2.5 - ഉപഹോമശേഷഃ - കൃഷ്ണ യജുര്വേദ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണ പാഠഃ - പ്രാണോ രക്ഷതി

കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ ദ്വിതീയാഷ്ടകേ പഞ്ചമഃ പ്രപാഠകഃ - ഉപഹോമശേഷഃ
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,

ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹരിഃ ഓമ് ॥
2.5.1 ഉപഹോമാഃ

പ്രാണോ രക്ഷതി വിശ്വമേജത് । ഇര്യോ ഭൂത്വാ ബഹുധാ ബഹൂനി । സ ഇഥ്സര്വം-വ്യാഁനശേ ॥ യോ ദേവോ ദേവേഷു വിഭൂരന്തഃ । ആവൃദൂദാ-ത്ക്ഷേത്രിയദ്ധ്വഗദ്വൃഷാ । തമി-ത്പ്രാണ-മ്മനസോ പശിക്ഷത । അഗ്ര-ന്ദേവാനാ-മിദമത്തു നോ ഹവിഃ ॥ മനസശ്ചിത്തേദമ് । ഭൂത-മ്ഭവ്യ-ഞ്ച ഗുപ്യതേ । തദ്ധി ദേവേഷ്വഗ്രിയമ് ॥ 1 ॥
ആ ന ഏതു പുരശ്ചരമ് । സഹ ദേവൈരിമഗ്ം ഹവമ് । മന-ശ്ശ്രേയസി ശ്രേയസി । കര്മന്. യജ്ഞപതി-ന്ദധത് ॥ ജുഷതാ-മ്മേ വാഗിദഗ്ം ഹവിഃ । വിരാഡ്ദേവീ പുരോഹിതാ । ഹവ്യവാഡന പായിനീ ॥ യയാ രൂപാണി ബഹുധാ വദന്തി । പേശാഗ്ംസി ദേവാഃ പരമേ ജനിത്രേ । സാനോ വിരാഡനപസ്ഫുരന്തീ ॥ 2 ॥
വാഗ്ദേവീ ജുഷതാമിദഗ്ം ഹവിഃ ॥ ചക്ഷു-ര്ദേവാനാ-ഞ്ജ്യോതിരമൃതേ ന്യക്തമ് । അസ്യ വിജ്ഞാനായ ബഹുധാ നിധീയതേ । തസ്യ സുമ്ന-മശീമഹി । മാ നോ ഹാസീ-ദ്വിചക്ഷണമ് ॥ ആയുരിന്നഃ പ്രതീര്യതാമ് । അനന്ധാ-ശ്ചക്ഷുഷാ വയമ് । ജീവാ ജ്യോതിരശീമഹി । സുവര്ജ്യോതി-രുതാമൃതമ് ॥ ശ്രോത്രേണ ഭദ്ര മുത ശൃണ്വന്തി സത്യമ് । ശ്രോത്രേണ വാച-മ്ബഹുധോദ്യ മാനാമ് । ശ്രോത്രേണ മോദശ്ച മഹശ്ച ശ്രൂയതേ । ശ്രോത്രേണ സര്വാ ദിശ ആശൃണോമി ॥ യേന പ്രാച്യാ ഉത ദക്ഷിണാ । പ്രതീച്യൈ ദിശ-ശ്ശൃണ്വന്ത്യുത്തരാത് । തദിച്ഛ്രോത്ര-മ്ബഹുധോദ്യമാനമ് । അരാന്ന നേമിഃ പരി സര്വ-മ്ബഭൂവ ॥ 3 ॥

(അഗ്രി - യമനപസ്ഫുരന്തീ - സത്യഗ്ം സപ്ത ച) (അ. 1)
2.5.2 ഉപഹോമാഃ

ഉദേഹി വാജിന്യോ അസ്യഫ്സ്വന്തഃ । ഇദഗ്ം രാഷ്ട്രമാവിശ സൂനൃതാവത് । യോ രോഹിതോ വിശ്വമിദ-ഞ്ജജാന । സ നോ രാഷ്ട്രേഷു സുധിതാന്ദധാതു ॥ രോഹഗ്ം രോഹഗ്ം രോഹിത ആരുരോഹ । പ്രജാഭിര്വൃദ്ധി-ഞ്ജനുഷാമുപസ്ഥമ് । താഭി-സ്സഗ്ംരബ്ധോ അവിദഥ്ഷഡുര്വീഃ । ഗാതു-മ്പ്രപശ്യന്നിഹ രാഷ്ട്രമാഹാഃ ॥ ആഹാര്ഷീ-ദ്രാഷ്ട്രമിഹ രോഹിതഃ । മൃധോ വ്യാസ്ഥദഭയ-ന്നോ അസ്തു ॥ 4 ॥
അസ്മഭ്യ-ന്ദ്യാവാപൃഥിവീ ശക്വരീഭിഃ । രാഷ്ട്ര-ന്ദുഹാഥാമിഹ രേവതീഭിഃ ॥ വിമമര്ശ രോഹിതോ വിശ്വരൂപഃ । സമാചക്രാണഃ പ്രരുഹോ രുഹശ്ച । ദിവഗന്ത്വായ മഹതാ മഹിമ്നാ । വി നോ രാഷ്ട്രമുനത്തു പയസാ സ്വേന ॥ യാസ്തേ വിശസ്തപസാ സമ്ബഭൂവുഃ । ഗായത്രം-വഁഥ്സമനു താസ്ത ആഗുഃ । താസ്ത്വാ വിശന്തു മഹസാ സ്വേന । സ-മ്മാതാ പുത്രോ അഭ്യേതു രോഹിതഃ ॥ 5 ॥
യൂയമുഗ്രാ മരുതഃ പൃശ്നിമാതരഃ । ഇന്ദ്രേണ സയുജാ പ്രമൃണീഥ ശത്രൂന് । ആ വോ രോഹിതോ അശൃണോദഭിദ്യവഃ । ത്രിസപ്താസോ മരുത-സ്സ്വാദുസമ്മുദഃ ॥ രോഹിതോ ദ്യാവാപൃഥിവീ ജജാന । തസ്മിഗ്ഗ്സ്തന്തു-മ്പരമേഷ്ഠീ തതാന । തസ്മിഞ്ഛിശ്രിയേ അജ ഏകപാത് । അദൃഗ്ം ഹദ്ദ്യാവാപൃഥിവീ ബലേന ॥ രോഹിതോ ദ്യാവാപൃഥിവീ അദൃഗ്ംഹത് । തേന സുവഃ സ്തഭിത-ന്തേന നാകഃ ॥ 6 ॥
സോ അന്തരിക്ഷേ രജസോ വിമാനഃ । തേന ദേവാ-സ്സുവരന്വവിന്ദന്ന് ॥ സുശേവ-ന്ത്വാ ഭാനവോ ദീദിവാഗ്ംസമ് । സമഗ്രാസോ ജുഹ്വോ ജാതവേദഃ । ഉക്ഷന്തി ത്വാ വാജിനമാ ഘൃതേന । സഗ്ംസമഗ്നേ യുവസേ ഭോജനാനി ॥ അഗ്നേ ശര്ധ മഹതേ സൌഭഗായ । തവ ദ്യുമ്നാ-ന്യുത്തമാനി സന്തു । സ-ഞ്ജാസ്പത്യഗ്ം സുയമമാകൃണുഷ്വ । ശത്രൂയതാമഭിതിഷ്ഠാ മഹാസി ॥ 7 ॥

