కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే తృతీయాష్టకే ద్వితీయః ప్రపాఠకః - దశపూర్ణమాసేష్టిబ్రాహ్మణమ్
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,
శ్రీ గురుభ్యో నమః । హరిః ఓమ్ ॥
అనువాకం 1 - వథ్సాపాకరణమ్
తృతీయస్యామితో దివి సోమ ఆసీత్ । త-ఙ్గాయత్ర్యాహరత్ ।
తస్య పర్ణమచ్ఛిద్యత । త-త్పర్ణో-ఽభవత్ । త-త్పర్ణస్య పర్ణత్వమ్ । బ్రహ్మ వై పర్ణః । య-త్పర్ణశాఖయా వథ్సానపాకరోతి ।
బ్రహ్మణైవైనానపాకరోతి ॥ గాయత్రో వై పర్ణః । గాయత్రాః పశవః ॥ 1 ॥
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,
శ్రీ గురుభ్యో నమః । హరిః ఓమ్ ॥
అనువాకం 1 - వథ్సాపాకరణమ్
తృతీయస్యామితో దివి సోమ ఆసీత్ । త-ఙ్గాయత్ర్యాహరత్ ।
తస్య పర్ణమచ్ఛిద్యత । త-త్పర్ణో-ఽభవత్ । త-త్పర్ణస్య పర్ణత్వమ్ । బ్రహ్మ వై పర్ణః । య-త్పర్ణశాఖయా వథ్సానపాకరోతి ।
బ్రహ్మణైవైనానపాకరోతి ॥ గాయత్రో వై పర్ణః । గాయత్రాః పశవః ॥ 1 ॥
తస్మా-త్త్రీణిత్రీణి పర్ణస్య పలాశాని । త్రిపదా గాయత్రీ । య-త్పర్ణశాఖయా గాః ప్రార్పయతి । స్వయైవైనా దేవతయా ప్రార్పయతి । య-ఙ్కామయేతా పశు-స్స్యాదితి । అపర్ణా-న్తస్మై శుష్కాగ్రామాహరేత్ ।
అపశురేవ భవతి । య-ఙ్కామయేత పశుమాన్-థ్స్యాదితి । బహుపర్ణా-న్తస్మై బహుశాఖామాహరేత్ । పశుమన్త-మేవైన-ఙ్కరోతి ॥ 2 ॥
అపశురేవ భవతి । య-ఙ్కామయేత పశుమాన్-థ్స్యాదితి । బహుపర్ణా-న్తస్మై బహుశాఖామాహరేత్ । పశుమన్త-మేవైన-ఙ్కరోతి ॥ 2 ॥
య-త్ప్రాచీమాహరేత్ । దేవలోక-మభిజయేత్ । యదుదీచీ-మ్మనుష్యలోకమ్ । ప్రాచీముదీచీమాహరతి । ఉభయో-ర్లోకయో-రభిజిత్యై ॥ ఇషే త్వోర్జే త్వేత్యాహ । ఇషమేవోర్జం-యఁజమానే దధాతి ॥
వాయవ-స్స్థేత్యాహ । వాయుర్వా అన్తరిక్ష-స్యాద్ధ్యక్షాః ।
అన్తరిక్షదేవత్యాః ఖలు వై పశవః ॥ 3 ॥
వాయవ-స్స్థేత్యాహ । వాయుర్వా అన్తరిక్ష-స్యాద్ధ్యక్షాః ।
అన్తరిక్షదేవత్యాః ఖలు వై పశవః ॥ 3 ॥
వాయవ ఏవైనా-న్పరి దదాతి । ప్ర వా ఏనానేతదా-కరోతి । యదాహ । వాయవ-స్స్థేత్యుపాయవః
స్థేత్యాహ । యజమానాయైవ పశూనుపహ్వయతే ॥
దేవో వః సవితా ప్రార్పయత్విత్యాహ ప్రసూత్యై ॥ శ్రేష్ఠతమాయ కర్మణ ఇత్యాహ ।
యజ్ఞో హి శ్రేష్ఠతమ-ఙ్కర్మ । తస్మాదేవమాహ ॥
ఆప్యాయద్ధ్వమఘ్నియా దేవభాగమిత్యాహ ॥ 4 ॥
స్థేత్యాహ । యజమానాయైవ పశూనుపహ్వయతే ॥
దేవో వః సవితా ప్రార్పయత్విత్యాహ ప్రసూత్యై ॥ శ్రేష్ఠతమాయ కర్మణ ఇత్యాహ ।
యజ్ఞో హి శ్రేష్ఠతమ-ఙ్కర్మ । తస్మాదేవమాహ ॥
ఆప్యాయద్ధ్వమఘ్నియా దేవభాగమిత్యాహ ॥ 4 ॥
వథ్సేభ్యశ్చ వా ఏతాః పురా మనుష్యేభ్య-శ్చాప్యాయన్త । దేవేభ్య ఏవైనా ఇన్ద్రాయాప్యాయయతి ॥ ఊర్జస్వతీః పయస్వతీరిత్యాహ । ఊర్జగ్ం హి పయః సమ్భరన్తి ॥ ప్రజావతీ-రనమీవా అయక్ష్మా ఇత్యాహ ప్రజాత్యై । మావః స్తేన ఈశత మా-ఽఘశగ్ంస ఇత్యాహ గుప్త్యై ॥ రుద్రస్య హేతిః పరి వో వృణక్త్విత్యాహ । రుద్రా దేవైనా-స్త్రాయతే ॥
ధ్రువా అస్మి-న్గోపతౌ స్యాత బహ్వీరిత్యాహ ।
ధ్రువా ఏవాస్మి-న్బహ్వీః కరోతి ॥ 5 ॥
ధ్రువా అస్మి-న్గోపతౌ స్యాత బహ్వీరిత్యాహ ।
ధ్రువా ఏవాస్మి-న్బహ్వీః కరోతి ॥ 5 ॥
యజమానస్య పశూ-న్పాహీత్యాహ । పశూనా-ఙ్గోపీథాయ । తస్మాథ్సాయ-మ్పశవ ఉప సమావర్తన్తే ॥ అనధ-స్సాదయతి । గర్భాణా-న్ధృత్యా అప్రపాదాయ । తస్మాద్గర్భాః ప్రజానామప్రపాదుకాః ।
ఉపరీవ నిదధాతి । ఉపరీవ హి సువర్గో లోకః ।
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ 6 ॥
ఉపరీవ నిదధాతి । ఉపరీవ హి సువర్గో లోకః ।
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ 6 ॥
(పశవః - కరోతి - పశవో - దేవభాగమిత్యాహ - కరోతి - +నవ చ) (అ. 1)
అనువాకం 2 - బర్హిరాహరణమ్
దేవస్య త్వా సవితుః ప్రసవ ఇత్యశ్వపర్శుమాదత్తే ప్రసూత్యై ।
అశ్వినో-ర్బాహుభ్యామిత్యాహ ।
అశ్వినౌ హి దేవానామద్ధ్వర్యూ ఆస్తామ్ ।
పూష్ణో హస్తాభ్యామిత్యాహ యత్యై ॥ యో వా ఓషధీః పర్వశో వేద । నైనా-స్స హినస్తి । ప్రజాపతిర్వా ఓషధీః పర్వశో వేద । స ఏనా న హినస్తి । అశ్వపర్శ్వా బర్హిరచ్ఛైతి ।
ప్రాజాపత్యో వా అశ్వః సయోనిత్వాయ ॥ 7 ॥
అనువాకం 2 - బర్హిరాహరణమ్
దేవస్య త్వా సవితుః ప్రసవ ఇత్యశ్వపర్శుమాదత్తే ప్రసూత్యై ।
అశ్వినో-ర్బాహుభ్యామిత్యాహ ।
అశ్వినౌ హి దేవానామద్ధ్వర్యూ ఆస్తామ్ ।
పూష్ణో హస్తాభ్యామిత్యాహ యత్యై ॥ యో వా ఓషధీః పర్వశో వేద । నైనా-స్స హినస్తి । ప్రజాపతిర్వా ఓషధీః పర్వశో వేద । స ఏనా న హినస్తి । అశ్వపర్శ్వా బర్హిరచ్ఛైతి ।
ప్రాజాపత్యో వా అశ్వః సయోనిత్వాయ ॥ 7 ॥
ఓషధీనామహిగ్ంసాయై ॥
యజ్ఞస్య ఘోషదసీత్యాహ ।
యజమాన ఏవ రయి-న్దధాతి । ప్రత్యుష్టగ్ం రక్షః ప్రత్యుష్టా అరాతయ ఇత్యాహ ।
రక్షసా-మపహత్యై ॥ ప్రేయమగాద్ధిషణా బర్హిరచ్ఛేత్యాహ । విద్యా వై ధిషణా । విద్యయైవైనదచ్ఛైతి ॥ మనునా కృతా స్వధయా వితష్టేత్యాహ । మానవీ హి పర్శుః స్వధాకృతా ॥ 8 ॥
యజ్ఞస్య ఘోషదసీత్యాహ ।
యజమాన ఏవ రయి-న్దధాతి । ప్రత్యుష్టగ్ం రక్షః ప్రత్యుష్టా అరాతయ ఇత్యాహ ।
రక్షసా-మపహత్యై ॥ ప్రేయమగాద్ధిషణా బర్హిరచ్ఛేత్యాహ । విద్యా వై ధిషణా । విద్యయైవైనదచ్ఛైతి ॥ మనునా కృతా స్వధయా వితష్టేత్యాహ । మానవీ హి పర్శుః స్వధాకృతా ॥ 8 ॥
త ఆవహన్తి కవయః పురస్తాదిత్యాహ । శుశ్రువాగ్ంసో వై కవయః । యజ్ఞః పురస్తాత్ । ముఖత ఏవ యజ్ఞమారభతే । అథో యదేతదుక్త్వా యతః కుతశ్చాహరతి । త-త్ప్రాచ్యా ఏవ దిశో భవతి ॥
దేవేభ్యో జుష్టమిహ బర్హిరాసద ఇత్యాహ । బర్హిష-స్సమృద్ధ్యై । కర్మణో-ఽనపరాధాయ ॥ దేవానా-మ్పరిషూతమసీత్యాహ ॥ 9 ॥
దేవేభ్యో జుష్టమిహ బర్హిరాసద ఇత్యాహ । బర్హిష-స్సమృద్ధ్యై । కర్మణో-ఽనపరాధాయ ॥ దేవానా-మ్పరిషూతమసీత్యాహ ॥ 9 ॥
యద్వా ఇద-ఙ్కి-ఞ్చ । త-ద్దేవానా-మ్పరిషూతమ్ ।
అథో యథా వస్యసే ప్రతి ప్రోచ్యాహేద-ఙ్కరిష్యామీతి । ఏవమేవ తదద్ధ్వర్యు-ర్దేవేభ్యః ప్రతి ప్రోచ్య బర్హిర్దాతి । ఆత్మనో-ఽహిగ్ంసాయై ॥ యావత-స్స్తమ్బా-న్పరి దిశేత్ । యత్తేషా-ముచ్ఛిగ్గ్ష్యాత్ । అతి త-ద్యజ్ఞస్య రేచయేత్ । ఏకగ్గ్ స్తమ్బ-మ్పరిదిశేత్ ।
తగ్ం సర్వ-న్దాయాత్ ॥ 10 ॥
అథో యథా వస్యసే ప్రతి ప్రోచ్యాహేద-ఙ్కరిష్యామీతి । ఏవమేవ తదద్ధ్వర్యు-ర్దేవేభ్యః ప్రతి ప్రోచ్య బర్హిర్దాతి । ఆత్మనో-ఽహిగ్ంసాయై ॥ యావత-స్స్తమ్బా-న్పరి దిశేత్ । యత్తేషా-ముచ్ఛిగ్గ్ష్యాత్ । అతి త-ద్యజ్ఞస్య రేచయేత్ । ఏకగ్గ్ స్తమ్బ-మ్పరిదిశేత్ ।
తగ్ం సర్వ-న్దాయాత్ ॥ 10 ॥
యజ్ఞస్యానతిరేకాయ ॥ వర్షవృద్ధ-మసీత్యాహ ।
వర్ష వృద్ధా వా ఓషధయః ॥
దేవ బర్హిరిత్యాహ । దేవేభ్య ఏవైన-త్కరోతి ।
మా త్వా-ఽన్వమ్మా తిర్యగిత్యాహా హిగ్ంసాయై ।
పర్వ తే రాద్ధ్యాసమిత్యా-హర్ధ్యై ॥
ఆచ్ఛేత్తా తే మా రిషమిత్యాహ । నాస్యాత్మనో మీయతే ।
య ఏవం-వేఁద ॥ 11 ॥
వర్ష వృద్ధా వా ఓషధయః ॥
దేవ బర్హిరిత్యాహ । దేవేభ్య ఏవైన-త్కరోతి ।
మా త్వా-ఽన్వమ్మా తిర్యగిత్యాహా హిగ్ంసాయై ।
పర్వ తే రాద్ధ్యాసమిత్యా-హర్ధ్యై ॥
ఆచ్ఛేత్తా తే మా రిషమిత్యాహ । నాస్యాత్మనో మీయతే ।
య ఏవం-వేఁద ॥ 11 ॥
దేవబర్హి-శ్శతవల్శం-విఁరోహేత్యాహ । ప్రజా వై బర్హిః । ప్రజానా-మ్ప్రజననాయ ॥ సహస్రవల్శా వి వయగ్ం రుహేమేత్యాహ । ఆశిషమేవైతామాశాస్తే ॥ పృథివ్యా-స్సపృఞ్చః పాహీత్యాహ ప్రతిష్ఠిత్యై ॥
