(ତୈ. ଅର. 3.12.1 - ତୈ. ଅର. 3.12.7)
ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷଃ । ସହସ୍ରାକ୍ଷ-ସ୍ସହସ୍ରପାତ୍ । ସ ଭୂମିଂ-ଵିଁଶ୍ଵତୋ ଵୃତ୍ଵା । ଅତ୍ଯତିଷ୍ଠ-ଦ୍ଦଶାଙ୍ଗୁଲମ୍ । ପୁରୁଷ ଏଵେଦଗ୍ଂ ସର୍ଵମ୍ । ଯ-ଦ୍ଭୂତଂ-ଯଁଚ୍ଚ ଭଵ୍ଯମ୍ ।
ଉତାମୃତତ୍ଵସ୍ଯେଶାନଃ । ଯଦନ୍ନେନା-ତିରୋହତି ।
ଏତାଵାନସ୍ଯ ମହିମା । ଅତୋ ଜ୍ଯାଯାଗ୍ଶ୍ଚ ପୂରୁଷଃ ॥ 1
ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷଃ । ସହସ୍ରାକ୍ଷ-ସ୍ସହସ୍ରପାତ୍ । ସ ଭୂମିଂ-ଵିଁଶ୍ଵତୋ ଵୃତ୍ଵା । ଅତ୍ଯତିଷ୍ଠ-ଦ୍ଦଶାଙ୍ଗୁଲମ୍ । ପୁରୁଷ ଏଵେଦଗ୍ଂ ସର୍ଵମ୍ । ଯ-ଦ୍ଭୂତଂ-ଯଁଚ୍ଚ ଭଵ୍ଯମ୍ ।
ଉତାମୃତତ୍ଵସ୍ଯେଶାନଃ । ଯଦନ୍ନେନା-ତିରୋହତି ।
ଏତାଵାନସ୍ଯ ମହିମା । ଅତୋ ଜ୍ଯାଯାଗ୍ଶ୍ଚ ପୂରୁଷଃ ॥ 1
ପାଦୋ-ଽସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵା ଭୂତାନି । ତ୍ରିପାଦସ୍ଯା-ମୃତ-ନ୍ଦିଵି । ତ୍ରିପାଦୂର୍ଧ୍ଵ ଉଦୈ-ତ୍ପୁରୁଷଃ । ପାଦୋ ଽସ୍ଯେହା-ଽଽଭଵା-ତ୍ପୁନଃ ।
ତତୋ ଵିଷ୍ଵଂ-ଵ୍ଯଁକ୍ରାମତ୍ । ସାଶନାନଶନେ ଅଭି ॥ ତସ୍ମା-ଦ୍ଵିରାଡଜାଯତ । ଵିରାଜୋ ଅଧି ପୂରୁଷଃ । ସ ଜାତୋ ଅତ୍ଯରିଚ୍ଯତ । ପଶ୍ଚା-ଦ୍ଭୂମିମଥୋ ପୁରଃ ॥ 2
ତତୋ ଵିଷ୍ଵଂ-ଵ୍ଯଁକ୍ରାମତ୍ । ସାଶନାନଶନେ ଅଭି ॥ ତସ୍ମା-ଦ୍ଵିରାଡଜାଯତ । ଵିରାଜୋ ଅଧି ପୂରୁଷଃ । ସ ଜାତୋ ଅତ୍ଯରିଚ୍ଯତ । ପଶ୍ଚା-ଦ୍ଭୂମିମଥୋ ପୁରଃ ॥ 2
ଯତ୍ପୁରୁଷେଣ ହଵିଷା । ଦେଵା ଯଜ୍ଞମତନ୍ଵତ । ଵସନ୍ତୋ ଅସ୍ଯାସୀଦାଜ୍ଯମ୍ । ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଇଦ୍ଧ୍ମ ଶ୍ଶରଦ୍ଧଵିଃ । ସପ୍ତାସ୍ଯାସ-ନ୍ପରିଧଯଃ । ତ୍ରି-ସ୍ସପ୍ତ ସମିଧଃ କୃତାଃ । ଦେଵାଯ-ଦ୍ଯଜ୍ଞ-ନ୍ତନ୍ଵାନାଃ । ଅବଧ୍ନ-ନ୍ପୁରୁଷ-ମ୍ପଶୁମ୍ ॥