(അ- സ്ത്വേതു രോഹിതോ - നാകോ - മഹാഗ്ംസി) (അ. 2)
2.5.3 ഉപഹോമാഃ

പുനര്ന ഇന്ദ്രോ മഘവാ ദദാതു । ധനാനി ശക്രോ ധന്യഃ സുരാധാഃ । അര്വാചീന-ങ്കൃണുതാം-യാഁചിതോ മനഃ । ശ്രുഷ്ടീ നോ അസ്യ ഹവിഷോ ജുഷാണഃ ॥ യാനി നോ ജിന-ന്ധനാനി । ജഹര്ഥ ശൂര മന്യുനാ । ഇന്ദ്രാനുവിന്ദ നസ്താനി । അനേന ഹവിഷാ പുനഃ ॥ ഇന്ദ്ര ആശാഭ്യഃ പരി । സര്വാഭ്യോ-ഽഭയ-ങ്കരത് ॥ 8 ॥
ജേതാ ശത്രൂന്. വിചര്ഷണിഃ ॥ ആകൂത്യൈ ത്വാ കാമായ ത്വാ സമൃധേ ത്വാ । പുരോ ദധേ അമൃതത്വായ ജീവസേ ॥ ആകൂതിമസ്യാവസേ । കാമമസ്യ സമൃദ്ധ്യൈ । ഇന്ദ്രസ്യ യുഞ്ജതേ ധിയഃ ॥ ആകൂതി-ന്ദേവീ-മ്മനസഃ പുരോ ദധേ । യജ്ഞസ്യ മാതാ സുഹവാ മേ അസ്തു । യദിച്ഛാമി മനസാ സകാമഃ । വിദേയമേനദ്ധൃദയേ നിവിഷ്ടമ് ॥ 9 ॥
സേദഗ്നിരഗ്നീഗ്ം രത്യേത്യന്യാന് । യത്ര വാജീ തനയോ വീഡുപാണിഃ । സഹസ്രപാഥാ അക്ഷരാ സമേതി ॥ ആശാനാ-ന്ത്വാ ഽഽശാപാലേഭ്യഃ । ചതുര്ഭ്യോ അമൃതേഭ്യഃ । ഇദ-മ്ഭൂതസ്യാദ്ധ്യക്ഷേഭ്യഃ । വിധേമ ഹവിഷാ വയമ് ॥ വിശ്വാ ആശാ മധുനാ സഗ്ംസൃജാമി । അനമീവാ ആപ ഓഷധയോ ഭവന്തു । അയം-യഁജമാനോ മൃധോ വ്യസ്യതാമ് ॥ 10 ॥
അഗൃഭീതാഃ പശവഃ സന്തു സര്വേ ॥ അഗ്നി-സ്സോമോ വരുണോ മിത്ര ഇന്ദ്രഃ । ബൃഹസ്പതിഃ സവിതാ യ-സ്സഹസ്രീ । പൂഷാ നോ ഗോഭിരവസാ സരസ്വതീ । ത്വഷ്ടാ രൂപാണി സമനക്തു യജ്ഞൈഃ ॥ ത്വഷ്ടാ രൂപാണി ദധതീ സരസ്വതീ । പൂഷാ ഭഗഗ്ം സവിതാ നോ ദദാതു । ബൃഹസ്പതി-ര്ദദദിന്ദ്രഃ സഹസ്രമ് । മിത്രോ ദാതാ വരുണ-സ്സോമോ അഗ്നിഃ ॥ 11 ॥