అయుఙ్గాయుఙ్గా-న్ముష్టీన్ ఁలునోతి । మిథునత్వాయ ప్రజాత్యై ॥ సుసభృన్తా త్వా సమ్భరామీత్యాహ । బ్రహ్మణైవైనథ్- సమ్భరతి ॥ 12 ॥
అయుఙ్గాయుఙ్గా-న్ముష్టీన్ ఁలునోతి । మిథునత్వాయ ప్రజాత్యై ॥ సుసభృన్తా త్వా సమ్భరామీత్యాహ । బ్రహ్మణైవైనథ్- సమ్భరతి ॥ 12 ॥
అదిత్యై రాస్నా-ఽసీత్యాహ । ఇయం-వాఁ అదితిః ।
అస్యా ఏవైన-ద్రాస్నా-ఙ్కరోతి ॥ ఇన్ద్రాణ్యై సనంహనమిత్యాహ । ఇన్ద్రాణీ వా అగ్రే దేవతానాగ్ం సమనహ్యత । సా ఽఽర్ధ్నోత్ ।
ఋద్ధ్యై సన్నహ్యతి । ప్రజా వై బర్హిః ।
ప్రజానామపరావాపాయ ।
తస్మా-థ్స్నావసన్తతాః ప్రజా జాయన్తే ॥ 13 ॥
అస్యా ఏవైన-ద్రాస్నా-ఙ్కరోతి ॥ ఇన్ద్రాణ్యై సనంహనమిత్యాహ । ఇన్ద్రాణీ వా అగ్రే దేవతానాగ్ం సమనహ్యత । సా ఽఽర్ధ్నోత్ ।
ఋద్ధ్యై సన్నహ్యతి । ప్రజా వై బర్హిః ।
ప్రజానామపరావాపాయ ।
తస్మా-థ్స్నావసన్తతాః ప్రజా జాయన్తే ॥ 13 ॥
పూషా తే గ్రన్థి-ఙ్గ్రథ్నాత్విత్యాహ ।
పుష్టిమేవ యజమానే దధాతి ॥ స తే మా-ఽఽ స్థాదిత్యాహాహిగ్ంసాయై ॥ పశ్చా-త్ప్రాఞ్చముపగూహతి ।
పశ్చా-ద్వై ప్రాచీనగ్ం రేతో ధీయతే ।
పశ్చాదేవాస్మై ప్రాచీనగ్ం రేతో దధాతి ॥
ఇన్ద్రస్య త్వా బాహుభ్యా-ముద్యచ్ఛ ఇత్యాహ । ఇన్ద్రియమేవ యజమానే దధాతి ॥
బృహస్పతేర్మూర్ధ్నా హరామీత్యాహ ।
బ్రహ్మ వై దేవానా-మ్బృహస్పతిః ॥ 14 ॥
పుష్టిమేవ యజమానే దధాతి ॥ స తే మా-ఽఽ స్థాదిత్యాహాహిగ్ంసాయై ॥ పశ్చా-త్ప్రాఞ్చముపగూహతి ।
పశ్చా-ద్వై ప్రాచీనగ్ం రేతో ధీయతే ।
పశ్చాదేవాస్మై ప్రాచీనగ్ం రేతో దధాతి ॥
ఇన్ద్రస్య త్వా బాహుభ్యా-ముద్యచ్ఛ ఇత్యాహ । ఇన్ద్రియమేవ యజమానే దధాతి ॥
బృహస్పతేర్మూర్ధ్నా హరామీత్యాహ ।
బ్రహ్మ వై దేవానా-మ్బృహస్పతిః ॥ 14 ॥
బ్రహ్మణైవైనద్ధరతి ॥ ఉర్వన్తరిక్ష-మన్విహీత్యాహ గత్యై ॥ దేవగమ్మమసీత్యాహ । దేవానేవైనద్గమయతి ॥ అనధ-స్సాదయతి ।
గర్భాణా-న్ధృత్యా అప్రపాదాయ । తస్మా-ద్గర్భాః ప్రజానామప్రపాదుకాః । ఉపరీవ నిదధాతి । ఉపరీవ హి సువర్గో లోకః ।
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ 15 ॥
గర్భాణా-న్ధృత్యా అప్రపాదాయ । తస్మా-ద్గర్భాః ప్రజానామప్రపాదుకాః । ఉపరీవ నిదధాతి । ఉపరీవ హి సువర్గో లోకః ।
సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ 15 ॥
(సయోనిత్వాయ - స్వధాకృతా - ఽసీత్యాహ - దాయా-ద్- వేద - భరతి - జాయన్తే - బృహస్పతిః - సమష్ట్యై) (అ. 2)
అనువాకం 3 - దోహనమ్
పూర్వేద్యురిద్ధ్మా బర్హిః కరోతి । యజ్ఞమేవారభ్య గృహీత్వోపవసతి ॥ ప్రజాపతి-ర్యజ్ఞమసృజత । తస్యోఖే అస్రగ్ంసేతామ్ । యజ్ఞో వై ప్రజాపతిః ।
య-థ్సాన్నాయ్యోఖే భవతః ।
యజ్ఞస్యైవ తదుఖే ఉపదధాత్య-ప్రస్రగ్ంసాయ ॥
శున్ధద్ధ్వ-న్దైవ్యాయ కర్మణే దేవయజ్యాయా ఇత్యాహ । దేవయజ్యాయా ఏవైనాని శున్ధతి ॥ మాతరిశ్వనో ఘర్మో-ఽసీత్యాహ ॥ 16 ॥
అనువాకం 3 - దోహనమ్
పూర్వేద్యురిద్ధ్మా బర్హిః కరోతి । యజ్ఞమేవారభ్య గృహీత్వోపవసతి ॥ ప్రజాపతి-ర్యజ్ఞమసృజత । తస్యోఖే అస్రగ్ంసేతామ్ । యజ్ఞో వై ప్రజాపతిః ।
య-థ్సాన్నాయ్యోఖే భవతః ।
యజ్ఞస్యైవ తదుఖే ఉపదధాత్య-ప్రస్రగ్ంసాయ ॥
శున్ధద్ధ్వ-న్దైవ్యాయ కర్మణే దేవయజ్యాయా ఇత్యాహ । దేవయజ్యాయా ఏవైనాని శున్ధతి ॥ మాతరిశ్వనో ఘర్మో-ఽసీత్యాహ ॥ 16 ॥
అన్తరిక్షం-వైఁ మాతరిశ్వనో ఘర్మః ।
ఏషాం-లోఁకానాం-విఁధృత్యై ॥
ద్యౌరసి పృథివ్యసీత్యాహ । దివశ్చ హ్యేషా పృథివ్యాశ్చ సమ్భృతా । యదుఖా ।
తస్మాదేవమాహ ॥ విశ్వధాయా అసి పరమేణ ధామ్నేత్యాహ । వృష్టిర్వై విశ్వధాయాః । వృష్టిమేవావరున్ధే । దృగ్ంహస్వ మా హ్వారిత్యాహ ధృత్యై ॥ 17 ॥
ఏషాం-లోఁకానాం-విఁధృత్యై ॥
ద్యౌరసి పృథివ్యసీత్యాహ । దివశ్చ హ్యేషా పృథివ్యాశ్చ సమ్భృతా । యదుఖా ।
తస్మాదేవమాహ ॥ విశ్వధాయా అసి పరమేణ ధామ్నేత్యాహ । వృష్టిర్వై విశ్వధాయాః । వృష్టిమేవావరున్ధే । దృగ్ంహస్వ మా హ్వారిత్యాహ ధృత్యై ॥ 17 ॥
వసూనా-మ్పవిత్రమసీత్యాహ । ప్రాణా వై వసవః ।
తేషాం-వాఁ ఏత-ద్భాగధేయమ్ । య-త్పవిత్రమ్ । తేభ్య ఏవైన-త్కరోతి ॥ శతధారగ్ం సహస్రధారమిత్యాహ । ప్రాణేష్వేవాయు-ర్దధాతి సర్వత్వాయ ॥ త్రివృ-త్పలాశశాఖాయా-న్దర్భమయ-మ్భవతి । త్రివృద్వై ప్రాణః । త్రివృతమేవ ప్రాణ-మ్మద్ధ్యతో యజమానే దధాతి ॥ 18 ॥
తేషాం-వాఁ ఏత-ద్భాగధేయమ్ । య-త్పవిత్రమ్ । తేభ్య ఏవైన-త్కరోతి ॥ శతధారగ్ం సహస్రధారమిత్యాహ । ప్రాణేష్వేవాయు-ర్దధాతి సర్వత్వాయ ॥ త్రివృ-త్పలాశశాఖాయా-న్దర్భమయ-మ్భవతి । త్రివృద్వై ప్రాణః । త్రివృతమేవ ప్రాణ-మ్మద్ధ్యతో యజమానే దధాతి ॥ 18 ॥
సౌమ్యః పర్ణ-స్సయోనిత్వాయ । సాక్షా-త్పవిత్ర-న్దర్భాః । ప్రాఖ్సాయమధి నిదధాతి । త-త్ప్రాణాపానయో రూపమ్ । తిర్యక్ప్రాతః । త-ద్దర్శస్య రూపమ్ । దార్శ్యగ్గ్ హ్యేతదహః । అన్నం-వైఁ చన్ద్రమాః ।
అన్న-మ్ప్రాణాః । ఉభయమేవోపైత్యజామిత్వాయ ॥ 19 ॥
అన్న-మ్ప్రాణాః । ఉభయమేవోపైత్యజామిత్వాయ ॥ 19 ॥
తస్మాదయగ్ం సర్వతః పవతే ॥ హుత-స్స్తోకో హుతో ద్రఫ్స ఇత్యాహ ప్రతిష్ఠిత్యై । హవిషో-ఽస్కన్దాయ ।
న హి హుతగ్గ్ స్వాహాకృతగ్గ్ స్కన్దతి ।
దివి నాకో నామాగ్నిః । తస్య విప్రుషో భాగధేయమ్ ।
అగ్నయే బృహతే నాకాయేత్యాహ ।
నాకమేవాగ్ని-మ్భాగధేయేన సమర్ధయతి ।
స్వాహా ద్యావాపృథివీభ్యామిత్యాహ ।
ద్యావాపృథివ్యోరేవైనత్-ప్రతిష్ఠాపయతి ॥ 20 ॥
న హి హుతగ్గ్ స్వాహాకృతగ్గ్ స్కన్దతి ।
దివి నాకో నామాగ్నిః । తస్య విప్రుషో భాగధేయమ్ ।
అగ్నయే బృహతే నాకాయేత్యాహ ।
నాకమేవాగ్ని-మ్భాగధేయేన సమర్ధయతి ।
స్వాహా ద్యావాపృథివీభ్యామిత్యాహ ।
ద్యావాపృథివ్యోరేవైనత్-ప్రతిష్ఠాపయతి ॥ 20 ॥
పవిత్రవత్యానయతి । అపా-ఞ్చైవౌషధీనా-ఞ్చ రసగ్ం సగ్ంసృజతి । అథో ఓషధీష్వేవ పశూ-న్ప్రతిష్ఠాపయతి ॥ అన్వారభ్య వాచం-యఁచ్ఛతి ।
యజ్ఞస్య ధృత్యై । ధారయన్నాస్తే । ధారయన్త ఇవ హి దుహన్తి । కామధుక్ష ఇత్యాహాతృతీయస్యై । త్రయ ఇమే లోకాః । ఇమానేవ లోకాన్. యజమానో దుహే ॥ 21 ॥
యజ్ఞస్య ధృత్యై । ధారయన్నాస్తే । ధారయన్త ఇవ హి దుహన్తి । కామధుక్ష ఇత్యాహాతృతీయస్యై । త్రయ ఇమే లోకాః । ఇమానేవ లోకాన్. యజమానో దుహే ॥ 21 ॥
అమూమితి నామ గృహ్ణాతి । భద్రమేవాసా-ఙ్కర్మావిష్కరోతి ॥ సా విశ్వాయు-స్సా విశ్వవ్యచా-స్సా విశ్వకర్మేత్యాహ । ఇయం-వైఁ విశ్వాయుః ।
అన్తరిక్షం-విఁశ్వవ్యచాః । అసౌ విశ్వకర్మా ।
ఇమానేవైతాభిర్లోకాన్. యథాపూర్వ-న్దుహే ।
అథో యథా ప్రదాత్రే పుణ్యమాశాస్తే । ఏవమేవైనా ఏతదుపస్తౌతి । తస్మాత్-ప్రాదాదిత్యున్నీయ వన్దమానా ఉపస్తువన్తః పశూ-న్దుహన్తి ॥ 22 ॥
అన్తరిక్షం-విఁశ్వవ్యచాః । అసౌ విశ్వకర్మా ।
ఇమానేవైతాభిర్లోకాన్. యథాపూర్వ-న్దుహే ।
అథో యథా ప్రదాత్రే పుణ్యమాశాస్తే । ఏవమేవైనా ఏతదుపస్తౌతి । తస్మాత్-ప్రాదాదిత్యున్నీయ వన్దమానా ఉపస్తువన్తః పశూ-న్దుహన్తి ॥ 22 ॥
బహు దుగ్ధీన్ద్రాయ దేవేభ్యో హవిరితి వాచం-విఁసృజతే । యథా దేవతమేవ ప్రసౌతి ।
దైవ్యస్య చ మానుషస్య చ వ్యావృత్త్యై ।
త్రిరాహ । త్రిషత్యా హి దేవాః । అవాచం-యఁమో-ఽనన్వా-రభ్యోత్తరాః । అపరిమితమేవావరున్ధే ॥
న దారుపాత్రేణ దుహ్యాత్ । అగ్నివద్వై దారుపాత్రమ్ ।
య-ద్దారుపాత్రేణ దుహ్యాత్ ॥ 23 ॥
దైవ్యస్య చ మానుషస్య చ వ్యావృత్త్యై ।
త్రిరాహ । త్రిషత్యా హి దేవాః । అవాచం-యఁమో-ఽనన్వా-రభ్యోత్తరాః । అపరిమితమేవావరున్ధే ॥
