁત-ઙ્કરત્ ॥ તિસ્રો યદગ્ને શરદસ્ત્વામિત્ । શુચિ-ઙ્ઘૃતેન શુચય-સ્સપર્યન્ન્ । નામાનિ ચિદ્દધિરે યજ્ઞિયાનિ । અસૂદયન્ત તનુવ-સ્સુજાતાઃ ॥ 49 ॥
ઇન્દ્રશ્ચ ન-શ્શુનાસીરૌ । ઇમં-યઁજ્ઞ-મ્મિમિક્ષતમ્ । ગર્ભ-ન્ધત્તગ્ગ્ સ્વસ્તયે ॥ યયોરિદં-વિઁશ્વ-મ્ભુવન-માવિવેશ । યયોરાનન્દો નિહિતો મહશ્ચ । શુનાસીરાવૃતુભિઃ સંવિઁદાનૌ । ઇન્દ્રવન્તૌ હવિરિદ-ઞ્જુષેથામ્ ॥ આ ઘા યે અગ્નિમિન્ધતે । સ્તૃણન્તિ બર્હિરાનુષક્ । યેષામિન્દ્રો યુવા સખા ॥ અગ્ન ઇન્દ્રશ્ચ મેદિના । હથો વૃત્રાણ્યપ્રતિ । યુવગ્ં હિ વૃત્રહન્તમા ॥ યાભ્યાગ્ં સુવરજયન્નગ્ર એવ । યાવાતસ્થતુ-ર્ભુવનસ્ય મદ્ધ્યે । પ્રચર્ષણી વૃષણા વજ્રબાહૂ । અગ્ની ઇન્દ્રા વૃત્રહણા હુવે વામ્ ॥ 50 ॥

(મન - ઇન્દ્રો - ગાવિષ્ટિષુ - તન્તું - ગર્ભગ્ં - સુજાતાઃ - સખા સપ્ત ચ) (અ. 5)
અનુવાકં 6 - ઉપહોમાઃ

ઉત નઃ પ્રિયા પ્રિયાસુ । સપ્તસ્વસા સુજુષ્ટા । સરસ્વતી સ્તોમ્યા ઽભૂત્ ॥ ઇમા જુહ્વાના યુષ્મદા નમોભિઃ । પ્રતિ સ્તોમગ્ં સરસ્વતિ જુષસ્વ । તવ શર્મ-ન્પ્રિયતમે દધાનાઃ । ઉપસ્થેયામ શરણ-ન્ન વૃક્ષમ્ ॥ ત્રીણિ પદા વિચક્રમે । વિષ્ણુર્ગોપા અદાભ્યઃ । તતો ધર્માણિ ધારયન્ન્ ॥ 51 ॥
તદસ્ય પ્રિયમભિ પાથો અશ્યામ્ । નરો યત્ર દેવયવો મદન્તિ । ઉરુક્રમસ્ય સ હિ બન્ધુરિત્થા । વિષ્ણોઃ પદે પરમે મદ્ધ્વ ઉથ્સઃ ॥ ક્રત્વા દા અસ્થુ શ્રેષ્ઠઃ । અદ્ય ત્વા વન્વન્-થ્સુરેક્ણાઃ । મર્ત આનાશ સુવૃક્તિમ્ ॥ ઇમા બ્રહ્મ બ્રહ્મવાહ । પ્રિયા ત આ બરઃઇ-સ્સીદ । વીહિ સૂર પુરોડાશમ્ ॥ 52 ॥
ઉપ ન-સ્સૂનવો ગિરઃ । શૃણ્વન્ત્વમૃતસ્ય યે । સુમૃડીકા ભવન્તુ નઃ ॥ અદ્યા નો દેવ સવિતઃ । પ્રજાવ-થ્સાવી-સ્સૌભગમ્ । પરા દુસ્ષ્વપ્નિયગ્ં સુવ ॥ વિશ્વાનિ દેવ સવિતઃ । દુરિતાનિ પરાસુવ । ય-દ્ભદ્ર-ન્તન્મ આસુવ ॥ શુચિમર્કૈ-ર્બૃહસ્પતિમ્ ॥ 53 ॥
