Lord Brahma and Agni

3.2 - daśapūrṇamāseṣṭibrāhmaṇam - kṛṣṇa yajurveda taittirīya brāhmaṇa pāṭhaḥ - tṛtīyasyāmito divi

(Darshapurnamaseshti Brahmana in English (IAST))

From Krishna Yajurveda, Taittiriya Brahmana

This text originates from the third ashtaka of the Taittiriya Brahmana, a vital component of the Krishna Yajurveda. It provides the ritualistic and philosophical framework for the Darshapurnamasa, the foundational Vedic sacrifices performed during the new and full moon. The verses delineate the symbolic origins of the sacrificial items, including the sacred parna branch. Chanting or studying these mantras is considered highly auspicious for Vedic scholars, as it helps in understanding the cosmic significance of ritual acts, ensuring spiritual purity, and aligning the performer with the divine order of the universe through meticulous Vedic discipline.

#of 85
kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe tṛtīyāṣṭake dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ - daśapūrṇamāseṣṭibrāhmaṇam
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | hariḥ om ||
anuvākaṃ 1 - vathsāpākaraṇam
tṛtīya̭syāmito divi soma̭ āsīt | ta-ṅgā̭yatryāha̭rat |
tasya̭ parṇama̭cchidyata | ta-tparṇo̭-'bhavat | ta-tparṇasya̭ parṇatvam | brahma vai parṇaḥ | ya-tpa̭rṇaśākhayā̭ vathsāna̭pākaroti̭ |
brahma̭ṇaivainā̭napāka̭roti || gāyatro vai parṇaḥ | gāyatrāḥ paśavaḥ̭ || 1 ||
tasmā-ttrīṇi̭trīṇi parṇasya̭ palāśāni̭ | tripadā̭ gāyatrī | ya-tpa̭rṇaśākhayā gāḥ prārpaya̭ti | svayaivainā̭ devata̭yā prārpa̭yati | ya-ṅkāmayḙtā paśu-ssyāditi̭ | aparṇā-ntasmai śuṣkāgrāmāha̭ret |
apaśureva bha̭vati | ya-ṅkāmayḙta paśumān-thsyāditi̭ | bahuparṇā-ntasmai̭ bahuśākhāmāha̭ret | paśumanta̭-mevaina̭-ṅkaroti || 2 ||
ya-tprācī̭māharet | devaloka-mabhija̭yet | yadudī̭cī-mmanuṣyalokam | prācīmudī̭cīmāha̭rati | ubhayo-rlokayo̭-rabhiji̭tyai || iṣe tvorje tvetyā̭ha | iṣa̭mevorjaṃ-ya~ja̭māne dadhāti ||
vāyava-ssthetyā̭ha | vāyurvā antari̭kṣa-syāddhya̭kṣāḥ |
antarikṣadevatyāḥ khalu vai paśavaḥ̭ || 3 ||
vāyava̭ evainā-npari̭ dadāti | pra vā ḙnānetadā-ka̭roti | yadāha̭ | vāyava-ssthetyṷpāyavaḥ
sthetyā̭ha | yaja̭mānāyaiva paśūnupa̭hvayate ||
devo vaḥ̭ savitā prārpa̭yatvityā̭ha prasūtyai || śreṣṭha̭tamāya karma̭ṇa ityā̭ha |
yajño hi śreṣṭha̭tama-ṅkarma̭ | tasmā̭devamā̭ha ||
āpyā̭yaddhvamaghniyā devabhāgamityā̭ha || 4 ||
vathsebhya̭śca vā etāḥ purā ma̭nuṣyebhya-ścāpyā̭yanta | devebhya̭ evainā indrāyāpyā̭yayati || ūrja̭svatīḥ paya̭svatīrityā̭ha | ūrjagṃ hi payaḥ̭ sambhara̭nti || prajāva̭tī-ranamīvā a̭yakṣmā ityā̭ha prajātyai | māvaḥ̭ stena ī̭śata mā-'ghaśagṃ̭sa ityā̭ha guptyai || rudrasya̭ hetiḥ pari̭ vo vṛṇaktvityā̭ha | rudrā devainā-strāyate ||
dhruvā asmi-ngopa̭tau syāta bahvīrityā̭ha |
dhruvā evāsmi̭-nbahvīḥ ka̭roti || 5 ||
yaja̭mānasya paśū-npāhītyā̭ha | paśūnā-ṅgo̭pīthāya̭ | tasmāthsāya-mpaśava upa̭ samāva̭rtante || ana̭dha-ssādayati | garbhā̭ṇā-ndhṛtyā apra̭pādāya | tasmādgarbhāḥ prajānāmapra̭pādukāḥ |
uparī̭va nida̭dhāti | uparī̭va hi sṷvargo lokaḥ |
suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai || 6 ||
(paśavaḥ̭ - karoti - paśavo̭ - devabhāgamityā̭ha - karoti - +nava̭ ca) (a. 1)
anuvākaṃ 2 - barhirāharaṇam
devasya̭ tvā savituḥ pra̭sava itya̭śvaparśumāda̭tte prasūtyai |
aśvino-rbāhubhyāmityā̭ha |
aśvinau hi devānā̭maddhvaryū āstām |
pūṣṇo hastābhyāmityā̭ha yatyai || yo vā oṣa̭dhīḥ parvaśo veda̭ | nainā-ssa hi̭nasti | prajāpa̭tirvā oṣa̭dhīḥ parvaśo vḙda | sa ḙnā na hi̭nasti | aśvaparśvā barhiracchai̭ti |
prājāpatyo vā aśvaḥ̭ sayonitvāya̭ || 7 ||
oṣa̭dhīnāmahigṃ̭sāyai ||
yajñasya̭ ghoṣadasītyā̭ha |
yaja̭māna eva rayi-nda̭dhāti | pratyṷṣṭagṃ rakṣaḥ pratyṷṣṭā arā̭taya ityā̭ha |
rakṣa̭sā-mapa̭hatyai || preyama̭gāddhiṣaṇā̭ barhiracchetyā̭ha | vidyā vai dhiṣaṇā | vidyayaivainadacchai̭ti || manṷnā kṛtā svadhayā vitaṣṭetyā̭ha | mānavī hi parśuḥ̭ svadhākṛ̭tā || 8 ||
