Brahman

ସମ୍ପୂର୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦ୍

(Complete Prashna Upanishad in Odia)

The Prashna Upanishad (Prashnopanishad) is embedded in the Atharva Veda. It is a Mukhya upanishad and listed as #5 in the Muktika canon of 108 Upanishads. The Prashna Upanishad contains three Prashnams (parts), each with two sections. The first Prashnam defines the science of "Higher Knowledge" and "Lower Knowledge", and then asserts that acts of oblations and pious gifts are foolish, and do nothing to reduce unhappiness in current life or next, rather it is knowledge that frees. The second Prashnam describes the nature of the Brahman, the Self, the relation between the empirical world and the Brahman, and the path to know Brahman.

Reading depth
Lyrics
#of 68
ଓଁ ଭଦ୍ରଂ କର୍ଣେଭିଃ ଶୃଣୁଯାମ ଦେଵା
ଭଦ୍ରଂ ପଶ୍ଯେମାକ୍ଷଭିର୍ଯଜତ୍ରାଃ ।
ସ୍ଥିରୈରଙ୍ଗୈସ୍ତୁଷ୍ତୁଵାସସ୍ତନୂଭିର୍ଵ୍ଯଶେମ ଦେଵହିତଂ ଯଦାଯୁଃ ॥
ସ୍ଵସ୍ତି ନ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵୃଦ୍ଧଶ୍ରଵାଃ
ସ୍ଵସ୍ତି ନଃ ପୂଷା ଵିଶ୍ଵଵେଦାଃ ।
ସ୍ଵସ୍ତି ନସ୍ତାର୍କ୍ଷ୍ଯୋ ଅରିଷ୍ଟନେମିଃ
ସ୍ଵସ୍ତି ନୋ ବୃହସ୍ପତିର୍ଦଧାତୁ ॥
ଓଁ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ଶାନ୍ତିଃ ॥
ଓଁ ସୁକେଶା ଚ ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ଶୈବ୍ଯଶ୍ଚ ସତ୍ଯକାମଃ ସୌର୍ଯାଯଣୀ ଚ ଗାର୍ଗ୍ଯଃ
କୌସଲ୍ଯଶ୍ଚାଶ୍ଵଲାଯନୋ ଭାର୍ଗଵୋ ଵୈଦର୍ଭିଃ କବନ୍ଧୀ କାତ୍ଯାଯନସ୍ତେ ହୈତେ
ବ୍ରହ୍ମପରା ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠାଃ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଵେଷମାଣା ଏଷ ହ ଵୈ ତତ୍ସର୍ଵଂ
ଵକ୍ଷ୍ଯତୀତି ତେ ହ ସମିତ୍ପାଣଯୋ ଭଗଵନ୍ତଂ ପିପ୍ପଲାଦମୁପସନ୍ନାଃ ॥ ୧.୧॥
ତାନ୍ହ ସ ଋଷିରୁଵାଚ ଭୂଯ ଏଵ ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା
ସଂଵତ୍ସରଂ ସଂଵତ୍ସ୍ଯଥ ଯଥାକାମଂ ପ୍ରଶ୍ନାନ୍ ପୃଚ୍ଛତ ଯଦି
ଵିଜ୍ଞାସ୍ଯାମଃ ସର୍ଵଂ ହ ଵୋ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ ଇତି ॥ ୧.୨॥
ଅଥ କବନ୍ଧୀ କାତ୍ଯାଯନ ଉପେତ୍ଯ ପପ୍ରଚ୍ଛ ।
ଭଗଵନ୍ କୁତେ ହ ଵା ଇମାଃ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଜାଯନ୍ତ ଇତି ॥ ୧.୩॥
ତସ୍ମୈ ସ ହୋଵାଚ ପ୍ରଜାକାମୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିଃ ସ ତପୋଽତପ୍ଯତ