અદ્ધ્વરેષુ નમસ્યત । અનામ્યોજ આચકે ॥ યા ધારયન્ત દેવા સુદક્ષા દક્ષપિતારા । અસુર્યાય પ્રમહસા ॥ સ ઇત્ક્ષેતિ સુધિત ઓકસિ સ્વે । તસ્મા ઇડા પિન્વતે વિશ્વદાની । તસ્મૈ વિશઃ સ્વયમેવાનમન્તિ । યસ્મિ-ન્બ્રહ્મા રાજનિ પૂર્વ એતિ ॥ સકૂતિમિન્દ્ર સચ્યુતિમ્ । સચ્યુતિ-ઞ્જઘનચ્યુતિમ્ ॥ 54 ॥
કનાત્કાભા-ન્ન આભર । પ્રયફ્સ્યન્નિવ સક્થ્યૌ ॥ વિન ઇન્દ્ર મૃધો જહિ । કનીખુનદિવ સાપયન્ન્ । અભિ ન-સ્સુષ્ટુતિ-ન્નય ॥ પ્રજાપતિ-સ્સ્ત્રિયાં-યઁશઃ । મુષ્કયોરદધા-થ્સપમ્ । કામસ્ય તૃપ્તિમાનન્દમ્ । તસ્યાગ્ને ભાજયેહ મા ॥ મોદઃ પ્રમોદ આનન્દઃ ॥ 55 ॥
મુષ્કયોર્નિહિત-સ્સપઃ । સૃત્વેવ કામસ્ય તૃપ્યાણિ । દક્ષિણાના-મ્પ્રતિગ્રહે ॥ મનસશ્ચિત્ત-માકૂતિમ્ । વાચ-સ્સત્ય-મશીમહિ । પશૂનાગ્ં રૂપમન્નસ્ય । યશ-શ્શ્રી-શ્શ્રયતા-મ્મયિ ॥ યથા ઽહમસ્યા અતૃપગ્ગ્ સ્ત્રિયૈ પુમાન્ । યથા સ્ત્રી તૃપ્યતિ પુગ્ંસિ પ્રિયે પ્રિયા । એવ-મ્ભગસ્ય તૃપ્યાણિ ॥ 56 ॥
યજ્ઞસ્ય કામ્યઃ પ્રિયઃ ॥ દદામીત્યગ્નિર્વદતિ । તથેતિ વાયુરાહ તત્ । હન્તેતિ સત્ય-ઞ્ચન્દ્રમાઃ । આદિત્ય-સ્સત્યમોમિતિ ॥ આપસ્ત-થ્સત્યમાભરન્ન્ । યશો યજ્ઞસ્ય દક્ષિણામ્ । અસૌ મે કામ-સ્સમૃદ્ધ્યતામ્ ॥ ન હિ સ્પશમવિદ-ન્નન્યમસ્માત્ । વૈશ્વાનરા-ત્પુર એતારમગ્નેઃ ॥ 57 ॥
અથેમમન્થન્નમૃતમમૂરાઃ । વૈશ્વાનર-ઙ્ક્ષેત્રજિત્યાય દેવાઃ ॥ યેષામિમે પૂર્વે અર્માસ આસન્ન્ । અયૂપા-સ્સદ્મ વિભૃતા પુરૂણિ । વૈશ્વાનર ત્વયા તે નુત્તાઃ । પૃથિવી-મન્યામભિતસ્થુ-ર્જનાસઃ ॥ પૃથિવી-મ્માતર-મ્મહીમ્ । અન્તરિક્ષ-મુપબ્રુવે । બૃહતીમૂતયે દિવમ્ ॥ વિશ્વ-મ્બિભર્તિ પૃથિવી ॥ 58 ॥
અન્તરિક્ષં-વિઁપપ્રથે । દુહે દ્યૌ-ર્બૃહતી પયઃ ॥ ન તા નશન્તિ ન દભાતિ તસ્કરઃ । નૈના અમિત્રો વ્યથિરાદધર્ષતિ । દેવાગ્શ્ચ યાભિ-ર્યજતે દદાતિ ચ । જ્યોગિત્તાભિઃ સચતે ગોપતિ-સ્સહ ॥ ન તા અર્વા રેણુકકાટો અશ્નુતે । ન સગ્ગ્ સ્કૃતત્ર-મુપયન્તિ તા અભિ । ઉરુગાયમભય-ન્તસ્ય તા અનુ । ગાવો મર્ત્યસ્ય વિચરન્તિ યજ્વનઃ ॥ 59 ॥
