(ତୈ. ଅର. 3.12.1 - ତୈ. ଅର. 3.12.7)
ସ॒ହସ୍ର॑ଶୀର୍ଷା॒ ପୁରୁ॑ଷଃ । ସ॒ହ॒ସ୍ରା॒କ୍ଷ-ସ୍ସ॒ହସ୍ର॑ପାତ୍ । ସ ଭୂମିଂ॑-ଵିଁ॒ଶ୍ଵତୋ॑ ଵୃ॒ତ୍ଵା । ଅତ୍ଯ॑ତିଷ୍ଠ-ଦ୍ଦଶାଙ୍ଗୁ॒ଲମ୍ । ପୁରୁ॑ଷ ଏ॒ଵେଦଗ୍ଂ ସର୍ଵ᳚ମ୍ । ଯ-ଦ୍ଭୂ॒ତଂ-ଯଁଚ୍ଚ॒ ଭଵ୍ଯ᳚ମ୍ ।
ଉ॒ତାମୃ॑ତ॒ତ୍ଵସ୍ଯେଶା॑ନଃ । ଯଦନ୍ନେ॑ନା-ତି॒ରୋହ॑ତି ।
ଏ॒ତାଵା॑ନସ୍ଯ ମହି॒ମା । ଅତୋ॒ ଜ୍ଯାଯାଗ୍॑ଶ୍ଚ॒ ପୂରୁ॑ଷଃ ॥ 1
ସ॒ହସ୍ର॑ଶୀର୍ଷା॒ ପୁରୁ॑ଷଃ । ସ॒ହ॒ସ୍ରା॒କ୍ଷ-ସ୍ସ॒ହସ୍ର॑ପାତ୍ । ସ ଭୂମିଂ॑-ଵିଁ॒ଶ୍ଵତୋ॑ ଵୃ॒ତ୍ଵା । ଅତ୍ଯ॑ତିଷ୍ଠ-ଦ୍ଦଶାଙ୍ଗୁ॒ଲମ୍ । ପୁରୁ॑ଷ ଏ॒ଵେଦଗ୍ଂ ସର୍ଵ᳚ମ୍ । ଯ-ଦ୍ଭୂ॒ତଂ-ଯଁଚ୍ଚ॒ ଭଵ୍ଯ᳚ମ୍ ।
ଉ॒ତାମୃ॑ତ॒ତ୍ଵସ୍ଯେଶା॑ନଃ । ଯଦନ୍ନେ॑ନା-ତି॒ରୋହ॑ତି ।
ଏ॒ତାଵା॑ନସ୍ଯ ମହି॒ମା । ଅତୋ॒ ଜ୍ଯାଯାଗ୍॑ଶ୍ଚ॒ ପୂରୁ॑ଷଃ ॥ 1
ପାଦୋ᳚-ଽସ୍ଯ॒ ଵିଶ୍ଵା॑ ଭୂ॒ତାନି॑ । ତ୍ରି॒ପାଦ॑ସ୍ଯା॒-ମୃତ॑-ନ୍ଦି॒ଵି । ତ୍ରି॒ପାଦୂ॒ର୍ଧ୍ଵ ଉଦୈ॒-ତ୍ପୁରୁ॑ଷଃ । ପାଦୋ᳚ ଽସ୍ଯେ॒ହା-ଽଽଭ॑ଵା॒-ତ୍ପୁନଃ॑ ।
ତତୋ॒ ଵିଷ୍ଵଂ॒-ଵ୍ଯଁ॑କ୍ରାମତ୍ । ସା॒ଶ॒ନା॒ନ॒ଶ॒ନେ ଅ॒ଭି ॥ ତସ୍ମା᳚-ଦ୍ଵି॒ରାଡ॑ଜାଯତ । ଵି॒ରାଜୋ॒ ଅଧି॒ ପୂରୁ॑ଷଃ । ସ ଜା॒ତୋ ଅତ୍ଯ॑ରିଚ୍ଯତ । ପ॒ଶ୍ଚା-ଦ୍ଭୂମି॒ମଥୋ॑ ପୁ॒ରଃ ॥ 2