ସ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ସ ମିଥୁନମୁତ୍ପାଦଯତେ । ରଯିଂ ଚ ପ୍ରାଣଂ
ଚେତ୍ଯେତୌ ମେ ବହୁଧା ପ୍ରଜାଃ କରିଷ୍ଯତ ଇତି ॥ ୧.୪॥
ଆଦିତ୍ଯୋ ହ ଵୈ ପ୍ରାଣୋ ରଯିରେଵ ଚନ୍ଦ୍ରମା ରଯିର୍ଵା ଏତତ୍
ସର୍ଵଂ ଯନ୍ମୂର୍ତଂ ଚାମୂର୍ତଂ ଚ ତସ୍ମାନ୍ମୂର୍ତିରେଵ ରଯିଃ ॥ ୧.୫॥
ଅଥାଦିତ୍ଯ ଉଦଯନ୍ଯତ୍ପ୍ରାଚୀଂ ଦିଶଂ ପ୍ରଵିଶତି ତେନ ପ୍ରାଚ୍ଯାନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍
ରଶ୍ମିଷୁ ସନ୍ନିଧତ୍ତେ । ଯଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଂ ଯତ୍ ପ୍ରତୀଚୀଂ ଯଦୁଦୀଚୀଂ ଯଦଧୋ
ଯଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଯଦନ୍ତରା ଦିଶୋ ଯତ୍ ସର୍ଵଂ ପ୍ରକାଶଯତି ତେନ ସର୍ଵାନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍
ରଶ୍ମିଷୁ ସନ୍ନିଧତ୍ତେ ॥ ୧.୬॥
ସ ଏଷ ଵୈଶ୍ଵାନରୋ ଵିଶ୍ଵରୂପଃ ପ୍ରାଣୋଽଗ୍ନିରୁଦଯତେ ।
ତଦେତଦୃଚାଽଭ୍ଯୁକ୍ତମ୍ ॥ ୧.୭॥
ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ହରିଣଂ ଜାତଵେଦସଂ
ପରାଯଣଂ ଜ୍ଯୋତିରେକଂ ତପନ୍ତମ୍ ।
ସହସ୍ରରଶ୍ମିଃ ଶତଧା ଵର୍ତମାନଃ
ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରଜାନାମୁଦଯତ୍ଯେଷ ସୂର୍ଯଃ ॥ ୧.୮॥
ସଂଵତ୍ସରୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତସ୍ଯାଯନେ ଦକ୍ଷିଣଂ ଚୋତ୍ତରଂ ଚ ।
ତଦ୍ଯେ ହ ଵୈ ତଦିଷ୍ଟାପୂର୍ତେ କୃତମିତ୍ଯୁପାସତେ ତେ ଚାନ୍ଦ୍ରମସମେଵ
ଲୋକମଭିଜଯନ୍ତେ । ତ ଏଵ ପୁନରାଵର୍ତନ୍ତେ ତସ୍ମାଦେତ ଋଷଯଃ
ପ୍ରଜାକାମା ଦକ୍ଷିଣଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯନ୍ତେ । ଏଷ ହ ଵୈ ରଯିର୍ଯଃ
ପିତୃଯାଣଃ ॥ ୧.୯॥
ଅଥୋତ୍ତରେଣ ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା
ଵିଦ୍ଯଯାଽଽତ୍ମାନମନ୍ଵିଷ୍ଯାଦିତ୍ଯମଭିଜଯନ୍ତେ । ଏତଦ୍ଵୈ
ପ୍ରାଣାନାମାଯତନମେତଦମୃତମଭଯମେତତ୍ ପରାଯଣମେତସ୍ମାନ୍ନ ପୁନରାଵର୍ତନ୍ତ
ଇତ୍ଯେଷ ନିରୋଧସ୍ତଦେଷ ଶ୍ଲୋକଃ ॥ ୧.୧୦॥
ପଞ୍ଚପାଦଂ ପିତରଂ ଦ୍ଵାଦଶାକୃତିଂ
ଦିଵ ଆହୁଃ ପରେ ଅର୍ଧେ ପୁରୀଷିଣମ୍ ।
ଅଥେମେ ଅନ୍ଯ ଉ ପରେ ଵିଚକ୍ଷଣଂ
ସପ୍ତଚକ୍ରେ ଷଡର ଆହୁରର୍ପିତମିତି ॥ ୧.୧୧॥
ମାସୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତସ୍ଯ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଏଵ ରଯିଃ ଶୁକ୍ଲଃ ପ୍ରଣସ୍ତସ୍ମାଦେତ
ଋଷଯଃ ଶୁକ୍ଲ ଇଷ୍ଟଂ କୁର୍ଵନ୍ତୀତର ଇତରସ୍ମିନ୍ ॥ ୧.୧୨॥
ଅହୋରାତ୍ରୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତସ୍ଯାହରେଵ ପ୍ରାଣୋ ରାତ୍ରିରେଵ ରଯିଃ ପ୍ରାଣଂ ଵା ଏତେ
ପ୍ରସ୍କନ୍ଦନ୍ତି ଯେ ଦିଵା ରତ୍ଯା ସଂଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯମେଵ ତଦ୍ଯଦ୍ରାତ୍ରୌ