(കരന് - നിവിഷ്ട - മസ്യതാം - +നവ ച) (അ. 3)
2.5.4 ഉപഹോമാഃ

ആ നോ ഭര ഭഗമിന്ദ്ര ദ്യുമന്തമ് । നി തേ ദേഷ്ണസ്യ ധീമഹി പ്രരേകേ । ഉര്വ ഇവ പപ്രഥേ കാമോ അസ്മേ । തമാപൃണാ വസുപതേ വസൂനാമ് ॥ ഇമ-ങ്കാമ-മ്മന്ദയാ ഗോഭിരശ്വൈഃ । ചന്ദ്രവതാ രാധസാ പപ്രഥശ്ച । സുവര്യവോ മതിഭിസ്തുഭ്യം-വിഁപ്രാഃ । ഇന്ദ്രായ വാഹഃ കുശികാസോ അക്രന്ന് ॥ ഇന്ദ്രസ്യ നു വീര്യാണി പ്രവോചമ് । യാനി ചകാര പ്രഥമാനി വജ്രീ ॥ 12 ॥
അഹ-ന്നഹിമന്വപസ്തതര്ദ । പ്ര വക്ഷണാ അഭിന-ത്പര്വതാനാമ് ॥ അഹന്നഹി-മ്പര്വതേ ശിശ്രിയാണമ് । ത്വഷ്ടാ-ഽസ്മൈ വജ്രഗ്ഗ് സ്വര്യ-ന്തതക്ഷ । വാശ്രാ ഇവ ധേനവ-സ്സ്യന്ദമാനാഃ । അഞ്ജഃ സമുദ്ര-മവജഗ്മുരാപഃ ॥ വൃഷായമാണോ-ഽവൃണീത സോമമ് । ത്രികദ്രുകേഷ്വ-പിബ-ഥ്സുതസ്യ । ആ സായക-മ്മഘവാ ദത്ത വജ്രമ് । അഹന്നേന-മ്പ്രഥമജാ മഹീനാമ് ॥ 13 ॥
യദിന്ദ്രാഹന്-പ്രഥമജാ മഹീനാമ് । ആന്മായിനാമമിനാഃ പ്രോത മായാഃ । ആ-ഥ്സൂര്യ-ഞ്ജനയ-ന്ദ്യാമുഷാസമ് । താദീക്നാ ശത്രൂന്ന കിലാവിവിഥ്സേ ॥ അഹന് വൃത്രം-വൃഁത്രതരം-വ്യഁഗ്ംസമ് । ഇന്ദ്രോ വജ്രേണ മഹതാ വധേന । സ്കന്ധാഗ്ംസീവ കുലിശേനാ വിവൃക്ണാ । അഹിഃ ശയത ഉപപൃക്-പൃഥിവ്യാമ് ॥ അയോദ്ധ്യേവ ദുര്മദ ആ ഹി ജുഹ്വേ । മഹാവീര-ന്തു വിബാധ-മൃജീഷമ് ॥ 14 ॥
നാതാരീരസ്യ സമൃതിം-വഁധാനാമ് । സഗ്ം രുജാനാഃ പിപിഷ ഇന്ദ്രശത്രുഃ ॥ വിശ്വോ വിഹായാ അരതിഃ । വസുര്ദധേ ഹസ്തേ ദക്ഷിണേ । തരണിര്ന ശിശ്രഥത് । ശ്രവസ്യയാ ന ശിശ്രഥത് । വിശ്വസ്മാ ഇദിഷുദ്ധ്യസേ । ദേവത്രാ ഹവ്യമൂഹിഷേ । വിശ്വസ്മാ ഇഥ്സുകൃതേ വാരമൃണ്വതി । അഗ്നി-ര്ദ്വാരാ വ്യൃണ്വതി ॥ 15 ॥
ഉദുജ്ജിഹാനോ അഭി കാമമീരയന്ന് । പ്രപൃഞ്ചന് വിശ്വാ ഭുവനാനി പൂര്വഥാ । ആ കേതുനാ സുഷമിദ്ധോ യജിഷ്ഠഃ । കാമ-ന്നോ അഗ്നേ അഭിഹര്യ ദിഗ്ഭ്യഃ ॥ ജുഷാണോ ഹവ്യമമൃതേഷു ദൂഢ്യഃ । ആ നോ രയി-മ്ബഹുലാ-ങ്ഗോമതീമിഷമ് । നിധേഹി യക്ഷദമൃതേഷു ഭൂഷന്ന് ॥ അശ്വിനാ യജ്ഞമാഗതമ് । ദാശുഷഃ പുരുദഗ്ംസസാ । പൂഷാ രക്ഷതു നോ രയിമ് ॥ 16 ॥
ഇമം-യഁജ്ഞമശ്വിനാ വര്ധയന്താ । ഇമൌ രയിം-യഁജമാനായ ധത്തമ് । ഇമൌ പശൂ-ന്രക്ഷതാം-വിഁശ്വതോ നഃ । പൂഷാ നഃ പാതു സദമ-പ്രയുച്ഛന്ന് ॥ പ്ര തേ മഹേ സരസ്വതി । സുഭഗേ വാജിനീവതി । സത്യവാചേ ഭരേ മതിമ് ॥ ഇദ-ന്തേ ഹവ്യ-ങ്ഘൃതവ-ഥ്സരസ്വതി । സത്യവാചേ പ്രഭരേമാ ഹവീഗ്ംഷി । ഇമാനി തേ ദുരിതാ സൌഭഗാനി । തേഭിര്വയഗ്ം സുഭഗാസ-സ്സ്യാമ ॥ 17 ॥

(വജ് - യ്രഹീനാ - മൃജീഷം - ഁവ്യൃണ്വതി - രക്ഷതു നോ രയിഗ്ം - സൌഭഗാന്യേക-ഞ്ച) (അ. 4)
2.5.5 ഉപഹോമാഃ