న దారుపాత్రేణ దుహ్యాత్ । అగ్నివద్వై దారుపాత్రమ్ ।
య-ద్దారుపాత్రేణ దుహ్యాత్ ॥ 23 ॥
యాతయామ్నా హవిషా యజేత । అథో ఖల్వాహుః ।
పురోడాశముఖాని వై హవీగ్ంషి । నేత ఇతః పురోడాశగ్ం హవిషో యామో-ఽస్తీతి ।
కామమేవ దారుపాత్రేణ దుహ్యాత్ ॥ శూద్ర ఏవ న దుహ్యాత్ । అసతో వా ఏష సమ్భూతః । యచ్ఛూద్రః । అహవిరేవ తదిత్యాహుః । యచ్ఛూద్రో దోగ్ధీతి ॥ 24 ॥
పురోడాశముఖాని వై హవీగ్ంషి । నేత ఇతః పురోడాశగ్ం హవిషో యామో-ఽస్తీతి ।
కామమేవ దారుపాత్రేణ దుహ్యాత్ ॥ శూద్ర ఏవ న దుహ్యాత్ । అసతో వా ఏష సమ్భూతః । యచ్ఛూద్రః । అహవిరేవ తదిత్యాహుః । యచ్ఛూద్రో దోగ్ధీతి ॥ 24 ॥
అగ్నిహోత్రమేవన దుహ్యాచ్ఛూద్రః । తద్ధి నోత్-పునన్తి । యదా ఖలు వై పవిత్రమత్యేతి । అథ తద్ధవిరితి ॥
సమ్పృచ్యద్ధ్వ-మృతావరీరిత్యాహ । అపా-ఞ్చైవౌషధీనా-ఞ్చ రసగ్ం సగ్ంసృజతి ।
తస్మాదపా-ఞ్చౌషధీనా-ఞ్చ రసముప జీవామః ।
మన్ద్రా ధనస్య సాతయ ఇత్యాహ । పుష్టిమేవ యజమానే దధాతి ॥ సోమేన త్వా-ఽఽతనచ్మీన్ద్రాయ దధీత్యాహ ॥ 25 ॥
సమ్పృచ్యద్ధ్వ-మృతావరీరిత్యాహ । అపా-ఞ్చైవౌషధీనా-ఞ్చ రసగ్ం సగ్ంసృజతి ।
తస్మాదపా-ఞ్చౌషధీనా-ఞ్చ రసముప జీవామః ।
మన్ద్రా ధనస్య సాతయ ఇత్యాహ । పుష్టిమేవ యజమానే దధాతి ॥ సోమేన త్వా-ఽఽతనచ్మీన్ద్రాయ దధీత్యాహ ॥ 25 ॥
సోమమేవైన-త్కరోతి । యో వై సోమ-మ్భక్షయిత్వా ।
సంవఁథ్సరగ్ం సోమ-న్న పిబతి । పునర్భక్ష్యో-ఽస్య సోమపీథో భవతి ॥
సోమః ఖలు వై సానాంయ్యమ్ । య ఏవం-విఁద్వాన్-థ్సానాంయ్య-మ్పిబతి । అపునర్భక్ష్యో-ఽస్య సోమపీథో భవతి । న మృన్మయేనాపిదద్ధ్యాత్ ।
య-న్మృన్మయేనాపిదద్ధ్యాత్ ।
పితృదేవత్యగ్గ్ స్యాత్ ॥ 26 ॥
సంవఁథ్సరగ్ం సోమ-న్న పిబతి । పునర్భక్ష్యో-ఽస్య సోమపీథో భవతి ॥
సోమః ఖలు వై సానాంయ్యమ్ । య ఏవం-విఁద్వాన్-థ్సానాంయ్య-మ్పిబతి । అపునర్భక్ష్యో-ఽస్య సోమపీథో భవతి । న మృన్మయేనాపిదద్ధ్యాత్ ।
య-న్మృన్మయేనాపిదద్ధ్యాత్ ।
పితృదేవత్యగ్గ్ స్యాత్ ॥ 26 ॥
అయస్పాత్రేణ వా దారుపాత్రేణ వా-ఽపిదధాతి ।
తద్ధి సదేవమ్ ॥ ఉదన్వద్- భవతి । ఆపో వై రక్షోఘ్నీః । రక్షసా-మపహత్యై ॥
అదస్తమసి విష్ణవే త్వేత్యాహ । యజ్ఞో వై విష్ణుః ।
యజ్ఞాయైవైనదదస్త-ఙ్కరోతి । విష్ణో హవ్యగ్ం రక్షస్వేత్యాహ గుప్త్యై ॥ అనధ-స్సాదయతి । గర్భాణా-న్ధృత్యా అప్రపాదాయ ।
తస్మా-ద్గర్భాః ప్రజానామ ప్రపాదుకాః । ఉపరీవ నిదధాతి । ఉపరీవ హి సువర్గో లోకః । సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ 27 ॥
తద్ధి సదేవమ్ ॥ ఉదన్వద్- భవతి । ఆపో వై రక్షోఘ్నీః । రక్షసా-మపహత్యై ॥
అదస్తమసి విష్ణవే త్వేత్యాహ । యజ్ఞో వై విష్ణుః ।
యజ్ఞాయైవైనదదస్త-ఙ్కరోతి । విష్ణో హవ్యగ్ం రక్షస్వేత్యాహ గుప్త్యై ॥ అనధ-స్సాదయతి । గర్భాణా-న్ధృత్యా అప్రపాదాయ ।
తస్మా-ద్గర్భాః ప్రజానామ ప్రపాదుకాః । ఉపరీవ నిదధాతి । ఉపరీవ హి సువర్గో లోకః । సువర్గస్య లోకస్య సమష్ట్యై ॥ 27 ॥
(అసీత్యాహ - ధృత్యై - యజమానే దధా - త్యజామిత్వాయ - స్థాపయతి - దుహే - దుహన్తి - దుహ్యా-ద్- దోగ్ధీతి - దధీత్యాహ - స్యాథ్ - సాదయతి పఞ్చ చ) (అ. 3)
అనువాకం 4 - హవిర్నిర్వాపః
కర్మణే వా-న్దేవేభ్యః శకేయమిత్యాహ శక్త్యై ।
యజ్ఞస్య వై సన్తతిమను ప్రజాః పశవో యజమానస్య సన్తాయన్తే । యజ్ఞస్య విచ్ఛిత్తిమను ప్రజాః పశవో యజమానస్య విచ్ఛిద్యన్తే ।
యజ్ఞస్య సన్తతిరసి యజ్ఞస్య త్వా సన్తత్యై స్తృణామి సన్తత్యై త్వా యజ్ఞస్యేత్యాహవనీయా-థ్సన్తనోతి । యజమానస్య ప్రజాయై పశూనాగ్ం సన్తత్యై ॥ అపః ప్రణయతి । శ్రద్ధా వా ఆపః । శ్రద్ధామేవారభ్య ప్రణీయ ప్రచరతి । అపః ప్రణయతి । యజ్ఞో వా ఆపః ॥ 28 ॥
అనువాకం 4 - హవిర్నిర్వాపః
కర్మణే వా-న్దేవేభ్యః శకేయమిత్యాహ శక్త్యై ।
యజ్ఞస్య వై సన్తతిమను ప్రజాః పశవో యజమానస్య సన్తాయన్తే । యజ్ఞస్య విచ్ఛిత్తిమను ప్రజాః పశవో యజమానస్య విచ్ఛిద్యన్తే ।
యజ్ఞస్య సన్తతిరసి యజ్ఞస్య త్వా సన్తత్యై స్తృణామి సన్తత్యై త్వా యజ్ఞస్యేత్యాహవనీయా-థ్సన్తనోతి । యజమానస్య ప్రజాయై పశూనాగ్ం సన్తత్యై ॥ అపః ప్రణయతి । శ్రద్ధా వా ఆపః । శ్రద్ధామేవారభ్య ప్రణీయ ప్రచరతి । అపః ప్రణయతి । యజ్ఞో వా ఆపః ॥ 28 ॥
యజ్ఞమేవారభ్య ప్రణీయ ప్రచరతి । అపః ప్రణయతి । వజ్రో వా ఆపః । వజ్రమేవ భ్రాతృవ్యేభ్యః ప్రహృత్య ప్రణీయ ప్రచరతి । అపః ప్రణయతి ।
ఆపో వై రక్షోఘ్నీః । రక్షసా-మపహత్యై । అపః ప్రణయతి । ఆపో వై దేవానా-మ్ప్రియ-న్ధామ ।
దేవానామేవ ప్రియ-న్ధామ ప్రణీయ ప్రచరతి ॥ 29 ॥
ఆపో వై రక్షోఘ్నీః । రక్షసా-మపహత్యై । అపః ప్రణయతి । ఆపో వై దేవానా-మ్ప్రియ-న్ధామ ।
దేవానామేవ ప్రియ-న్ధామ ప్రణీయ ప్రచరతి ॥ 29 ॥
అపః ప్రణయతి । ఆపో వై సర్వా దేవతాః ।
దేవతా ఏవారభ్య ప్రణీయ ప్రచరతి ॥ వేషాయ త్వేత్యాహ । వేషాయ హ్యేనదాదత్తే ॥ ప్రత్యుష్టగ్ం రక్షః ప్రత్యుష్టా అరాతయ ఇత్యాహ ।
రక్షసా-మపహత్యై ॥ ధూరసీత్యాహ । ఏష వై ధుర్యో-ఽగ్నిః । తం-యఁదనుపస్పృశ్యాతీయాత్ ॥ 30 ॥
దేవతా ఏవారభ్య ప్రణీయ ప్రచరతి ॥ వేషాయ త్వేత్యాహ । వేషాయ హ్యేనదాదత్తే ॥ ప్రత్యుష్టగ్ం రక్షః ప్రత్యుష్టా అరాతయ ఇత్యాహ ।
రక్షసా-మపహత్యై ॥ ధూరసీత్యాహ । ఏష వై ధుర్యో-ఽగ్నిః । తం-యఁదనుపస్పృశ్యాతీయాత్ ॥ 30 ॥
అద్ధ్వర్యు-ఞ్చ యజమాన-ఞ్చ ప్రదహేత్ । ఉపస్పృశ్యాత్యేతి । అద్ధ్వర్యోశ్చ యజమానస్య చాప్రదాహాయ ॥ ధూర్వ తంయోఁ-ఽస్మా-న్ధూర్వతి త-న్ధూర్వ యం-వఁయ-న్ధూర్వామ ఇత్యాహ ।
ద్వౌ వావ పురుషౌ । య-ఞ్చైవ ధూర్వతి । యశ్చైన-న్ధూర్వతి । తావుభౌ శుచా-ఽర్పయతి ॥ త్వ-న్దేవానామసి సస్నితమ-మ్పప్రితమ-ఞ్జుష్టతమం-వఁహ్నితమ-న్దేవహూతమమిత్యాహ । యథా యజురేవై తత్ ॥ 31 ॥
ద్వౌ వావ పురుషౌ । య-ఞ్చైవ ధూర్వతి । యశ్చైన-న్ధూర్వతి । తావుభౌ శుచా-ఽర్పయతి ॥ త్వ-న్దేవానామసి సస్నితమ-మ్పప్రితమ-ఞ్జుష్టతమం-వఁహ్నితమ-న్దేవహూతమమిత్యాహ । యథా యజురేవై తత్ ॥ 31 ॥
అహ్రుతమసి హవిర్ధాన-మిత్యాహానార్త్యై ।
దృగ్ంహస్వ మా హ్వారిత్యాహ ధృత్యై ॥
మిత్రస్య త్వా చక్షుషా ప్రేక్ష ఇత్యాహ మిత్రత్వాయ ।
మా భేర్మా సంవిఁక్థా మా త్వా హిగ్ంసిష-మిత్యాహాహిగ్ంసాయై । యద్వై కి-ఞ్చ వాతో నాభివాతి ।
త-థ్సర్వం-వఁరుణదేవత్యమ్ ॥ ఉరు వాతాయేత్యాహ । అవారుణమేవైన-త్కరోతి ॥ దేవస్య త్వా సవితుః
ప్రసవ ఇత్యాహ ప్రసూత్యై ।
అశ్వినో-ర్బాహుభ్యామిత్యాహ ॥ 32 ॥
దృగ్ంహస్వ మా హ్వారిత్యాహ ధృత్యై ॥
మిత్రస్య త్వా చక్షుషా ప్రేక్ష ఇత్యాహ మిత్రత్వాయ ।
మా భేర్మా సంవిఁక్థా మా త్వా హిగ్ంసిష-మిత్యాహాహిగ్ంసాయై । యద్వై కి-ఞ్చ వాతో నాభివాతి ।
త-థ్సర్వం-వఁరుణదేవత్యమ్ ॥ ఉరు వాతాయేత్యాహ । అవారుణమేవైన-త్కరోతి ॥ దేవస్య త్వా సవితుః
ప్రసవ ఇత్యాహ ప్రసూత్యై ।
అశ్వినో-ర్బాహుభ్యామిత్యాహ ॥ 32 ॥
అశ్వినౌ హి దేవానామద్ధ్వర్యూ ఆస్తామ్ ।
పూష్ణో హస్తాభ్యామిత్యాహ యత్యై । అగ్నయే జుష్ట-న్నిర్వపామీత్యాహ । అగ్నయ ఏవైనాఞ్జుష్టం
నిర్వపతి । త్రిర్యజుషా । త్రయ ఇమే లోకాః ।
ఏషాం-లోఁకానామాప్త్యై । తూష్ణీ-ఞ్చతుర్థమ్ ।
అపరిమితమేవావరున్ధే । స ఏవమేవానుపూర్వగ్ం హవీగ్ంషి నిర్వపతి ॥ 33 ॥
పూష్ణో హస్తాభ్యామిత్యాహ యత్యై । అగ్నయే జుష్ట-న్నిర్వపామీత్యాహ । అగ్నయ ఏవైనాఞ్జుష్టం