ରତ୍ଯା ସଂଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ॥ ୧.୧୩॥
ଅନ୍ନଂ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିସ୍ତତୋ ହ ଵୈ ତଦ୍ରେତସ୍ତସ୍ମାଦିମାଃ ପ୍ରଜାଃ
ପ୍ରଜାଯନ୍ତ ଇତି ॥ ୧.୧୪॥
ତଦ୍ଯେ ହ ଵୈ ତତ୍ ପ୍ରଜାପତିଵ୍ରତଂ ଚରନ୍ତି ତେ ମିଥୁନମୁତ୍ପାଦଯନ୍ତେ ।
ତେଷାମେଵୈଷ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ଯେଷାଂ ତପୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଯେଷୁ ସତ୍ଯଂ
ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ॥ ୧.୧୫॥
ତେଷାମସୌ ଵିରଜୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ନ ଯେଷୁ ଜିହ୍ମମନୃତଂ ନ
ମାଯା ଚେତି ॥ ୧.୧୬॥
ଇତି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦି ପ୍ରଥମଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ॥
ଅଥ ହୈନଂ ଭାର୍ଗଵୋ ଵୈଦର୍ଭିଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ । ଭଗଵନ୍ କତ୍ଯେଵ
ଦେଵାଃ ପ୍ରଜାଂ ଵିଧାରଯନ୍ତେ କତର ଏତତ୍ ପ୍ରକାଶଯନ୍ତେ କଃ
ପୁନରେଷାଂ ଵରିଷ୍ଠ ଇତି ॥ ୨.୧॥
ତସ୍ମୈ ସ ହୋଵାଚାକାଶୋ ହ ଵା ଏଷ ଦେଵୋ ଵାଯୁରଗ୍ନିରାପଃ
ପୃଥିଵୀ ଵାଙ୍ମନଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚ । ତେ ପ୍ରକାଶ୍ଯାଭିଵଦନ୍ତି
ଵଯମେତଦ୍ବାଣମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଵିଧାରଯାମଃ ॥ ୨.୨॥
ତାନ୍ ଵରିଷ୍ଠଃ ପ୍ରାଣ ଉଵାଚ। ମା ମୋହମାପଦ୍ଯଥ ଅହମେଵୈତତ୍
ପଞ୍ଚଧାଽଽତ୍ମାନଂ ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯୈତଦ୍ବାଣମଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ଵିଧାରଯାମୀତି
ତେଽଶ୍ରଦ୍ଦଧାନା ବଭୂଵୁଃ ॥ ୨.୩॥
ସୋଽଭିମାନାଦୂର୍ଧ୍ଵମୁତ୍କ୍ରାମତ ଇଵ ତସ୍ମିନ୍ନୁତ୍କ୍ରାମତ୍ଯଥେତରେ ସର୍ଵ
ଏଵୋତ୍କ୍ରାମନ୍ତେ ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠମାନେ ସର୍ଵ ଏଵ ପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତେ । ତଦ୍ଯଥା
ମକ୍ଷିକା ମଧୁକରରାଜାନମୁତ୍କ୍ରାମନ୍ତଂ ସର୍ଵ ଏଵୋତ୍କ୍ରମନ୍ତେ ତସ୍ମିଂଷ୍ଚ
ପ୍ରତିଷ୍ଠମାନେ ସର୍ଵ ଏଵ ପ୍ରାତିଷ୍ଟନ୍ତ ଏଵଂ ଵାଙ୍ମନଷ୍ଚକ୍ଷୁଃ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ
ଚ ତେ ପ୍ରୀତାଃ ପ୍ରାଣଂ ସ୍ତୁନ୍ଵନ୍ତି ॥ ୨.୪॥
ଏଷୋଽଗ୍ନିସ୍ତପତ୍ଯେଷ ସୂର୍ଯ
ଏଷ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ମଘଵାନେଷ ଵାଯୁଃ
ଏଷ ପୃଥିଵୀ ରଯିର୍ଦେଵଃ
ସଦସଚ୍ଚାମୃତଂ ଚ ଯତ୍ ॥ ୨.୫॥
ଅରା ଇଵ ରଥନାଭୌ ପ୍ରାଣେ ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ।
ଋଚୋ ଯଜୂଷି ସାମାନି ଯଜ୍ଞଃ କ୍ଷତ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚ ॥ ୨.୬॥