ta āva̭hanti kavayaḥ̭ purastādityā̭ha | śuśruvāgṃso vai kavayaḥ̭ | yajñaḥ purastāt | mukhata eva yajñamāra̭bhate | atho yadetaduktvā yataḥ kuta̭ścāhara̭ti | ta-tprācyā̭ eva diśo bha̭vati ||
devebhyo juṣṭa̭miha barhirāsada ityā̭ha | barhiṣa-ssamṛ̭ddhyai | karmaṇo-'na̭parādhāya || devānā-mpariṣūtamasītyā̭ha || 9 ||
yadvā ida-ṅki-ñca̭ | ta-ddevānā-mpariṣūtam |
atho yathā vasya̭se prati procyāheda-ṅka̭riṣyāmīti̭ | evameva tada̭ddhvaryu-rdevebhyaḥ̭ prati procya̭ barhirdā̭ti | ātmano-'higṃ̭sāyai || yāva̭ta-sstambā-npa̭ri diśet | yatteṣā̭-mucchiggṣyāt | ati ta-dyajñasya̭ recayet | ekagg̭ stamba-mpari̭diśet |
tagṃ sarva̭-ndāyāt || 10 ||
yajñasyāna̭tirekāya || varṣavṛ̭ddha-masītyā̭ha |
varṣa vṛ̭ddhā vā oṣa̭dhayaḥ ||
deva̭ barhirityā̭ha | devebhya̭ evaina̭-tkaroti |
mā tvā-'nvammā tiryagityāhā higṃ̭sāyai |
parva̭ te rāddhyāsamityā-hardhyai ||
ācchettā te mā ri̭ṣamityā̭ha | nāsyātmano̭ mīyate |
ya evaṃ-ve~da̭ || 11 ||
deva̭barhi-śśatava̭lśaṃ-vi~rohetyā̭ha | prajā vai barhiḥ | prajānā-mprajana̭nāya || sahasra̭valśā vi vayagṃ rṷhemetyā̭ha | āśiṣa̭mevaitāmāśāste || pṛthivyā-ssapṛñcaḥ̭ pāhītyā̭ha prati̭ṣṭhityai ||
ayṷṅgāyuṅgā-nmuṣṭīn ~lṷnoti | mithunatvāya prajātyai || susabhṛntā tvā sambha̭rāmītyā̭ha | brahma̭ṇaivainath- sambha̭rati || 12 ||
adi̭tyai rāsnā-'sītyā̭ha | iyaṃ-vā~ adi̭tiḥ |
asyā evaina-drāsnā-ṅkaroti || indrāṇyai sanaṃha̭namityā̭ha | indrāṇī vā agrḙ devatā̭nāgṃ sama̭nahyata | sā ''rdhnot |
ṛddhyai sanna̭hyati | prajā vai barhiḥ |
prajānāmapa̭rāvāpāya |
tasmā-thsnāva̭santatāḥ prajā jā̭yante || 13 ||
pūṣā te granthi-ṅgra̭thnātvityā̭ha |
puṣṭi̭meva yaja̭māne dadhāti || sa te mā-'' sthādityāhāhigṃ̭sāyai || paścā-tprāñcamupa̭gūhati |
paścā-dvai prācīnagṃ reto̭ dhīyate |
paścādevāsmai prācīnagṃ reto̭ dadhāti ||
indra̭sya tvā bāhubhyā-mudya̭ccha ityā̭ha | indriyameva yaja̭māne dadhāti ||
bṛhaspatermūrdhnā ha̭rāmītyā̭ha |
brahma vai devānā-mbṛhaspatiḥ̭ || 14 ||
brahma̭ṇaivaina̭ddharati || urva̭ntari̭kṣa-manvihītyā̭ha gatyai || devagammamasītyā̭ha | devānevaina̭dgamayati || ana̭dha-ssādayati |
garbhā̭ṇā-ndhṛtyā apra̭pādāya | tasmā-dgarbhāḥ prajānāmapra̭pādukāḥ | uparī̭va nida̭dhāti | uparī̭va hi sṷvargo lokaḥ |
suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai || 15 ||
(sayonitvāya̭ - svadhākṛ̭tā - 'sītyā̭ha - dāyā-d- veda̭ - bharati - jāyante - bṛhaspatiḥ - sama̭ṣṭyai) (a. 2)
anuvākaṃ 3 - dohanam
pūrvedyuriddhmā barhiḥ ka̭roti | yajñamevārabhya̭ gṛhītvopa̭vasati || prajāpa̭ti-ryajñama̭sṛjata | tasyokhe a̭sragṃsetām | yajño vai prajāpa̭tiḥ |
ya-thsānnāyyokhe bhava̭taḥ |
yajñasyaiva tadukhe upa̭dadhātya-pra̭sragṃsāya ||
śundha̭ddhva-ndaivyā̭ya karma̭ṇe devayajyāyā ityā̭ha | devayajyāyā̭ evainā̭ni śundhati || mātariśva̭no gharmo̭-'sītyā̭ha || 16 ||
antari̭kṣaṃ-vai~ mā̭tariśva̭no gharmaḥ |
eṣāṃ-lo~kānāṃ-vi~dhṛ̭tyai ||
dyaura̭si pṛthivya̭sītyā̭ha | divaśca hyḙṣā pṛ̭thivyāśca sambhṛ̭tā | yadukhā |
tasmā̭devamā̭ha || viśvadhā̭yā asi parameṇa dhāmnetyā̭ha | vṛṣṭirvai viśvadhā̭yāḥ | vṛṣṭi̭mevāva̭rundhe | dṛgṃha̭sva mā hvārityā̭ha dhṛtyai || 17 ||
vasṷ̄nā-mpavitra̭masītyā̭ha | prāṇā vai vasa̭vaḥ |
teṣāṃ-vā~ eta-dbhā̭gadheyam | ya-tpavitram | tebhya̭ evaina̭-tkaroti || śatadhā̭ragṃ sahasra̭dhāramityā̭ha | prāṇeṣvevāyṷ-rdadhāti sarvatvāya̭ || trivṛ-tpa̭lāśaśākhāyā-ndarbhamaya̭-mbhavati | trivṛdvai prāṇaḥ | trivṛta̭meva prāṇa-mma̭ddhyato yaja̭māne dadhāti || 18 ||
saumyaḥ parṇa-ssa̭yonitvāya̭ | sākṣā-tpavitra̭-ndarbhāḥ | prākhsāyamadhi nida̭dhāti | ta-tprā̭ṇāpānayo̭ rūpam | tiryakprātaḥ | ta-ddarśa̭sya rūpam | dārśyagg hyḙtadahaḥ̭ | annaṃ-vai~ candramāḥ |
anna̭-mprāṇāḥ | ubhaya̭mevopaityajā̭mitvāya || 19 ||
tasmā̭dayagṃ sarvataḥ̭ pavate || huta-sstoko huto draphsa ityā̭ha prati̭ṣṭhityai | haviṣo-'ska̭ndāya |
na hi hutagg svāhā̭kṛtagg skanda̭ti |
divi nāko nāmāgniḥ | tasya̭ vipruṣo̭ bhāgadheyam |
agnayḙ bṛhate nākāyetyā̭ha |
nāka̭mevāgni-mbhā̭gadheyḙna sama̭rdhayati |
svāhā dyāvā̭pṛthivībhyāmityā̭ha |
dyāvā̭pṛthivyorevainat-prati̭ṣṭhāpayati || 20 ||