રાત્રી વ્યખ્યદાયતી । પુરુત્રા દેવ્યક્ષભિઃ । વિશ્વા અધિ શ્રિયો-ઽધિત ॥ ઉપ તે ગા ઇવાકરમ્ । વૃણીષ્વ દુહિત-ર્દિવઃ । રાત્રી સ્તોમ-ન્ન જિગ્યુષી ॥ દેવીં-વાઁચમજનયન્ત દેવાઃ । તાં-વિઁશ્વરૂપાઃ પશવો વદન્તિ । સા નો મન્દ્રેષમૂર્જ-ન્દુહાના । ધેનુર્વાગસ્માનુપ સુષ્ટુતૈતુ ॥ 60 ॥
ય-દ્વાગ્વદન્ત્ય-વિચેતનાનિ । રાષ્ટ્રી દેવાના-ન્નિષસાદ મન્દ્રા । ચતસ્ર ઊર્જ-ન્દુદુહે પયાગ્ંસિ । ક્વ સ્વિ દસ્યાઃ પરમ-ઞ્જગામ ॥ ગૌરી મિમાય સલિલાનિ તક્ષતી । એકપદી દ્વિપદી સા ચતુષ્પદી । અષ્ટાપદી નવપદી બભૂવુષી । સહસ્રાક્ષરા પરમે વ્યોમન્ન્ ॥ તસ્યાગ્ં સમુદ્રા અધિ વિ ક્ષરન્તિ । તેન જીવન્તિ પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ ॥ 61 ॥
તતઃ ક્ષરત્યક્ષરમ્ । ત-દ્વિશ્વ-મુપજીવતિ ॥ ઇન્દ્રા સૂરા જનયન્-વિશ્વકર્મા । મરુત્વાગ્ં અસ્તુ ગણવાન્-થ્સજાતવાન્ । અસ્ય સ્નુષા-શ્વશુરસ્ય પ્રશિષ્ટિમ્ । સપત્ના વાચ-મ્મનસા ઉપાસતામ્ ॥ ઇન્દ્ર-સ્સૂરો અતર-દ્રજાગ્ંસિ । સ્નુષા સપત્ના-શ્શ્વશુરો-ઽયમસ્તુ । અયગ્ં શત્રૂઞ્જયતુ જર્હૃષાણઃ । અયં-વાઁજ-ઞ્જયતુ વાજસાતૌ ॥ અગ્નિઃ, ક્ષત્રભૃદનિભૃષ્ટમોજઃ । સહસ્રિયો દીપ્યતા-મપ્રયુચ્છન્ન્ । વિભ્રાજમાન-સ્સમિધાન ઉગ્રઃ । આ-ઽન્તરિક્ષમરુહદ-ગન્દ્યામ્ ॥ 62 ॥

(ધારયન્ - પુરોડાશં - બૃહસ્પતિં - જઘનચ્યુતિ - માનન્દો - ભગસ્ય તૃપ્યા - ણ્યગ્નેઃ - પૃથિવી - યજ્વન - એતુ - પ્રદિશશ્ચતસ્રો - વાજસાતૌ ચત્વારિ ચ) (અ. 6)
અનુવાકં 7 - ઉપહોમાઃ

વૃષા ઽસ્યગ્ંશુ-ર્વૃષભાય ગૃહ્યસે । વૃષા-ઽયમુગ્રો નૃચક્ષસે । દિવ્યઃ કર્મણ્યો હિતો બૃહન્નામ । વૃષભસ્ય યા કકુત્ ॥ વિષૂવાન્. વિષ્ણો ભવતુ । અયં-યોઁ મામકો વૃષા । અથો ઇન્દ્ર ઇવ દેવેભ્યઃ । વિબ્રવીતુ જનેભ્યઃ ॥ આયુષ્મન્તં-વઁર્ચસ્વન્તમ્ । અથો અધિપતિં-વિઁશામ્ ॥ 63 ॥
અસ્યાઃ પૃથિવ્યા અદ્ધ્યક્ષમ્ । ઇમમિન્દ્ર વૃષભ-ઙ્કૃણુ ॥ ય-સ્સુશૃઙ્ગઃ સુવૃષભઃ । કલ્યાણો દ્રોણ આહિતઃ । કાર્ષીવલપ્રગાણેન । વૃષભેણ યજામહે ॥ વૃષભેણ યજમાનાઃ । અક્રૂરેણેવ સર્પિષા । મૃધશ્ચ સર્વા ઇન્દ્રેણ । પૃતનાશ્ચ જયામસિ ॥ 64 ॥