ତତୋ॒ ଵିଷ୍ଵଂ॒-ଵ୍ଯଁ॑କ୍ରାମତ୍ । ସା॒ଶ॒ନା॒ନ॒ଶ॒ନେ ଅ॒ଭି ॥ ତସ୍ମା᳚-ଦ୍ଵି॒ରାଡ॑ଜାଯତ । ଵି॒ରାଜୋ॒ ଅଧି॒ ପୂରୁ॑ଷଃ । ସ ଜା॒ତୋ ଅତ୍ଯ॑ରିଚ୍ଯତ । ପ॒ଶ୍ଚା-ଦ୍ଭୂମି॒ମଥୋ॑ ପୁ॒ରଃ ॥ 2
ଯତ୍ପୁରୁ॑ଷେଣ ହ॒ଵିଷା᳚ । ଦେ॒ଵା ଯ॒ଜ୍ଞମତ॑ନ୍ଵତ । ଵ॒ସ॒ନ୍ତୋ ଅ॑ସ୍ଯାସୀ॒ଦାଜ୍ଯ᳚ମ୍ । ଗ୍ରୀ॒ଷ୍ମ ଇ॒ଦ୍ଧ୍ମ ଶ୍ଶ॒ରଦ୍ଧ॒ଵିଃ । ସ॒ପ୍ତାସ୍ଯା॑ସ-ନ୍ପରି॒ଧଯଃ॑ । ତ୍ରି-ସ୍ସ॒ପ୍ତ ସ॒ମିଧଃ॑ କୃ॒ତାଃ । ଦେ॒ଵାଯ-ଦ୍ଯ॒ଜ୍ଞ-ନ୍ତ॑ନ୍ଵା॒ନାଃ । ଅବ॑ଧ୍ନ॒-ନ୍ପୁରୁ॑ଷ-ମ୍ପ॒ଶୁମ୍ ॥
ତଂ-ଯଁ॒ଜ୍ଞ-ମ୍ବ॒ର୍ହିଷି॒ ପ୍ରୌକ୍ଷନ୍ନ୍॑ । ପୁରୁ॑ଷ-ଞ୍ଜା॒ତମ॑ଗ୍ର॒ତଃ ॥ 3
ତଂ-ଯଁ॒ଜ୍ଞ-ମ୍ବ॒ର୍ହିଷି॒ ପ୍ରୌକ୍ଷନ୍ନ୍॑ । ପୁରୁ॑ଷ-ଞ୍ଜା॒ତମ॑ଗ୍ର॒ତଃ ॥ 3
ତେନ॑ ଦେ॒ଵା ଅଯ॑ଜନ୍ତ । ସା॒ଦ୍ଧ୍ଯା ଋଷ॑ଯଶ୍ଚ॒ ଯେ ।
ତସ୍ମା᳚-ଦ୍ଯ॒ଜ୍ଞା-ଥ୍ସ॑ର୍ଵ॒ହୁତଃ॑ । ସମ୍ଭୃ॑ତ-ମ୍ପୃଷଦା॒ଜ୍ଯମ୍ । ପ॒ଶୂଗ୍ସ୍ତାଗ୍ଶ୍ଚ॑କ୍ରେ ଵାଯ॒ଵ୍ଯାନ୍॑ । ଆ॒ର॒ଣ୍ଯା-ନ୍ଗ୍ରା॒ମ୍ଯାଶ୍ଚ॒ ଯେ । ତସ୍ମା᳚-ଦ୍ଯ॒ଜ୍ଞା-ଥ୍ସ॑ର୍ଵ॒ହୁତଃ॑ । ଋଚ॒-ସ୍ସାମା॑ନି ଜଜ୍ଞିରେ ।
ଛନ୍ଦାଗ୍ଂ॑ସି ଜଜ୍ଞିରେ॒ ତସ୍ମା᳚ତ୍ । ଯଜୁ॒ସ୍ତସ୍ମା॑-ଦଜାଯତ ॥ 4
ତସ୍ମା᳚-ଦ୍ଯ॒ଜ୍ଞା-ଥ୍ସ॑ର୍ଵ॒ହୁତଃ॑ । ସମ୍ଭୃ॑ତ-ମ୍ପୃଷଦା॒ଜ୍ଯମ୍ । ପ॒ଶୂଗ୍ସ୍ତାଗ୍ଶ୍ଚ॑କ୍ରେ ଵାଯ॒ଵ୍ଯାନ୍॑ । ଆ॒ର॒ଣ୍ଯା-ନ୍ଗ୍ରା॒ମ୍ଯାଶ୍ଚ॒ ଯେ । ତସ୍ମା᳚-ଦ୍ଯ॒ଜ୍ଞା-ଥ୍ସ॑ର୍ଵ॒ହୁତଃ॑ । ଋଚ॒-ସ୍ସାମା॑ନି ଜଜ୍ଞିରେ ।
ଛନ୍ଦାଗ୍ଂ॑ସି ଜଜ୍ଞିରେ॒ ତସ୍ମା᳚ତ୍ । ଯଜୁ॒ସ୍ତସ୍ମା॑-ଦଜାଯତ ॥ 4