pavitra̭vatyāna̭yati | apā-ñcaivauṣa̭dhīnā-ñca rasagṃ sagṃsṛ̭jati | atho oṣa̭dhīṣveva paśū-nprati̭ṣṭhāpayati || anvārabhya vācaṃ̭-ya~cchati |
yajñasya dhṛtyai | dhāraya̭nnāste | dhāraya̭nta iva hi duhanti̭ | kāma̭dhukṣa ityāhātṛtīya̭syai | traya̭ ime lokāḥ | imāneva lokān. yaja̭māno duhe || 21 ||
amūmiti nāma̭ gṛhṇāti | bhadramevāsā-ṅkarmāviṣka̭roti || sā viśvāyu-ssā viśvavya̭cā-ssā viśvakarmetyā̭ha | iyaṃ-vai~ viśvāyuḥ̭ |
antari̭kṣaṃ-vi~śvavya̭cāḥ | asau viśvaka̭rmā |
imānevaitābhi̭rlokān. ya̭thāpūrva-ndṷhe |
atho yathā pradātre puṇya̭māśāste | evamevainā̭ etadupa̭stauti | tasmāt-prādādityunnīya vanda̭mānā upastuvantaḥ̭ paśū-ndṷhanti || 22 ||
bahu dugdhīndrā̭ya devebhyo̭ haviriti vācaṃ-vi~sṛ̭jate | yathā devatameva prasaṷti |
daivya̭sya ca mānuṣasya̭ ca vyāvṛ̭ttyai |
trirā̭ha | triṣa̭tyā hi devāḥ | avā̭caṃ-ya~mo-'na̭nvā-rabhyotta̭rāḥ | apa̭rimitamevāva̭rundhe ||
na dā̭rupātreṇa̭ duhyāt | agnivadvai dā̭rupātram |
ya-ddā̭rupātreṇa̭ duhyāt || 23 ||
yātayāmnā haviṣā̭ yajeta | atho khalvā̭huḥ |
puroḍāśa̭mukhāni vai havīgṃṣi̭ | neta i̭taḥ puroḍāśagṃ̭ haviṣo yāmo-'stīti̭ |
kāma̭meva dā̭rupātreṇa̭ duhyāt || śūdra eva na dṷhyāt | asa̭to vā eṣa sambhṷ̄taḥ | yacchūdraḥ | aha̭vireva tadityā̭huḥ | yacchūdro dogdhīti̭ || 24 ||
agnihotramevana dṷhyācchūdraḥ | taddhi not-punanti̭ | yadā khalu vai pavitra̭matyeti̭ | atha taddhaviriti̭ ||
sampṛ̭cyaddhva-mṛtāvarīrityā̭ha | apā-ñcaivauṣa̭dhīnā-ñca rasagṃ sagṃsṛ̭jati |
tasmā̭dapā-ñcauṣa̭dhīnā-ñca rasamupa̭ jīvāmaḥ |
mandrā dhana̭sya sātaya ityā̭ha | puṣṭi̭meva yaja̭māne dadhāti || somḙna tvā-''ta̭nacmīndrā̭ya dadhītyā̭ha || 25 ||
soma̭mevaina̭-tkaroti | yo vai soma̭-mbhakṣayitvā |
saṃva~thsaragṃ soma-nna piba̭ti | punarbhakṣyo-'sya somapītho bha̭vati ||
somaḥ khalu vai sānāṃyyam | ya evaṃ-vi~dvān-thsānāṃyya-mpiba̭ti | apunarbhakṣyo-'sya somapītho bha̭vati | na mṛnmayenāpi̭daddhyāt |
ya-nmṛnmayḙnāpidaddhyāt |
pitṛdevatyagg̭ syāt || 26 ||
ayaspātreṇa̭ vā dārupātreṇa vā-'pi̭dadhāti |
taddhi sadḙvam || udanvad- bha̭vati | āpo vai ra̭kṣoghnīḥ | rakṣa̭sā-mapa̭hatyai ||
ada̭stamasi viṣṇa̭ve tvetyā̭ha | yajño vai viṣṇuḥ̭ |
yajñāyaivainadada̭sta-ṅkaroti | viṣṇo̭ havyagṃ ra̭kṣasvetyā̭ha guptyai || ana̭dha-ssādayati | garbhā̭ṇā-ndhṛtyā apra̭pādāya |
tasmā-dgarbhāḥ prajānāma pra̭pādukāḥ | uparī̭va nida̭dhāti | uparī̭va hi sṷvargo lokaḥ | suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai || 27 ||
(asītyā̭ha - dhṛtyai - yaja̭māne dadhā - tyajā̭mitvāya - sthāpayati - duhe - duhanti - duhyā-d- dogdhīti - dadhītyā̭ha - syāth - sādayati pañca̭ ca) (a. 3)
anuvākaṃ 4 - havirnirvāpaḥ
karma̭ṇe vā-ndevebhyaḥ̭ śakeyamityā̭ha śaktyai |
yajñasya vai santa̭timanṷ prajāḥ paśavo yaja̭mānasya santā̭yante | yajñasya vicchi̭ttimanṷ prajāḥ paśavo yaja̭mānasya vicchi̭dyante |
yajñasya santa̭tirasi yajñasya̭ tvā santa̭tyai stṛṇāmi santa̭tyai tvā yajñasyetyāha̭vanīyā-thsanta̭noti | yaja̭mānasya prajāyai̭ paśūnāgṃ santa̭tyai || apaḥ praṇa̭yati | śraddhā vā āpaḥ̭ | śraddhāmevārabhya̭ praṇīya praca̭rati | apaḥ praṇa̭yati | yajño vā āpaḥ̭ || 28 ||
yajñamevārabhya̭ praṇīya praca̭rati | apaḥ praṇa̭yati | vajro vā āpaḥ̭ | vajra̭meva bhrātṛ̭vyebhyaḥ prahṛtya̭ praṇīya praca̭rati | apaḥ praṇa̭yati |
āpo vai ra̭kṣoghnīḥ | rakṣa̭sā-mapa̭hatyai | apaḥ praṇa̭yati | āpo vai devānā-mpriya-ndhāma̭ |
devānā̭meva priya-ndhāma̭ praṇīya praca̭rati || 29 ||
apaḥ praṇa̭yati | āpo vai sarvā̭ devatāḥ |
devatā̭ evārabhya̭ praṇīya praca̭rati || veṣā̭ya tvetyā̭ha | veṣā̭ya hyḙnadādatte || pratyṷṣṭagṃ rakṣaḥ pratyṷṣṭā arā̭taya ityā̭ha |
rakṣa̭sā-mapa̭hatyai || dhūrasītyā̭ha | eṣa vai dhuryo-'gniḥ | taṃ-ya~danṷpaspṛśyātīyāt || 30 ||
addhvaryu-ñca yaja̭māna-ñca prada̭het | upaspṛśyātyḙti | addhvaryośca yaja̭mānasya cāpra̭dāhāya || dhūrva taṃyo~-'smā-ndhūrva̭ti ta-ndhūrva yaṃ-va~ya-ndhūrvā̭ma ityā̭ha |
dvau vāva purṷṣau | ya-ñcaiva dhūrva̭ti | yaścai̭na-ndhūrva̭ti | tāvubhau śucā-'rpa̭yati || tva-ndevānā̭masi sasni̭tama-mpapri̭tama-ñjuṣṭa̭tamaṃ-va~hni̭tama-ndevahūta̭mamityā̭ha | yathā yajurevai tat || 31 ||