યસ્યાયમૃષભો હવિઃ । ઇન્દ્રાય પરિણીયતે । જયાતિ શત્રુમાયન્તમ્ । અથો હન્તિ પૃતન્યતઃ ॥ નૃણામહ પ્રણીરસત્ । અગ્ર ઉદ્ભિન્દતામસત્ ॥ ઇન્દ્ર શુષ્મ-ન્તનુવા મેરયસ્વ । નીચા વિશ્વા અભિતિષ્ઠાભિમાતીઃ । નિ શૃણીહ્યાબાધં-યોઁ નો અસ્તિ । ઉરુ-ન્નો લોક-ઙ્કૃણુહિ જીરદાનો ॥ 65 ॥
પ્રેહ્યભિપ્રેહિ પ્રભરા સહસ્વ । મા વિવેનો વિ શૃણુષ્વા જનેષુ । ઉદીડિતો વૃષભ તિષ્ઠ શુષ્મૈઃ । ઇન્દ્ર શત્રૂ-ન્પુરો અસ્માક યુદ્ધ્ય ॥ અગ્ને જેતા ત્વ-ઞ્જય । શત્રૂન્-થ્સહસ ઓજસા । વિ શત્રૂન્. વિમૃધો નુદ ॥ એત-ન્તે સ્તોમ-ન્તુવિજાત વિપ્રઃ । રથ-ન્ન ધીર-સ્સ્વપા અતક્ષમ્ । યદીદગ્ને પ્રતિ ત્વ-ન્દેવ હર્યાઃ ॥ 66 ॥
સુવર્વતીરપ એના જયેમ ॥ યો ઘૃતેનાભિમાનિતઃ । ઇન્દ્ર જૈત્રાય જજ્ઞિષે । સ ન-સ્સઙ્કાસુ પારય । પૃતનાસાહ્યેષુ ચ ॥ ઇન્દ્રો જિગાય પૃથિવીમ્ । અન્તરિક્ષગ્ં સુવર્મહત્ । વૃત્રહા પુરુચેતનઃ ॥ ઇન્દ્રો જિગાય સહસા સહાગ્ંસિ । ઇન્દ્રો જિગાય પૃતનાનિ વિશ્વા ॥ 67 ॥
ઇન્દ્રો જાતો વિ પુરો રુરોજ । સ નઃ પરસ્પા વરિવઃ કૃણોતુ ॥ અય-ઙ્કૃત્નુરગૃભીતઃ । વિશ્વજિ-દુદ્ભિદિ-થ્સોમઃ । ઋષિ-ર્વિપ્રઃ કાવ્યેન ॥ વાયુરગ્રેગા યજ્ઞપ્રીઃ । સાક-ઙ્ગન્મનસા યજ્ઞમ્ । શિવો નિયુદ્ભિઃ શિવાભિઃ ॥ વાયો શુક્રો અયામિ તે । મદ્ધ્વો અગ્ર-ન્દિવિષ્ટિષુ ॥ 68 ॥
આયા હિ સોમપીતયે । સ્વારુહો દેવ નિયુત્વતા ॥ ઇમમિન્દ્ર વર્ધય ક્ષત્રિયાણામ્ । અયં-વિઁશાં-વિઁશ્પતિરસ્તુ રાજા । અસ્મા ઇન્દ્ર મહિ વર્ચાગ્ંસિ ધેહિ । અવર્ચસ-ઙ્કૃણુહિ શત્રુમસ્ય ॥ ઇમમાભજ ગ્રામે અશ્વેષુ ગોષુ । નિરમુ-મ્ભજ યો-ઽમિત્રો અસ્ય । વર્ષ્મન્ ક્ષત્રસ્ય કકુભિ શ્રયસ્વ । તતો ન ઉગ્રો વિભજા વસૂનિ ॥ 69 ॥
અસ્મે દ્યાવાપૃથિવી ભૂરિ વામમ્ । સ-ન્દુહાથા-ઙ્ઘર્મદુઘેવ ધેનુઃ । અયગ્ં રાજા પ્રિય ઇન્દ્રસ્ય ભૂયાત્ । પ્રિયો ગવામોષધીના-મુતાપામ્ ॥ યુનજ્મિ ત ઉત્તરાવન્ત-મિન્દ્રમ્ । યેન જયાસિ ન પરાજયાસૈ । સ ત્વા ઽકરેકવૃષભગ્ગ્ સ્વાનામ્ । અથો રાજન્નુત્તમ-મ્માનવાનામ્ ॥ ઉત્તરસ્ત્વમધરે તે સપત્નાઃ । એકવૃષા ઇન્દ્રસખા જિગીવાન્ ॥ 70 ॥