నిర్వపతి । త్రిర్యజుషా । త్రయ ఇమే లోకాః ।
ఏషాం-లోఁకానామాప్త్యై । తూష్ణీ-ఞ్చతుర్థమ్ ।
అపరిమితమేవావరున్ధే । స ఏవమేవానుపూర్వగ్ం హవీగ్ంషి నిర్వపతి ॥ 33 ॥
ఇద-న్దేవానామిదము న-స్సహేత్యాహ వ్యావృత్త్యై ॥
స్ఫాత్యై త్వా నారాత్యా ఇత్యాహ గుప్త్యై । తమసీవ వా ఏషో-ఽన్తశ్చరతి । యః పరీణహి ॥ సువరభి విఖ్యేషం-వైఁశ్వానర-ఞ్జ్యోతిరిత్యాహ ।
సువరేవాభి వి పశ్యతి వైశ్వానర-ఞ్జ్యోతిః ।
ద్యావాపృథివీ హవిషి గృహీత ఉదవేపేతామ్ ॥
దృగ్ంహన్తా-న్దుర్యా ద్యావాపృథివ్యోరిత్యాహ ।
గృహాణా-న్ద్యావాపృథివ్యో-ర్ధృత్యై ॥
ఉర్వన్తరిక్ష-మన్విహీత్యాహ గత్యై ॥
అదిత్యాస్త్వోపస్థే సాదయామీత్యాహ । ఇయం-వాఁ అదితిః । అస్యా ఏవైనదుపస్థే సాదయతి ॥
అగ్నే హవ్యగ్ం రక్షస్వేత్యాహ గుప్త్యై ॥ 34 ॥
స్ఫాత్యై త్వా నారాత్యా ఇత్యాహ గుప్త్యై । తమసీవ వా ఏషో-ఽన్తశ్చరతి । యః పరీణహి ॥ సువరభి విఖ్యేషం-వైఁశ్వానర-ఞ్జ్యోతిరిత్యాహ ।
సువరేవాభి వి పశ్యతి వైశ్వానర-ఞ్జ్యోతిః ।
ద్యావాపృథివీ హవిషి గృహీత ఉదవేపేతామ్ ॥
దృగ్ంహన్తా-న్దుర్యా ద్యావాపృథివ్యోరిత్యాహ ।
గృహాణా-న్ద్యావాపృథివ్యో-ర్ధృత్యై ॥
ఉర్వన్తరిక్ష-మన్విహీత్యాహ గత్యై ॥
అదిత్యాస్త్వోపస్థే సాదయామీత్యాహ । ఇయం-వాఁ అదితిః । అస్యా ఏవైనదుపస్థే సాదయతి ॥
అగ్నే హవ్యగ్ం రక్షస్వేత్యాహ గుప్త్యై ॥ 34 ॥
(యజ్ఞో వా ఆపో - ధామ ప్రణీయ ప్రచర - త్యతీయా - దేత-ద్- బాహుభ్యామిత్యాహ - హవిగ్ంషి నిర్వపతి - గత్యై చత్వారి చ) (అ. 4)
అనువాకం 5 - వ్రీహ్యవఘాతః
ఇన్ద్రో వృత్రమహన్న్ । సో-ఽపః । అభ్యమ్రియత ।
తాసాం-యఁన్మేద్ధ్యం-యఁజ్ఞియగ్ం సదేవమాసీత్ । తదపోదక్రామత్ । తే దర్భా అభవన్న్ । య-ద్దర్భైరప ఉత్పునాతి । యా ఏవ మేద్ధ్యా యజ్ఞియా-స్సదేవా ఆపః । తాభిరేవైనా ఉత్పునాతి । ద్వాభ్యాముత్పునాతి ॥ 35 ॥
అనువాకం 5 - వ్రీహ్యవఘాతః
ఇన్ద్రో వృత్రమహన్న్ । సో-ఽపః । అభ్యమ్రియత ।
తాసాం-యఁన్మేద్ధ్యం-యఁజ్ఞియగ్ం సదేవమాసీత్ । తదపోదక్రామత్ । తే దర్భా అభవన్న్ । య-ద్దర్భైరప ఉత్పునాతి । యా ఏవ మేద్ధ్యా యజ్ఞియా-స్సదేవా ఆపః । తాభిరేవైనా ఉత్పునాతి । ద్వాభ్యాముత్పునాతి ॥ 35 ॥
ద్విపా-ద్యజమానః ప్రతిష్ఠిత్యై ॥ దేవో వః సవితోత్-పునాత్విత్యాహ । సవితృప్రసూత ఏవైనా ఉత్పునాతి । అచ్ఛిద్రేణ పవిత్రేణేత్యాహ । అసౌ వా ఆదిత్యో-ఽచ్ఛిద్ర-మ్పవిత్రమ్ । తేనైవైనా ఉత్పునాతి । వసో-స్సూర్యస్య రశ్మిభిరిత్యాహ । ప్రాణా వా ఆపః । ప్రాణా వసవః । ప్రాణా రశ్మయః ॥ 36 ॥
ప్రాణైరేవ ప్రాణాన్-థ్సమ్పృణక్తి । సావిత్రియర్చా ।
సవితృప్రసూత-మ్మే కర్మాసదితి ।
సవితృప్రసూతమేవాస్య కర్మ భవతి ।
పచ్ఛో గాయత్రియా త్రిష్షమృద్ధత్వాయ ॥
ఆపో దేవీరగ్రేపువో అగ్రేగువ ఇత్యాహ ।
రూప-మేవాసామేత-న్మహిమానం-వ్యాఁచష్టే ।
అగ్ర ఇమం-యఁజ్ఞ-న్నయతాగ్రే
యజ్ఞపతిమిత్యాహ । అగ్ర ఏవ యజ్ఞ-న్నయన్తి ।
అగ్రే యజ్ఞపతిమ్ ॥ 37 ॥
సవితృప్రసూత-మ్మే కర్మాసదితి ।
సవితృప్రసూతమేవాస్య కర్మ భవతి ।
పచ్ఛో గాయత్రియా త్రిష్షమృద్ధత్వాయ ॥
ఆపో దేవీరగ్రేపువో అగ్రేగువ ఇత్యాహ ।
రూప-మేవాసామేత-న్మహిమానం-వ్యాఁచష్టే ।
అగ్ర ఇమం-యఁజ్ఞ-న్నయతాగ్రే
యజ్ఞపతిమిత్యాహ । అగ్ర ఏవ యజ్ఞ-న్నయన్తి ।
అగ్రే యజ్ఞపతిమ్ ॥ 37 ॥
యుష్మానిన్ద్రో ఽవృణీత వృత్రతూయే యూయమిన్ద్రమవృణీద్ధ్వం-వృఁత్రతూర్య ఇత్యాహ ।
వృత్రగ్ం హ హనిష్యన్నిన్ద్ర ఆపో వవ్రే ।
ఆపో హేన్ద్రం-వఁవ్రిరే । సజ్ఞాం-మేవాసామేత-థ్సామానం-వ్యాఁచష్టే ॥ ప్రోక్షితా-స్స్థేత్యాహ । తేనాపః ప్రోక్షితాః ॥ అగ్నయే వో జుష్ట-మ్ప్రోక్షా-మ్యగ్నీషోమాభ్యా-మిత్యాహ ।
యథా దేవతమేవైనా-న్ప్రోక్షతి । త్రిః ప్రోక్షతి । త్ర్యావృద్ధి యజ్ఞః ॥ 38 ॥
వృత్రగ్ం హ హనిష్యన్నిన్ద్ర ఆపో వవ్రే ।
ఆపో హేన్ద్రం-వఁవ్రిరే । సజ్ఞాం-మేవాసామేత-థ్సామానం-వ్యాఁచష్టే ॥ ప్రోక్షితా-స్స్థేత్యాహ । తేనాపః ప్రోక్షితాః ॥ అగ్నయే వో జుష్ట-మ్ప్రోక్షా-మ్యగ్నీషోమాభ్యా-మిత్యాహ ।
యథా దేవతమేవైనా-న్ప్రోక్షతి । త్రిః ప్రోక్షతి । త్ర్యావృద్ధి యజ్ఞః ॥ 38 ॥
అథో రక్షసామపహత్యై । శున్ధద్ధ్వం
దైవ్యాయ కర్మణే దేవయజ్యాయా ఇత్యాహ ।
దేవయజ్యాయా ఏవైనాని శున్ధతి । త్రిః ప్రోక్షతి । త్ర్యావృద్ధి యజ్ఞః । అథో మేద్ధ్యత్వాయ । అవధూతగ్ం రక్షో-ఽవధూతా అరాతయ ఇత్యాహ ।
రక్షసా-మపహత్యై । అదిత్యాస్త్వగసీత్యాహ । ఇయం-వాఁ అదితిః ॥ 39 ॥
దైవ్యాయ కర్మణే దేవయజ్యాయా ఇత్యాహ ।
దేవయజ్యాయా ఏవైనాని శున్ధతి । త్రిః ప్రోక్షతి । త్ర్యావృద్ధి యజ్ఞః । అథో మేద్ధ్యత్వాయ । అవధూతగ్ం రక్షో-ఽవధూతా అరాతయ ఇత్యాహ ।
రక్షసా-మపహత్యై । అదిత్యాస్త్వగసీత్యాహ । ఇయం-వాఁ అదితిః ॥ 39 ॥
అస్యా ఏవైన-త్త్వచ-ఙ్కరోతి । ప్రతి త్వా పృథివీ వేత్త్విత్యాహ ప్రతిష్ఠిత్యై ॥ పురస్తా-త్ప్రతీచీనగ్రీవ-ముత్తరలోమోపస్తృణాతి మేద్ధ్యత్వాయ ।
తస్మా-త్పురస్తా-త్ప్రత్యఞ్చః పశవో మేధముపతిష్ఠన్తే । తస్మా-త్ప్రజా మృగ-ఙ్గ్రాహుకాః । యజ్ఞో దేవేభ్యో నిలాయత ।
కృష్ణో రూప-ఙ్కృత్వా । య-త్కృష్ణాజినే హవిరద్ధ్యవహన్తి । యజ్ఞాదేవ-త-ద్యజ్ఞ-మ్ప్రయుఙ్క్తే । హవిషో-ఽస్కన్దాయ ॥ 40 ॥
తస్మా-త్పురస్తా-త్ప్రత్యఞ్చః పశవో మేధముపతిష్ఠన్తే । తస్మా-త్ప్రజా మృగ-ఙ్గ్రాహుకాః । యజ్ఞో దేవేభ్యో నిలాయత ।
కృష్ణో రూప-ఙ్కృత్వా । య-త్కృష్ణాజినే హవిరద్ధ్యవహన్తి । యజ్ఞాదేవ-త-ద్యజ్ఞ-మ్ప్రయుఙ్క్తే । హవిషో-ఽస్కన్దాయ ॥ 40 ॥
అధిషవణమసి వానస్పత్యమిత్యాహ । అధిషవణ-మేవైన-త్కరోతి । ప్రతి త్వా-ఽదిత్యాస్త్వగ్వేత్త్విత్యాహ సయత్వాయ ॥
అగ్నేస్తనూ-రసీత్యాహ । అగ్నేర్వా ఏషా తనూః ।
యదోషధయః । వాచో విసర్జనమిత్యాహ ।
యదా హి ప్రజా ఓషధీనా-మశ్నన్తి । అథ వాచం-విఁసృజన్తే । దేవవీతయే త్వా గృహ్ణామీత్యాహ ॥ 41 ॥
అగ్నేస్తనూ-రసీత్యాహ । అగ్నేర్వా ఏషా తనూః ।
యదోషధయః । వాచో విసర్జనమిత్యాహ ।
యదా హి ప్రజా ఓషధీనా-మశ్నన్తి । అథ వాచం-విఁసృజన్తే । దేవవీతయే త్వా గృహ్ణామీత్యాహ ॥ 41 ॥
దేవతాభిరేవైన-థ్సమర్ధయతి ॥
అద్రిరసి వానస్పత్య ఇత్యాహ । గ్రావాణ-మేవైన-త్కరోతి ।
స ఇద-న్దేవేభ్యో హవ్యగ్ం సుశమి శమిష్వేత్యాహ శాన్త్యై ॥ హవిష్కృదేహీత్యాహ ।
య ఏవ దేవానాగ్ం హవిష్కృతః । తాన్. హ్వయతి ।
త్రిర్హ్వయతి । త్రిషత్యా హి దేవాః ॥ ఇషమా వదోర్జమా వదేత్యాహ ॥ 42 ॥
అద్రిరసి వానస్పత్య ఇత్యాహ । గ్రావాణ-మేవైన-త్కరోతి ।
స ఇద-న్దేవేభ్యో హవ్యగ్ం సుశమి శమిష్వేత్యాహ శాన్త్యై ॥ హవిష్కృదేహీత్యాహ ।
య ఏవ దేవానాగ్ం హవిష్కృతః । తాన్. హ్వయతి ।
త్రిర్హ్వయతి । త్రిషత్యా హి దేవాః ॥ ఇషమా వదోర్జమా వదేత్యాహ ॥ 42 ॥
ఇషమేవోర్జం-యఁజమానే దధాతి ।
ద్యుమద్వదత వయగ్ం సఘాన్త-ఞ్జేష్మేత్యాహ భ్రాతృవ్యాభిభూత్యై ॥ మనో-శ్శ్రద్ధాదేవస్య యజమానస్యాసురఘ్నీ వాక్ । యజ్ఞాయుధేషు ప్రవిష్టా-ఽఽసీత్ । తే-ఽసురా యావన్తో యజ్ఞాయుధానాముద్వదతా-ముపాశృణ్వన్న్ ।
తే పరా-ఽభవన్న్ । తస్మా-థ్స్వానా-మ్మద్ధ్యే-ఽవసాయ యజేత । యావన్తో-ఽస్య భ్రాతృవ్యా యజ్ఞాయుధానా-ముద్వదతా-ముపశృణ్వన్తి । తే పరా భవన్తి ।
ఉచ్చై-స్సమాహన్తవా ఆహ విజిత్యై ॥ 43 ॥