ତସ୍ମା॒ଦଶ୍ଵା॑ ଅଜାଯନ୍ତ । ଯେ କେ ଚୋ॑ଭ॒ଯାଦ॑ତଃ ।
ଗାଵୋ॑ ହ ଜଜ୍ଞିରେ॒ ତସ୍ମା᳚ତ୍ । ତସ୍ମା᳚ଜ୍ଜା॒ତା ଅ॑ଜା॒ଵଯଃ॑ ।
ଯତ୍ପୁରୁ॑ଷଂ॒-ଵ୍ଯଁ॑ଦଧୁଃ । କ॒ତି॒ଧା ଵ୍ଯ॑କଲ୍ପଯନ୍ନ୍ ।
ମୁଖ॒-ଙ୍କିମ॑ସ୍ଯ॒ କୌ ବା॒ହୂ । କାଵୂ॒ରୂ ପାଦା॑ଵୁଚ୍ଯେତେ । ବ୍ରା॒ହ୍ମ॒ଣୋ᳚-ଽସ୍ଯ॒ ମୁଖ॑ମାସୀତ୍ । ବା॒ହୂ ରା॑ଜ॒ନ୍ଯଃ॑ କୃ॒ତଃ ॥ 5
ଗାଵୋ॑ ହ ଜଜ୍ଞିରେ॒ ତସ୍ମା᳚ତ୍ । ତସ୍ମା᳚ଜ୍ଜା॒ତା ଅ॑ଜା॒ଵଯଃ॑ ।
ଯତ୍ପୁରୁ॑ଷଂ॒-ଵ୍ଯଁ॑ଦଧୁଃ । କ॒ତି॒ଧା ଵ୍ଯ॑କଲ୍ପଯନ୍ନ୍ ।
ମୁଖ॒-ଙ୍କିମ॑ସ୍ଯ॒ କୌ ବା॒ହୂ । କାଵୂ॒ରୂ ପାଦା॑ଵୁଚ୍ଯେତେ । ବ୍ରା॒ହ୍ମ॒ଣୋ᳚-ଽସ୍ଯ॒ ମୁଖ॑ମାସୀତ୍ । ବା॒ହୂ ରା॑ଜ॒ନ୍ଯଃ॑ କୃ॒ତଃ ॥ 5
ଊ॒ରୂ ତଦ॑ସ୍ଯ॒ ଯ-ଦ୍ଵୈଶ୍ଯଃ॑ । ପ॒ଦ୍ଭ୍ଯାଗ୍ଂ ଶୂ॒ଦ୍ରୋ ଅ॑ଜାଯତ । ଚ॒ନ୍ଦ୍ରମା॒ ମନ॑ସୋ ଜା॒ତଃ । ଚକ୍ଷୋ॒-ସ୍ସୂର୍ଯୋ॑ ଅଜାଯତ । ମୁଖା॒-ଦିନ୍ଦ୍ର॑ଶ୍ଚା॒ଗ୍ନିଶ୍ଚ॑ ।
ପ୍ରା॒ଣା-ଦ୍ଵା॒ଯୁର॑ଜାଯତ । ନାଭ୍ଯା॑ ଆସୀଦ॒ନ୍ତରି॑କ୍ଷମ୍ । ଶୀ॒ର୍ଷ୍ଣୋ ଦ୍ଯୌ-ସ୍ସମ॑ଵର୍ତତ । ପ॒ଦ୍ଭ୍ଯା-ମ୍ଭୂମି॒ ର୍ଦିଶ॒-ଶ୍ଶ୍ରୋତ୍ରା᳚ତ୍ । ତଥା॑ ଲୋ॒କାଗ୍ଂ ଅ॑କଲ୍ପଯନ୍ନ୍ ॥ 6
ପ୍ରା॒ଣା-ଦ୍ଵା॒ଯୁର॑ଜାଯତ । ନାଭ୍ଯା॑ ଆସୀଦ॒ନ୍ତରି॑କ୍ଷମ୍ । ଶୀ॒ର୍ଷ୍ଣୋ ଦ୍ଯୌ-ସ୍ସମ॑ଵର୍ତତ । ପ॒ଦ୍ଭ୍ଯା-ମ୍ଭୂମି॒ ର୍ଦିଶ॒-ଶ୍ଶ୍ରୋତ୍ରା᳚ତ୍ । ତଥା॑ ଲୋ॒କାଗ୍ଂ ଅ॑କଲ୍ପଯନ୍ନ୍ ॥ 6