ପ୍ରଜାପତିଶ୍ଚରସି ଗର୍ଭେ ତ୍ଵମେଵ ପ୍ରତିଜାଯସେ ।
ତୁଭ୍ଯଂ ପ୍ରାଣ ପ୍ରଜାସ୍ତ୍ଵିମା ବଲିଂ ହରନ୍ତି
ଯଃ ପ୍ରାଣୈଃ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠସି ॥ ୨.୭॥
ଦେଵାନାମସି ଵହ୍ନିତମଃ ପିତୄଣାଂ ପ୍ରଥମା ସ୍ଵଧା ।
ଋଷୀଣାଂ ଚରିତଂ ସତ୍ଯମଥର୍ଵାଙ୍ଗିରସାମସି ॥ ୨.୮॥
ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରାଣ ତେଜସା ରୁଦ୍ରୋଽସି ପରିରକ୍ଷିତା ।
ତ୍ଵମନ୍ତରିକ୍ଷେ ଚରସି ସୂର୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ପତିଃ ॥ ୨.୯॥
ଯଦା ତ୍ଵମଭିଵର୍ଷସ୍ଯଥେମାଃ ପ୍ରାଣ ତେ ପ୍ରଜାଃ ।
ଆନନ୍ଦରୂପାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି କାମାଯାନ୍ନଂ ଭଵିଷ୍ଯତୀତି ॥ ୨.୧୦॥
ଵ୍ରାତ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରାଣୈକର୍ଷରତ୍ତା ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ସତ୍ପତିଃ ।
ଵଯମାଦ୍ଯସ୍ଯ ଦାତାରଃ ପିତା ତ୍ଵଂ ମାତରିଶ୍ଵ ନଃ ॥ ୨.୧୧॥
ଯା ତେ ତନୂର୍ଵାଚି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଯା ଶ୍ରୋତ୍ରେ ଯା ଚ ଚକ୍ଷୁଷି ।
ଯା ଚ ମନସି ସନ୍ତତା ଶିଵାଂ ତାଂ କୁରୁ ମୋତ୍କ୍ରମୀଃ ॥ ୨.୧୨॥
ପ୍ରାଣସ୍ଯେଦଂ ଵଶେ ସର୍ଵଂ ତ୍ରିଦିଵେ ଯତ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ।
ମାତେଵ ପୁତ୍ରାନ୍ ରକ୍ଷସ୍ଵ ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଚ ଵିଧେହି ନ ଇତି ॥ ୨.୧୩॥
ଇତି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦି ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ॥
ଅଥ ହୈନଂ କୌଶଲ୍ଯଶ୍ଚାଶ୍ଵଲାଯନଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ । ଭଗଵନ୍ କୁତ
ଏଷ ପ୍ରାଣୋ ଜାଯତେ କଥମାଯାତ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଶରୀର ଆତ୍ମାନଂ ଵା
ପ୍ରଵିଭଜ୍ଯ କଥଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠତେ କେନୋତ୍କ୍ରମତେ କଥଂ ବାହ୍ଯମଭିଧତ୍ତେ
କଥମଧ୍ଯାତ୍ମମିତି ॥ ୩.୧॥
ତସ୍ମୈ ସ ହୋଵାଚାତିପ୍ରଶ୍ନାନ୍ ପୃଚ୍ଛସି ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠୋଽସୀତି
ତସ୍ମାତ୍ତେଽହଂ ବ୍ରଵୀମି ॥ ୩.୨॥
ଆତ୍ମନ ଏଷ ପ୍ରାଣୋ ଜାଯତେ । ଯଥୈଷା ପୁରୁଷେ
ଛାଯୈତସ୍ମିନ୍ନେତଦାତତଂ
ମନୋକୃତେନାଯାତ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଶରୀରେ ॥ ୩.୩॥
ଯଥା ସମ୍ରାଦେଵାଧିକୃତାନ୍ ଵିନିଯୁଙ୍କ୍ତେ । ଏତନ୍ ଗ୍ରାମାନୋତାନ୍
ଗ୍ରାମାନଧିତିଷ୍ଠସ୍ଵେତ୍ଯେଵମେଵୈଷ ପ୍ରାଣ ଇତରାନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ପୃଥକ୍
ପୃଥଗେଵ ସନ୍ନିଧତ୍ତେ ॥ ୩.୪॥