ద్యుమద్వదత వయగ్ం సఘాన్త-ఞ్జేష్మేత్యాహ భ్రాతృవ్యాభిభూత్యై ॥ మనో-శ్శ్రద్ధాదేవస్య యజమానస్యాసురఘ్నీ వాక్ । యజ్ఞాయుధేషు ప్రవిష్టా-ఽఽసీత్ । తే-ఽసురా యావన్తో యజ్ఞాయుధానాముద్వదతా-ముపాశృణ్వన్న్ ।
తే పరా-ఽభవన్న్ । తస్మా-థ్స్వానా-మ్మద్ధ్యే-ఽవసాయ యజేత । యావన్తో-ఽస్య భ్రాతృవ్యా యజ్ఞాయుధానా-ముద్వదతా-ముపశృణ్వన్తి । తే పరా భవన్తి ।
ఉచ్చై-స్సమాహన్తవా ఆహ విజిత్యై ॥ 43 ॥
వృఙ్క్త ఏషామిన్ద్రియం-వీఁర్యమ్ । శ్రేష్ఠ ఏషా-మ్భవతి ॥ వర్ష వృద్ధమసి ప్రతి త్వా వర్షవృద్ధం-వేఁత్త్విత్యాహ ।
వర్షవృద్ధా వా ఓషధయః ।
వర్షవృద్ధా ఇషీకా-స్సమృద్ధ్యై ।
యజ్ఞగ్ం రక్షాగ్స్యను ప్రావిశన్న్ ।
తాన్యస్నా పశుభ్యో నిరవాదయన్త ।
తుషైరోషధీభ్యః ॥ పరాపూతగ్ం రక్షః పరాపూతా అరాతయ ఇత్యాహ ।
రక్షసామపహత్యై ॥ 44 ॥
వర్షవృద్ధా వా ఓషధయః ।
వర్షవృద్ధా ఇషీకా-స్సమృద్ధ్యై ।
యజ్ఞగ్ం రక్షాగ్స్యను ప్రావిశన్న్ ।
తాన్యస్నా పశుభ్యో నిరవాదయన్త ।
తుషైరోషధీభ్యః ॥ పరాపూతగ్ం రక్షః పరాపూతా అరాతయ ఇత్యాహ ।
రక్షసామపహత్యై ॥ 44 ॥
రక్షసా-మ్భాగో-ఽసీత్యాహ । తుషైరేవ రక్షాగ్ంసి నిరవదయతే । అప ఉపస్పృశతి మేద్ధ్యత్వాయ । వాయుర్వో వి వినక్త్విత్యాహ । పవిత్రం-వైఁ వాయుః । పునాత్యేవైనాన్ । అన్తరిక్షాదివ వా ఏతే ప్రస్కన్దన్తి । యే శూర్పాత్ । దేవో వః సవితా హిరణ్యపాణిః ప్రతిగృహ్ణాత్విత్యాహ ప్రతిష్ఠిత్యై ।
హవిషో-ఽస్కన్దాయ । త్రిష్ఫలీకర్తవా ఆహ । త్ర్యావృద్ధి యజ్ఞః । అథో మేద్ధ్యత్వాయ ॥ 45 ॥
హవిషో-ఽస్కన్దాయ । త్రిష్ఫలీకర్తవా ఆహ । త్ర్యావృద్ధి యజ్ఞః । అథో మేద్ధ్యత్వాయ ॥ 45 ॥
(ద్వాభ్యాము-త్పునాతి - రశ్మయో - నయన్త్యగ్రే యజ్ఞపతిం - ఁయజ్ఞో - ఽదితి - రస్కన్దాయ - గృహ్ణామీత్యాహ - వదేత్యాహ - విజిత్యా - అపహత్యా - అస్కన్దాయ త్రీణి చ) (అ. 5)
అనువాకం 6 - తణ్డులపేషణమ్
అవధూతగ్ం రక్షో-ఽవధూతా అరాతయ ఇత్యాహ । రక్షసామపహత్యై । అదిత్యాస్త్వగసీత్యాహ । ఇయం-వాఁ అదితిః । అస్యా ఏవైన-త్త్వచ-ఙ్కరోతి । ప్రతి త్వా పృథివీ వేత్త్విత్యాహ ప్రతిష్ఠిత్యై ।
పురస్తా-త్ప్రతీచీనగ్రీవ-ముత్తరలోమోపస్తృణాతి మేద్ధ్యత్వాయ । తస్మా-త్పురస్తా-త్ప్రత్యఞ్చః పశవో మేధముపతిష్ఠన్తే । తస్మా-త్ప్రజా మృగ-ఙ్గ్రాహుకాః । యజ్ఞో దేవేభ్యో నిలాయత ॥ 46 ॥
అనువాకం 6 - తణ్డులపేషణమ్
అవధూతగ్ం రక్షో-ఽవధూతా అరాతయ ఇత్యాహ । రక్షసామపహత్యై । అదిత్యాస్త్వగసీత్యాహ । ఇయం-వాఁ అదితిః । అస్యా ఏవైన-త్త్వచ-ఙ్కరోతి । ప్రతి త్వా పృథివీ వేత్త్విత్యాహ ప్రతిష్ఠిత్యై ।
పురస్తా-త్ప్రతీచీనగ్రీవ-ముత్తరలోమోపస్తృణాతి మేద్ధ్యత్వాయ । తస్మా-త్పురస్తా-త్ప్రత్యఞ్చః పశవో మేధముపతిష్ఠన్తే । తస్మా-త్ప్రజా మృగ-ఙ్గ్రాహుకాః । యజ్ఞో దేవేభ్యో నిలాయత ॥ 46 ॥
కృష్ణో రూప-ఙ్కృత్వా । య-త్కృష్ణాజినే హవిరధిపినష్టి । యజ్ఞాదేవ త-ద్యజ్ఞ-మ్ప్రయుఙ్క్తే । హవిషో-ఽస్కన్దాయ ॥ ద్యావాపృథివీ సహాస్తామ్ । తే శమ్యామాత్రమేకమహర్వ్యైతాగ్ం శమ్యామాత్రమేకమహః ॥ దివ-స్స్కమ్భనిరసి ప్రతి త్వా ఽదిత్యాస్త్వగ్వేత్త్విత్యాహ ।
ద్యావాపృథివ్యో-ర్వీత్యై । ధిషణా-ఽసి పర్వత్యా
ప్రతి త్వా దివ-స్స్కమ్భనిర్వేత్త్విత్యాహ ।
ద్యావాపృథివ్యో-ర్విధృత్యై ॥ 47 ॥
ద్యావాపృథివ్యో-ర్వీత్యై । ధిషణా-ఽసి పర్వత్యా
ప్రతి త్వా దివ-స్స్కమ్భనిర్వేత్త్విత్యాహ ।
ద్యావాపృథివ్యో-ర్విధృత్యై ॥ 47 ॥
ధిషణా-ఽసి పార్వతేయీ ప్రతి త్వా పర్వతిర్వేత్త్విత్యాహ । ద్యావాపృథివ్యోర్ధృత్యై ॥ దేవస్య త్వా సవితుః ప్రసవ ఇత్యాహ ప్రసూత్యై । అశ్వినో-ర్బాహుభ్యామిత్యాహ । అశ్వినౌ హి దేవానామద్ధ్వర్యూ ఆస్తామ్ । పూష్ణో హస్తాభ్యామిత్యాహ యత్యై ।
అధివపామీత్యాహ । యథాదేవత-మేవైనానధి వపతి ॥ ధాన్యమసి ధినుహి దేవానిత్యాహ । ఏతస్య యజుషో వీర్యేణ ॥ 48 ॥
అధివపామీత్యాహ । యథాదేవత-మేవైనానధి వపతి ॥ ధాన్యమసి ధినుహి దేవానిత్యాహ । ఏతస్య యజుషో వీర్యేణ ॥ 48 ॥
యావదేకా దేవతా కామయతే యావదేకా । తావదాహుతిః ప్రథతే । న హి తదస్తి । యత్తావదేవ స్యాత్ । యావజ్జుహోతి ॥ ప్రాణాయ త్వా-ఽపానాయ త్వేత్యాహ । ప్రాణానేవ యజమానే దధాతి । దీర్ఘామను ప్రసితిమాయుషే ధామిత్యాహ । ఆయురేవాస్మి-న్దధాతి ।
అన్తరిక్షాదివ వా ఏతాని ప్రస్కన్దన్తి । యాని దృషదః । దేవో వః సవితా హిరణ్యపాణిః ప్రతి గృహ్ణాత్విత్యాహ ప్రతిష్ఠిత్యై । హవిషో-ఽస్కన్దాయ ॥
అసంవఁపన్తీ పిగ్ంషాణూని కురుతాదిత్యాహ మేద్ధ్యత్వాయ ॥ 49 ॥
అన్తరిక్షాదివ వా ఏతాని ప్రస్కన్దన్తి । యాని దృషదః । దేవో వః సవితా హిరణ్యపాణిః ప్రతి గృహ్ణాత్విత్యాహ ప్రతిష్ఠిత్యై । హవిషో-ఽస్కన్దాయ ॥
అసంవఁపన్తీ పిగ్ంషాణూని కురుతాదిత్యాహ మేద్ధ్యత్వాయ ॥ 49 ॥
(నిలాయత - విధృత్యై - వీర్యేణ - స్కన్దన్తి చత్వారి చ ) (అ. 6)
అనువాకం 7 - కపాలోపధానమ్
ధృష్టిరసి బ్రహ్మ యచ్ఛేత్యాహ ధృత్యై ॥
అపాగ్నే ఽగ్నిమామాద-ఞ్జహి నిష్క్రవ్యాదగ్ం
సేధా దేవయజం-వఁహేత్యాహ ।
య ఏవామాత్క్రవ్యాత్ । తమపహత్య । మేద్ధ్యే-ఽగ్నౌ కపాలముపదధాతి ॥ నిర్దగ్ధగ్ం రక్షో నిర్దగ్ధా అరాతయ ఇత్యాహ । రక్షాగ్స్యేవ
నిర్దహతి । అగ్నివత్యుపదధాతి । అస్మిన్నేవ లోకే జ్యోతిర్ధత్తే । అఙ్గారమధి-వర్తయతి ॥ 50 ॥
అనువాకం 7 - కపాలోపధానమ్
ధృష్టిరసి బ్రహ్మ యచ్ఛేత్యాహ ధృత్యై ॥
అపాగ్నే ఽగ్నిమామాద-ఞ్జహి నిష్క్రవ్యాదగ్ం
సేధా దేవయజం-వఁహేత్యాహ ।
య ఏవామాత్క్రవ్యాత్ । తమపహత్య । మేద్ధ్యే-ఽగ్నౌ కపాలముపదధాతి ॥ నిర్దగ్ధగ్ం రక్షో నిర్దగ్ధా అరాతయ ఇత్యాహ । రక్షాగ్స్యేవ
నిర్దహతి । అగ్నివత్యుపదధాతి । అస్మిన్నేవ లోకే జ్యోతిర్ధత్తే । అఙ్గారమధి-వర్తయతి ॥ 50 ॥
అన్తరిక్ష ఏవ జ్యోతిర్ధత్తే ।
ఆదిత్యమేవాముష్మిన్ ఁలోకే జ్యోతిర్ధత్తే ।
జ్యోతిష్మన్తో-ఽస్మా ఇమే లోకా భవన్తి ।
య ఏవం-వేఁద ॥ ధ్రువమసి పృథివీ-న్దృగ్ంహేత్యాహ । పృథివీమేవైతేన దృగ్ంహతి ।
ధర్త్రమస్యన్తరిక్ష-న్దృగ్ంహేత్యాహ । అన్తరిక్షమేవైతేన దృగ్ంహతి ।
ధరుణమసి దివ-న్దృగ్ంహేత్యాహ । దివమేవైతేన దృగ్ంహతి ॥ 51 ॥
ఆదిత్యమేవాముష్మిన్ ఁలోకే జ్యోతిర్ధత్తే ।
జ్యోతిష్మన్తో-ఽస్మా ఇమే లోకా భవన్తి ।
య ఏవం-వేఁద ॥ ధ్రువమసి పృథివీ-న్దృగ్ంహేత్యాహ । పృథివీమేవైతేన దృగ్ంహతి ।
ధర్త్రమస్యన్తరిక్ష-న్దృగ్ంహేత్యాహ । అన్తరిక్షమేవైతేన దృగ్ంహతి ।
ధరుణమసి దివ-న్దృగ్ంహేత్యాహ । దివమేవైతేన దృగ్ంహతి ॥ 51 ॥
ధర్మాసి దిశో దృగ్ంహేత్యాహ ।
దిశ ఏవైతేన దృగ్ంహతి । ఇమానేవైతై-ర్లోకా-న్దృగ్ంహతి । దృగ్ం హన్తే-ఽస్మా ఇమే లోకాః ప్రజయా పశుభిః । య ఏవం-వేఁద ॥ త్రీణ్యగ్రే కపాలాన్యుపదధాతి । త్రయ ఇమే లోకాః ।
ఏషాం-లోఁకానామాప్త్యై ।
ఏకమగ్రే కపాలముపదధాతి ।
ఏకం-వాఁ అగ్రే కపాల-మ్పురుషస్య సభంవఁతి ॥ 52 ॥
దిశ ఏవైతేన దృగ్ంహతి । ఇమానేవైతై-ర్లోకా-న్దృగ్ంహతి । దృగ్ం హన్తే-ఽస్మా ఇమే లోకాః ప్రజయా పశుభిః । య ఏవం-వేఁద ॥ త్రీణ్యగ్రే కపాలాన్యుపదధాతి । త్రయ ఇమే లోకాః ।
ఏషాం-లోఁకానామాప్త్యై ।
ఏకమగ్రే కపాలముపదధాతి ।
ఏకం-వాఁ అగ్రే కపాల-మ్పురుషస్య సభంవఁతి ॥ 52 ॥
అథ ద్వే । అథ త్రీణి । అథ చత్వారి । అథాష్టౌ ।
తస్మాదష్టాకపాల-మ్పురుషస్య శిరః ।
యదేవ-ఙ్కపాలాన్యుప దధాతి । యజ్ఞో వై ప్రజాపతిః । యజ్ఞమేవ ప్రజాపతిగ్ం సగ్గ్స్కరోతి ।
ఆత్మానమేవ త-థ్సగ్గ్స్కరోతి । తగ్ం సగ్గ్స్కృతమాత్మానమ్ ॥ 53 ॥