യജ്ഞോ രായോ യജ്ഞ ഈശേ വസൂനാമ് । യജ്ഞ-സ്സസ്യാനാമുത സുക്ഷിതീനാമ് । യജ്ഞ ഇഷ്ടഃ പൂര്വചിത്തി-ന്ദധാതു । യജ്ഞോ ബ്രഹ്മണ്വാഗ്ം അപ്യേതു ദേവാന് ॥ അയം-യഁജ്ഞോ വര്ധതാ-ങ്ഗോഭിരശ്വൈഃ । ഇയം-വേഁദിഃ സ്വപത്യാ സുവീരാ । ഇദ-മ്ബര്ഹിരതി ബരഃഈഗ്ഷ്യന്യാ । ഇമം-യഁജ്ഞം-വിഁശ്വേ അവന്തു ദേവാഃ ॥ ഭഗ ഏവ ഭഗവാഗ്ം അസ്തു ദേവാഃ । തേന വയ-മ്ഭഗവന്ത-സ്സ്യാമ ॥ 18 ॥
ത-ന്ത്വാ ഭഗ സര്വ ഇജ്ജോഹവീമി । സ നോ ഭഗ പുര ഏതാ ഭവേഹ ॥ ഭഗ പ്രണേത-ര്ഭഗ സത്യരാധഃ । ഭഗേമാ-ന്ധിയമുദവ ദദന്നഃ । ഭഗ പ്രണോ ജനയ ഗോഭിരശ്വൈഃ । ഭഗ പ്ര നൃഭി-ര്നൃവന്തഃ സ്യാമ ॥ ശശ്വതീ-സ്സമാ ഉപയന്തി ലോകാഃ । ശശ്വതീ-സ്സമാ ഉപയന്ത്യാപഃ । ഇഷ്ട-മ്പൂര്തഗ്ം ശശ്വതീനാഗ്ം സമാനാഗ്ം ശാശ്വതേന । ഹവിഷേഷ്ട്വാ ഽനന്തം-ലോഁക-മ്പരമാരുരോഹ ॥ 19 ॥
ഇയമേവ സാ യാ പ്രഥമാ വ്യൌച്ഛത് । സാ രൂപാണി കുരുതേ പഞ്ച ദേവീ ॥ ദ്വേ സ്വസാരൌ വയതസ്തന്ത്രമേതത് । സനാതനം-വിഁതതഗ്ം ഷണ്മയൂഖമ് । അവാന്യാഗ് സ്തന്തൂന് കിരതോ ധത്തോ അന്യാന് । നാവപൃജ്യാതേ ന ഗമാതേ അന്തമ് ॥ ആ വോ യന്തൂദവാഹാസോ അദ്യ । വൃഷ്ടിം-യേഁ വിശ്വേ മരുതോ ജുനന്തി । അയം-യോഁ അഗ്നി-ര്മരുത-സ്സമിദ്ധഃ । ഏത-ഞ്ജുഷദ്ധ്വ-ങ്കവയോ യുവാനഃ ॥ 20 ॥
ധാരാവരാ മരുതോ ധൃഷ്ണുവോജസഃ । മൃഗാ ന ഭീമാസ്തവിഷേഭി-രൂര്മിഭിഃ । അഗ്നയോ ന ശുശുചാനാ ഋജീഷിണഃ । ഭ്രുമി-ന്ധമന്ത ഉപ ഗാ അവൃണ്വത ॥ വിചക്രമേ പൃഥിവീമേഷ ഏതാമ് । ക്ഷേത്രായ വിഷ്ണു-ര്മനുഷേ ദശസ്യന്ന് । ധ്രുവാസോ അസ്യ കീരയോ ജനാസഃ । ഉരുക്ഷിതിഗ്ം സുജനിമാ ചകാര ॥, ത്രിര്ദേവഃ പൃഥിവീമേഷ ഏതാമ് । വിചക്രമേ ശതര്ചസ-മ്മഹിത്വാ । പ്ര വിഷ്ണു-രസ്തു തവസസ്ത വീയാന് । ത്വേഷഗ്ഗ് ഹ്യസ്യ സ്ഥവിരസ്യ നാമ ॥॥ ആവേധസ-ന്നീലപൃഷ്ഠ-മ്ബൃഹന്തമ് । ബൃഹസ്പതിഗ്ം സദനേ സാദയദ്ധ്വമ് । സാദദ്യോനി-ന്ദമ ആദീദിവാഗ്ംസമ് । ഹിരണ്യവര്ണമരുഷഗ്ം സപേമ ॥ സ ഹി ശുചിഃ ശതപത്ര-സ്സ ശുന്ധ്യൂഃ ॥ 21 ॥
ഹിരണ്യവാശീരിഷിര-സ്സുവര.ഷാഃ । ബൃഹസ്പതി-സ്സ സ്വാവേശ ഋഷ്വാഃ । പൂരൂ സഖിഭ്യ ആ സുതി-ങ്കരിഷ്ഠഃ ॥ പൂഷഗ്ഗ്സ്തവ വ്രതേ വയമ് । ന രിഷ്യേമ കദാ ചന । സ്തോതാരസ്ത ഇഹ സ്മസി ॥ യാസ്തേ പൂഷന്നാവോ അന്ത-സ്സമുദ്രേ । ഹിരണ്യയീരന്തരിക്ഷേ ചരന്തി । യാഭിര്യാസി ദൂത്യാഗ്ം സൂര്യസ്യ । കാമേന കൃത-ശ്ശ്രവ ഇച്ഛമാനഃ ॥ 22 ॥
അരണ്യാന്യരണ്യാന്യസൌ । യാ പ്രേവ നശ്യസി । കഥാ ഗ്രാമ-ന്ന പൃച്ഛസി । ന ത്വാ ഭീരിവ വിന്ദതീ(3) ॥ വൃഷാരവായ വദതേ । യദുപാവതി ചിച്ചികഃ । ആഘാടീഭിരിവ ധാവയന്ന് । അരണ്യാനി-ര്മഹീയതേ ॥ ഉത ഗാവ ഇവാദന്ന് । ഉതോ വേശ്മേവ ദൃശ്യതേ ॥ 23 ॥
ഉതോ അരണ്യാനി-സ്സായമ് । ശകടീരിവ സര്ജതി ॥ ഗാമങ്ഗൈഷ ആഹ്വയതി । ദാര്വങ്ഗൈഷ ഉപാവധീത് । വസന്നരണ്യാന്യാഗ്ം സായമ് । അക്രുക്ഷദിതി മന്യതേ ॥ ന വാ അരണ്യാനിര്ഹന്തി । അന്യശ്ചേന്നാഭിഗച്ഛതി । സ്വാദോഃ ഫലസ്യ ജഗ്ധ്വാ । യത്ര കാമ-ന്നിപദ്യതേ ॥ ആഞ്ജനഗന്ധീഗ്ം സുരഭീമ് । ബഹ്വന്നാമകൃഷീവലാമ് । പ്രാഹ-മ്മൃഗാണാ-മ്മാതരമ് । അരണ്യാനീമശഗ്ം-സിഷമ് ॥ 24 ॥