ଵେଦା॒ହମେ॒ତ-ମ୍ପୁରୁ॑ଷ-ମ୍ମ॒ହାନ୍ତ᳚ମ୍ । ଆ॒ଦି॒ତ୍ଯଵ॑ର୍ଣ॒-ନ୍ତମ॑ସ॒ସ୍ତୁ ପା॒ରେ ।
ସର୍ଵା॑ଣି ରୂ॒ପାଣି॑ ଵି॒ଚିତ୍ଯ॒ ଧୀରଃ॑ । ନାମା॑ନି କୃ॒ତ୍ଵାଭି॒ଵଦ॒ନ୍ ଯଦାସ୍ତେ᳚ । ଧା॒ତା ପୁ॒ରସ୍ତା॒-ଦ୍ଯମୁ॑ଦାଜ॒ହାର॑ । ଶ॒କ୍ରଃ ପ୍ରଵି॒ଦ୍ଵା-ନ୍ପ୍ର॒ଦିଶ॒ଶ୍ଚତ॑ସ୍ରଃ । ତମେ॒ଵଂ-ଵିଁ॒ଦ୍ଵାନ॒ମୃତ॑ ଇ॒ହ ଭ॑ଵତି । ନାନ୍ଯଃ ପନ୍ଥା॒ ଅଯ॑ନାଯ ଵିଦ୍ଯତେ ।
ଯ॒ଜ୍ଞେନ॑ ଯ॒ଜ୍ଞମ॑ଯଜନ୍ତ ଦେ॒ଵାଃ । ତାନି॒ ଧର୍ମା॑ଣି ପ୍ରଥ॒ମାନ୍ଯା॑ସନ୍ନ୍ । ତେ ହ॒ ନାକ॑-ମ୍ମହି॒ମାନ॑-ସ୍ସଚନ୍ତେ । ଯତ୍ର॒ ପୂର୍ଵେ॑ ସା॒ଦ୍ଧ୍ଯା-ସ୍ସନ୍ତି॑ ଦେ॒ଵାଃ ॥ 7
ଓ-ନ୍ନମୋ ଭଗଵତେ॑ ରୁଦ୍ରା॒ଯ ॥ ପୁରୁଷସୂକ୍ତଗ୍ଂ ଶିରସେ ସ୍ଵାହା ॥
ସର୍ଵା॑ଣି ରୂ॒ପାଣି॑ ଵି॒ଚିତ୍ଯ॒ ଧୀରଃ॑ । ନାମା॑ନି କୃ॒ତ୍ଵାଭି॒ଵଦ॒ନ୍ ଯଦାସ୍ତେ᳚ । ଧା॒ତା ପୁ॒ରସ୍ତା॒-ଦ୍ଯମୁ॑ଦାଜ॒ହାର॑ । ଶ॒କ୍ରଃ ପ୍ରଵି॒ଦ୍ଵା-ନ୍ପ୍ର॒ଦିଶ॒ଶ୍ଚତ॑ସ୍ରଃ । ତମେ॒ଵଂ-ଵିଁ॒ଦ୍ଵାନ॒ମୃତ॑ ଇ॒ହ ଭ॑ଵତି । ନାନ୍ଯଃ ପନ୍ଥା॒ ଅଯ॑ନାଯ ଵିଦ୍ଯତେ ।
ଯ॒ଜ୍ଞେନ॑ ଯ॒ଜ୍ଞମ॑ଯଜନ୍ତ ଦେ॒ଵାଃ । ତାନି॒ ଧର୍ମା॑ଣି ପ୍ରଥ॒ମାନ୍ଯା॑ସନ୍ନ୍ । ତେ ହ॒ ନାକ॑-ମ୍ମହି॒ମାନ॑-ସ୍ସଚନ୍ତେ । ଯତ୍ର॒ ପୂର୍ଵେ॑ ସା॒ଦ୍ଧ୍ଯା-ସ୍ସନ୍ତି॑ ଦେ॒ଵାଃ ॥ 7
ଓ-ନ୍ନମୋ ଭଗଵତେ॑ ରୁଦ୍ରା॒ଯ ॥ ପୁରୁଷସୂକ୍ତଗ୍ଂ ଶିରସେ ସ୍ଵାହା ॥