ahrṷtamasi havirdhāna-mityāhānārtyai |
dṛgṃha̭sva mā hvārityā̭ha dhṛtyai ||
mitrasya̭ tvā cakṣṷṣā prekṣa ityā̭ha mitratvāya̭ |
mā bhermā saṃvi~̭kthā mā tvā̭ higṃsiṣa-mityāhāhigṃ̭sāyai | yadvai ki-ñca vāto nābhivāti̭ |
ta-thsarvaṃ̭-va~ruṇadevatyam || uru vātāyetyā̭ha | avā̭ruṇamevaina̭-tkaroti || devasya̭ tvā savituḥ
pra̭sava ityā̭ha prasūtyai |
aśvino-rbāhubhyāmityā̭ha || 32 ||
aśvinau hi devānā̭maddhvaryū āstām |
pūṣṇo hastābhyāmityā̭ha yatyai | agnaye juṣṭa-nnirva̭pāmītyā̭ha | agnaya̭ evaināñjuṣṭaṃ
nirva̭pati | triryajṷṣā | traya̭ ime lokāḥ |
eṣāṃ-lo~kānāmāptyai | tūṣṇī-ñca̭turtham |
apa̭rimitamevāva̭rundhe | sa evamevānṷpūrvagṃ havīgṃṣi nirva̭pati || 33 ||
ida-ndevānā̭midamṷ na-ssahetyā̭ha vyāvṛ̭ttyai ||
sphātyai tvā nārātyā ityā̭ha guptyai | tama̭sīva vā eṣo-'ntaśca̭rati | yaḥ pa̭rīṇahi̭ || suva̭rabhi vikhyḙṣaṃ-vai~śvānara-ñjyotirityā̭ha |
suva̭revābhi vi pa̭śyati vaiśvānara-ñjyotiḥ̭ |
dyāvā̭pṛthivī haviṣi̭ gṛhīta uda̭vepetām ||
dṛgṃha̭ntā-nduryā dyāvā̭pṛthivyorityā̭ha |
gṛhāṇā-ndyāvā̭pṛthivyo-rdhṛtyai ||
urva̭ntari̭kṣa-manvihītyā̭ha gatyai ||
adi̭tyāstvopasthḙ sādayāmītyā̭ha | iyaṃ-vā~ adi̭tiḥ | asyā evaina̭dupasthḙ sādayati ||
agnḙ havyagṃ ra̭kṣasvetyā̭ha guptyai || 34 ||
(yajño vā āpo - dhāma̭ praṇīya praca̭ra - tyatīyā - deta-d- bāhubhyāmityā̭ha - havigṃṣi nirva̭pati - gatyai̭ catvāri̭ ca) (a. 4)
anuvākaṃ 5 - vrīhyavaghātaḥ
indro̭ vṛtrama̭hann | so̭-'paḥ | abhya̭mriyata |
tāsāṃ-ya~nmeddhyaṃ̭-ya~jñiyagṃ sadḙvamāsīt | tadapoda̭krāmat | te darbhā a̭bhavann | ya-ddarbhairapa ṷtpunāti̭ | yā eva meddhyā̭ yajñiyā-ssadḙvā āpaḥ̭ | tābhi̭revainā utpṷnāti | dvābhyāmutpṷnāti || 35 ||
dvipā-dyaja̭mānaḥ prati̭ṣṭhityai || devo vaḥ̭ savitot-pṷnātvityā̭ha | savitṛpra̭sūta evainā utpṷnāti | acchi̭dreṇa pavitreṇetyā̭ha | asau vā ā̭dityo-'cchi̭dra-mpavitram | tenaivainā utpṷnāti | vaso-ssūrya̭sya raśmibhirityā̭ha | prāṇā vā āpaḥ̭ | prāṇā vasa̭vaḥ | prāṇā raśmayaḥ̭ || 36 ||
prāṇaireva prāṇān-thsampṛ̭ṇakti | sāvitriyarcā |
savitṛpra̭sūta-mme karmā̭saditi̭ |
savitṛpra̭sūtamevāsya karma̭ bhavati |
paccho gā̭yatriyā tri̭ṣṣamṛddhatvāya̭ ||
āpo̭ devīragrepuvo agreguva ityā̭ha |
rūpa-mevāsā̭meta-nma̭himānaṃ-vyā~ca̭ṣṭe |
agra̭ imaṃ-ya~jña-nna̭yatāgrḙ
yajñapa̭timityā̭ha | agra̭ eva yajña-nna̭yanti |
agrḙ yajñapa̭tim || 37 ||
yuṣmānindro̭ 'vṛṇīta vṛtratūyḙ yūyamindra̭mavṛṇīddhvaṃ-vṛ~tratūrya ityā̭ha |
vṛtragṃ ha̭ haniṣyannindra āpo̭ vavre |
āpo hendraṃ̭-va~vrire | sajñāṃ-mevāsā̭meta-thsāmā̭naṃ-vyā~ca̭ṣṭe || prokṣi̭tā-ssthetyā̭ha | tenāpaḥ prokṣi̭tāḥ || agnayḙ vo juṣṭa-mprokṣā-myagnīṣomābhyā-mityā̭ha |
yathā devatamevainā-nprokṣa̭ti | triḥ prokṣa̭ti | tryā̭vṛddhi yajñaḥ || 38 ||
atho rakṣa̭sāmapa̭hatyai | śundha̭ddhvaṃ
daivyā̭ya karma̭ṇe devayajyāyā ityā̭ha |
devayajyāyā̭ evainā̭ni śundhati | triḥ prokṣa̭ti | tryā̭vṛddhi yajñaḥ | atho̭ meddhyatvāya̭ | ava̭dhūtagṃ rakṣo-'va̭dhūtā arā̭taya ityā̭ha |
rakṣa̭sā-mapa̭hatyai | adi̭tyāstvagasītyā̭ha | iyaṃ-vā~ adi̭tiḥ || 39 ||
asyā evaina-ttvaca̭-ṅkaroti | prati̭ tvā pṛthivī vettvityā̭ha prati̭ṣṭhityai || purastā-tpratīcīna̭grīva-mutta̭ralomopa̭stṛṇāti meddhyatvāya̭ |
tasmā-tpurastā-tpratyañcaḥ̭ paśavo medhamupa̭tiṣṭhante | tasmā-tprajā mṛga-ṅgrāhṷkāḥ | yajño devebhyo nilā̭yata |
kṛṣṇo̭ rūpa-ṅkṛtvā | ya-tkṛ̭ṣṇājine havira̭ddhyavahanti̭ | yajñādeva-ta-dyajña-mprayṷṅkte | haviṣo-'ska̭ndāya || 40 ||
adhiṣava̭ṇamasi vānaspatyamityā̭ha | adhiṣava̭ṇa-mevaina̭-tkaroti | prati tvā-'di̭tyāstvagvettvityā̭ha sayatvāya̭ ||
agnestanū-rasītyā̭ha | agnervā eṣā tanūḥ |
yadoṣa̭dhayaḥ | vāco visarja̭namityā̭ha |
yadā hi prajā oṣa̭dhīnā-maśnanti̭ | atha vācaṃ-vi~sṛ̭jante | devavī̭taye tvā gṛhṇāmītyā̭ha || 41 ||
devatā̭bhirevaina-thsama̭rdhayati ||
adri̭rasi vānaspatya ityā̭ha | grāvā̭ṇa-mevaina̭-tkaroti |
sa ida-ndevebhyo̭ havyagṃ suśami̭ śamiṣvetyā̭ha śāntyai || havi̭ṣkṛdehītyā̭ha |
ya eva devānāgṃ̭ haviṣkṛtaḥ̭ | tān. hva̭yati |