(സ്യാമ - രുരോഹ - യുവാനഃ - ശുന്ധ് - യൂരിച്ഛമാനോ - ദൃശ്യതേ - നിപദ്യതേ ചത്വാരി ച) (അ. 5)
2.5.6 ഉപഹോമാഃ

വാര്ത്രഹത്യായ ശവസേ । പൃതനാ-സാഹ്യായ ച । ഇന്ദ്രത്വാ-ഽഽവര്തയാമസി ॥ സുബ്രഹ്മാണം-വീഁരവന്ത-മ്ബൃഹന്തമ് । ഉരു-ങ്ഗഭീര-മ്പൃഥുബുദ്ധ്നമിന്ദ്ര । ശ്രുതര്ഷി-മുഗ്രമഭി-മാതിഷാഹമ് । അസ്മഭ്യ-ഞ്ചിത്രം-വൃഁഷണഗ്ം രയി-ന്ദാഃ ॥ ക്ഷേത്രിയൈ ത്വാ നിര്-ഋത്യൈ ത്വാ । ദ്രുഹോ മുഞ്ചാമി വരുണസ്യ പാശാത് । അനാഗസ-മ്ബ്രഹ്മണേ ത്വാ കരോമി ॥ 25 ॥
ശിവേ തേ ദ്യാവാപൃഥിവീ ഉഭേ ഇമേ ॥ ശ-ന്തേ അഗ്നി-സ്സഹാദ്ഭിരസ്തു । ശ-ന്ദ്യാവാപൃഥിവീ സഹൌഷധീഭിഃ । ശമന്തരിക്ഷഗ്ം സഹ വാതേന തേ । ശ-ന്തേ ചതസ്രഃ പ്രദിശോ ഭവന്തു ॥ യാ ദൈവീശ്ചതസ്രഃ പ്രദിശഃ । വാതപത്നീരഭി സൂര്യോ വിചഷ്ടേ । താസാ-ന്ത്വാ ജരസ ആദധാമി । പ്ര യക്ഷ്മ ഏതു നിര്-ഋതി-മ്പരാചൈഃ ॥ അമോചി യക്ഷ്മാ-ദ്ദുരിതാ-ദവര്ത്യൈ ॥ 26 ॥
ദ്രുഹഃ പാശാന്നിര്-ഋത്യൈ ചോദമോചി । അഹാ അവര്തിമവിദ-ഥ്സ്യോനമ് । അപ്യഭൂ-ദ്ഭദ്രേ സുകൃതസ്യ ലോകേ ॥ സൂര്യമൃത-ന്തമസോ ഗ്രാഹ്യാ യത് । ദേവാ അമുഞ്ച-ന്നസൃജന്വ്യേനസഃ । ഏവമഹമിമ-ങ്ക്ഷേത്രിയാജ്ജാമിശഗ്ംസാത് । ദ്രുഹോ മുഞ്ചാമി വരുണസ്യ പാശാത് ॥ ബൃഹസ്പതേ യുവമിന്ദ്രശ്ച വസ്വഃ । ദിവ്യസ്യേശാഥേ ഉത പാര്ഥിവസ്യ । ധത്തഗ്ം രയിഗ്ഗ് സ്തുവതേ കീരയേ ചിത് ॥ 27 ॥
യൂയ-മ്പാത സ്വസ്തിഭി-സ്സദാ നഃ ॥ ദേവായുധമിന്ദ്രമാജോഹുവാനാഃ । വിശ്വാവൃധമഭി യേ രക്ഷമാണാഃ । യേന ഹതാ ദീര്ഘമദ്ധ്വാനമായന്ന് । അനന്തമര്ഥമനിവര്-ഥ്സ്യമാനാഃ ॥ യത്തേ സുജാതേ ഹിമവഥ്സു ഭേഷജമ് । മയോഭൂ-ശ്ശന്തമാ യദ്ധൃദോ-ഽസി । തതോ നോ ദേഹി സീബലേ ॥ അദോ ഗിരിഭ്യോ അധി യത്പ്രധാവസി । സഗ്ംശോഭമാനാ കന്യേവ ശുഭ്രേ ॥ 28 ॥
താ-ന്ത്വാ മുദ്ഗലാ ഹവിഷാ വര്ധയന്തി । സാ നഃ സീബലേ രയിമാഭാജയേഹ ॥ പൂര്വ-ന്ദേവാ അപരേണാ-നുപശ്യഞ്ജന്മഭിഃ । ജന്മാന്യവരൈഃ പരാണി । വേദാനി ദേവാ അയമസ്മീതി മാമ് । അഹഗ്ം ഹിത്വാ ശരീര-ഞ്ജരസഃ പരസ്താത് ॥ പ്രാണാപാനൌ ചക്ഷു-ശ്ശ്രോത്രമ് । വാച-മ്മനസി സമ്ഭൃതാമ് । ഹിത്വാ ശരീര-ഞ്ജരസഃ പരസ്താത് । ആ ഭൂതി-മ്ഭൂതിം-വഁയമശ്നവാമഹൈ ॥ ഇമാ ഏവ താ ഉഷസോ യാഃ പ്രഥമാ വ്യൌച്ഛന്ന് । താ ദേവ്യഃ കുര്വതേ പഞ്ച രൂപാ । ശശ്വതീര്നാവപൃജ്യന്തി । ന ഗമന്ത്യന്തമ് ॥ 29 ॥