ପାଯୂପସ୍ଥେଽପାନଂ ଚକ୍ଷୁଃଶ୍ରୋତ୍ରେ ମୁଖନାସିକାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରାଣଃ ସ୍ଵଯଂ
ପ୍ରାତିଷ୍ଠତେ ମଧ୍ଯେ ତୁ ସମାନଃ । ଏଷ ହ୍ଯେତଦ୍ଧୁତମନ୍ନଂ ସମଂ ନଯତି
ତସ୍ମାଦେତାଃ ସପ୍ତାର୍ଚିଷୋ ଭଵନ୍ତି ॥ ୩.୫॥
ହୃଦି ହ୍ଯେଷ ଆତ୍ମା । ଅତ୍ରୈତଦେକଶତଂ ନାଡୀନାଂ ତାସାଂ ଶତଂ
ଶତମେକୈକସ୍ଯା ଦ୍ଵାସପ୍ତତିର୍ଦ୍ଵାସପ୍ତତିଃ ପ୍ରତିଶାଖାନାଡୀସହସ୍ରାଣି
ଭଵନ୍ତ୍ଯାସୁ ଵ୍ଯାନଶ୍ଚରତି ॥ ୩.୬॥
ଅଥୈକଯୋର୍ଧ୍ଵ ଉଦାନଃ ପୁଣ୍ଯେନ ପୁଣ୍ଯଂ ଲୋକଂ ନଯତି ପାପେନ
ପାପମୁଭାଭ୍ଯାମେଵ ମନୁଷ୍ଯଲୋକମ୍ ॥ ୩.୭॥
ଆଦିତ୍ଯୋ ହ ଵୈ ବାହ୍ଯଃ ପ୍ରାଣ ଉଦଯତ୍ଯେଷ ହ୍ଯେନଂ ଚାକ୍ଷୁଷଂ
ପ୍ରାଣମନୁଗୃହ୍ଣାନଃ । ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯା ଦେଵତା ସୈଷା ପୁରୁଷସ୍ଯ
ଅପାନମଵଷ୍ଟଭ୍ଯାନ୍ତରା ଯଦାକାଶଃ ସ ସମାନୋ ଵାଯୁର୍ଵ୍ଯାନଃ ॥ ୩.୮॥
ତେଜୋ ହ ଵା ଉଦାନସ୍ତସ୍ମାଦୁପଶାନ୍ତତେଜାଃ । ପୁନର୍ଭଵମିନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ମନସି
ସମ୍ପଦ୍ଯମାନୈଃ ॥ ୩.୯॥
ଯଚ୍ଚିତ୍ତସ୍ତେନୈଷ ପ୍ରାଣମାଯାତି । ପ୍ରାଣସ୍ତେଜସା ଯୁକ୍ତଃ ସହାତ୍ମନା
ତଥାସଙ୍କଲ୍ପିତଂ ଲୋକଂ ନଯତି ॥ ୩.୧୦॥
ଯ ଏଵଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ପ୍ରାଣଂ ଵେଦ ନ ହାସ୍ଯ ପ୍ରଜା ହୀଯତେଽମୃତୋ
ଭଵତି ତଦେଷଃ ଶ୍ଲୋକଃ ॥ ୩.୧୧॥
ଉତ୍ପତ୍ତିମାଯତିଂ ସ୍ଥାନଂ ଵିଭୁତ୍ଵଂ ଚୈଵ ପଞ୍ଚଧା ।
ଅଧ୍ଯାତ୍ମଂ ଚୈଵ ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯାମୃତମଶ୍ନୁତେ
ଵିଜ୍ଞାଯାମୃତମଶ୍ନୁତ ଇତି ॥ ୩.୧୨॥
ଇତି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦି ତୃତୀଯଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ॥
ଅଥ ହୈନଂ ସୌର୍ଯାଯଣି ଗାର୍ଗ୍ଯଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ । ଭଗଵନ୍ନେତସ୍ମିନ୍ ପୁରୁଷେ
କାନି ସ୍ଵପନ୍ତି କାନ୍ଯସ୍ମିଞ୍ଜାଗ୍ରତି କତର ଏଷ ଦେଵଃ ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ ପଶ୍ଯତି
କସ୍ଯୈତତ୍ ସୁଖଂ ଭଵତି କସ୍ମିନ୍ନୁ ସର୍ଵେ ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ଭଵନ୍ତୀତି ॥ ୪.୧॥
ତସ୍ମୈ ସ ହୋଵାଚ ଯଥା ଗାର୍ଗ୍ଯ ମରୀଚଯୋଽର୍କସ୍ଯାସ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତଃ ସର୍ଵା
ଏତସ୍ମିଂସ୍ତେଜୋମଣ୍ଡଲ ଏକୀଭଵନ୍ତି ତାଃ ପୁନଃ ପୁନରୁଦଯତଃ ପ୍ରଚରନ୍ତ୍ଯେଵଂ
ହ ଵୈ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ପରେ ଦେଵେ ମନସ୍ଯେକୀଭଵତି ତେନ ତର୍ହ୍ଯେଷ ପୁରୁଷୋ ନ
ଶୃଣୋତି ନ ପଶ୍ଯତି ନ ଜିଘ୍ରତି ନ ରସଯତେ ନ ସ୍ପୃଶତେ ନାଭିଵଦତେ
ନାଦତ୍ତେ ନାନନ୍ଦଯତେ ନ ଵିସୃଜତେ ନେଯାଯତେ ସ୍ଵପିତୀତ୍ଯାଚକ୍ଷତେ ॥ ୪.୨॥