ତଂ-ଯଁଜ୍ଞ-ମ୍ବର୍ହିଷି ପ୍ରୌକ୍ଷନ୍ନ୍ । ପୁରୁଷ-ଞ୍ଜାତମଗ୍ରତଃ ॥ 3
ତଂ-ଯଁଜ୍ଞ-ମ୍ବର୍ହିଷି ପ୍ରୌକ୍ଷନ୍ନ୍ । ପୁରୁଷ-ଞ୍ଜାତମଗ୍ରତଃ ॥ 3
ତେନ ଦେଵା ଅଯଜନ୍ତ । ସାଦ୍ଧ୍ଯା ଋଷଯଶ୍ଚ ଯେ ।
ତସ୍ମା-ଦ୍ଯଜ୍ଞା-ଥ୍ସର୍ଵହୁତଃ । ସମ୍ଭୃତ-ମ୍ପୃଷଦାଜ୍ଯମ୍ । ପଶୂଗ୍ସ୍ତାଗ୍ଶ୍ଚକ୍ରେ ଵାଯଵ୍ଯାନ୍ । ଆରଣ୍ଯା-ନ୍ଗ୍ରାମ୍ଯାଶ୍ଚ ଯେ । ତସ୍ମା-ଦ୍ଯଜ୍ଞା-ଥ୍ସର୍ଵହୁତଃ । ଋଚ-ସ୍ସାମାନି ଜଜ୍ଞିରେ ।
ଛନ୍ଦାଗ୍ଂସି ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାତ୍ । ଯଜୁସ୍ତସ୍ମା-ଦଜାଯତ ॥ 4
ତସ୍ମା-ଦ୍ଯଜ୍ଞା-ଥ୍ସର୍ଵହୁତଃ । ସମ୍ଭୃତ-ମ୍ପୃଷଦାଜ୍ଯମ୍ । ପଶୂଗ୍ସ୍ତାଗ୍ଶ୍ଚକ୍ରେ ଵାଯଵ୍ଯାନ୍ । ଆରଣ୍ଯା-ନ୍ଗ୍ରାମ୍ଯାଶ୍ଚ ଯେ । ତସ୍ମା-ଦ୍ଯଜ୍ଞା-ଥ୍ସର୍ଵହୁତଃ । ଋଚ-ସ୍ସାମାନି ଜଜ୍ଞିରେ ।
ଛନ୍ଦାଗ୍ଂସି ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାତ୍ । ଯଜୁସ୍ତସ୍ମା-ଦଜାଯତ ॥ 4
ତସ୍ମାଦଶ୍ଵା ଅଜାଯନ୍ତ । ଯେ କେ ଚୋଭଯାଦତଃ ।
ଗାଵୋ ହ ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାତ୍ । ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ଅଜାଵଯଃ ।
ଯତ୍ପୁରୁଷଂ-ଵ୍ଯଁଦଧୁଃ । କତିଧା ଵ୍ଯକଲ୍ପଯନ୍ନ୍ ।
ମୁଖ-ଙ୍କିମସ୍ଯ କୌ ବାହୂ । କାଵୂରୂ ପାଦାଵୁଚ୍ଯେତେ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ-ଽସ୍ଯ ମୁଖମାସୀତ୍ । ବାହୂ ରାଜନ୍ଯଃ କୃତଃ ॥ 5
ଗାଵୋ ହ ଜଜ୍ଞିରେ ତସ୍ମାତ୍ । ତସ୍ମାଜ୍ଜାତା ଅଜାଵଯଃ ।
ଯତ୍ପୁରୁଷଂ-ଵ୍ଯଁଦଧୁଃ । କତିଧା ଵ୍ଯକଲ୍ପଯନ୍ନ୍ ।
ମୁଖ-ଙ୍କିମସ୍ଯ କୌ ବାହୂ । କାଵୂରୂ ପାଦାଵୁଚ୍ଯେତେ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ-ଽସ୍ଯ ମୁଖମାସୀତ୍ । ବାହୂ ରାଜନ୍ଯଃ କୃତଃ ॥ 5
