2.5 - ઉપહોમશેષઃ - કૃષ્ણ યજુર્વેદ તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણ પાઠઃ - પ્રાણો રક્ષતિ

કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય બ્રાહ્મણે દ્વિતીયાષ્ટકે પઞ્ચમઃ પ્રપાઠકઃ - ઉપહોમશેષઃ
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,

શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
2.5.1 ઉપહોમાઃ

પ્રાણો રક્ષતિ વિશ્વમેજત્ । ઇર્યો ભૂત્વા બહુધા બહૂનિ । સ ઇથ્સર્વં-વ્યાઁનશે ॥ યો દેવો દેવેષુ વિભૂરન્તઃ । આવૃદૂદા-ત્ક્ષેત્રિયદ્ધ્વગદ્વૃષા । તમિ-ત્પ્રાણ-મ્મનસો પશિક્ષત । અગ્ર-ન્દેવાના-મિદમત્તુ નો હવિઃ ॥ મનસશ્ચિત્તેદમ્ । ભૂત-મ્ભવ્ય-ઞ્ચ ગુપ્યતે । તદ્ધિ દેવેષ્વગ્રિયમ્ ॥ 1 ॥
આ ન એતુ પુરશ્ચરમ્ । સહ દેવૈરિમગ્ં હવમ્ । મન-શ્શ્રેયસિ શ્રેયસિ । કર્મન્. યજ્ઞપતિ-ન્દધત્ ॥ જુષતા-મ્મે વાગિદગ્ં હવિઃ । વિરાડ્દેવી પુરોહિતા । હવ્યવાડન પાયિની ॥ યયા રૂપાણિ બહુધા વદન્તિ । પેશાગ્ંસિ દેવાઃ પરમે જનિત્રે । સાનો વિરાડનપસ્ફુરન્તી ॥ 2 ॥
વાગ્દેવી જુષતામિદગ્ં હવિઃ ॥ ચક્ષુ-ર્દેવાના-ઞ્જ્યોતિરમૃતે ન્યક્તમ્ । અસ્ય વિજ્ઞાનાય બહુધા નિધીયતે । તસ્ય સુમ્ન-મશીમહિ । મા નો હાસી-દ્વિચક્ષણમ્ ॥ આયુરિન્નઃ પ્રતીર્યતામ્ । અનન્ધા-શ્ચક્ષુષા વયમ્ । જીવા જ્યોતિરશીમહિ । સુવર્જ્યોતિ-રુતામૃતમ્ ॥ શ્રોત્રેણ ભદ્ર મુત શૃણ્વન્તિ સત્યમ્ । શ્રોત્રેણ વાચ-મ્બહુધોદ્ય માનામ્ । શ્રોત્રેણ મોદશ્ચ મહશ્ચ શ્રૂયતે । શ્રોત્રેણ સર્વા દિશ આશૃણોમિ ॥ યેન પ્રાચ્યા ઉત દક્ષિણા । પ્રતીચ્યૈ દિશ-શ્શૃણ્વન્ત્યુત્તરાત્ । તદિચ્છ્રોત્ર-મ્બહુધોદ્યમાનમ્ । અરાન્ન નેમિઃ પરિ સર્વ-મ્બભૂવ ॥ 3 ॥

(અગ્રિ - યમનપસ્ફુરન્તી - સત્યગ્ં સપ્ત ચ) (અ. 1)
2.5.2 ઉપહોમાઃ

ઉદેહિ વાજિન્યો અસ્યફ્સ્વન્તઃ । ઇદગ્ં રાષ્ટ્રમાવિશ સૂનૃતાવત્ । યો રોહિતો વિશ્વમિદ-ઞ્જજાન । સ નો રાષ્ટ્રેષુ સુધિતાન્દધાતુ ॥ રોહગ્ં રોહગ્ં રોહિત આરુરોહ । પ્રજાભિર્વૃદ્ધિ-ઞ્જનુષામુપસ્થમ્ । તાભિ-સ્સગ્ંરબ્ધો અવિદથ્ષડુર્વીઃ । ગાતુ-મ્પ્રપશ્યન્નિહ રાષ્ટ્રમાહાઃ ॥ આહાર્ષી-દ્રાષ્ટ્રમિહ રોહિતઃ । મૃધો વ્યાસ્થદભય-ન્નો અસ્તુ ॥ 4 ॥
અસ્મભ્ય-ન્દ્યાવાપૃથિવી શક્વરીભિઃ । રાષ્ટ્ર-ન્દુહાથામિહ રેવતીભિઃ ॥ વિમમર્શ રોહિતો વિશ્વરૂપઃ । સમાચક્રાણઃ પ્રરુહો રુહશ્ચ । દિવગન્ત્વાય મહતા મહિમ્ના । વિ નો રાષ્ટ્રમુનત્તુ પયસા સ્વેન ॥ યાસ્તે વિશસ્તપસા સમ્બભૂવુઃ । ગાયત્રં-વઁથ્સમનુ તાસ્ત આગુઃ । તાસ્ત્વા વિશન્તુ મહસા સ્વેન । સ-મ્માતા પુત્રો અભ્યેતુ રોહિતઃ ॥ 5 ॥
યૂયમુગ્રા મરુતઃ પૃશ્નિમાતરઃ । ઇન્દ્રેણ સયુજા પ્રમૃણીથ શત્રૂન્ । આ વો રોહિતો અશૃણોદભિદ્યવઃ । ત્રિસપ્તાસો મરુત-સ્સ્વાદુસમ્મુદઃ ॥ રોહિતો દ્યાવાપૃથિવી જજાન । તસ્મિગ્ગ્સ્તન્તુ-મ્પરમેષ્ઠી તતાન । તસ્મિઞ્છિશ્રિયે અજ એકપાત્ । અદૃગ્ં હદ્દ્યાવાપૃથિવી બલેન ॥ રોહિતો દ્યાવાપૃથિવી અદૃગ્ંહત્ । તેન સુવઃ સ્તભિત-ન્તેન નાકઃ ॥ 6 ॥
સો અન્તરિક્ષે રજસો વિમાનઃ । તેન દેવા-સ્સુવરન્વવિન્દન્ન્ ॥ સુશેવ-ન્ત્વા ભાનવો દીદિવાગ્ંસમ્ । સમગ્રાસો જુહ્વો જાતવેદઃ । ઉક્ષન્તિ ત્વા વાજિનમા ઘૃતેન । સગ્ંસમગ્ને યુવસે ભોજનાનિ ॥ અગ્ને શર્ધ મહતે સૌભગાય । તવ દ્યુમ્ના-ન્યુત્તમાનિ સન્તુ । સ-ઞ્જાસ્પત્યગ્ં સુયમમાકૃણુષ્વ । શત્રૂયતામભિતિષ્ઠા મહાસિ ॥ 7 ॥