తస్మాదష్టాకపాల-మ్పురుషస్య శిరః ।
యదేవ-ఙ్కపాలాన్యుప దధాతి । యజ్ఞో వై ప్రజాపతిః । యజ్ఞమేవ ప్రజాపతిగ్ం సగ్గ్స్కరోతి ।
ఆత్మానమేవ త-థ్సగ్గ్స్కరోతి । తగ్ం సగ్గ్స్కృతమాత్మానమ్ ॥ 53 ॥
అముష్మిన్ ఁలోకే-ఽనుపరైతి ॥ యదష్టావుప దధాతి । గాయత్రియా త-థ్సమ్మితమ్ । యన్నవ । త్రివృతా తత్ । య-ద్దశ । విరాజా తత్ । యదేకాదశ । త్రిష్టుభా తత్ । యద్ద్వాదశ ॥ 54 ॥
జగత్యా తత్ । ఛన్దః సమ్మితాని స ఉపదధ-త్కపాలాని । ఇమాన్ ఁలోకాననుపూర్వ-న్దిశో విధృత్యై దృగ్ంహతి । అథాయుః ప్రాణా-న్ప్రజా-మ్పశూన్. యజమానే దధాతి । సజాతానస్మా అభితో బహులాన్ కరోతి ॥
చిత-స్స్థేత్యాహ । యథా యజురేవైతత్ ॥
భృగూణామఙ్గిరసా-న్తపసా తప్యద్ధ్వమిత్యాహ ।
దేవతానా-మేవైనాని తపసా తపతి । తాని తత-స్సగ్గ్స్థితే । యాని ఘర్మే కపాలాన్ యుపచిన్వన్తి వేధస ఇతి చతుష్పదయర్చా విముఞ్చతి । చతుష్పాదః పశవః । పశుష్వేవోపరిష్టా-త్ప్రతితిష్ఠతి ॥ 55 ॥
చిత-స్స్థేత్యాహ । యథా యజురేవైతత్ ॥
భృగూణామఙ్గిరసా-న్తపసా తప్యద్ధ్వమిత్యాహ ।
దేవతానా-మేవైనాని తపసా తపతి । తాని తత-స్సగ్గ్స్థితే । యాని ఘర్మే కపాలాన్ యుపచిన్వన్తి వేధస ఇతి చతుష్పదయర్చా విముఞ్చతి । చతుష్పాదః పశవః । పశుష్వేవోపరిష్టా-త్ప్రతితిష్ఠతి ॥ 55 ॥
(వర్తయతి - దివమేవైతేన దృగ్ంహతి - సమ్భవతి - తగ్ం సగ్గ్స్కృతమాత్మానం - ద్వాదశ - సగ్గ్స్థితే త్రీణి చ) (అ. 7)
అనువాకం 8 - పురోడాశానిష్పాదనమ్
దేవస్య త్వా సవితుః ప్రసవ ఇత్యాహ ప్రసూత్యై । అశ్వినో-ర్బాహుభ్యామిత్యాహ ।
అశ్వినౌ హి దేవానామద్ధ్వర్యూ ఆస్తామ్ ।
పూష్ణో హస్తాభ్యామిత్యాహ యత్యై ।
సంవఁపామీత్యాహ । యథా దేవతమేవైనాని సంవఁపతి ॥ సమాపో అద్భిరగ్మత సమోషధయో రసేనేత్యాహ । ఆపో వా ఓషధీ-ర్జిన్వన్తి । ఓషధయో-ఽపో జిన్వన్తి ।
అన్యా వా ఏతాసామన్యా జిన్వన్తి ॥ 56 ॥
అనువాకం 8 - పురోడాశానిష్పాదనమ్
దేవస్య త్వా సవితుః ప్రసవ ఇత్యాహ ప్రసూత్యై । అశ్వినో-ర్బాహుభ్యామిత్యాహ ।
అశ్వినౌ హి దేవానామద్ధ్వర్యూ ఆస్తామ్ ।
పూష్ణో హస్తాభ్యామిత్యాహ యత్యై ।
సంవఁపామీత్యాహ । యథా దేవతమేవైనాని సంవఁపతి ॥ సమాపో అద్భిరగ్మత సమోషధయో రసేనేత్యాహ । ఆపో వా ఓషధీ-ర్జిన్వన్తి । ఓషధయో-ఽపో జిన్వన్తి ।
అన్యా వా ఏతాసామన్యా జిన్వన్తి ॥ 56 ॥
తస్మాదేవమాహ । సగ్ం రేవతీ-ర్జగతీభి-ర్మధుమతీ-ర్మధుమతీభి-స్సృజ్యద్ధ్వమిత్యాహ ।
ఆపో వై రేవతీః । పశవో జగతీః । ఓషధయో మధుమతీః । ఆప ఓషధీః పశూన్ । తానేవాస్మా ఏకధా సగ్ంసృజ్య । మధుమతః కరోతి ।
అద్భ్యః పరి ప్రజాతా-స్స్థ సమద్భిః పృచ్యద్ధ్వమితి పర్యాప్లావయతి ।
యథా సువృష్ట ఇమామను విసృత్య ॥ 57 ॥
ఆపో వై రేవతీః । పశవో జగతీః । ఓషధయో మధుమతీః । ఆప ఓషధీః పశూన్ । తానేవాస్మా ఏకధా సగ్ంసృజ్య । మధుమతః కరోతి ।
అద్భ్యః పరి ప్రజాతా-స్స్థ సమద్భిః పృచ్యద్ధ్వమితి పర్యాప్లావయతి ।
యథా సువృష్ట ఇమామను విసృత్య ॥ 57 ॥
ఆప ఓషధీర్మహయన్తి । తాదృగేవ తత్ ॥
జనయత్యై త్వా సంయౌఁమీత్యాహ । ప్రజా ఏవైతేన దాధార । అగ్నయే త్వా-ఽగ్నీషోమాభ్యామిత్యాహ వ్యావృత్త్యై । మఖస్య శిరో-ఽసీత్యాహ ।
యజ్ఞో వై మఖః । తస్యైతచ్ఛిరః । య-త్పురోడాశః । తస్మాదేవమాహ ॥ 58 ॥
జనయత్యై త్వా సంయౌఁమీత్యాహ । ప్రజా ఏవైతేన దాధార । అగ్నయే త్వా-ఽగ్నీషోమాభ్యామిత్యాహ వ్యావృత్త్యై । మఖస్య శిరో-ఽసీత్యాహ ।
యజ్ఞో వై మఖః । తస్యైతచ్ఛిరః । య-త్పురోడాశః । తస్మాదేవమాహ ॥ 58 ॥
ఘర్మో-ఽసి విశ్వాయురిత్యాహ । విశ్వమేవాయు-ర్యజమానే దధాతి । ఉరు ప్రథస్వోరు తే యజ్ఞపతిః ప్రథతామిత్యాహ । యజమానమేవ ప్రజయా పశుభిః ప్రథయతి । త్వచ-ఙ్గృహ్ణీష్వేత్యాహ ।
సర్వమేవైనగ్ం సతను-ఙ్కరోతి । అథాప ఆనీయ పరి మార్ష్టి । మాగ్ంస ఏవ త-త్త్వచ-న్దధాతి । తస్మా-త్త్వచా మాగ్ంస-ఞ్ఛన్నమ్ ॥
ఘర్మో వా ఏషో-ఽశాన్తః ॥ 59 ॥
సర్వమేవైనగ్ం సతను-ఙ్కరోతి । అథాప ఆనీయ పరి మార్ష్టి । మాగ్ంస ఏవ త-త్త్వచ-న్దధాతి । తస్మా-త్త్వచా మాగ్ంస-ఞ్ఛన్నమ్ ॥
ఘర్మో వా ఏషో-ఽశాన్తః ॥ 59 ॥
అర్ధమాసే-ఽర్ధమాసే ప్రవృజ్యతే । య-త్పురోడాశః । స ఈశ్వరో యజమానగ్ం శుచా ప్రదహః । పర్యగ్ని కరోతి । పశుమేవైనమకః । శాన్త్యా అప్రదాహాయ । త్రిః పర్యగ్ని కరోతి ।
త్ర్యావృద్ధి యజ్ఞః । అథో రక్షసామపహత్యై ॥
అన్తరితగ్ం రక్షో-ఽన్తరితా అరాతయ ఇత్యాహ ॥ 60 ॥
త్ర్యావృద్ధి యజ్ఞః । అథో రక్షసామపహత్యై ॥
అన్తరితగ్ం రక్షో-ఽన్తరితా అరాతయ ఇత్యాహ ॥ 60 ॥
రక్షసా-మన్తర్హిత్యై । పురోడాశం-వాఁ అధిశ్రితగ్ం రక్షాగ్స్యజిఘాగ్ంసన్న్ ।
దివి నాకో నామాగ్నీ రక్షోహా । స ఏవాస్మా-ద్రక్షాగ్స్యపాహన్న్ । దేవస్త్వా సవితా శ్రపయత్విత్యాహ । సవితృప్రసూత ఏవైనగ్గ్ శ్రపయతి । వర్షిష్ఠే అధి నాక ఇత్యాహ । రక్షసామపహత్యై । అగ్నిస్తే తనువ-మ్మా-ఽతి ధాగిత్యాహానతిదాహాయ । అగ్నే హవ్యగ్ం రక్షస్వేత్యాహ గుప్త్యై ॥ 61 ॥
దివి నాకో నామాగ్నీ రక్షోహా । స ఏవాస్మా-ద్రక్షాగ్స్యపాహన్న్ । దేవస్త్వా సవితా శ్రపయత్విత్యాహ । సవితృప్రసూత ఏవైనగ్గ్ శ్రపయతి । వర్షిష్ఠే అధి నాక ఇత్యాహ । రక్షసామపహత్యై । అగ్నిస్తే తనువ-మ్మా-ఽతి ధాగిత్యాహానతిదాహాయ । అగ్నే హవ్యగ్ం రక్షస్వేత్యాహ గుప్త్యై ॥ 61 ॥
అవిదహన్త-శ్శ్రపయతేతి వాచం-విఁసృజతే ।
యజ్ఞమేవ హవీగ్ష్యభి-వ్యాహృత్య ప్రతనుతే ।
పురోరుచమవిదాహాయ శృత్యై కరోతి ॥ మస్తిష్కో వై పురోడాశః । తం-యఁన్నాభివాసయేత్ । ఆవిర్మస్తిష్కః స్యాత్ । అభివాసయతి ।
తస్మా-ద్గుహా మస్తిష్కః । భస్మనా-ఽభి వాసయతి ।
తస్మా-న్మాగ్ంసేనాస్థి ఛన్నమ్ ॥ 62 ॥
యజ్ఞమేవ హవీగ్ష్యభి-వ్యాహృత్య ప్రతనుతే ।
పురోరుచమవిదాహాయ శృత్యై కరోతి ॥ మస్తిష్కో వై పురోడాశః । తం-యఁన్నాభివాసయేత్ । ఆవిర్మస్తిష్కః స్యాత్ । అభివాసయతి ।
తస్మా-ద్గుహా మస్తిష్కః । భస్మనా-ఽభి వాసయతి ।
తస్మా-న్మాగ్ంసేనాస్థి ఛన్నమ్ ॥ 62 ॥
వేదేనాభి వాసయతి । తస్మా-త్కేశై-శ్శిరః ఛన్నమ్ ।
అఖలతిభావుకో భవతి । య ఏవం-వేఁద ॥ పశోర్వై ప్రతిమా పురోడాశః । స నాయజుష్క-మభివాస్యః । వృథేవ స్యాత్ । ఈశ్వరా యజమానస్య పశవః ప్రమేతోః ॥ స-మ్బ్రహ్మణా పృచ్యస్వేత్యాహ । ప్రాణా వై బ్రహ్మ ॥ 63 ॥
అఖలతిభావుకో భవతి । య ఏవం-వేఁద ॥ పశోర్వై ప్రతిమా పురోడాశః । స నాయజుష్క-మభివాస్యః । వృథేవ స్యాత్ । ఈశ్వరా యజమానస్య పశవః ప్రమేతోః ॥ స-మ్బ్రహ్మణా పృచ్యస్వేత్యాహ । ప్రాణా వై బ్రహ్మ ॥ 63 ॥
ప్రాణాః పశవః । ప్రాణైరేవ పశూన్థ్
సమ్పృణక్తి । న ప్రమాయుకా భవన్తి । యజమానో వై పురోడాశః । ప్రజా పశవః పురీషమ్ ।
యదేవమభి వాసయతి । యజమానమేవ ప్రజయా పశుభి-స్సమర్ధయతి ॥ దేవా వై హవి-ర్భృత్వా-ఽబ్రువన్న్ । కస్మిన్నిద-మ్మ్రక్ష్యామహ ఇతి ।
సో-ఽగ్నిరబ్రవీత్ ॥ 64 ॥
సమ్పృణక్తి । న ప్రమాయుకా భవన్తి । యజమానో వై పురోడాశః । ప్రజా పశవః పురీషమ్ ।
యదేవమభి వాసయతి । యజమానమేవ ప్రజయా పశుభి-స్సమర్ధయతి ॥ దేవా వై హవి-ర్భృత్వా-ఽబ్రువన్న్ । కస్మిన్నిద-మ్మ్రక్ష్యామహ ఇతి ।
సో-ఽగ్నిరబ్రవీత్ ॥ 64 ॥
మయి తనూ-స్సన్నిధద్ధ్వమ్ । అహం-వఁస్త-ఞ్జనయిష్యామి । యస్మి-న్మ్రక్ష్యద్ధ్వ ఇతి । తే దేవా అగ్నౌ తనూ-స్స-న్న్యదధత । తస్మాదాహుః ।
అగ్ని-స్సర్వా దేవతా ఇతి । సో-ఽఙ్గారేణాపః ।