ଊରୂ ତଦସ୍ଯ ଯ-ଦ୍ଵୈଶ୍ଯଃ । ପଦ୍ଭ୍ଯାଗ୍ଂ ଶୂଦ୍ରୋ ଅଜାଯତ । ଚନ୍ଦ୍ରମା ମନସୋ ଜାତଃ । ଚକ୍ଷୋ-ସ୍ସୂର୍ଯୋ ଅଜାଯତ । ମୁଖା-ଦିନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚାଗ୍ନିଶ୍ଚ ।
ପ୍ରାଣା-ଦ୍ଵାଯୁରଜାଯତ । ନାଭ୍ଯା ଆସୀଦନ୍ତରିକ୍ଷମ୍ । ଶୀର୍ଷ୍ଣୋ ଦ୍ଯୌ-ସ୍ସମଵର୍ତତ । ପଦ୍ଭ୍ଯା-ମ୍ଭୂମି ର୍ଦିଶ-ଶ୍ଶ୍ରୋତ୍ରାତ୍ । ତଥା ଲୋକାଗ୍ଂ ଅକଲ୍ପଯନ୍ନ୍ ॥ 6
ପ୍ରାଣା-ଦ୍ଵାଯୁରଜାଯତ । ନାଭ୍ଯା ଆସୀଦନ୍ତରିକ୍ଷମ୍ । ଶୀର୍ଷ୍ଣୋ ଦ୍ଯୌ-ସ୍ସମଵର୍ତତ । ପଦ୍ଭ୍ଯା-ମ୍ଭୂମି ର୍ଦିଶ-ଶ୍ଶ୍ରୋତ୍ରାତ୍ । ତଥା ଲୋକାଗ୍ଂ ଅକଲ୍ପଯନ୍ନ୍ ॥ 6
ଵେଦାହମେତ-ମ୍ପୁରୁଷ-ମ୍ମହାନ୍ତମ୍ । ଆଦିତ୍ଯଵର୍ଣ-ନ୍ତମସସ୍ତୁ ପାରେ ।
ସର୍ଵାଣି ରୂପାଣି ଵିଚିତ୍ଯ ଧୀରଃ । ନାମାନି କୃତ୍ଵାଭିଵଦନ୍ ଯଦାସ୍ତେ । ଧାତା ପୁରସ୍ତା-ଦ୍ଯମୁଦାଜହାର । ଶକ୍ରଃ ପ୍ରଵିଦ୍ଵା-ନ୍ପ୍ରଦିଶଶ୍ଚତସ୍ରଃ । ତମେଵଂ-ଵିଁଦ୍ଵାନମୃତ ଇହ ଭଵତି । ନାନ୍ଯଃ ପନ୍ଥା ଅଯନାଯ ଵିଦ୍ଯତେ ।
ଯଜ୍ଞେନ ଯଜ୍ଞମଯଜନ୍ତ ଦେଵାଃ । ତାନି ଧର୍ମାଣି ପ୍ରଥମାନ୍ଯାସନ୍ନ୍ । ତେ ହ ନାକ-ମ୍ମହିମାନ-ସ୍ସଚନ୍ତେ । ଯତ୍ର ପୂର୍ଵେ ସାଦ୍ଧ୍ଯା-ସ୍ସନ୍ତି ଦେଵାଃ ॥ 7
ଓ-ନ୍ନମୋ ଭଗଵତେ ରୁଦ୍ରାଯ ॥ ପୁରୁଷସୂକ୍ତଗ୍ଂ ଶିରସେ ସ୍ଵାହା ॥
ସର୍ଵାଣି ରୂପାଣି ଵିଚିତ୍ଯ ଧୀରଃ । ନାମାନି କୃତ୍ଵାଭିଵଦନ୍ ଯଦାସ୍ତେ । ଧାତା ପୁରସ୍ତା-ଦ୍ଯମୁଦାଜହାର । ଶକ୍ରଃ ପ୍ରଵିଦ୍ଵା-ନ୍ପ୍ରଦିଶଶ୍ଚତସ୍ରଃ । ତମେଵଂ-ଵିଁଦ୍ଵାନମୃତ ଇହ ଭଵତି । ନାନ୍ଯଃ ପନ୍ଥା ଅଯନାଯ ଵିଦ୍ଯତେ ।
ଯଜ୍ଞେନ ଯଜ୍ଞମଯଜନ୍ତ ଦେଵାଃ । ତାନି ଧର୍ମାଣି ପ୍ରଥମାନ୍ଯାସନ୍ନ୍ । ତେ ହ ନାକ-ମ୍ମହିମାନ-ସ୍ସଚନ୍ତେ । ଯତ୍ର ପୂର୍ଵେ ସାଦ୍ଧ୍ଯା-ସ୍ସନ୍ତି ଦେଵାଃ ॥ 7
ଓ-ନ୍ନମୋ ଭଗଵତେ ରୁଦ୍ରାଯ ॥ ପୁରୁଷସୂକ୍ତଗ୍ଂ ଶିରସେ ସ୍ଵାହା ॥