ପ୍ରାଣାଗ୍ନଯ ଏଵୈତସ୍ମିନ୍ ପୁରେ ଜାଗ୍ରତି । ଗାର୍ହପତ୍ଯୋ ହ ଵା ଏଷୋଽପାନୋ
ଵ୍ଯାନୋଽନ୍ଵାହାର୍ଯପଚନୋ ଯଦ୍ଗାର୍ହପତ୍ଯାତ୍ ପ୍ରଣୀଯତେ ପ୍ରଣଯନାଦାହଵନୀଯଃ
ପ୍ରାଣଃ ॥ ୪.୩॥
ଯଦୁଚ୍ଛ୍ଵାସନିଃଶ୍ଵାସାଵେତାଵାହୁତୀ ସମଂ ନଯତୀତି ସ ସମାନଃ । ମନୋ ହ
ଵାଵ ଯଜମାନଃ । ଇଷ୍ଟଫଲମେଵୋଦାନଃ । ସ ଏନଂ ଯଜମାନମହରହର୍ବ୍ରହ୍ମ
ଗମଯତି ॥ ୪.୪॥
ଅତ୍ରୈଷ ଦେଵଃ ସ୍ଵପ୍ନେ ମହିମାନମନୁଭଵତି । ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟଂ
ଦୃଷ୍ଟମନୁପଶ୍ଯତି ଶ୍ରୁତଂ ଶ୍ରୁତମେଵାର୍ଥମନୁଶୃଣୋତି
ଦେଶଦିଗନ୍ତରୈଶ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯନୁଭୂତଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ଯନୁଭଵତି ଦୃଷ୍ଟଂ
ଚାଦୃଷ୍ଟଂ ଚ ଶ୍ରୁତଂ ଚାଶ୍ରୁତଂ ଚାନୁଭୂତଂ ଚାନନୁଭୂତଂ ଚ
ସଚ୍ଚାସଚ୍ଚ ସର୍ଵଂ ପଶ୍ଯତି ସର୍ଵଃ ପଶ୍ଯତି ॥ ୪.୫॥
ସ ଯଦା ତେଜସାଽଭିଭୂତୋ ଭଵତି । ଅତ୍ରୈଷ ଦେଵଃ ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ନ
ପଶ୍ଯତ୍ଯଥ ଯଦୈତସ୍ମିଞ୍ଶରୀର ଏତତ୍ସୁଖଂ ଭଵତି ॥ ୪.୬॥
ସ ଯଥା ସୋଭ୍ଯ ଵଯାଂସି ଵସୋଵୃକ୍ଷଂ ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତେ । ଏଵଂ
ହ ଵୈ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ପର ଆତ୍ମନି ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠତେ ॥ ୪.୭॥
ପୃଥିଵୀ ଚ ପୃଥିଵୀମାତ୍ରା ଚାପଶ୍ଚାପୋମାତ୍ରା ଚ ତେଜଶ୍ଚ ତେଜୋମାତ୍ରା ଚ
ଵାଯୁଶ୍ଚ ଵାଯୁମାତ୍ରା ଚାକାଶଶ୍ଚାକାଶମାତ୍ରା ଚ ଚକ୍ଷୁଶ୍ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ
ଚ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ଚ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଚ ଘ୍ରାଣଂ ଚ ଘ୍ରାତଵ୍ଯଂ ଚ ରସଶ୍ଚ
ରସଯିତଵ୍ଯଂ ଚ ତ୍ଵକ୍ଚ ସ୍ପର୍ଶଯିତଵ୍ଯଂ ଚ ଵାକ୍ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ହସ୍ତୌ
ଚାଦାତଵ୍ଯଂ ଚୋପସ୍ଥଶ୍ଚାନନ୍ଦଯିତଵ୍ଯଂ ଚ ପାଯୁଶ୍ଚ ଵିସର୍ଜଯିତଵ୍ଯଂ ଚ
ଯାଦୌ ଚ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ମନଶ୍ଚ ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ
ଚାହଙ୍କାରଶ୍ଚାହଙ୍କର୍ତଵ୍ଯଂ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଚ ଚେତଯିତଵ୍ଯଂ ଚ ତେଜଶ୍ଚ
ଵିଦ୍ଯୋତଯିତଵ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ଵିଧାରଯିତଵ୍ଯଂ ଚ ॥ ୪.୮॥
ଏଷ ହି ଦ୍ରଷ୍ଟା ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟା ଶ୍ରୋତା ଘ୍ରାତା ରସଯିତା ମନ୍ତା ବୋଦ୍ଧା କର୍ତା
ଵିଜ୍ଞାନାତ୍ମା ପୁରୁଷଃ । ସ ପରେଽକ୍ଷର ଆତ୍ମନି ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠତେ ॥ ୪.୯॥