అభ్యపాతయత్ । తత ఏకతో-ఽజాయత ।
స ద్వితీయమభ్యపాతయత్ ॥ 65 ॥
అగ్ని-స్సర్వా దేవతా ఇతి । సో-ఽఙ్గారేణాపః ।
అభ్యపాతయత్ । తత ఏకతో-ఽజాయత ।
స ద్వితీయమభ్యపాతయత్ ॥ 65 ॥
తతో ద్వితో-ఽజాయత । స తృతీయ-మభ్యపాతయత్ ।
తత-స్త్రితో-ఽజాయత । యదద్భ్యో-ఽజాయన్త । తదాప్యానామాప్యత్వమ్ । యదాత్మభ్యో ఽజాయన్త ।
తదాత్మ్యానా-మాత్మ్యత్వమ్ ॥ తే దేవా ఆప్యేష్వమృజత । ఆప్యా అమృజత సూర్యాభ్యుదితే । సూర్యాభ్యుదిత-స్సూర్యాభినిమ్రుక్తే ॥ 66 ॥
తత-స్త్రితో-ఽజాయత । యదద్భ్యో-ఽజాయన్త । తదాప్యానామాప్యత్వమ్ । యదాత్మభ్యో ఽజాయన్త ।
తదాత్మ్యానా-మాత్మ్యత్వమ్ ॥ తే దేవా ఆప్యేష్వమృజత । ఆప్యా అమృజత సూర్యాభ్యుదితే । సూర్యాభ్యుదిత-స్సూర్యాభినిమ్రుక్తే ॥ 66 ॥
సూర్యాభినిమ్రుక్తః కునఖిని । కునఖీ శ్యావదతి । శ్యావదన్నగ్రదిధిషౌ । అగ్రదిధిషుః పరివిత్తే । పరివిత్తో వీరహణి । వీరహా బ్రహ్మహణి ।
తద్బ్రహ్మహణ-న్నాత్యచ్యవత । అన్తర్వేది నినయత్యవరుద్ధ్యై । ఉల్ముకేనాభి గృహ్ణాతి శృతత్వాయ । శృతకామా ఇవ హి దేవాః ॥ 67 ॥
తద్బ్రహ్మహణ-న్నాత్యచ్యవత । అన్తర్వేది నినయత్యవరుద్ధ్యై । ఉల్ముకేనాభి గృహ్ణాతి శృతత్వాయ । శృతకామా ఇవ హి దేవాః ॥ 67 ॥
(అన్యా జిన్వన్-త్యనువిసృత్యై-వమా-హాశాన్త-ఆహ-గుప్త్యై-ఛన్నం - బ్రహ్మా-బ్రవీ-ద్ద్వితీయమభ్యపాతయ-థ్సూర్యాభినిమ్రుక్తే-దేవాః) (అ. 8)
అనువాకం 9 - వేదికరణమ్
దేవస్య త్వా సవితుః ప్రసవ ఇతి స్ఫ్యమాదత్తే ప్రసూత్యై । అశ్వినో-ర్బాహుభ్యామిత్యాహ । అశ్వినౌ హి దేవానామద్ధ్వర్యూ ఆస్తామ్ । పూష్ణో హస్తాభ్యామిత్యాహ యత్యై ॥ ఆదద ఇన్ద్రస్య బాహురసి దక్షిణ ఇత్యాహ । ఇన్ద్రియమేవ యజమానే దధాతి । సహస్రభృష్టి-శ్శతతేజా ఇత్యాహ ।
రూపమేవాస్యైత-న్మహిమానం-వ్యాఁచష్టే ॥
వాయురసి తిగ్మతేజా ఇత్యాహ । తేజో వై వాయుః ॥ 68 ॥
అనువాకం 9 - వేదికరణమ్
దేవస్య త్వా సవితుః ప్రసవ ఇతి స్ఫ్యమాదత్తే ప్రసూత్యై । అశ్వినో-ర్బాహుభ్యామిత్యాహ । అశ్వినౌ హి దేవానామద్ధ్వర్యూ ఆస్తామ్ । పూష్ణో హస్తాభ్యామిత్యాహ యత్యై ॥ ఆదద ఇన్ద్రస్య బాహురసి దక్షిణ ఇత్యాహ । ఇన్ద్రియమేవ యజమానే దధాతి । సహస్రభృష్టి-శ్శతతేజా ఇత్యాహ ।
రూపమేవాస్యైత-న్మహిమానం-వ్యాఁచష్టే ॥
వాయురసి తిగ్మతేజా ఇత్యాహ । తేజో వై వాయుః ॥ 68 ॥
తేజ ఏవాస్మి-న్దధాతి ॥ విషాద్వై నామాసుర ఆసీత్ । సో-ఽబిభేత్ । యజ్ఞేన మా దేవా అభిభవిష్యన్తీతి । స పృథివీమభ్యవమీత్ । సా ఽమేద్ధ్యా ఽభవత్ । అథో యదిన్ద్రో వృత్రమహన్న్ । తస్య లోహిత-మ్పృథివీమను వ్యధావత్ । సా ఽమేద్ధ్యా ఽభవత్ ।
పృథివి దేవయజనీత్యాహ ॥ 69 ॥
పృథివి దేవయజనీత్యాహ ॥ 69 ॥
మేద్ధ్యామేవైనా-న్దేవయజనీ-ఙ్కరోతి ।
ఓషద్ధ్యాస్తే మూల-మ్మా హిగ్ంసిషమిత్యాహ । ఓషధీనా-మహిగ్ంసాయై ॥ వ్రజ-ఙ్గచ్ఛ గోస్థానమిత్యాహ । ఛన్దాగ్ంసి వై వ్రజో గోస్థానః । ఛన్దాగ్స్యేవాస్మై వ్రజ-ఙ్గోస్థాన-ఙ్కరోతి ॥ వర్షతు తే ద్యౌరిత్యాహ ।
వృష్టిర్వై ద్యౌః । వృష్టిమేవావరున్ధే ॥
బధాన దేవ సవితః పరమస్యా-మ్పరావతీత్యాహ ॥ 70 ॥
ఓషద్ధ్యాస్తే మూల-మ్మా హిగ్ంసిషమిత్యాహ । ఓషధీనా-మహిగ్ంసాయై ॥ వ్రజ-ఙ్గచ్ఛ గోస్థానమిత్యాహ । ఛన్దాగ్ంసి వై వ్రజో గోస్థానః । ఛన్దాగ్స్యేవాస్మై వ్రజ-ఙ్గోస్థాన-ఙ్కరోతి ॥ వర్షతు తే ద్యౌరిత్యాహ ।
వృష్టిర్వై ద్యౌః । వృష్టిమేవావరున్ధే ॥
బధాన దేవ సవితః పరమస్యా-మ్పరావతీత్యాహ ॥ 70 ॥
ద్వౌ వావ పురుషౌ । య-ఞ్చైవ ద్వేష్టి । యశ్చైన-న్ద్వేష్టి । తావుభౌ బద్ధ్నాతి పరమస్యా-మ్పరావతి శతేన పాశైః । యో-ఽస్మా-న్ద్వేష్టి య-ఞ్చ వయ-న్ద్విష్మస్తమతో మా మౌగిత్యాహానిమ్రుక్త్యై ॥
అరరుర్వై నామాసుర ఆసీత్ ।
స పృథివ్యాముపమ్లుప్తో-ఽశయత్ ।
త-న్దేవా అపహతో-ఽరరుః పృథివ్యా ఇతి పృథివ్యా అపాఘ్నన్న్ । భ్రాతృవ్యో వా అరరుః । అపహతో-ఽరరుః పృథివ్యా ఇతి యదాహ ॥ 71 ॥
అరరుర్వై నామాసుర ఆసీత్ ।
స పృథివ్యాముపమ్లుప్తో-ఽశయత్ ।
త-న్దేవా అపహతో-ఽరరుః పృథివ్యా ఇతి పృథివ్యా అపాఘ్నన్న్ । భ్రాతృవ్యో వా అరరుః । అపహతో-ఽరరుః పృథివ్యా ఇతి యదాహ ॥ 71 ॥
భ్రాతృవ్యమేవ పృథివ్యా అపహన్తి । తే-ఽమన్యన్త ।
దివం-వాఁ అయమితః పతిష్యతీతి ।
తమరరుస్తే దివ-మ్మా స్కానితి దివః పర్యబాధన్త । భ్రాతృవ్యో వా అరరుః । అరరుస్తే దివ-మ్మా స్కానితి యదాహ । భ్రాతృవ్యమేవ దివః పరిబాధతే ।
స్తమ్బ యజుర్-హరతి । పృథివ్యా ఏవ భ్రాతృవ్య-మపహన్తి । ద్వితీయగ్ం హరతి ॥ 72 ॥
దివం-వాఁ అయమితః పతిష్యతీతి ।
తమరరుస్తే దివ-మ్మా స్కానితి దివః పర్యబాధన్త । భ్రాతృవ్యో వా అరరుః । అరరుస్తే దివ-మ్మా స్కానితి యదాహ । భ్రాతృవ్యమేవ దివః పరిబాధతే ।
స్తమ్బ యజుర్-హరతి । పృథివ్యా ఏవ భ్రాతృవ్య-మపహన్తి । ద్వితీయగ్ం హరతి ॥ 72 ॥
అన్తరిక్షాదేవైన-మపహన్తి । తృతీయగ్ం హరతి । దివ ఏవైన-మపహన్తి । తూష్ణీ-ఞ్చతుర్థగ్ం హరతి । అపరిమితాదేవైన-మపహన్తి ॥ అసురాణాం-వాఁ ఇయమగ్ర ఆసీత్ । యావదాసీనః పరా పశ్యతి ।
తావ-ద్దేవానామ్ । తే దేవా అబ్రువన్న్ ।
అస్త్వేవ నో-ఽస్యామపీతి ॥ 73 ॥
తావ-ద్దేవానామ్ । తే దేవా అబ్రువన్న్ ।
అస్త్వేవ నో-ఽస్యామపీతి ॥ 73 ॥
క్యన్నో దాస్యథేతి । యావథ్స్వయ-మ్పరిగృహ్ణీథేతి ।
తే వసవస్త్వేతి దక్షిణతః పర్యగృహ్ణన్న్ । రుద్రాస్త్వేతి పశ్చాత్ । ఆదిత్యా-స్త్వేత్యుత్తరతః । తే-ఽగ్నినా ప్రాఞ్చో-ఽజయన్న్ । వసుభి-ర్దక్షిణా ।
రుద్రైః ప్రత్యఞ్చః । ఆదిత్యైరుదఞ్చః ।
యస్యైవం-విఁదుషో వేది-మ్పరి గృహ్ణన్తి ॥ 74 ॥
తే వసవస్త్వేతి దక్షిణతః పర్యగృహ్ణన్న్ । రుద్రాస్త్వేతి పశ్చాత్ । ఆదిత్యా-స్త్వేత్యుత్తరతః । తే-ఽగ్నినా ప్రాఞ్చో-ఽజయన్న్ । వసుభి-ర్దక్షిణా ।
రుద్రైః ప్రత్యఞ్చః । ఆదిత్యైరుదఞ్చః ।
యస్యైవం-విఁదుషో వేది-మ్పరి గృహ్ణన్తి ॥ 74 ॥
భవత్యాత్మనా । పరా-ఽస్య భ్రాతృవ్యో భవతి ॥
దేవస్య సవితు-స్సవ ఇత్యాహ ప్రసూత్యై ।
కర్మ కృణ్వన్తి వేధస ఇత్యాహ । ఇషితగ్ం హి కర్మ క్రియతే । పృథివ్యై మేద్ధ్య-ఞ్చామేద్ధ్య-ఞ్చ వ్యుదక్రామతామ్ । ప్రాచీన-ముదీచీన-మ్మేద్ధ్యమ్ । ప్రతీచీన-న్దక్షిణా ఽమేద్ధ్యమ్ ।
ప్రాచీముదీచీ-మ్ప్రవణా-ఙ్కరోతి ।
మేద్ధ్యామేవైనా-న్దేవయజనీ-ఙ్కరోతి ॥ 75 ॥
దేవస్య సవితు-స్సవ ఇత్యాహ ప్రసూత్యై ।
కర్మ కృణ్వన్తి వేధస ఇత్యాహ । ఇషితగ్ం హి కర్మ క్రియతే । పృథివ్యై మేద్ధ్య-ఞ్చామేద్ధ్య-ఞ్చ వ్యుదక్రామతామ్ । ప్రాచీన-ముదీచీన-మ్మేద్ధ్యమ్ । ప్రతీచీన-న్దక్షిణా ఽమేద్ధ్యమ్ ।
ప్రాచీముదీచీ-మ్ప్రవణా-ఙ్కరోతి ।
మేద్ధ్యామేవైనా-న్దేవయజనీ-ఙ్కరోతి ॥ 75 ॥
ప్రాఞ్చౌ వేద్యగ్ం సావున్నయతి । ఆహవనీయస్య పరిగృహీత్యై । ప్రతీచీ శ్రోణీ । గార్హపత్యస్య పరిగృహీత్యై । అథో మిథునత్వాయ । ఉద్ధన్తి । యదేవాస్యా అమేద్ధ్యమ్ । తదపహన్తి । ఉద్ధన్తి ।
తస్మాదోషధయః పరాభవన్తి ॥ 76 ॥
తస్మాదోషధయః పరాభవన్తి ॥ 76 ॥
మూల-ఞ్ఛినత్తి । భ్రాతృవ్యస్యైవ మూల-ఞ్ఛినత్తి ।
మూలం-వాఁ అతితిష్ఠ-ద్రక్షాగ్స్యనూ-త్పిపతే । యద్ధస్తేన ఛిన్ద్యాత్ । కునఖినీః ప్రజా-స్స్యుః । స్ఫ్యేన ఛినత్తి । వజ్రో వై స్ఫ్యః ।
వజ్రేణైవ యజ్ఞా-ద్రక్షాగ్స్యపహన్తి । పితృదేవత్యా ఽతిఖాతా । ఇయతీ-ఙ్ఖనతి ॥ 77 ॥
మూలం-వాఁ అతితిష్ఠ-ద్రక్షాగ్స్యనూ-త్పిపతే । యద్ధస్తేన ఛిన్ద్యాత్ । కునఖినీః ప్రజా-స్స్యుః । స్ఫ్యేన ఛినత్తి । వజ్రో వై స్ఫ్యః ।