(અ- સ્ત્વેતુ રોહિતો - નાકો - મહાગ્ંસિ) (અ. 2)
2.5.3 ઉપહોમાઃ

પુનર્ન ઇન્દ્રો મઘવા દદાતુ । ધનાનિ શક્રો ધન્યઃ સુરાધાઃ । અર્વાચીન-ઙ્કૃણુતાં-યાઁચિતો મનઃ । શ્રુષ્ટી નો અસ્ય હવિષો જુષાણઃ ॥ યાનિ નો જિન-ન્ધનાનિ । જહર્થ શૂર મન્યુના । ઇન્દ્રાનુવિન્દ નસ્તાનિ । અનેન હવિષા પુનઃ ॥ ઇન્દ્ર આશાભ્યઃ પરિ । સર્વાભ્યો-ઽભય-ઙ્કરત્ ॥ 8 ॥
જેતા શત્રૂન્. વિચર્ષણિઃ ॥ આકૂત્યૈ ત્વા કામાય ત્વા સમૃધે ત્વા । પુરો દધે અમૃતત્વાય જીવસે ॥ આકૂતિમસ્યાવસે । કામમસ્ય સમૃદ્ધ્યૈ । ઇન્દ્રસ્ય યુઞ્જતે ધિયઃ ॥ આકૂતિ-ન્દેવી-મ્મનસઃ પુરો દધે । યજ્ઞસ્ય માતા સુહવા મે અસ્તુ । યદિચ્છામિ મનસા સકામઃ । વિદેયમેનદ્ધૃદયે નિવિષ્ટમ્ ॥ 9 ॥
સેદગ્નિરગ્નીગ્ં રત્યેત્યન્યાન્ । યત્ર વાજી તનયો વીડુપાણિઃ । સહસ્રપાથા અક્ષરા સમેતિ ॥ આશાના-ન્ત્વા ઽઽશાપાલેભ્યઃ । ચતુર્ભ્યો અમૃતેભ્યઃ । ઇદ-મ્ભૂતસ્યાદ્ધ્યક્ષેભ્યઃ । વિધેમ હવિષા વયમ્ ॥ વિશ્વા આશા મધુના સગ્ંસૃજામિ । અનમીવા આપ ઓષધયો ભવન્તુ । અયં-યઁજમાનો મૃધો વ્યસ્યતામ્ ॥ 10 ॥
અગૃભીતાઃ પશવઃ સન્તુ સર્વે ॥ અગ્નિ-સ્સોમો વરુણો મિત્ર ઇન્દ્રઃ । બૃહસ્પતિઃ સવિતા ય-સ્સહસ્રી । પૂષા નો ગોભિરવસા સરસ્વતી । ત્વષ્ટા રૂપાણિ સમનક્તુ યજ્ઞૈઃ ॥ ત્વષ્ટા રૂપાણિ દધતી સરસ્વતી । પૂષા ભગગ્ં સવિતા નો દદાતુ । બૃહસ્પતિ-ર્દદદિન્દ્રઃ સહસ્રમ્ । મિત્રો દાતા વરુણ-સ્સોમો અગ્નિઃ ॥ 11 ॥