વિશ્વા આશાઃ પૃતના-સ્સજંયઁઞ્જયન્ન્ । અભિતિષ્ઠ શત્રૂયત-સ્સહસ્વ ॥ તુભ્ય-મ્ભરન્તિ ક્ષિતયો યવિષ્ઠ । બલિમગ્ને અન્તિ ત ઓત દૂરાત્ । આ ભન્દિષ્ઠસ્ય સુમતિ-ઞ્ચિકિદ્ધિ । બૃહત્તે અગ્ને મહિ શર્મ ભદ્રમ્ ॥ યો દેહ્યો અનમયદ્વધસ્નૈઃ । યો અર્યપત્ની-રુષસશ્ચકાર । સ નિરુદ્ધ્યા નહુષો યહ્વો અગ્નિઃ । વિશશ્ચક્રે બલિહૃત-સ્સહોભિઃ ॥ 71 ॥
પ્ર સદ્યો અગ્ને અત્યષ્યન્યાન્ । આવિર્યસ્મૈ ચારુતરો બભૂથ । ઈડેન્યો વપુષ્યો વિભાવા । પ્રિયો વિશામતિથિ-ર્માનુષીણામ્ ॥ બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠા વીર્યા સમ્ભૃતાનિ । બ્રહ્માગ્રે જ્યેષ્ઠ-ન્દિવમાતતાન । ઋતસ્ય બ્રહ્મ પ્રથમોત જજ્ઞે । તેનાર્હતિ બ્રહ્મણા સ્પર્ધિતુ-ઙ્કઃ ॥ બ્રહ્મ સ્રુચો ઘૃતવતીઃ । બ્રહ્મણા સ્વરવો મિતાઃ ॥ 72 ॥
બ્રહ્મ યજ્ઞસ્ય તન્તવઃ । ઋત્વિજો યે હવિષ્કૃતઃ ॥ શૃઙ્ગાણીવેચ્છૃઙ્ગિણાગ્ં સન્દદૃશ્રિરે । ચષાલવન્ત-સ્સ્વરવઃ પૃથિવ્યામ્ । તે દેવાસ-સ્સ્વરવસ્તસ્થિવાગ્ંસઃ । નમ-સ્સખિભ્ય-સ્સન્નાન્મા ઽવગાત ॥ અભિભૂરગ્નિરતર-દ્રજાગ્ંસિ । સ્પૃધો વિહત્ય પૃતના અભિશ્રીઃ । જુષાણો મ આહુતિ-મ્મા મહિષ્ટ । હત્વા સપત્નાન્. વરિવસ્કરન્નઃ ॥ ઈશાન-ન્ત્વા ભુવનાના-મભિશ્રિયમ્ । સ્તૌમ્યગ્ન ઉરુકૃતગ્ં સુવીરમ્ । હવિ-ર્જુષાણ-સ્સપત્નાગ્ં અભિભૂરસિ । જહિ શત્રૂગ્ંરપ મૃધો નુદસ્વ ॥ 73 ॥

(વિશાં - જયામસિ - જીરદાનો - હર્યા - વિશ્વા - દિવિષ્ટિષુ - વસૂનિ - જિગીવાન્થ્ - સહોભિ--ર્ મિતા - ન શ્ચત્વારિ ચ) (અ. 7)
અનુવાકં 8 - ઉપહોમાઃ

સ પ્રત્નવન્નવીયસા । અગ્ને દ્યુમ્નેન સંયઁતા । બૃહ-ત્તતન્થ ભાનુના ॥ નવ-ન્નુ સ્તોમમગ્નયે । દિવ-શ્શ્યેનાય જીજનમ્ । વસોઃ કુવિદ્વનાતિ નઃ ॥ સ્વારુહા યસ્ય શ્રિયો દૃશે । રયિર્વીરવતો યથા । અગ્રે યજ્ઞસ્ય ચેતતઃ ॥ અદાભ્યઃ પુર એતા ॥ 74 ॥