(കരോ - മ്യവര്ത്യൈ - ചി - ച്ഛുഭ്രേ - ഽശ്നവാമഹൈ ചത്വാരി ച) (അ. 6)
2.5.7 ഉപഹോമാഃ

വസൂനാ-ന്ത്വാ-ഽഽധീതേന । രുദ്രാണാമൂര്മ്യാ । ആദിത്യാനാ-ന്തേജസാ । വിശ്വേഷാ-ന്ദേവാനാ-ങ്ക്രതുനാ । മരുതാമേമ്നാ ജുഹോമി സ്വാഹാ ॥ അഭിഭൂതി-രഹമാഗമമ് । ഇന്ദ്രസഖാ സ്വായുധഃ । ആസ്വാശാസു ദുഷ്ഷഹഃ ॥ ഇദം-വഁര്ചോ അഗ്നിനാ ദത്തമാഗാത് । യശോ ഭര്ഗ-സ്സഹ ഓജോ ബല-ഞ്ച ॥ 30 ॥
ദീര്ഘായുത്വായ ശതശാരദായ । പ്രതിഗൃഭ്ണാമി മഹതേ വീര്യായ ॥ ആയുരസി വിശ്വായുരസി । സര്വായുരസി സര്വമായുരസി । സര്വ-മ്മ ആയുര്ഭൂയാത് । സര്വമായുര്ഗേഷമ് ॥ ഭൂര്ഭുവ-സ്സുവഃ ॥ അഗ്നി-ര്ധര്മേണാന്നാദഃ । മൃത്യു-ര്ധര്മേണാന്നപതിഃ । ബ്രഹ്മ ക്ഷത്രഗ്ഗ് സ്വാഹാ ॥ 31 ॥
പ്രജാപതിഃ പ്രണേതാ । ബൃഹസ്പതിഃ പുര ഏതാ । യമഃ പന്ഥാഃ । ചന്ദ്രമാഃ പുനരസു-സ്സ്വാഹാ ॥ അഗ്നിരന്നാദോ-ഽന്നപതിഃ । അന്നാദ്യമസ്മിന്. യജ്ഞേ യജമാനായ ദദാതു സ്വാഹാ ॥ സോമോ രാജാ രാജപതിഃ । രാജ്യമസ്മിന്. യജ്ഞേ യജമാനായ ദദാതു സ്വാഹാ ॥ വരുണ-സ്സമ്രാ-ട്ഥ്സമ്രാട്പതിഃ । സാമ്രാജ്യമസ്മിന്. യജ്ഞേ യജമാനായ ദദാതു സ്വാഹാ ॥ 32 ॥
മിത്രഃ, ക്ഷത്ര-ങ്ക്ഷത്രപതിഃ । ക്ഷത്രമസ്മിന്. യജ്ഞേ യജമാനായ ദദാതു സ്വാഹാ ॥ ഇന്ദ്രോ ബല-മ്ബലപതിഃ । ബലമസ്മിന്. യജ്ഞേ യജമാനായ ദദാതു സ്വാഹാ ॥ ബൃഹസ്പതി-ര്ബ്രഹ്മ ബ്രഹ്മപതിഃ । ബ്രഹ്മാസ്മിന്. യജ്ഞേ യജമാനായ ദദാതു സ്വാഹാ ॥ സവിതാ രാഷ്ട്രഗ്ം രാഷ്ട്രപതിഃ । രാഷ്ട്രമസ്മിന്. യജ്ഞേ യജമാനായ ദദാതു സ്വാഹാ ॥ പൂഷാ വിശാം-വിഁട്പതിഃ । വിശമസ്മിന്. യജ്ഞേ യജമാനായ ദദാതു സ്വാഹാ ॥ സരസ്വതീ പുഷ്ടിഃ പുഷ്ടിപത്നീ । പുഷ്ടിമസ്മിന്. യജ്ഞേ യജമാനായ ദദാതു സ്വാഹാ ॥ ത്വഷ്ടാ പശൂനാ-മ്മിഥുനാനാഗ്ം രൂപകൃ-ദ്രൂപപതിഃ । രൂപേണാസ്മിന്. യജ്ഞേ യജമാനായ പശൂ-ന്ദദാതു സ്വാഹാ ॥ 33 ॥

(ച - സ്വാഹാ - സാമ്രാജ്യമസ്മിന്. യജ്ഞേ യജമാനായ ദദാതു സ്വാഹാ - വിശമസ്മിന്. യജ്ഞേ യജമാനായ ദദാതു സ്വാഹാ ചത്വാരി ച) (അ. 7)
(അഗ്നി-സ്സോമോ വരുണോ മിത്ര ഇന്ദ്രോ ബൃഹസ്പതിഃ സവിതാ പൂഷാ സരസ്വതീ ത്വഷ്ടാ ദശ)
2.5.8 ഉപഹോമാഃ