(કરન્ - નિવિષ્ટ - મસ્યતાં - +નવ ચ) (અ. 3)
2.5.4 ઉપહોમાઃ

આ નો ભર ભગમિન્દ્ર દ્યુમન્તમ્ । નિ તે દેષ્ણસ્ય ધીમહિ પ્રરેકે । ઉર્વ ઇવ પપ્રથે કામો અસ્મે । તમાપૃણા વસુપતે વસૂનામ્ ॥ ઇમ-ઙ્કામ-મ્મન્દયા ગોભિરશ્વૈઃ । ચન્દ્રવતા રાધસા પપ્રથશ્ચ । સુવર્યવો મતિભિસ્તુભ્યં-વિઁપ્રાઃ । ઇન્દ્રાય વાહઃ કુશિકાસો અક્રન્ન્ ॥ ઇન્દ્રસ્ય નુ વીર્યાણિ પ્રવોચમ્ । યાનિ ચકાર પ્રથમાનિ વજ્રી ॥ 12 ॥
અહ-ન્નહિમન્વપસ્તતર્દ । પ્ર વક્ષણા અભિન-ત્પર્વતાનામ્ ॥ અહન્નહિ-મ્પર્વતે શિશ્રિયાણમ્ । ત્વષ્ટા-ઽસ્મૈ વજ્રગ્ગ્ સ્વર્ય-ન્તતક્ષ । વાશ્રા ઇવ ધેનવ-સ્સ્યન્દમાનાઃ । અઞ્જઃ સમુદ્ર-મવજગ્મુરાપઃ ॥ વૃષાયમાણો-ઽવૃણીત સોમમ્ । ત્રિકદ્રુકેષ્વ-પિબ-થ્સુતસ્ય । આ સાયક-મ્મઘવા દત્ત વજ્રમ્ । અહન્નેન-મ્પ્રથમજા મહીનામ્ ॥ 13 ॥
યદિન્દ્રાહન્-પ્રથમજા મહીનામ્ । આન્માયિનામમિનાઃ પ્રોત માયાઃ । આ-થ્સૂર્ય-ઞ્જનય-ન્દ્યામુષાસમ્ । તાદીક્ના શત્રૂન્ન કિલાવિવિથ્સે ॥ અહન્ વૃત્રં-વૃઁત્રતરં-વ્યઁગ્ંસમ્ । ઇન્દ્રો વજ્રેણ મહતા વધેન । સ્કન્ધાગ્ંસીવ કુલિશેના વિવૃક્ણા । અહિઃ શયત ઉપપૃક્-પૃથિવ્યામ્ ॥ અયોદ્ધ્યેવ દુર્મદ આ હિ જુહ્વે । મહાવીર-ન્તુ વિબાધ-મૃજીષમ્ ॥ 14 ॥
નાતારીરસ્ય સમૃતિં-વઁધાનામ્ । સગ્ં રુજાનાઃ પિપિષ ઇન્દ્રશત્રુઃ ॥ વિશ્વો વિહાયા અરતિઃ । વસુર્દધે હસ્તે દક્ષિણે । તરણિર્ન શિશ્રથત્ । શ્રવસ્યયા ન શિશ્રથત્ । વિશ્વસ્મા ઇદિષુદ્ધ્યસે । દેવત્રા હવ્યમૂહિષે । વિશ્વસ્મા ઇથ્સુકૃતે વારમૃણ્વતિ । અગ્નિ-ર્દ્વારા વ્યૃણ્વતિ ॥ 15 ॥
ઉદુજ્જિહાનો અભિ કામમીરયન્ન્ । પ્રપૃઞ્ચન્ વિશ્વા ભુવનાનિ પૂર્વથા । આ કેતુના સુષમિદ્ધો યજિષ્ઠઃ । કામ-ન્નો અગ્ને અભિહર્ય દિગ્ભ્યઃ ॥ જુષાણો હવ્યમમૃતેષુ દૂઢ્યઃ । આ નો રયિ-મ્બહુલા-ઙ્ગોમતીમિષમ્ । નિધેહિ યક્ષદમૃતેષુ ભૂષન્ન્ ॥ અશ્વિના યજ્ઞમાગતમ્ । દાશુષઃ પુરુદગ્ંસસા । પૂષા રક્ષતુ નો રયિમ્ ॥ 16 ॥
ઇમં-યઁજ્ઞમશ્વિના વર્ધયન્તા । ઇમૌ રયિં-યઁજમાનાય ધત્તમ્ । ઇમૌ પશૂ-ન્રક્ષતાં-વિઁશ્વતો નઃ । પૂષા નઃ પાતુ સદમ-પ્રયુચ્છન્ન્ ॥ પ્ર તે મહે સરસ્વતિ । સુભગે વાજિનીવતિ । સત્યવાચે ભરે મતિમ્ ॥ ઇદ-ન્તે હવ્ય-ઙ્ઘૃતવ-થ્સરસ્વતિ । સત્યવાચે પ્રભરેમા હવીગ્ંષિ । ઇમાનિ તે દુરિતા સૌભગાનિ । તેભિર્વયગ્ં સુભગાસ-સ્સ્યામ ॥ 17 ॥

(વજ્ - ય્રહીના - મૃજીષં - ઁવ્યૃણ્વતિ - રક્ષતુ નો રયિગ્ં - સૌભગાન્યેક-ઞ્ચ) (અ. 4)
2.5.5 ઉપહોમાઃ