trirhva̭yati | triṣa̭tyā hi devāḥ || iṣamā vadorjamā vadetyā̭ha || 42 ||
iṣa̭mevorjaṃ-ya~ja̭māne dadhāti |
dyumadva̭data vayagṃ sa̭ghānta-ñjeṣmetyā̭ha bhrātṛ̭vyābhibhūtyai || mano-śśraddhādḙvasya yaja̭mānasyāsuraghnī vāk | yajñāyudheṣu pravi̭ṣṭā-''sīt | te-'sṷrā yāva̭nto yajñāyudhānā̭mudvada̭tā-mupāśṛ̭ṇvann |
te parā̭-'bhavann | tasmā-thsvānā-mmaddhyḙ-'vasāya̭ yajeta | yāva̭nto-'sya bhrātṛ̭vyā yajñāyudhānā̭-mudvada̭tā-mupaśṛṇvanti̭ | te parā̭ bhavanti |
uccai-ssamāha̭ntavā ā̭ha viji̭tyai || 43 ||
vṛṅkta ḙṣāmindriyaṃ-vī~ryam | śreṣṭha̭ eṣā-mbhavati || varṣa vṛ̭ddhamasi prati̭ tvā varṣavṛ̭ddhaṃ-ve~ttvityā̭ha |
varṣavṛ̭ddhā vā oṣa̭dhayaḥ |
varṣavṛ̭ddhā iṣīkā-ssamṛ̭ddhyai |
yajñagṃ rakṣāgsyanu prāvi̭śann |
tānyasnā paśubhyo̭ niravā̭dayanta |
tuṣairoṣa̭dhībhyaḥ || parā̭pūtagṃ rakṣaḥ parā̭pūtā arā̭taya ityā̭ha |
rakṣa̭sāmapa̭hatyai || 44 ||
rakṣa̭sā-mbhāgo̭-'sītyā̭ha | tuṣai̭reva rakṣāgṃ̭si nirava̭dayate | apa upa̭spṛśati meddhyatvāya̭ | vāyurvo vi vi̭naktvityā̭ha | pavitraṃ-vai~ vāyuḥ | punātyevaināṋ | antari̭kṣādiva vā ete praska̭ndanti | ye śūrpāt | devo vaḥ̭ savitā hira̭ṇyapāṇiḥ prati̭gṛhṇātvityā̭ha prati̭ṣṭhityai |
haviṣo-'ska̭ndāya | triṣphalīka̭rtavā ā̭ha | tryā̭vṛddhi yajñaḥ | atho̭ meddhyatvāya̭ || 45 ||
(dvābhyāmu-tpṷnāti - raśmayo̭ - nayantyagrḙ yajñapa̭tiṃ - ~yajño - 'di̭ti - raska̭ndāya - gṛhṇāmītyā̭ha - vadetyā̭ha - viji̭tyā - apa̭hatyā - aska̭ndāya trīṇi̭ ca) (a. 5)
anuvākaṃ 6 - taṇḍulapeṣaṇam
ava̭dhūtagṃ rakṣo-'va̭dhūtā arā̭taya ityā̭ha | rakṣa̭sāmapa̭hatyai | adi̭tyāstvagasītyā̭ha | iyaṃ-vā~ adi̭tiḥ | asyā evaina-ttvaca̭-ṅkaroti | prati̭ tvā pṛthivī vettvityā̭ha prati̭ṣṭhityai |
purastā-tpratīcīna̭grīva-mutta̭ralomopa̭stṛṇāti meddhyatvāya̭ | tasmā-tpurastā-tpratyañcaḥ̭ paśavo medhamupa̭tiṣṭhante | tasmā-tprajā mṛga-ṅgrāhṷkāḥ | yajño devebhyo nilā̭yata || 46 ||
kṛṣṇo̭ rūpa-ṅkṛtvā | ya-tkṛ̭ṣṇājine havira̭dhipinaṣṭi̭ | yajñādeva ta-dyajña-mprayṷṅkte | haviṣo-'ska̭ndāya || dyāvā̭pṛthivī sahāstām | te śa̭myāmātramekamaharvyaitāgṃ̭ śamyāmātramekamahaḥ̭ || diva-sska̭mbhanira̭si prati tvā 'di̭tyāstvagvettvityā̭ha |
dyāvā̭pṛthivyo-rvītyai | dhiṣaṇā̭-'si parvatyā
prati̭ tvā diva-sska̭mbhanirvettvityā̭ha |
dyāvā̭pṛthivyo-rvidhṛ̭tyai || 47 ||
dhiṣaṇā̭-'si pārvateyī prati̭ tvā parvatirvettvityā̭ha | dyāvā̭pṛthivyordhṛtyai || devasya̭ tvā savituḥ pra̭sava ityā̭ha prasūtyai | aśvino-rbāhubhyāmityā̭ha | aśvinau hi devānā̭maddhvaryū āstām | pūṣṇo hastābhyāmityā̭ha yatyai |
adhi̭vapāmītyā̭ha | yathādevata-mevainānadhi̭ vapati || dhānya̭masi dhinuhi devānityā̭ha | etasya yajṷṣo vīryḙṇa || 48 ||
yāvadekā̭ devatā̭ kāmaya̭te yāvadekā | tāvadāhṷtiḥ prathate | na hi tadasti̭ | yattāva̭deva syāt | yāva̭jjuhoti̭ || prāṇāya̭ tvā-'pānāya tvetyā̭ha | prāṇāneva yaja̭māne dadhāti | dīrghāmanu prasi̭timāyṷṣe dhāmityā̭ha | āyṷrevāsmi̭-ndadhāti |
antari̭kṣādiva vā etāni praska̭ndanti | yāni̭ dṛṣadaḥ̭ | devo vaḥ̭ savitā hira̭ṇyapāṇiḥ prati̭ gṛhṇātvityā̭ha prati̭ṣṭhityai | haviṣo-'ska̭ndāya ||
asaṃ̭va~pantī pigṃṣāṇūni̭ kurutādityā̭ha meddhyatvāya̭ || 49 ||
(nilā̭yata - vidhṛ̭tyai - vīryḙṇa - skandanti catvāri̭ ca ) (a. 6)
anuvākaṃ 7 - kapālopadhānam
dhṛṣṭi̭rasi brahma̭ yacchetyā̭ha dhṛtyai ||
apāgne 'gnimāmāda̭-ñjahi niṣkravyādagṃ̭
sedhā dḙvayajaṃ̭-va~hetyā̭ha |
ya evāmātkravyāt | tama̭pahatya̭ | meddhye-'gnau kapālamupa̭dadhāti || nirda̭gdhagṃ rakṣo nirda̭gdhā arā̭taya ityā̭ha | rakṣāg̭syeva
nirda̭hati | agnivatyupa̭dadhāti | asminneva loke jyoti̭rdhatte | aṅgā̭ramadhi̭-vartayati || 50 ||
antari̭kṣa eva jyoti̭rdhatte |
ādityamevāmuṣmi̭n ~loke jyoti̭rdhatte |
jyoti̭ṣmanto-'smā ime lokā bha̭vanti |
ya evaṃ-ve~da̭ || dhruvama̭si pṛthivī-ndṛgṃhetyā̭ha | pṛthivīmevaitena̭ dṛgṃhati |
dhartrama̭syantari̭kṣa-ndṛgṃhetyā̭ha | antari̭kṣamevaitena̭ dṛgṃhati |
dharuṇa̭masi diva̭-ndṛgṃhetyā̭ha | diva̭mevaitena̭ dṛgṃhati || 51 ||
dharmā̭si diśo̭ dṛgṃhetyā̭ha |
diśa̭ evaitena̭ dṛgṃhati | imānevaitai-rlokā-ndṛgṃ̭hati | dṛgṃ ha̭nte-'smā ime lokāḥ prajayā̭ paśubhiḥ̭ | ya evaṃ-ve~da̭ || trīṇyagrḙ kapālānyupa̭dadhāti | traya̭ ime lokāḥ |