ପରମେଵାକ୍ଷରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ସ ଯୋ ହ ଵୈ ତଦଚ୍ଛାଯମଶରୀରମଲୋହିତଂ
ଶୁଭ୍ରମକ୍ଷରଂ ଵେଦଯତେ ଯସ୍ତୁ ସୋମ୍ଯ । ସ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵୋ ଭଵତି ।
ତଦେଷ ଶ୍ଲୋକଃ ॥ ୪.୧୦॥
ଵିଜ୍ଞାନାତ୍ମା ସହ ଦେଵୈଶ୍ଚ ସର୍ଵୈଃ ପ୍ରାଣା ଭୂତାନି ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠନ୍ତି ଯତ୍ର
ତଦକ୍ଷରଂ ଵେଦଯତେ ଯସ୍ତୁ ସୋମ୍ଯ ସ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵମେଵାଵିଵେଶେତି ॥ ୪.୧୧॥
ଇତି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦି ଚତୁର୍ଥଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ॥
ଅଥ ହୈନଂ ଶୈବ୍ଯଃ ସତ୍ଯକାମଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ । ସ ଯୋ ହ ଵୈ
ତଦ୍ଭଗଵନ୍ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ପ୍ରାଯଣାନ୍ତମୋଙ୍କାରମଭିଧ୍ଯାଯୀତ । କତମଂ ଵାଵ
ସ ତେନ ଲୋକଂ ଜଯତୀତି । ତସ୍ମୈ ସ ହୋଵାଚ ॥ ୫.୧॥
ଏତଦ୍ଵୈ ସତ୍ଯକାମ ପରଂ ଚାପରଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଯଦୋଙ୍କାରଃ ।
ତସ୍ମାଦ୍ଵିଦ୍ଵାନେତେନୈଵାଯତନେନୈକତରମନ୍ଵେତି ॥ ୫.୨॥
ସ ଯଦ୍ଯେକମାତ୍ରମଭିଧ୍ଯାଯୀତ ସ ତେନୈଵ ସଂଵେଦିତସ୍ତୂର୍ଣମେଵ
ଜଗତ୍ଯାମଭିସମ୍ପଦ୍ଯତେ । ତମୃଚୋ ମନୁଷ୍ଯଲୋକମୁପନଯନ୍ତେ ସ ତତ୍ର
ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ସମ୍ପନ୍ନୋ ମହିମାନମନୁଭଵତି ॥ ୫.୩॥
ଅଥ ଯଦି ଦ୍ଵିମାତ୍ରେଣ ମନସି ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ସୋଽନ୍ତରିକ୍ଷଂ
ଯଜୁର୍ଭିରୁନ୍ନୀଯତେ ସୋମଲୋକମ୍ । ସ ସୋମଲୋକେ ଵିଭୁତିମନୁଭୂଯ
ପୁନରାଵର୍ତତେ ॥ ୫.୪॥
ଯଃ ପୁନରେତଂ ତ୍ରିମାତ୍ରେଣୋମିତ୍ଯେତେନୈଵାକ୍ଷରେଣ ପରଂ ପୁରୁଷମଭି-
ଧ୍ଯାଯୀତ ସ ତେଜସି ସୂର୍ଯେ ସମ୍ପନ୍ନଃ । ଯଥା ପାଦୋଦରସ୍ତ୍ଵଚା ଵିନିର୍ମୁଚ୍ଯତ
ଏଵଂ ହ ଵୈ ସ ପାପ୍ମନା ଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ସ ସାମଭିରୁନ୍ନୀଯତେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ
ସ ଏତସ୍ମାଜ୍ଜୀଵଘନାତ୍ ପରାତ୍ପରଂ ପୁରିଶଯଂ ପୁରୁଷମୀକ୍ଷତେ । ତଦେତୌ
ଶ୍ଲୋକୌ ଭଵତଃ ॥ ୫.୫॥
ତିସ୍ରୋ ମାତ୍ରା ମୃତ୍ଯୁମତ୍ଯଃ ପ୍ରଯୁକ୍ତା
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସକ୍ତାଃ ଅନଵିପ୍ରଯୁକ୍ତାଃ ।
କ୍ରିଯାସୁ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରମଧ୍ଯମାସୁ
ସମ୍ଯକ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତାସୁ ନ କମ୍ପତେ ଜ୍ଞଃ ॥ ୫.୬॥
ଋଗ୍ଭିରେତଂ ଯଜୁର୍ଭିରନ୍ତରିକ୍ଷଂ
ସାମଭିର୍ଯତ୍ ତତ୍ କଵଯୋ ଵେଦଯନ୍ତେ ।
ତମୋଙ୍କାରେଣୈଵାଯତନେନାନ୍ଵେତି ଵିଦ୍ଵାନ୍