યજ્ઞો રાયો યજ્ઞ ઈશે વસૂનામ્ । યજ્ઞ-સ્સસ્યાનામુત સુક્ષિતીનામ્ । યજ્ઞ ઇષ્ટઃ પૂર્વચિત્તિ-ન્દધાતુ । યજ્ઞો બ્રહ્મણ્વાગ્ં અપ્યેતુ દેવાન્ ॥ અયં-યઁજ્ઞો વર્ધતા-ઙ્ગોભિરશ્વૈઃ । ઇયં-વેઁદિઃ સ્વપત્યા સુવીરા । ઇદ-મ્બર્હિરતિ બરઃઈગ્ષ્યન્યા । ઇમં-યઁજ્ઞં-વિઁશ્વે અવન્તુ દેવાઃ ॥ ભગ એવ ભગવાગ્ં અસ્તુ દેવાઃ । તેન વય-મ્ભગવન્ત-સ્સ્યામ ॥ 18 ॥
ત-ન્ત્વા ભગ સર્વ ઇજ્જોહવીમિ । સ નો ભગ પુર એતા ભવેહ ॥ ભગ પ્રણેત-ર્ભગ સત્યરાધઃ । ભગેમા-ન્ધિયમુદવ દદન્નઃ । ભગ પ્રણો જનય ગોભિરશ્વૈઃ । ભગ પ્ર નૃભિ-ર્નૃવન્તઃ સ્યામ ॥ શશ્વતી-સ્સમા ઉપયન્તિ લોકાઃ । શશ્વતી-સ્સમા ઉપયન્ત્યાપઃ । ઇષ્ટ-મ્પૂર્તગ્ં શશ્વતીનાગ્ં સમાનાગ્ં શાશ્વતેન । હવિષેષ્ટ્વા ઽનન્તં-લોઁક-મ્પરમારુરોહ ॥ 19 ॥
ઇયમેવ સા યા પ્રથમા વ્યૌચ્છત્ । સા રૂપાણિ કુરુતે પઞ્ચ દેવી ॥ દ્વે સ્વસારૌ વયતસ્તન્ત્રમેતત્ । સનાતનં-વિઁતતગ્ં ષણ્મયૂખમ્ । અવાન્યાગ્ સ્તન્તૂન્ કિરતો ધત્તો અન્યાન્ । નાવપૃજ્યાતે ન ગમાતે અન્તમ્ ॥ આ વો યન્તૂદવાહાસો અદ્ય । વૃષ્ટિં-યેઁ વિશ્વે મરુતો જુનન્તિ । અયં-યોઁ અગ્નિ-ર્મરુત-સ્સમિદ્ધઃ । એત-ઞ્જુષદ્ધ્વ-ઙ્કવયો યુવાનઃ ॥ 20 ॥
ધારાવરા મરુતો ધૃષ્ણુવોજસઃ । મૃગા ન ભીમાસ્તવિષેભિ-રૂર્મિભિઃ । અગ્નયો ન શુશુચાના ઋજીષિણઃ । ભ્રુમિ-ન્ધમન્ત ઉપ ગા અવૃણ્વત ॥ વિચક્રમે પૃથિવીમેષ એતામ્ । ક્ષેત્રાય વિષ્ણુ-ર્મનુષે દશસ્યન્ન્ । ધ્રુવાસો અસ્ય કીરયો જનાસઃ । ઉરુક્ષિતિગ્ં સુજનિમા ચકાર ॥, ત્રિર્દેવઃ પૃથિવીમેષ એતામ્ । વિચક્રમે શતર્ચસ-મ્મહિત્વા । પ્ર વિષ્ણુ-રસ્તુ તવસસ્ત વીયાન્ । ત્વેષગ્ગ્ હ્યસ્ય સ્થવિરસ્ય નામ ॥॥ આવેધસ-ન્નીલપૃષ્ઠ-મ્બૃહન્તમ્ । બૃહસ્પતિગ્ં સદને સાદયદ્ધ્વમ્ । સાદદ્યોનિ-ન્દમ આદીદિવાગ્ંસમ્ । હિરણ્યવર્ણમરુષગ્ં સપેમ ॥ સ હિ શુચિઃ શતપત્ર-સ્સ શુન્ધ્યૂઃ ॥ 21 ॥
હિરણ્યવાશીરિષિર-સ્સુવર.ષાઃ । બૃહસ્પતિ-સ્સ સ્વાવેશ ઋષ્વાઃ । પૂરૂ સખિભ્ય આ સુતિ-ઙ્કરિષ્ઠઃ ॥ પૂષગ્ગ્સ્તવ વ્રતે વયમ્ । ન રિષ્યેમ કદા ચન । સ્તોતારસ્ત ઇહ સ્મસિ ॥ યાસ્તે પૂષન્નાવો અન્ત-સ્સમુદ્રે । હિરણ્યયીરન્તરિક્ષે ચરન્તિ । યાભિર્યાસિ દૂત્યાગ્ં સૂર્યસ્ય । કામેન કૃત-શ્શ્રવ ઇચ્છમાનઃ ॥ 22 ॥
અરણ્યાન્યરણ્યાન્યસૌ । યા પ્રેવ નશ્યસિ । કથા ગ્રામ-ન્ન પૃચ્છસિ । ન ત્વા ભીરિવ વિન્દતી(3) ॥ વૃષારવાય વદતે । યદુપાવતિ ચિચ્ચિકઃ । આઘાટીભિરિવ ધાવયન્ન્ । અરણ્યાનિ-ર્મહીયતે ॥ ઉત ગાવ ઇવાદન્ન્ । ઉતો વેશ્મેવ દૃશ્યતે ॥ 23 ॥
ઉતો અરણ્યાનિ-સ્સાયમ્ । શકટીરિવ સર્જતિ ॥ ગામઙ્ગૈષ આહ્વયતિ । દાર્વઙ્ગૈષ ઉપાવધીત્ । વસન્નરણ્યાન્યાગ્ં સાયમ્ । અક્રુક્ષદિતિ મન્યતે ॥ ન વા અરણ્યાનિર્હન્તિ । અન્યશ્ચેન્નાભિગચ્છતિ । સ્વાદોઃ ફલસ્ય જગ્ધ્વા । યત્ર કામ-ન્નિપદ્યતે ॥ આઞ્જનગન્ધીગ્ં સુરભીમ્ । બહ્વન્નામકૃષીવલામ્ । પ્રાહ-મ્મૃગાણા-મ્માતરમ્ । અરણ્યાનીમશગ્ં-સિષમ્ ॥ 24 ॥