వజ్రేణైవ యజ్ఞా-ద్రక్షాగ్స్యపహన్తి । పితృదేవత్యా ఽతిఖాతా । ఇయతీ-ఙ్ఖనతి ॥ 77 ॥
ప్రజాపతినా యజ్ఞముఖేన సమ్మితామ్ ॥ వేదిర్దేవేభ్యో నిలాయత । తా-ఞ్చతురఙ్గులే ఽన్వవిన్దన్న్ । తస్మాచ్చతురఙ్గుల-ఙ్ఖేయా ।
చతురఙ్గుల-ఙ్ఖనతి । చతురఙ్గులే హ్యోషధయః ప్రతితిష్ఠన్తి ।
ఆప్రతిష్ఠాయై ఖనతి । యజమానమేవ ప్రతిష్ఠా-ఙ్గమయతి । దక్షిణతో వర్షీయసీ-ఙ్కరోతి ।
దేవయజనస్యైవ రూపమకః ॥ 78 ॥
చతురఙ్గుల-ఙ్ఖనతి । చతురఙ్గులే హ్యోషధయః ప్రతితిష్ఠన్తి ।
ఆప్రతిష్ఠాయై ఖనతి । యజమానమేవ ప్రతిష్ఠా-ఙ్గమయతి । దక్షిణతో వర్షీయసీ-ఙ్కరోతి ।
దేవయజనస్యైవ రూపమకః ॥ 78 ॥
పురీషవతీ-ఙ్కరోతి । ప్రజా వై పశవః పురీషమ్ ।
ప్రజయైవైన-మ్పశుభిః పురీషవన్త-ఙ్కరోతి । ఉత్తర-మ్పరిగ్రాహ-మ్పరిగృహ్ణాతి । ఏతావతీ వై పృథివీ । యావతీ వేదిః । తస్యా ఏతావత ఏవ భ్రాతృవ్య-న్నిర్భజ్య । ఆత్మన ఉత్తర-మ్పరిగ్రాహ-మ్పరిగృహ్ణాతి ।
ఋత-మస్యృతసదన-మస్యృతశ్రీరసీత్యాహ । యథా యజురేవై తత్ ॥ 79 ॥
ప్రజయైవైన-మ్పశుభిః పురీషవన్త-ఙ్కరోతి । ఉత్తర-మ్పరిగ్రాహ-మ్పరిగృహ్ణాతి । ఏతావతీ వై పృథివీ । యావతీ వేదిః । తస్యా ఏతావత ఏవ భ్రాతృవ్య-న్నిర్భజ్య । ఆత్మన ఉత్తర-మ్పరిగ్రాహ-మ్పరిగృహ్ణాతి ।
ఋత-మస్యృతసదన-మస్యృతశ్రీరసీత్యాహ । యథా యజురేవై తత్ ॥ 79 ॥
క్రూరమివ వా ఏత-త్కరోతి । యద్వేది-ఙ్కరోతి ।
ధా అసి స్వధా అసీతి యోయుప్యతే శాన్త్యై ।
ఉర్వీ చాసి వస్వీ చాసీత్యాహ ।
ఉర్వీమేవైనాం-వఁస్వీ-ఙ్కరోతి ।
పురా క్రూరస్య విసృపో విరఫ్శిన్నిత్యాహ మేద్ధ్యత్వాయ । ఉదాదాయ పృథివీ-ఞ్జీరదానుర్యామైరయ-ఞ్చన్ద్రమసి స్వధాభిరిత్యాహ ।
యదేవాస్యా అమేద్ధ్యమ్ । తదపహత్య ।
మేద్ధ్యా-న్దేవయజనీ-ఙ్కృత్వా ॥ 80 ॥
ధా అసి స్వధా అసీతి యోయుప్యతే శాన్త్యై ।
ఉర్వీ చాసి వస్వీ చాసీత్యాహ ।
ఉర్వీమేవైనాం-వఁస్వీ-ఙ్కరోతి ।
పురా క్రూరస్య విసృపో విరఫ్శిన్నిత్యాహ మేద్ధ్యత్వాయ । ఉదాదాయ పృథివీ-ఞ్జీరదానుర్యామైరయ-ఞ్చన్ద్రమసి స్వధాభిరిత్యాహ ।
యదేవాస్యా అమేద్ధ్యమ్ । తదపహత్య ।
మేద్ధ్యా-న్దేవయజనీ-ఙ్కృత్వా ॥ 80 ॥
యదదశ్చన్ద్రమసి మేద్ధ్యమ్ । తదస్యామేరయతి ।
తా-న్ధీరాసో అనుదృశ్య యజన్త ఇత్యాహానుఖ్యాత్యై ॥ ప్రోక్షణీరాసాదయ । ఇద్ధ్మాబర్హి-రుపసాదయ । స్రువ-ఞ్చ స్రుచశ్చ సమ్మృడ్ఢి । పత్నీగ్ం సన్నహ్య । ఆజ్యేనోదేహీత్యాహానుపూర్వతాయై । ప్రోక్షణీరాసాదయతి । ఆపో వై రక్షోఘ్నీః ॥ 81 ॥
తా-న్ధీరాసో అనుదృశ్య యజన్త ఇత్యాహానుఖ్యాత్యై ॥ ప్రోక్షణీరాసాదయ । ఇద్ధ్మాబర్హి-రుపసాదయ । స్రువ-ఞ్చ స్రుచశ్చ సమ్మృడ్ఢి । పత్నీగ్ం సన్నహ్య । ఆజ్యేనోదేహీత్యాహానుపూర్వతాయై । ప్రోక్షణీరాసాదయతి । ఆపో వై రక్షోఘ్నీః ॥ 81 ॥
రక్షసామపహత్యై । స్ఫ్యస్య వర్త్మన్-థ్సాదయతి । యజ్ఞస్య సన్తత్యై । ఉవాచ హాసితో దైవలః । ఏతావతీర్వా అముష్మిన్ ఁలోక ఆప ఆసన్న్ ।
యావతీః ప్రోక్షణీరితి । తస్మా-ద్బహ్వీరాసాద్యాః । స్ఫ్యముదస్యన్న్ । య-న్ద్విష్యాత్త-న్ధ్యాయేత్ । శుచైవైన-మర్పయతి ॥ 82 ॥
యావతీః ప్రోక్షణీరితి । తస్మా-ద్బహ్వీరాసాద్యాః । స్ఫ్యముదస్యన్న్ । య-న్ద్విష్యాత్త-న్ధ్యాయేత్ । శుచైవైన-మర్పయతి ॥ 82 ॥
(వై వాయు - రాహ - పరావతీత్యాహా - హ - ద్వితీయగ్ం హర - తీతి - పరిగృహ్ణన్తి - దేవయజనీ-ఙ్కరోతి - భవన్తి - ఖనత్య - క - రేతత్ - కృత్వా - రక్షోఘ్నీ - రర్పయతి) (అ. 9)
అనువాకం 10 - ఇధ్మాబర్హి-స్సాదనమ్
వజ్రో వై స్ఫ్యః । యదన్వఞ్చ-న్ధారయేత్ । వజ్రే-ఽద్ధ్వర్యుః, క్షణ్వీత । పురస్తా-త్తిర్యఞ్చ-న్ధారయతి । వజ్రో వై స్ఫ్యః । వజ్రేణైవ యజ్ఞస్య దక్షిణతో రక్షాగ్స్యపహన్తి ।
అగ్నిభ్యా-మ్ప్రాచశ్చ ప్రతీచశ్చ । స్ఫ్యేనోదీచశ్చా-ధరాచశ్చ । స్ఫ్యేన వా ఏష వజ్రేణాస్యై పాప్మాన-మ్భ్రాతృవ్య-మపహత్య ।
ఉత్కరే-ఽధి ప్రవృశ్చతి ॥ 83 ॥
అనువాకం 10 - ఇధ్మాబర్హి-స్సాదనమ్
వజ్రో వై స్ఫ్యః । యదన్వఞ్చ-న్ధారయేత్ । వజ్రే-ఽద్ధ్వర్యుః, క్షణ్వీత । పురస్తా-త్తిర్యఞ్చ-న్ధారయతి । వజ్రో వై స్ఫ్యః । వజ్రేణైవ యజ్ఞస్య దక్షిణతో రక్షాగ్స్యపహన్తి ।
అగ్నిభ్యా-మ్ప్రాచశ్చ ప్రతీచశ్చ । స్ఫ్యేనోదీచశ్చా-ధరాచశ్చ । స్ఫ్యేన వా ఏష వజ్రేణాస్యై పాప్మాన-మ్భ్రాతృవ్య-మపహత్య ।
ఉత్కరే-ఽధి ప్రవృశ్చతి ॥ 83 ॥
యథోపధాయ వృశ్చన్త్యవమ్ । హస్తావవ నేనిక్తే । ఆత్మానమేవ పవయతే । స్ఫ్య-మ్ప్రక్షాలయతి మేద్ధ్యత్వాయ । అథో పాప్మన ఏవ భ్రాతృవ్యస్య న్యఙ్గ-ఞ్ఛినత్తి ॥ ఇద్ధ్మా-బర్హి-రుపసాదయతి యుక్త్యై । యజ్ఞస్య మిథునత్వాయ ।
అథో పురోరుచమేవైతా-న్దధాతి ।
ఉత్తరస్య కర్మణో-ఽనుఖ్యాత్యై ।
న పురస్తా-త్ప్రత్యగుపసాదయేత్ ॥ 84 ॥
అథో పురోరుచమేవైతా-న్దధాతి ।
ఉత్తరస్య కర్మణో-ఽనుఖ్యాత్యై ।
న పురస్తా-త్ప్రత్యగుపసాదయేత్ ॥ 84 ॥
య-త్పురస్తా-త్ప్రత్య-గుపసాదయేత్ ।
అన్యత్రాహుతిపథాదిద్ధ్మ-మ్ప్రతిపాదయేత్ । ప్రజా వై బర్హిః । అపరాద్ధ్నుయా-ద్బర్హిషా ప్రజానా-మ్ప్రజననమ్ । పశ్చాత్-ప్రాగుపసాదయతి । ఆహుతిపథేనేద్ధ్మ-మ్ప్రతిపాదయతి ।
సప్రన్త్యేవ బర్హిషా ప్రజానా-మ్ప్రజననముపైతి । దక్షిణమిద్ధ్మమ్ ।
ఉత్తర-మ్బరఃఇః । ఆత్మా వా ఇద్ధ్మః ।
ప్రజా బర్హిః । ప్రజా హ్యాత్మన ఉత్తరతరా తీర్థే ।
తతో మేధముపనీయ । యథా దేవతమేవైనత్-ప్రతిష్ఠాపయతి । ప్రతితిష్ఠతి ప్రజయా పశుభి-ర్యజమానః ॥ 85 ॥
(వృశ్చతి - సాదయే - దిద్ధ్మః పఞ్చ చ) (అ. 10)
(తృతీయస్యాం - దేవస్యాశ్వపర్శుం-యోఁ వై - పూర్వేద్యుః - కర్మణే వా - మిన్ద్రో వృత్రమహన్-థ్సో-ఽపో - ఽవధూతం - ధృష్టి--ర్ దేవస్యేత్యాహ సంవఁపామి - దేవస్య స్ఫ్యమాదదే - వజ్రో వై స్ఫ్యో దశ)
(తృతీయస్యాం - ఁయజ్ఞస్యానతిరేకాయ - పవిత్రవత్య - ధ్వర్యు-ఞ్చా - ధిషవణమస్య - న్తరిక్ష ఏవ - రక్షసామన్తర్హిత్యై - ద్వౌ వావ పురుషో - యదదశ్చన్ద్రమసి మేద్ధ్య-మ్పఞ్చాశీతిః)
(తృతీయస్యాం - ఁయజమానః)
॥ హరిః ఓమ్ ॥
॥ కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే తృతీయాష్టకే ద్వితీయః ప్రపాఠక-స్సమాప్తః ॥
అన్యత్రాహుతిపథాదిద్ధ్మ-మ్ప్రతిపాదయేత్ । ప్రజా వై బర్హిః । అపరాద్ధ్నుయా-ద్బర్హిషా ప్రజానా-మ్ప్రజననమ్ । పశ్చాత్-ప్రాగుపసాదయతి । ఆహుతిపథేనేద్ధ్మ-మ్ప్రతిపాదయతి ।
సప్రన్త్యేవ బర్హిషా ప్రజానా-మ్ప్రజననముపైతి । దక్షిణమిద్ధ్మమ్ ।
ఉత్తర-మ్బరఃఇః । ఆత్మా వా ఇద్ధ్మః ।
ప్రజా బర్హిః । ప్రజా హ్యాత్మన ఉత్తరతరా తీర్థే ।
తతో మేధముపనీయ । యథా దేవతమేవైనత్-ప్రతిష్ఠాపయతి । ప్రతితిష్ఠతి ప్రజయా పశుభి-ర్యజమానః ॥ 85 ॥
(వృశ్చతి - సాదయే - దిద్ధ్మః పఞ్చ చ) (అ. 10)
(తృతీయస్యాం - దేవస్యాశ్వపర్శుం-యోఁ వై - పూర్వేద్యుః - కర్మణే వా - మిన్ద్రో వృత్రమహన్-థ్సో-ఽపో - ఽవధూతం - ధృష్టి--ర్ దేవస్యేత్యాహ సంవఁపామి - దేవస్య స్ఫ్యమాదదే - వజ్రో వై స్ఫ్యో దశ)
(తృతీయస్యాం - ఁయజ్ఞస్యానతిరేకాయ - పవిత్రవత్య - ధ్వర్యు-ఞ్చా - ధిషవణమస్య - న్తరిక్ష ఏవ - రక్షసామన్తర్హిత్యై - ద్వౌ వావ పురుషో - యదదశ్చన్ద్రమసి మేద్ధ్య-మ్పఞ్చాశీతిః)
(తృతీయస్యాం - ఁయజమానః)
॥ హరిః ఓమ్ ॥
॥ కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే తృతీయాష్టకే ద్వితీయః ప్రపాఠక-స్సమాప్తః ॥