eṣāṃ-lo~kānāmāptyai |
ekamagrḙ kapālamupa̭dadhāti |
ekaṃ-vā~ agrḙ kapāla-mpurṷṣasya sabhaṃva~̭ti || 52 ||
atha dve | atha trīṇi̭ | atha̭ catvāri̭ | athāṣṭau |
tasmā̭daṣṭāka̭pāla-mpurṷṣasya śiraḥ̭ |
yadeva-ṅkapālānyupa dadhā̭ti | yajño vai prajāpa̭tiḥ | yajñameva prajāpa̭tigṃ saggska̭roti |
ātmāna̭meva ta-thsaggska̭roti | tagṃ saggskṛ̭tamātmānam || 53 ||
amuṣmi̭n ~loke-'nuparai̭ti || yadaṣṭāvṷpa dadhā̭ti | gāyatriyā ta-thsammi̭tam | yannava̭ | trivṛtā tat | ya-ddaśa̭ | virājā tat | yadekā̭daśa | triṣṭubhā tat | yaddvāda̭śa || 54 ||
jaga̭tyā tat | chandaḥ̭ sammitāni sa ṷpadadha̭-tkapālā̭ni | imān ~lokāna̭nupūrva-ndiśo vidhṛ̭tyai dṛgṃhati | athāyuḥ̭ prāṇā-nprajā-mpaśūn. yaja̭māne dadhāti | sajātāna̭smā abhito̭ bahulān ka̭roti ||
cita-ssthetyā̭ha | yathā yajurevaitat ||
bhṛgṷ̄ṇāmaṅgi̭rasā-ntapa̭sā tapyaddhvamityā̭ha |
devatā̭nā-mevainā̭ni tapa̭sā tapati | tāni tata-ssaggsthi̭te | yāni̭ gharme kapālān yupacinvanti̭ vedhasa iti catṷṣpadayarcā vimṷñcati | catṷṣpādaḥ paśavaḥ̭ | paśuṣvevopari̭ṣṭā-tprati̭tiṣṭhati || 55 ||
(vartayati - diva̭mevaitena̭ dṛgṃhati - sambhava̭ti - tagṃ saggskṛ̭tamātmānaṃ - dvāda̭śa - saggsthi̭te trīṇi̭ ca) (a. 7)
anuvākaṃ 8 - puroḍāśāniṣpādanam
devasya̭ tvā savituḥ pra̭sava ityā̭ha prasūtyai | aśvino-rbāhubhyāmityā̭ha |
aśvinau hi devānā̭maddhvaryū āstām |
pūṣṇo hastābhyāmityā̭ha yatyai |
saṃva~̭pāmītyā̭ha | yathā devatamevainā̭ni saṃva~̭pati || samāpo̭ adbhira̭gmata samoṣa̭dhayo rasenetyā̭ha | āpo vā oṣa̭dhī-rjinvanti | oṣa̭dhayo-'po ji̭nvanti |
anyā vā etāsā̭manyā ji̭nvanti || 56 ||
tasmā̭devamā̭ha | sagṃ revatī-rjaga̭tībhi-rmadhṷmatī-rmadhṷmatībhi-ssṛjyaddhvamityā̭ha |
āpo vai revatīḥ | paśavo jaga̭tīḥ | oṣa̭dhayo madhṷmatīḥ | āpa oṣa̭dhīḥ paśūn | tānevāsmā̭ ekadhā sagṃsṛjya̭ | madhṷmataḥ karoti |
adbhyaḥ pari prajā̭tā-sstha samadbhiḥ pṛ̭cyaddhvamiti̭ paryāplā̭vayati |
yathā suvṛ̭ṣṭa imāma̭nu visṛtya̭ || 57 ||
āpa oṣa̭dhīrmahaya̭nti | tādṛgeva tat ||
jana̭yatyai tvā saṃyau~mītyā̭ha | prajā evaitena̭ dādhāra | agnaye tvā-'gnīṣomābhyāmityā̭ha vyāvṛ̭ttyai | makhasya śiro-'sītyā̭ha |
yajño vai makhaḥ | tasyaitacchiraḥ̭ | ya-tpṷroḍāśaḥ̭ | tasmā̭devamā̭ha || 58 ||
gharmo̭-'si viśvāyurityā̭ha | viśva̭mevāyu-ryaja̭māne dadhāti | uru pra̭thasvoru tḙ yajñapa̭tiḥ prathatāmityā̭ha | yaja̭mānameva prajayā̭ paśubhiḥ̭ prathayati | tvaca̭-ṅgṛhṇīṣvetyā̭ha |
sarva̭mevainagṃ sata̭nu-ṅkaroti | athāpa ānīya pari̭ mārṣṭi | māgṃsa eva ta-ttvaca̭-ndadhāti | tasmā-ttvacā māgṃsa-ñchannam ||
gharmo vā eṣo-'śāntaḥ || 59 ||
ardhamāse-'rdhamāse pravṛ̭jyate | ya-tpṷroḍāśaḥ̭ | sa īśvaro yaja̭mānagṃ śucā pradahaḥ̭ | parya̭gni karoti | paśumevaina̭makaḥ | śāntyā apra̭dāhāya | triḥ parya̭gni karoti |
tryā̭vṛddhi yajñaḥ | atho rakṣa̭sāmapa̭hatyai ||
antari̭tagṃ rakṣo-'ntari̭tā arā̭taya ityā̭ha || 60 ||
rakṣa̭sā-mantarhi̭tyai | puroḍāśaṃ-vā~ adhi̭śritagṃ rakṣāg̭syajighāgṃsann |
divi nāko nāmāgnī ra̭kṣohā | sa evāsmā-drakṣāgsyapā̭hann | devastvā̭ savitā śra̭payatvityā̭ha | savitṛpra̭sūta evainagg̭ śrapayati | varṣi̭ṣṭhe adhi nāka ityā̭ha | rakṣa̭sāmapa̭hatyai | agnistḙ tanuva-mmā-'ti̭ dhāgityāhāna̭tidāhāya | agnḙ havyagṃ ra̭kṣasvetyā̭ha guptyai || 61 ||
avi̭dahanta-śśrapayateti vācaṃ-vi~sṛ̭jate |
yajñameva havīgṣya̭bhi-vyāhṛtya prata̭nute |
purorucamavi̭dāhāya śṛtyai̭ karoti || mastiṣko vai pṷroḍāśaḥ̭ | taṃ-ya~nnābhi̭vāsayet | āvirmastiṣkaḥ̭ syāt | abhivā̭sayati |
tasmā-dguhā̭ mastiṣkaḥ̭ | bhasma̭nā-'bhi vā̭sayati |
tasmā-nmāgṃsenāsthi̭ channam || 62 ||
vedenābhi vā̭sayati | tasmā-tkeśai-śśiraḥ̭ channam |
akha̭latibhāvuko bhavati | ya evaṃ-ve~da̭ || paśorvai pra̭timā pṷroḍāśaḥ̭ | sa nāyajuṣka̭-mabhivāsyaḥ̭ | vṛthḙva syāt | īśvarā yaja̭mānasya paśavaḥ pramḙtoḥ || sa-mbrahma̭ṇā pṛcyasvetyā̭ha | prāṇā vai brahma̭ || 63 ||
prāṇāḥ paśavaḥ̭ | prāṇaireva paśūnth
sampṛ̭ṇakti | na pramāyṷkā bhavanti | yaja̭māno vai pṷroḍāśaḥ̭ | prajā paśavaḥ purī̭ṣam |