(સ્યામ - રુરોહ - યુવાનઃ - શુન્ધ્ - યૂરિચ્છમાનો - દૃશ્યતે - નિપદ્યતે ચત્વારિ ચ) (અ. 5)
2.5.6 ઉપહોમાઃ

વાર્ત્રહત્યાય શવસે । પૃતના-સાહ્યાય ચ । ઇન્દ્રત્વા-ઽઽવર્તયામસિ ॥ સુબ્રહ્માણં-વીઁરવન્ત-મ્બૃહન્તમ્ । ઉરુ-ઙ્ગભીર-મ્પૃથુબુદ્ધ્નમિન્દ્ર । શ્રુતર્ષિ-મુગ્રમભિ-માતિષાહમ્ । અસ્મભ્ય-ઞ્ચિત્રં-વૃઁષણગ્ં રયિ-ન્દાઃ ॥ ક્ષેત્રિયૈ ત્વા નિર્-ઋત્યૈ ત્વા । દ્રુહો મુઞ્ચામિ વરુણસ્ય પાશાત્ । અનાગસ-મ્બ્રહ્મણે ત્વા કરોમિ ॥ 25 ॥
શિવે તે દ્યાવાપૃથિવી ઉભે ઇમે ॥ શ-ન્તે અગ્નિ-સ્સહાદ્ભિરસ્તુ । શ-ન્દ્યાવાપૃથિવી સહૌષધીભિઃ । શમન્તરિક્ષગ્ં સહ વાતેન તે । શ-ન્તે ચતસ્રઃ પ્રદિશો ભવન્તુ ॥ યા દૈવીશ્ચતસ્રઃ પ્રદિશઃ । વાતપત્નીરભિ સૂર્યો વિચષ્ટે । તાસા-ન્ત્વા જરસ આદધામિ । પ્ર યક્ષ્મ એતુ નિર્-ઋતિ-મ્પરાચૈઃ ॥ અમોચિ યક્ષ્મા-દ્દુરિતા-દવર્ત્યૈ ॥ 26 ॥
દ્રુહઃ પાશાન્નિર્-ઋત્યૈ ચોદમોચિ । અહા અવર્તિમવિદ-થ્સ્યોનમ્ । અપ્યભૂ-દ્ભદ્રે સુકૃતસ્ય લોકે ॥ સૂર્યમૃત-ન્તમસો ગ્રાહ્યા યત્ । દેવા અમુઞ્ચ-ન્નસૃજન્વ્યેનસઃ । એવમહમિમ-ઙ્ક્ષેત્રિયાજ્જામિશગ્ંસાત્ । દ્રુહો મુઞ્ચામિ વરુણસ્ય પાશાત્ ॥ બૃહસ્પતે યુવમિન્દ્રશ્ચ વસ્વઃ । દિવ્યસ્યેશાથે ઉત પાર્થિવસ્ય । ધત્તગ્ં રયિગ્ગ્ સ્તુવતે કીરયે ચિત્ ॥ 27 ॥
યૂય-મ્પાત સ્વસ્તિભિ-સ્સદા નઃ ॥ દેવાયુધમિન્દ્રમાજોહુવાનાઃ । વિશ્વાવૃધમભિ યે રક્ષમાણાઃ । યેન હતા દીર્ઘમદ્ધ્વાનમાયન્ન્ । અનન્તમર્થમનિવર્-થ્સ્યમાનાઃ ॥ યત્તે સુજાતે હિમવથ્સુ ભેષજમ્ । મયોભૂ-શ્શન્તમા યદ્ધૃદો-ઽસિ । તતો નો દેહિ સીબલે ॥ અદો ગિરિભ્યો અધિ યત્પ્રધાવસિ । સગ્ંશોભમાના કન્યેવ શુભ્રે ॥ 28 ॥
તા-ન્ત્વા મુદ્ગલા હવિષા વર્ધયન્તિ । સા નઃ સીબલે રયિમાભાજયેહ ॥ પૂર્વ-ન્દેવા અપરેણા-નુપશ્યઞ્જન્મભિઃ । જન્માન્યવરૈઃ પરાણિ । વેદાનિ દેવા અયમસ્મીતિ મામ્ । અહગ્ં હિત્વા શરીર-ઞ્જરસઃ પરસ્તાત્ ॥ પ્રાણાપાનૌ ચક્ષુ-શ્શ્રોત્રમ્ । વાચ-મ્મનસિ સમ્ભૃતામ્ । હિત્વા શરીર-ઞ્જરસઃ પરસ્તાત્ । આ ભૂતિ-મ્ભૂતિં-વઁયમશ્નવામહૈ ॥ ઇમા એવ તા ઉષસો યાઃ પ્રથમા વ્યૌચ્છન્ન્ । તા દેવ્યઃ કુર્વતે પઞ્ચ રૂપા । શશ્વતીર્નાવપૃજ્યન્તિ । ન ગમન્ત્યન્તમ્ ॥ 29 ॥