અગ્નિર્વિશા-મ્માનુષીણામ્ । તૂર્ણી રથ-સ્સદા નવઃ ॥ નવગ્ં સોમાય વાજિને । આજ્ય-મ્પયસો-ઽજનિ । જુષ્ટગ્ં શુચિતમં-વઁસુ ॥ નવગ્ં સોમ જુષસ્વ નઃ । પીયૂષસ્યેહ તૃપ્ણુહિ । યસ્તે ભાગ ઋતાવયમ્ ॥ નવસ્ય સોમ તે વયમ્ । આ સુમતિં-વૃઁણીમહે ॥ 75 ॥
સ નો રાસ્વ સહસ્રિણઃ ॥ નવગ્ં હવિર્જુષસ્વ નઃ । ઋતુભિઃ સોમ ભૂતમમ્ । તદઙ્ગ પ્રતિહર્ય નઃ । રાજન-થ્સોમ સ્વસ્તયે ॥ નવગ્ગ્ સ્તોમ-ન્નવગ્ં હવિઃ । ઇન્દ્રાગ્નિભ્યા-ન્નિવેદય । તજ્જુષેતાગ્ં સચેતસા ॥ શુચિ-ન્નુ સ્તોમ-ન્નવજાતમદ્ય । ઇન્દ્રાગ્ની વૃત્રહણા જુષેથામ્ ॥ 76 ॥
ઉભા હિ વાગ્ં સુહવા જોહવીમિ । તા વાજગ્ં સદ્ય ઉશતે ધેષ્ઠા ॥ અગ્નિરિન્દ્રો નવસ્ય નઃ । અસ્ય હવ્યસ્ય તૃપ્યતામ્ । ઇહ દેવૌ સહસ્રિણૌ ॥ યજ્ઞ-ન્ન આ હિ ગચ્છતામ્ । વસુમન્તગ્ં સુવર્વિદમ્ । અસ્ય હવ્યસ્ય તૃપ્યતામ્ । અગ્નિરિન્દ્રો નવસ્ય નઃ ॥ વિશ્વા-ન્દેવાગ્ સ્તર્પયત ॥ 77 ॥
હવિષો-ઽસ્ય નવસ્ય નઃ । સુવર્વિદો હિ જજ્ઞિરે ॥ એદ-મ્બર્હિ-સ્સુષ્ટરીમા નવેન । અયં-યઁજ્ઞો યજમાનસ્ય ભાગઃ । અય-મ્બભૂવ ભુવનસ્ય ગર્ભઃ । વિશ્વે દેવા ઇદમદ્યાગમિષ્ઠાઃ ॥ ઇમે નુ દ્યાવાપૃથિવી સમીચી । તન્વાને યજ્ઞ-મ્પુરુપેશસ-ન્ધિયા । આ-ઽસ્મૈ પૃણીતા-મ્ભુવનાનિ વિશ્વા । પ્રજા-મ્પુષ્ટિમમૃત-ન્નવેન ॥ 78 ॥
ઇમે ધેનૂ અમૃતં-યેઁ દુહાતે । પયસ્વ-ત્યુત્તરામેતુ પુષ્ટિઃ । ઇમં-યઁજ્ઞ-ઞ્જુષમાણે નવેન । સમીચી દ્યાવાપૃથિવી ઘૃતાચી ॥ યવિષ્ઠો હવ્યવાહનઃ । ચિત્રભાનુ-ર્ઘૃતાસુતિઃ । નવજાતો વિરોચસે । અગ્ને તત્તે મહિત્વનમ્ ॥ ત્વમગ્ને દેવતાભ્યઃ । ભાગે દેવ ન મીયસે ॥ 79 ॥
સ એના વિદ્વાન્. યક્ષ્યસિ । નવગ્ગ્ સ્તોમ-ઞ્જુષસ્વ નઃ ॥ અગ્નિઃ પ્રથમઃ પ્રાશ્ઞાતુ । સ હિ વેદ યથા હવિઃ । શિવા અસ્મભ્ય-મોષધીઃ । કૃણોતુ વિશ્વચર્ષણિઃ ॥ ભદ્રાન્ન-શ્શ્રેય-સ્સમનૈષ્ટ દેવાઃ । ત્વયા-ઽવસેન સમશીમહિ ત્વા । સ નો મયોભૂઃ પિતો આવિશસ્વ । શ-ન્તોકાય તનુવે સ્યોનઃ ॥ એતમુ ત્ય-મ્મધુના સંયુઁતં-યઁવમ્ । સરસ્વત્યા અધિમનાવચર્કૃષુઃ । ઇન્દ્ર આસી-થ્સીરપતિ-શ્શતક્રતુઃ । કીનાશા આસ-ન્મરુતઃ સુદાનવઃ ॥ 80 ॥