സ ഈ-മ്പാഹി യ ഋജീഷീ തരുത്രഃ । യ-ശ്ശിപ്രവാന് വൃഷഭോ യോ മതീനാമ് । യോ ഗോത്രഭി-ദ്വജ്രഭൃദ്യോ ഹരിഷ്ഠാഃ । സ ഇന്ദ്ര ചിത്രാഗ്ം അഭിതൃന്ധി വാജാന് ॥ ആ തേ ശുഷ്മോ വൃഷഭ ഏതു പശ്ചാത് । ഓത്തരാദധരാഗാ പുരസ്താത് । ആ വിശ്വതോ അഭി സമേത്വര്വാമ് । ഇന്ദ്ര ദ്യുമ്നഗ്ം സുവര്വദ്ധേഹ്യസ്മേ ॥ പ്രോഷ്വസ്മൈ പുരോരഥമ് । ഇന്ദ്രായ ശൂഷമര്ചത ॥ 34 ॥
അഭീകേ ചിദു ലോകകൃത് । സങ്ഗേ സമഥ്സു വൃത്രഹാ । അസ്മാക-മ്ബോധി ചോദിതാ । നഭന്താ-മന്യകേഷാമ് । ജ്യാകാ അധി ധന്വസു ॥ ഇന്ദ്രം-വഁയഗ്ം ശുനാസീരമ് । അസ്മിന്. യജ്ഞേ ഹവാമഹേ । ആവാജൈരുപ നോ ഗമത് ॥ ഇന്ദ്രായ ശുനാസീരായ । സ്രുചാ ജുഹുത നോ ഹവിഃ ॥ 35 ॥
ജുഷതാ-മ്പ്രതി മേധിരഃ ॥ പ്ര ഹവ്യാനി ഘൃതവന്ത്യസ്മൈ । ഹര്യശ്വായ ഭരതാ സജോഷാഃ । ഇന്ദ്രര്തുഭി-ര്ബ്രഹ്മണാ വാവൃധാനഃ । ശുനാസീരീ ഹവിരിദ-ഞ്ജുഷസ്വ ॥ വയഃ സുപര്ണാ ഉപസേദുരിന്ദ്രമ് । പ്രിയമേധാ ഋഷയോ നാധമാനാഃ । അപ ധ്വാന്തമൂര്ണുഹി പൂര്ധി ചക്ഷുഃ । മുമുഗ്ധ്യസ്മാ-ന്നിധയേവ ബദ്ധാന് ॥ ബൃഹദിന്ദ്രായ ഗായത ॥ 36 ॥
മരുതോ വൃത്രഹന്തമമ് । യേന ജ്യോതി-രജനയന്നൃതാവൃധഃ । ദേവ-ന്ദേവായ ജാഗൃവി ॥ കാ മിഹൈകാഃ ക ഇമേ പതങ്ഗാഃ । മാന്ഥാലാഃ കുലി പരി മാ പതന്തി । അനാവൃതൈനാന്-പ്രധമന്തു ദേവാഃ । സൌപര്ണ-ഞ്ചക്ഷുസ്തനുവാ വിദേയ ॥ ഏവാ വന്ദസ്വ വരുണ-മ്ബൃഹന്തമ് । നമസ്യാ ധീരമമൃതസ്യ ഗോപാമ് । സ ന-ശ്ശര്മ ത്രിവരൂഥം-വിഁയഗ്ംസത് ॥ 37 ॥
യൂയ-മ്പാത സ്വസ്തിഭി-സ്സദാ നഃ ॥ നാകേ സുപര്ണമുപ യത്-പതന്തമ് । ഹൃദാ വേനന്തോ അഭ്യചക്ഷത ത്വാ । ഹിരണ്യപക്ഷം-വഁരുണസ്യ ദൂതമ് । യമസ്യ യോനൌ ശകുന-മ്ഭുരണ്യുമ് ॥ ശ-ന്നോ ദേവീരഭിഷ്ടയേ । ആപോ ഭവന്തു പീതയേ । ശം-യോഁരഭിസ്രവന്തു നഃ ॥ ഈശാനാ വാര്യാണാമ് । ക്ഷയന്തീ-ശ്ചര്ഷണീനാമ് ॥ 38 ॥
അപോ യാചാമി ഭേഷജമ് ॥ അഫ്സു മേ സോമോ അബ്രവീത് । അന്ത-ര്വിശ്വാനി ഭേഷജാ । അഗ്നി-ഞ്ച വിശ്വശമ്ഭുവമ് । ആപശ്ച വിശ്വഭേഷജീഃ ॥ യദഫ്സു തേ സരസ്വതി । ഗോഷ്വശ്വേഷു യന്മധു । തേന മേ വാജിനീവതി । മുഖമങ്ഗ്ധി സരസ്വതി ॥ യാ സരസ്വതീ വൈശമ്ഭല്യാ ॥ 39 ॥
തസ്യാ-മ്മേ രാസ്വ । തസ്യാസ്തേ ഭക്ഷീയ । തസ്യാസ്തേ ഭൂയിഷ്ഠഭാജോ ഭൂയാസ്മ ॥ അഹ-ന്ത്വദസ്മി മദസി ത്വമേതത് । മമാസി യോനിസ്തവ യോനിരസ്മി । മമൈവ സന്വഹ ഹവ്യാന്യഗ്നേ । പുത്രഃ പിത്രേ ലോകകൃജ്ജാതവേദഃ ॥ ഇഹൈവ സന്തത്ര സന്ത-ന്ത്വാ ഽഗ്നേ । പ്രാണേന വാചാ മനസാ ബിഭര്മി । തിരോ മാ സന്തമായുര്മാ പ്രഹാസീത് ॥ 40 ॥