yadevama̭bhi vāsaya̭ti | yaja̭mānameva prajayā̭ paśubhi-ssama̭rdhayati || devā vai havi-rbhṛtvā-'brṷvann | kasmi̭nnida-mmra̭kṣyāmaha iti̭ |
so-'gnira̭bravīt || 64 ||
mayi̭ tanū-ssannidha̭ddhvam | ahaṃ-va~sta-ñja̭nayiṣyāmi | yasmi̭-nmrakṣyaddhva iti̭ | te devā agnau tanū-ssa-nnya̭dadhata | tasmā̭dāhuḥ |
agni-ssarvā̭ devatā iti̭ | so-'ṅgā̭reṇāpaḥ |
abhya̭pātayat | tata̭ ekato̭-'jāyata |
sa dvitīya̭mabhya̭pātayat || 65 ||
tato dvito̭-'jāyata | sa tṛtīya̭-mabhya̭pātayat |
tata̭-strito̭-'jāyata | yadadbhyo-'jā̭yanta | tadāpyānā̭māpyatvam | yadātmabhyo 'jā̭yanta |
tadātmyānā̭-mātmyatvam || te devā āpyeṣva̭mṛjata | āpyā a̭mṛjata sūryābhyudite | sūryābhyudita-ssūryā̭bhinimrukte || 66 ||
sūryā̭bhinimruktaḥ kunakhini̭ | kunakhī śyāvada̭ti | śyāvada̭nnagradidhiṣau | agradidhiṣuḥ pa̭rivitte | parivitto vī̭rahaṇi̭ | vīrahā bra̭hmahaṇi̭ |
tadbra̭hmahaṇa-nnātya̭cyavata | antarvedi nina̭yatyava̭ruddhyai | ulmṷkenābhi gṛ̭hṇāti śṛtatvāya̭ | śṛtakā̭mā iva hi devāḥ || 67 ||
(anyā ji̭nvan-tyanuvisṛtyai-vamā-hāśānta-āha-guptyai̭-channaṃ - brahmā-bravī-ddvitīya̭mabhya̭pātaya-thsūryā̭bhinimrukte-devāḥ) (a. 8)
anuvākaṃ 9 - vedikaraṇam
devasya̭ tvā savituḥ pra̭sava iti sphyamāda̭tte prasūtyai | aśvino-rbāhubhyāmityā̭ha | aśvinau hi devānā̭maddhvaryū āstām | pūṣṇo hastābhyāmityā̭ha yatyai || āda̭da indra̭sya bāhura̭si dakṣi̭ṇa ityā̭ha | indriyameva yaja̭māne dadhāti | sahasra̭bhṛṣṭi-śśatatḙjā ityā̭ha |
rūpamevāsyaita-nma̭himānaṃ-vyā~ca̭ṣṭe ||
vāyura̭si tigmatḙjā ityā̭ha | tejo vai vāyuḥ || 68 ||
teja̭ evāsmi̭-ndadhāti || viṣādvai nāmā̭sura ā̭sīt | so̭-'bibhet | yajñena̭ mā devā abhibha̭viṣyantīti̭ | sa pṛ̭thivīmabhya̭vamīt | sā 'meddhyā 'bha̭vat | atho yadindro̭ vṛtramahanṋ | tasya lohi̭ta-mpṛthivīmanu vya̭dhāvat | sā 'meddhyā 'bha̭vat |
pṛthi̭vi devayajanītyā̭ha || 69 ||
meddhyā̭mevainā-ndevayaja̭nī-ṅkaroti |
oṣa̭ddhyāste mūla-mmā higṃ̭siṣamityā̭ha | oṣa̭dhīnā-mahigṃ̭sāyai || vraja-ṅga̭ccha gosthānamityā̭ha | chandāgṃ̭si vai vrajo gosthānaḥ̭ | chandāg̭syevāsmai vraja-ṅgosthāna̭-ṅkaroti || varṣa̭tu te dyaurityā̭ha |
vṛṣṭirvai dyauḥ | vṛṣṭi̭mevāva̭rundhe ||
badhāna dḙva savitaḥ paramasyā-mparāvatītyā̭ha || 70 ||
dvau vāva purṷṣau | ya-ñcaiva dveṣṭi̭ | yaścai̭na-ndveṣṭi̭ | tāvubhau ba̭ddhnāti paramasyā-mparāvati̭ śatena pāśaiḥ | yo-'smā-ndveṣṭi ya-ñca̭ vaya-ndviṣmastamato mā maugityāhāni̭mruktyai ||
ararurvai nāmā̭sura ā̭sīt |
sa pṛ̭thivyāmupa̭mlupto-'śayat |
ta-ndevā apa̭hato-'raruḥ̭ pṛthivyā iti̭ pṛthivyā apāghnann | bhrātṛ̭vyo vā araruḥ̭ | apa̭hato-'raruḥ̭ pṛthivyā iti yadāha̭ || 71 ||
bhrātṛ̭vyameva pṛ̭thivyā apa̭hanti | tḙ-'manyanta |
divaṃ-vā~ ayamitaḥ pa̭tiṣyatīti̭ |
tamararṷste diva-mmā skāniti̭ divaḥ parya̭bādhanta | bhrātṛ̭vyo vā araruḥ̭ | ararṷste diva-mmā skāniti yadāha̭ | bhrātṛ̭vyameva divaḥ pari̭bādhate |
stamba yajur-ha̭rati | pṛthivyā eva bhrātṛ̭vya-mapa̭hanti | dvitīyagṃ̭ harati || 72 ||
antari̭kṣādevaina-mapa̭hanti | tṛtīyagṃ̭ harati | diva evaina-mapa̭hanti | tūṣṇī-ñca̭turthagṃ ha̭rati | apa̭rimitādevaina-mapa̭hanti || asṷrāṇāṃ-vā~ iyamagra̭ āsīt | yāvadāsī̭naḥ parā paśya̭ti |
tāva̭-ddevānām | te devā a̭bruvann |
astveva no-'syāmapīti̭ || 73 ||
kya̭nno dāsyatheti̭ | yāva̭thsvaya-mpa̭rigṛhṇītheti̭ |
te vasa̭vastveti̭ dakṣiṇataḥ parya̭gṛhṇann | rudrāstveti̭ paścāt | ādityā-stvetyṷttarataḥ | te-'gninā prāñco̭-'jayann | vasṷbhi-rdakṣiṇā |
rudraiḥ pratyañcaḥ̭ | ādityairuda̭ñcaḥ |
yasyaivaṃ-vi~duṣo vedi̭-mpari gṛhṇanti̭ || 74 ||
bhava̭tyātmanā | parā-'sya bhrātṛ̭vyo bhavati ||
devasya̭ savitu-ssava ityā̭ha prasūtyai |
karma̭ kṛṇvanti vedhasa ityā̭ha | iṣitagṃ hi karma̭ kriyate | pṛthivyai meddhya̭-ñcāmeddhya-ñca vyuda̭krāmatām | prācīna̭-mudīcīna-mmeddhyam | pratīcīna̭-ndakṣiṇā 'meddhyam |
prācīmudī̭cī-mpravaṇā-ṅka̭roti |
meddhyā̭mevainā-ndevayaja̭nī-ṅkaroti || 75 ||
prāñcaṷ vedyagṃ sāvunna̭yati | āhavanīya̭sya pari̭gṛhītyai | pratīcī śroṇī | gārha̭patyasya pari̭gṛhītyai | atho̭ mithunatvāya̭ | uddha̭nti | yadevāsyā̭ ameddhyam | tadapa̭hanti | uddha̭nti |