(કરો - મ્યવર્ત્યૈ - ચિ - ચ્છુભ્રે - ઽશ્નવામહૈ ચત્વારિ ચ) (અ. 6)
2.5.7 ઉપહોમાઃ

વસૂના-ન્ત્વા-ઽઽધીતેન । રુદ્રાણામૂર્મ્યા । આદિત્યાના-ન્તેજસા । વિશ્વેષા-ન્દેવાના-ઙ્ક્રતુના । મરુતામેમ્ના જુહોમિ સ્વાહા ॥ અભિભૂતિ-રહમાગમમ્ । ઇન્દ્રસખા સ્વાયુધઃ । આસ્વાશાસુ દુષ્ષહઃ ॥ ઇદં-વઁર્ચો અગ્નિના દત્તમાગાત્ । યશો ભર્ગ-સ્સહ ઓજો બલ-ઞ્ચ ॥ 30 ॥
દીર્ઘાયુત્વાય શતશારદાય । પ્રતિગૃભ્ણામિ મહતે વીર્યાય ॥ આયુરસિ વિશ્વાયુરસિ । સર્વાયુરસિ સર્વમાયુરસિ । સર્વ-મ્મ આયુર્ભૂયાત્ । સર્વમાયુર્ગેષમ્ ॥ ભૂર્ભુવ-સ્સુવઃ ॥ અગ્નિ-ર્ધર્મેણાન્નાદઃ । મૃત્યુ-ર્ધર્મેણાન્નપતિઃ । બ્રહ્મ ક્ષત્રગ્ગ્ સ્વાહા ॥ 31 ॥
પ્રજાપતિઃ પ્રણેતા । બૃહસ્પતિઃ પુર એતા । યમઃ પન્થાઃ । ચન્દ્રમાઃ પુનરસુ-સ્સ્વાહા ॥ અગ્નિરન્નાદો-ઽન્નપતિઃ । અન્નાદ્યમસ્મિન્. યજ્ઞે યજમાનાય દદાતુ સ્વાહા ॥ સોમો રાજા રાજપતિઃ । રાજ્યમસ્મિન્. યજ્ઞે યજમાનાય દદાતુ સ્વાહા ॥ વરુણ-સ્સમ્રા-ટ્થ્સમ્રાટ્પતિઃ । સામ્રાજ્યમસ્મિન્. યજ્ઞે યજમાનાય દદાતુ સ્વાહા ॥ 32 ॥
મિત્રઃ, ક્ષત્ર-ઙ્ક્ષત્રપતિઃ । ક્ષત્રમસ્મિન્. યજ્ઞે યજમાનાય દદાતુ સ્વાહા ॥ ઇન્દ્રો બલ-મ્બલપતિઃ । બલમસ્મિન્. યજ્ઞે યજમાનાય દદાતુ સ્વાહા ॥ બૃહસ્પતિ-ર્બ્રહ્મ બ્રહ્મપતિઃ । બ્રહ્માસ્મિન્. યજ્ઞે યજમાનાય દદાતુ સ્વાહા ॥ સવિતા રાષ્ટ્રગ્ં રાષ્ટ્રપતિઃ । રાષ્ટ્રમસ્મિન્. યજ્ઞે યજમાનાય દદાતુ સ્વાહા ॥ પૂષા વિશાં-વિઁટ્પતિઃ । વિશમસ્મિન્. યજ્ઞે યજમાનાય દદાતુ સ્વાહા ॥ સરસ્વતી પુષ્ટિઃ પુષ્ટિપત્ની । પુષ્ટિમસ્મિન્. યજ્ઞે યજમાનાય દદાતુ સ્વાહા ॥ ત્વષ્ટા પશૂના-મ્મિથુનાનાગ્ં રૂપકૃ-દ્રૂપપતિઃ । રૂપેણાસ્મિન્. યજ્ઞે યજમાનાય પશૂ-ન્દદાતુ સ્વાહા ॥ 33 ॥

(ચ - સ્વાહા - સામ્રાજ્યમસ્મિન્. યજ્ઞે યજમાનાય દદાતુ સ્વાહા - વિશમસ્મિન્. યજ્ઞે યજમાનાય દદાતુ સ્વાહા ચત્વારિ ચ) (અ. 7)
(અગ્નિ-સ્સોમો વરુણો મિત્ર ઇન્દ્રો બૃહસ્પતિઃ સવિતા પૂષા સરસ્વતી ત્વષ્ટા દશ)
2.5.8 ઉપહોમાઃ