ജ്യോതിഷാ ത്വാ വൈശ്വാനരേണോപതിഷ്ഠേ ॥ അയ-ന്തേ യോനിര്-ഋത്വിയഃ । യതോ ജാതോ അരോചഥാഃ । ത-ഞ്ജാനന്നഗ്ന ആരോഹ । അഥാ നോ വര്ധയാ രയിമ് ॥ യാ തേ അഗ്നേ യജ്ഞിയാ തനൂസ്തയേ-ഹ്യാരോഹാത്മാ-ഽഽത്മാനമ് । അച്ഛാ വസൂനി കൃണ്വന്നസ്മേ നര്യാ പുരൂണി । യജ്ഞോ ഭൂത്വാ യജ്ഞമാസീദ സ്വാം-യോഁനിമ് । ജാതവേദോ ഭുവ ആജായമാന-സ്സക്ഷയ ഏഹി ॥ ഉപാവരോഹ ജാതവേദഃ പുനസ്ത്വമ് ॥ 41 ॥
ദേവേഭ്യോ ഹവ്യം-വഁഹ നഃ പ്രജാനന്ന് । ആയുഃ പ്രജാഗ്ം രയിമസ്മാസു ധേഹി । അജസ്രോ ദീദിഹി നോ ദുരോണേ ॥ തമിന്ദ്ര-ഞ്ജോഹവീമി മഘവാനമുഗ്രമ് । സത്രാദധാന-മപ്രതിഷ്കുതഗ്ം ശവാഗ്ംസി । മഗ്ംഹിഷ്ഠോ ഗീര്ഭിരാ ച യജ്ഞിയോ ഽവവര്തത് । രായേ നോ വിശ്വാ സുപഥാ കൃണോതു വജ്രീ ॥ ത്രികദ്രുകേഷു മഹിഷോ യവാശിര-ന്തുവിശുഷ്മസ്തൃപത് । സോമമപിബ-ദ്വിഷ്ണുനാ സുതം-യഁഥാവശത് । സ ഈ-മ്മമാദ മഹി കര്മ കര്തവേ മഹാമുരുമ് ॥ 42 ॥
സൈനഗ്ം സശ്ച-ദ്ദേവ-ന്ദേവ-സ്സത്യമിന്ദുഗ്ം സത്യ ഇന്ദ്രഃ ॥ വിദദ്യതീ സരമാ രുഗ്ണമദ്രേഃ । മഹി പാഥഃ പൂര്വ്യഗ്ം സദ്ധ്രിയക്കഃ । അഗ്ര-ന്നയ-ഥ്സുപദ്യക്ഷരാണാമ് । അച്ഛാ രവ-മ്പ്രഥമാ ജാനതീ ഗാത് ॥ വിദ-ദ്ഗവ്യഗ്ം സരമാ ദൃഢമൂര്വമ് । യേനാ നുക-മ്മാനുഷീ ഭോജതേ വിട് । ആ യേ വിശ്വാ സ്വപത്യാനി ചക്രുഃ । കൃണ്വാനാസോ അമൃതത്വായ ഗാതുമ് ॥ ത്വ-ന്നൃഭിര്നൃപതേ ദേവഹൂതൌ ॥ 43 ॥
ഭൂരീണി വൃത്വാ ഹര്യശ്വ ഹഗ്ംസി । ത്വ-ന്നിദസ്യു-ഞ്ചുമുരിമ് । ധുനി-ഞ്ചാസ്വാപയോ ദഭീതയേ സുഹന്തു ॥ ഏവാ പാഹി പ്രത്നഥാ മന്ദതു ത്വാ । ശ്രുധി ബ്രഹ്മ വാവൃധസ്വോത ഗീര്ഭിഃ । ആവി-സ്സൂര്യ-ങ്കൃണുഹി പീപിഹീഷഃ । ജഹി ശത്രൂഗ്ംരഭി ഗാ ഇന്ദ്ര തൃന്ധി ॥ അഗ്നേ ബാധസ്വ വിമൃധോ നുദസ്വ । അപാമീവാ അപ രക്ഷാഗ്ംസി സേധ । അസ്മാ-ഥ്സമുദ്രാ-ദ്ബൃഹതോ ദിവോ നഃ ॥ 44 ॥
അപാ-മ്ഭൂമാനമുപ ന-സ്സൃജേഹ ॥ യജ്ഞ പ്രതിതിഷ്ഠ സുമതൌ സുശേവാ ആ ത്വാ । വസൂനി പുരുധാ വിശന്തു । ദീര്ഘമായു-ര്യജമാനായ കൃണ്വന്ന് । അഥാമൃതേന ജരിതാരമങ്ഗ്ധി ॥ ഇന്ദ്രഃ ശുനാവ-ദ്വിതനോതി സീരമ് । സംവഁഥ്സരസ്യ പ്രതിമാണമേതത് । അര്കസ്യ ജ്യോതിസ്തദിദാസ ജ്യേഷ്ഠമ് । സംവഁഥ്സരഗ്ം ശുനവഥ്സീരമേതത് ॥ ഇന്ദ്രസ്യ രാധഃ പ്രയത-മ്പുരു ത്മനാ । തദര്കരൂപം-വിഁമിമാനമേതി । ദ്വാദശാരേ പ്രതിതിഷ്ഠതീ-ദ്വൃഷാ ॥ അശ്വായന്തോ ഗവ്യന്തോ വാജയന്തഃ । ഹവാമഹേ ത്വോപഗന്ത വാ ഉ । ആഭൂഷന്തസ്ത്വാ സുമതൌ നവായാമ് । വയമിന്ദ്ര ത്വാ ശുനഗ്ം ഹുവേമ ॥ 45 ॥