tasmādoṣa̭dhayaḥ parā̭bhavanti || 76 ||
mūla̭-ñchinatti | bhrātṛ̭vyasyaiva mūla̭-ñchinatti |
mūlaṃ-vā~ a̭titiṣṭha-drakṣāgsyanū-tpi̭pate | yaddhastḙna chindyāt | kunakhinīḥ prajā-ssyuḥ̭ | sphyena̭ chinatti | vajro vai sphyaḥ |
vajrḙṇaiva yajñā-drakṣāgsyapa̭hanti | pitṛdevatyā 'ti̭khātā | iya̭tī-ṅkhanati || 77 ||
prajāpa̭tinā yajñamukhena sammi̭tām || vedi̭rdevebhyo nilā̭yata | tā-ñca̭turaṅgule 'nva̭vindann | tasmāccaturaṅgula-ṅkheyā |
caturaṅgula-ṅkha̭nati | caturaṅgule hyoṣa̭dhayaḥ pratitiṣṭha̭nti |
āpra̭tiṣṭhāyai̭ khanati | yaja̭mānameva pra̭tiṣṭhā-ṅga̭mayati | dakṣiṇato varṣī̭yasī-ṅkaroti |
devayaja̭nasyaiva rūpama̭kaḥ || 78 ||
purī̭ṣavatī-ṅkaroti | prajā vai paśavaḥ purī̭ṣam |
prajayaivaina̭-mpaśubhiḥ purī̭ṣavanta-ṅkaroti | utta̭ra-mparigrāha-mpari̭gṛhṇāti | etāva̭tī vai pṛ̭thivī | yāva̭tī vediḥ̭ | tasyā̭ etāva̭ta eva bhrātṛ̭vya-nnirbhajya̭ | ātmana utta̭ra-mparigrāha-mpari̭gṛhṇāti |
ṛta-ma̭syṛtasada̭na-masyṛtaśrīrasītyā̭ha | yathā yajurevai tat || 79 ||
krūrami̭va vā eta-tka̭roti | yadvedi̭-ṅkaroti̭ |
dhā a̭si svadhā asīti̭ yoyupyate śāntyai |
urvī cāsi vasvī̭ cāsītyā̭ha |
urvīmevaināṃ-va~svī-ṅkaroti |
purā krūrasya̭ visṛpo̭ viraphśinnityā̭ha meddhyatvāya̭ | udādāya̭ pṛthivī-ñjīradā̭nuryāmaira̭ya-ñcandrama̭si svadhābhirityā̭ha |
yadevāsyā̭ ameddhyam | tada̭pahatya̭ |
meddhyā-ndevayaja̭nī-ṅkṛtvā || 80 ||
yadadaścandrama̭si meddhyam | tadasyāmera̭yati |
tā-ndhīrā̭so anudṛśya̭ yajanta ityāhānṷkhyātyai || prokṣa̭ṇīrāsā̭daya | iddhmābarhi-rupa̭sādaya | sruva-ñca sruca̭śca sammṛ̭ḍḍhi | patnīgṃ sanna̭hya | ājyḙnodehītyā̭hānupūrvatā̭yai | prokṣa̭ṇīrāsā̭dayati | āpo vai ra̭kṣoghnīḥ || 81 ||
rakṣa̭sāmapa̭hatyai | sphyasya vartman-thsādayati | yajñasya santa̭tyai | uvāca hāsi̭to daivalaḥ | etāva̭tīrvā amuṣmi̭n ~loka āpa̭ āsann |
yāva̭tīḥ prokṣa̭ṇīriti̭ | tasmā-dbahvīrāsādyāḥ | sphyamudasyanṋ | ya-ndviṣyātta-ndhyā̭yet | śucaivaina̭-marpayati || 82 ||
(vai vāyu - rā̭ha - parāvatītyāhā - ha̭ - dvitīyagṃ̭ hara - tīti̭ - parigṛhṇanti̭ - devayaja̭nī-ṅkaroti - bhavanti - khanatya - ka - retat - kṛtvā - ra̭kṣoghnī - ra̭rpayati) (a. 9)
anuvākaṃ 10 - idhmābarhi-ssādanam
vajro vai sphyaḥ | yadanvañca̭-ndhārayet | vajre-'ddhvaryuḥ, kṣa̭ṇvīta | purastā-ttiryañca̭-ndhārayati | vajro vai sphyaḥ | vajrḙṇaiva yajñasya̭ dakṣiṇato rakṣāgsyapa̭hanti |
agnibhyā-mprāca̭śca pratīca̭śca | sphyenodī̭caścā-dharāca̭śca | sphyena vā eṣa vajrḙṇāsyai pāpmāna-mbhrātṛ̭vya-mapahatya̭ |
utkare-'dhi pravṛ̭ścati || 83 ||
yatho̭padhāya̭ vṛścantyavam | hastāvava̭ nenikte | ātmāna̭meva pa̭vayate | sphya-mprakṣā̭layati meddhyatvāya̭ | atho̭ pāpmana̭ eva bhrātṛ̭vyasya nyaṅga-ñchi̭natti || iddhmā-barhi-rupa̭sādayati yuktyai | yajñasya̭ mithunatvāya̭ |
atho̭ puroruca̭mevaitā-nda̭dhāti |
utta̭rasya karmaṇo-'nṷkhyātyai |
na purastā-tpratyagupa̭sādayet || 84 ||
ya-tpurastā-tpratya-gṷpasādayet |
anyatrā̭hutipathādiddhma-mprati̭pādayet | prajā vai barhiḥ | apa̭rāddhnuyā-dbarhiṣā prajānā-mprajana̭nam | paścāt-prāgupa̭sādayati | āhutipatheneddhma-mprati̭pādayati |
saprantyḙva barhiṣā prajānā-mprajana̭namupai̭ti | dakṣi̭ṇamiddhmam |
utta̭ra-mbaraḥiḥ | ātmā vā iddhmaḥ |
prajā barhiḥ | prajā hyātmana utta̭ratarā tīrthe |
tato medha̭mupanīya̭ | yathā devatamevainat-prati̭ṣṭhāpayati | prati̭tiṣṭhati prajayā̭ paśubhi-ryaja̭mānaḥ || 85 ||
(vṛścati - sādaye - diddhmaḥ pañca̭ ca) (a. 10)
(tṛtīya̭syāṃ - devasyāśvaparśuṃ-yo~ vai - pūrvedyuḥ - karma̭ṇe vā - mindro̭ vṛtrama̭han-thso̭-'po - 'va̭dhūtaṃ - dhṛṣṭi̭--r devasyetyā̭ha saṃva~̭pāmi - devasya sphyamāda̭de - vajro vai sphyo daśa̭)
(tṛtīya̭syāṃ - ~yajñasyāna̭tirekāya - pavitra̭vatya - dhvaryu-ñcā̭ - dhiṣava̭ṇamasya - ntari̭kṣa eva - rakṣa̭sāmantarhi̭tyai - dvau vāva purṷṣo - yadadaścandrama̭si meddhya-mpañcāśī̭tiḥ)
(tṛtīya̭syāṃ - ~yaja̭mānaḥ)
|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe tṛtīyāṣṭake dvitīyaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||

Explore More