સ ઈ-મ્પાહિ ય ઋજીષી તરુત્રઃ । ય-શ્શિપ્રવાન્ વૃષભો યો મતીનામ્ । યો ગોત્રભિ-દ્વજ્રભૃદ્યો હરિષ્ઠાઃ । સ ઇન્દ્ર ચિત્રાગ્ં અભિતૃન્ધિ વાજાન્ ॥ આ તે શુષ્મો વૃષભ એતુ પશ્ચાત્ । ઓત્તરાદધરાગા પુરસ્તાત્ । આ વિશ્વતો અભિ સમેત્વર્વામ્ । ઇન્દ્ર દ્યુમ્નગ્ં સુવર્વદ્ધેહ્યસ્મે ॥ પ્રોષ્વસ્મૈ પુરોરથમ્ । ઇન્દ્રાય શૂષમર્ચત ॥ 34 ॥
અભીકે ચિદુ લોકકૃત્ । સઙ્ગે સમથ્સુ વૃત્રહા । અસ્માક-મ્બોધિ ચોદિતા । નભન્તા-મન્યકેષામ્ । જ્યાકા અધિ ધન્વસુ ॥ ઇન્દ્રં-વઁયગ્ં શુનાસીરમ્ । અસ્મિન્. યજ્ઞે હવામહે । આવાજૈરુપ નો ગમત્ ॥ ઇન્દ્રાય શુનાસીરાય । સ્રુચા જુહુત નો હવિઃ ॥ 35 ॥
જુષતા-મ્પ્રતિ મેધિરઃ ॥ પ્ર હવ્યાનિ ઘૃતવન્ત્યસ્મૈ । હર્યશ્વાય ભરતા સજોષાઃ । ઇન્દ્રર્તુભિ-ર્બ્રહ્મણા વાવૃધાનઃ । શુનાસીરી હવિરિદ-ઞ્જુષસ્વ ॥ વયઃ સુપર્ણા ઉપસેદુરિન્દ્રમ્ । પ્રિયમેધા ઋષયો નાધમાનાઃ । અપ ધ્વાન્તમૂર્ણુહિ પૂર્ધિ ચક્ષુઃ । મુમુગ્ધ્યસ્મા-ન્નિધયેવ બદ્ધાન્ ॥ બૃહદિન્દ્રાય ગાયત ॥ 36 ॥
મરુતો વૃત્રહન્તમમ્ । યેન જ્યોતિ-રજનયન્નૃતાવૃધઃ । દેવ-ન્દેવાય જાગૃવિ ॥ કા મિહૈકાઃ ક ઇમે પતઙ્ગાઃ । માન્થાલાઃ કુલિ પરિ મા પતન્તિ । અનાવૃતૈનાન્-પ્રધમન્તુ દેવાઃ । સૌપર્ણ-ઞ્ચક્ષુસ્તનુવા વિદેય ॥ એવા વન્દસ્વ વરુણ-મ્બૃહન્તમ્ । નમસ્યા ધીરમમૃતસ્ય ગોપામ્ । સ ન-શ્શર્મ ત્રિવરૂથં-વિઁયગ્ંસત્ ॥ 37 ॥
યૂય-મ્પાત સ્વસ્તિભિ-સ્સદા નઃ ॥ નાકે સુપર્ણમુપ યત્-પતન્તમ્ । હૃદા વેનન્તો અભ્યચક્ષત ત્વા । હિરણ્યપક્ષં-વઁરુણસ્ય દૂતમ્ । યમસ્ય યોનૌ શકુન-મ્ભુરણ્યુમ્ ॥ શ-ન્નો દેવીરભિષ્ટયે । આપો ભવન્તુ પીતયે । શં-યોઁરભિસ્રવન્તુ નઃ ॥ ઈશાના વાર્યાણામ્ । ક્ષયન્તી-શ્ચર્ષણીનામ્ ॥ 38 ॥
અપો યાચામિ ભેષજમ્ ॥ અફ્સુ મે સોમો અબ્રવીત્ । અન્ત-ર્વિશ્વાનિ ભેષજા । અગ્નિ-ઞ્ચ વિશ્વશમ્ભુવમ્ । આપશ્ચ વિશ્વભેષજીઃ ॥ યદફ્સુ તે સરસ્વતિ । ગોષ્વશ્વેષુ યન્મધુ । તેન મે વાજિનીવતિ । મુખમઙ્ગ્ધિ સરસ્વતિ ॥ યા સરસ્વતી વૈશમ્ભલ્યા ॥ 39 ॥
તસ્યા-મ્મે રાસ્વ । તસ્યાસ્તે ભક્ષીય । તસ્યાસ્તે ભૂયિષ્ઠભાજો ભૂયાસ્મ ॥ અહ-ન્ત્વદસ્મિ મદસિ ત્વમેતત્ । મમાસિ યોનિસ્તવ યોનિરસ્મિ । મમૈવ સન્વહ હવ્યાન્યગ્ને । પુત્રઃ પિત્રે લોકકૃજ્જાતવેદઃ ॥ ઇહૈવ સન્તત્ર સન્ત-ન્ત્વા ઽગ્ને । પ્રાણેન વાચા મનસા બિભર્મિ । તિરો મા સન્તમાયુર્મા પ્રહાસીત્ ॥ 40 ॥
