(તૈ. અર. 3.12.1 - તૈ. અર. 3.12.7)
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ । સહસ્રાક્ષ-સ્સહસ્રપાત્ । સ ભૂમિં-વિઁશ્વતો વૃત્વા । અત્યતિષ્ઠ-દ્દશાઙ્ગુલમ્ । પુરુષ એવેદગ્ં સર્વમ્ । ય-દ્ભૂતં-યઁચ્ચ ભવ્યમ્ ।
ઉતામૃતત્વસ્યેશાનઃ । યદન્નેના-તિરોહતિ ।
એતાવાનસ્ય મહિમા । અતો જ્યાયાગ્શ્ચ પૂરુષઃ ॥ 1
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ । સહસ્રાક્ષ-સ્સહસ્રપાત્ । સ ભૂમિં-વિઁશ્વતો વૃત્વા । અત્યતિષ્ઠ-દ્દશાઙ્ગુલમ્ । પુરુષ એવેદગ્ં સર્વમ્ । ય-દ્ભૂતં-યઁચ્ચ ભવ્યમ્ ।
ઉતામૃતત્વસ્યેશાનઃ । યદન્નેના-તિરોહતિ ।
એતાવાનસ્ય મહિમા । અતો જ્યાયાગ્શ્ચ પૂરુષઃ ॥ 1
પાદો-ઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ । ત્રિપાદસ્યા-મૃત-ન્દિવિ । ત્રિપાદૂર્ધ્વ ઉદૈ-ત્પુરુષઃ । પાદો ઽસ્યેહા-ઽઽભવા-ત્પુનઃ ।
તતો વિષ્વં-વ્યઁક્રામત્ । સાશનાનશને અભિ ॥ તસ્મા-દ્વિરાડજાયત । વિરાજો અધિ પૂરુષઃ । સ જાતો અત્યરિચ્યત । પશ્ચા-દ્ભૂમિમથો પુરઃ ॥ 2
તતો વિષ્વં-વ્યઁક્રામત્ । સાશનાનશને અભિ ॥ તસ્મા-દ્વિરાડજાયત । વિરાજો અધિ પૂરુષઃ । સ જાતો અત્યરિચ્યત । પશ્ચા-દ્ભૂમિમથો પુરઃ ॥ 2
યત્પુરુષેણ હવિષા । દેવા યજ્ઞમતન્વત । વસન્તો અસ્યાસીદાજ્યમ્ । ગ્રીષ્મ ઇદ્ધ્મ શ્શરદ્ધવિઃ । સપ્તાસ્યાસ-ન્પરિધયઃ । ત્રિ-સ્સપ્ત સમિધઃ કૃતાઃ । દેવાય-દ્યજ્ઞ-ન્તન્વાનાઃ । અબધ્ન-ન્પુરુષ-મ્પશુમ્ ॥
તં-યઁજ્ઞ-મ્બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્ન્ । પુરુષ-ઞ્જાતમગ્રતઃ ॥ 3
તં-યઁજ્ઞ-મ્બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્ન્ । પુરુષ-ઞ્જાતમગ્રતઃ ॥ 3
તેન દેવા અયજન્ત । સાદ્ધ્યા ઋષયશ્ચ યે ।
તસ્મા-દ્યજ્ઞા-થ્સર્વહુતઃ । સમ્ભૃત-મ્પૃષદાજ્યમ્ । પશૂગ્સ્તાગ્શ્ચક્રે વાયવ્યાન્ । આરણ્યા-ન્ગ્રામ્યાશ્ચ યે । તસ્મા-દ્યજ્ઞા-થ્સર્વહુતઃ । ઋચ-સ્સામાનિ જજ્ઞિરે ।
છન્દાગ્ંસિ જજ્ઞિરે તસ્માત્ । યજુસ્તસ્મા-દજાયત ॥ 4
તસ્મા-દ્યજ્ઞા-થ્સર્વહુતઃ । સમ્ભૃત-મ્પૃષદાજ્યમ્ । પશૂગ્સ્તાગ્શ્ચક્રે વાયવ્યાન્ । આરણ્યા-ન્ગ્રામ્યાશ્ચ યે । તસ્મા-દ્યજ્ઞા-થ્સર્વહુતઃ । ઋચ-સ્સામાનિ જજ્ઞિરે ।
છન્દાગ્ંસિ જજ્ઞિરે તસ્માત્ । યજુસ્તસ્મા-દજાયત ॥ 4
તસ્માદશ્વા અજાયન્ત । યે કે ચોભયાદતઃ ।
ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્ । તસ્માજ્જાતા અજાવયઃ ।
યત્પુરુષં-વ્યઁદધુઃ । કતિધા વ્યકલ્પયન્ન્ ।