ଯତ୍ତଚ୍ଛାନ୍ତମଜରମମୃତମଭଯଂ ପରଂ ଚେତି ॥ ୫.୭॥
ଇତି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦି ପଞ୍ଚମଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ॥
ଅଥ ହୈନଂ ସୁକେଶା ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ । ଭଗଵନ୍ ହିରଣ୍ଯନାଭଃ
କୌସଲ୍ଯୋ ରାଜପୁତ୍ରୋ ମାମୁପେତ୍ଯୈତଂ ପ୍ରଶ୍ନମପୃଚ୍ଛତ । ଷୋଡଶକଲଂ
ଭାରଦ୍ଵାଜ ପୁରୁଷଂ ଵେତ୍ଥ । ତମହଂ କୁମାରମବ୍ରୁଵଂ ନାହମିମଂ ଵେଦ ।
ଯଦ୍ଯହମିମମଵେଦିଷଂ କଥଂ ତେ ନାଵକ୍ଷ୍ଯମିତି । ସମୂଲୋ ଵା ଏଷ
ପରିଶୁଷ୍ଯତି ଯୋଽନୃତମଭିଵଦତି ତସ୍ମାନ୍ନାର୍ହମ୍ଯନୃତଂ ଵକ୍ତୁମ୍ । ସ
ତୂଷ୍ଣୀଂ ରଥମାରୁହ୍ଯ ପ୍ରଵଵ୍ରାଜ । ତଂ ତ୍ଵା ପୃଚ୍ଛାମି କ୍ଵାସୌ ପୁରୁଷ
ଇତି ॥ ୬.୧॥
ତସ୍ମୈ ସ ହୋଵାଚେହୈଵାନ୍ତଃଶରୀରେ ସୋମ୍ଯ ସ ପୁରୁଷୋ
ଯସ୍ମିନ୍ନତାଃ ଷୋଡଶକଲାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତୀତି ॥ ୬.୨॥
ସ ଈକ୍ଷାଚକ୍ରେ । କସ୍ମିନ୍ନହମୁତ୍କ୍ରାନ୍ତ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯାମି
କସ୍ମିନ୍ଵା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାସ୍ଯାମୀତି ॥ ୬.୩॥
ସ ପ୍ରାଣମସୃଜତ ପ୍ରାଣାଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧାଂ ଖଂ ଵାଯୁର୍ଜ୍ଯୋତିରାପଃ ପୃଥିଵୀନ୍ଦ୍ରିଯଂ
ମନଃ । ଅନ୍ନମନ୍ନାଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ତପୋ ମନ୍ତ୍ରାଃ କର୍ମ ଲୋକା ଲୋକେଷୁ ଚ ନାମ ଚ
॥ ୬.୪॥
ସ ଯଥେମା ନଦ୍ଯଃ ସ୍ଯନ୍ଦମାନାଃ ସମୁଦ୍ରାଯଣାଃ ସମୁଦ୍ରଂ ପ୍ରାପ୍ଯାସ୍ତଂ
ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଭିଦ୍ଯେତେ ତାସାଂ ନାମରୂପେ ସମୁଦ୍ର ଇତ୍ଯେଵଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ । ଏଵମେଵାସ୍ଯ
ପରିଦ୍ରଷ୍ଟୁରିମାଃ ଷୋଡଶକଲାଃ ପୁରୁଷାଯଣାଃ ପୁରୁଷଂ ପ୍ରାପ୍ଯାସ୍ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି
ଭିଦ୍ଯେତେ ଚାସାଂ ନାମରୂପେ ପୁରୁଷ ଇତ୍ଯେଵଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ସ ଏଷୋଽକଲୋଽମୃତୋ
ଭଵତି ତଦେଷ ଶ୍ଲୋକଃ ॥ ୬.୫॥
ଅରା ଇଵ ରଥନାଭୌ କଲା ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ ।
ତଂ ଵେଦ୍ଯଂ ପୁରୁଷଂ ଵେଦ ଯଥ ମା ଵୋ ମୃତ୍ଯୁଃ ପରିଵ୍ଯଥା ଇତି ॥ ୬.୬॥
ତାନ୍ ହୋଵାଚୈତାଵଦେଵାହମେତତ୍ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵେଦ । ନାତଃ
ପରମସ୍ତୀତି ॥ ୬.୭॥
ତେ ତମର୍ଚଯନ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ହି ନଃ ପିତା ଯୋଽସ୍ମାକମଵିଦ୍ଯାଯାଃ ପରଂ ପାରଂ
ତାରଯସୀତି । ନମଃ ପରମଋଷିଭ୍ଯୋ ନମଃ ପରମଋଷିଭ୍ଯଃ ॥ ୬.୮॥
ଇତି ପ୍ରଶ୍ନୋପନିଷଦି ଷଷ୍ଠଃ ପ୍ରଶ୍ନଃ ॥

Explore More