જ્યોતિષા ત્વા વૈશ્વાનરેણોપતિષ્ઠે ॥ અય-ન્તે યોનિર્-ઋત્વિયઃ । યતો જાતો અરોચથાઃ । ત-ઞ્જાનન્નગ્ન આરોહ । અથા નો વર્ધયા રયિમ્ ॥ યા તે અગ્ને યજ્ઞિયા તનૂસ્તયે-હ્યારોહાત્મા-ઽઽત્માનમ્ । અચ્છા વસૂનિ કૃણ્વન્નસ્મે નર્યા પુરૂણિ । યજ્ઞો ભૂત્વા યજ્ઞમાસીદ સ્વાં-યોઁનિમ્ । જાતવેદો ભુવ આજાયમાન-સ્સક્ષય એહિ ॥ ઉપાવરોહ જાતવેદઃ પુનસ્ત્વમ્ ॥ 41 ॥
દેવેભ્યો હવ્યં-વઁહ નઃ પ્રજાનન્ન્ । આયુઃ પ્રજાગ્ં રયિમસ્માસુ ધેહિ । અજસ્રો દીદિહિ નો દુરોણે ॥ તમિન્દ્ર-ઞ્જોહવીમિ મઘવાનમુગ્રમ્ । સત્રાદધાન-મપ્રતિષ્કુતગ્ં શવાગ્ંસિ । મગ્ંહિષ્ઠો ગીર્ભિરા ચ યજ્ઞિયો ઽવવર્તત્ । રાયે નો વિશ્વા સુપથા કૃણોતુ વજ્રી ॥ ત્રિકદ્રુકેષુ મહિષો યવાશિર-ન્તુવિશુષ્મસ્તૃપત્ । સોમમપિબ-દ્વિષ્ણુના સુતં-યઁથાવશત્ । સ ઈ-મ્મમાદ મહિ કર્મ કર્તવે મહામુરુમ્ ॥ 42 ॥
સૈનગ્ં સશ્ચ-દ્દેવ-ન્દેવ-સ્સત્યમિન્દુગ્ં સત્ય ઇન્દ્રઃ ॥ વિદદ્યતી સરમા રુગ્ણમદ્રેઃ । મહિ પાથઃ પૂર્વ્યગ્ં સદ્ધ્રિયક્કઃ । અગ્ર-ન્નય-થ્સુપદ્યક્ષરાણામ્ । અચ્છા રવ-મ્પ્રથમા જાનતી ગાત્ ॥ વિદ-દ્ગવ્યગ્ં સરમા દૃઢમૂર્વમ્ । યેના નુક-મ્માનુષી ભોજતે વિટ્ । આ યે વિશ્વા સ્વપત્યાનિ ચક્રુઃ । કૃણ્વાનાસો અમૃતત્વાય ગાતુમ્ ॥ ત્વ-ન્નૃભિર્નૃપતે દેવહૂતૌ ॥ 43 ॥
ભૂરીણિ વૃત્વા હર્યશ્વ હગ્ંસિ । ત્વ-ન્નિદસ્યુ-ઞ્ચુમુરિમ્ । ધુનિ-ઞ્ચાસ્વાપયો દભીતયે સુહન્તુ ॥ એવા પાહિ પ્રત્નથા મન્દતુ ત્વા । શ્રુધિ બ્રહ્મ વાવૃધસ્વોત ગીર્ભિઃ । આવિ-સ્સૂર્ય-ઙ્કૃણુહિ પીપિહીષઃ । જહિ શત્રૂગ્ંરભિ ગા ઇન્દ્ર તૃન્ધિ ॥ અગ્ને બાધસ્વ વિમૃધો નુદસ્વ । અપામીવા અપ રક્ષાગ્ંસિ સેધ । અસ્મા-થ્સમુદ્રા-દ્બૃહતો દિવો નઃ ॥ 44 ॥
અપા-મ્ભૂમાનમુપ ન-સ્સૃજેહ ॥ યજ્ઞ પ્રતિતિષ્ઠ સુમતૌ સુશેવા આ ત્વા । વસૂનિ પુરુધા વિશન્તુ । દીર્ઘમાયુ-ર્યજમાનાય કૃણ્વન્ન્ । અથામૃતેન જરિતારમઙ્ગ્ધિ ॥ ઇન્દ્રઃ શુનાવ-દ્વિતનોતિ સીરમ્ । સંવઁથ્સરસ્ય પ્રતિમાણમેતત્ । અર્કસ્ય જ્યોતિસ્તદિદાસ જ્યેષ્ઠમ્ । સંવઁથ્સરગ્ં શુનવથ્સીરમેતત્ ॥ ઇન્દ્રસ્ય રાધઃ પ્રયત-મ્પુરુ ત્મના । તદર્કરૂપં-વિઁમિમાનમેતિ । દ્વાદશારે પ્રતિતિષ્ઠતી-દ્વૃષા ॥ અશ્વાયન્તો ગવ્યન્તો વાજયન્તઃ । હવામહે ત્વોપગન્ત વા ઉ । આભૂષન્તસ્ત્વા સુમતૌ નવાયામ્ । વયમિન્દ્ર ત્વા શુનગ્ં હુવેમ ॥ 45 ॥