મુખ-ઙ્કિમસ્ય કૌ બાહૂ । કાવૂરૂ પાદાવુચ્યેતે । બ્રાહ્મણો-ઽસ્ય મુખમાસીત્ । બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ ॥ 5
ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્ । તસ્માજ્જાતા અજાવયઃ ।
યત્પુરુષં-વ્યઁદધુઃ । કતિધા વ્યકલ્પયન્ન્ ।
મુખ-ઙ્કિમસ્ય કૌ બાહૂ । કાવૂરૂ પાદાવુચ્યેતે । બ્રાહ્મણો-ઽસ્ય મુખમાસીત્ । બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ ॥ 5
ઊરૂ તદસ્ય ય-દ્વૈશ્યઃ । પદ્ભ્યાગ્ં શૂદ્રો અજાયત । ચન્દ્રમા મનસો જાતઃ । ચક્ષો-સ્સૂર્યો અજાયત । મુખા-દિન્દ્રશ્ચાગ્નિશ્ચ ।
પ્રાણા-દ્વાયુરજાયત । નાભ્યા આસીદન્તરિક્ષમ્ । શીર્ષ્ણો દ્યૌ-સ્સમવર્તત । પદ્ભ્યા-મ્ભૂમિ ર્દિશ-શ્શ્રોત્રાત્ । તથા લોકાગ્ં અકલ્પયન્ન્ ॥ 6
પ્રાણા-દ્વાયુરજાયત । નાભ્યા આસીદન્તરિક્ષમ્ । શીર્ષ્ણો દ્યૌ-સ્સમવર્તત । પદ્ભ્યા-મ્ભૂમિ ર્દિશ-શ્શ્રોત્રાત્ । તથા લોકાગ્ં અકલ્પયન્ન્ ॥ 6
વેદાહમેત-મ્પુરુષ-મ્મહાન્તમ્ । આદિત્યવર્ણ-ન્તમસસ્તુ પારે ।
સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરઃ । નામાનિ કૃત્વાભિવદન્ યદાસ્તે । ધાતા પુરસ્તા-દ્યમુદાજહાર । શક્રઃ પ્રવિદ્વા-ન્પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ । તમેવં-વિઁદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ । નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યતે ।
યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાઃ । તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્ન્ । તે હ નાક-મ્મહિમાન-સ્સચન્તે । યત્ર પૂર્વે સાદ્ધ્યા-સ્સન્તિ દેવાઃ ॥ 7
ઓ-ન્નમો ભગવતે રુદ્રાય ॥ પુરુષસૂક્તગ્ં શિરસે સ્વાહા ॥
સર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરઃ । નામાનિ કૃત્વાભિવદન્ યદાસ્તે । ધાતા પુરસ્તા-દ્યમુદાજહાર । શક્રઃ પ્રવિદ્વા-ન્પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ । તમેવં-વિઁદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ । નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યતે ।
યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાઃ । તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્ન્ । તે હ નાક-મ્મહિમાન-સ્સચન્તે । યત્ર પૂર્વે સાદ્ધ્યા-સ્સન્તિ દેવાઃ ॥ 7
ઓ-ન્નમો ભગવતે રુદ્રાય ॥ પુરુષસૂક્તગ્ં શિરસે સ્વાહા ॥