Lord Surya

sāmbapañcāśikā

(Samba Panchashika in English (IAST))

Samba

Also known as samba panchasika · saura stotra samba · pushnan devan amrita visarai

Fifty verses to the Sun, whose own colophon calls them an enquiry into brahman drawn from Veda and Agama together — not the remedy for skin disease that the legend of its author has attached to it. It opens by bowing to the single light of consciousness that feeds the gods with streams of nectar and fills the moon again each time it is drained. The Sun here is the Om sounding inside every creature and the breath moving in and out; he stands between the sleeping sky and earth and wakes them with cow-mouthed rays; he cooks the moon like an oblation, offers the world through the mouth of fire, and on the new-moon night eats its last digit, a householder performing his own sacrifice inside the world-egg. The closing verses set the northern path of the gods against the southern path of the fathers, and ask for a station beyond both.

puṣṇan devānamṛtavisarairindumāsrāvya samyag
bhābhiḥ svābhī rasayati rasaṃ yaḥ paraṃ nityameva |
kṣīṇaṃ kṣīṇaṃ punarapi ca taṃ pūrayatyevamīdṛg
dolālīlollasitahṛdayaṃ naumi cidbhānumekam ||
śabdārthatvavivartamānaparamajyotīruco gopate-
-rudgītho'bhyuditaḥ puro'ruṇatayā yasya trayīmaṇḍalam |
bhāsyadvarṇapadakrameritatamaḥ saptasvarāśvairviya-
-dvidyāsyandanamunnayanniva namastasmai parabrahmaṇe || 1 ||
omityantarnadati niyataṃ yaḥ pratiprāṇi śabdo
vāṇī yasmātprasarati parā śabdatanmātragarbhā |
prāṇāpānau vahati ca samau yo mitho grāsasaktau
dehasthaṃ taṃ sapadi paramādityamādyaṃ prapadye || 2 ||
yastvakcakṣuḥśravaṇarasanāghrāṇapāṇyaṅghrivāṇī-
-pāyūpasthasthitirapi manobuddhyahaṅkāramūrtiḥ |
tiṣṭhatyantarbahirapi jagadbhāsayandvādaśātmā
mārtaṇḍaṃ taṃ sakalakaraṇādhāramekaṃ prapadye || 3 ||
yā sā mitrāvaruṇasadanāduccaranto triṣaṣṭiṃ
varṇānatra prakaṭakaraṇaiḥ prāṇasaṅgātprasūtān |
tāṃ paśyantīṃ prathamamuditāṃ madhyamāṃ buddhisaṃsthāṃ
vācaṃ vaktre karaṇaviśadāṃ vaikharīṃ ca prapadye || 4 ||
ūrdhvādhaḥsthānyatanubhuvanānyantarā saṃniviṣṭā
nānānāḍiprasavagahanā sarvabhūtāntarasthā |
prāṇāpānagrasananirataiḥ prāpyate brahmanāḍī
sā naḥ śvetā bhavatu paramādityamūrtiḥ prasannā || 5 ||
na brahmāṇḍavyavahitapathā nātiśītoṣṇarūpā
no vā naktaṃdivagamamitā'tāpanīyāparāhuḥ |
vaikuṇṭhīyā tanuriva rave rājate maṇḍalasthā
sā naḥ śvetā bhavatu paramādityamūrtiḥ prasannā || 6 ||
yatrārūḍhaṃ triguṇavapuṣi brahma tadbindurūpaṃ
yogīndrāṇāṃ yadapi paramaṃ bhāti nirvāṇamārgaḥ |
trayyādhāraḥ praṇava iti yanmaṇḍalaṃ caṇḍaraśme-
-rantaḥ sūkṣmaṃ bahirapi bṛhanmuktaye'haṃ prapannaḥ || 7 ||
yasminsomaḥ surapitṛnarairanvahaṃ pīyamānaḥ
kṣīṇaḥ kṣīṇaḥ praviśati yato vardhate cāpi bhūyaḥ |
yasminvedā madhuni saraghākāravadbhānti cāgre
taccaṇḍāṃśoramitamamṛtaṃ maṇḍalasthaṃ prapadye || 8 ||
aindrīmāśāṃ pṛthukavapuṣā pūrayitvā krameṇa
krāntāḥ sapta prakaṭahariṇā yena pādena lokāḥ |
kṛtvā dhvāntaṃ vigalitabalivyakti pātālalīnaṃ
viśvālokaḥ sa jayati raviḥ sattvamevordhvaraśmiḥ || 9 ||
dhyātvā brahma prathamamatanu prāṇamūle nadantaṃ
dṛṣṭvā cāntaḥ praṇavamukharaṃ vyāhṛtīḥ samyaguktvā |
yattadvede taditi saviturbrahmaṇoktaṃ vareṇyaṃ
tadbhargākhyaṃ kimapi paramaṃ dhāmagarbhaṃ prapadye || 10 ||
tvāṃ stoṣyāmi stutibhiriti me yastu bhedagraho'yaṃ
saivāvidyā tadapi sutarāṃ tadvināśāya yuktaḥ |
staumyevāhaṃ trividhamuditaṃ sthūlasūkṣmaṃ paraṃ vā
vidyopāyaḥ para iti budhairgīyate khalvavidyā || 11 ||
yo'nādyanto'pyatanuraguṇo'ṇoraṇīyānmahīyā-
-nviśvākāraḥ saguṇa iti vā kalpanākalpitāṅgaḥ |
nānābhūtaprakṛtivikṛtīrdarśayanbhāti yo vā
tasmai tasmai bhavatu paramāditya nityaṃ namaste || 12 ||
tattvākhyāne tvayi munijanāḥ neti neti bruvantaḥ
śrāntāḥ samyaktvamiti na ca tairīdṛśo veti coktaḥ |
tasmāttubhyaṃ nama iti vacomātramevāsmi vacmi
prāyo yasmātprasarati tarāṃ bhāratī jñānagarbhā || 13 ||
sarvāṅgīṇaḥ sakalavapuṣāmantare yo'ntarātmā
tiṣṭhankāṣṭhe dahana iva no dṛśyase yuktiśūnyaiḥ |
yaśca prāṇāraṇiṣu niyatairmathyamānāsu sadbhi-
-rdṛśyaṃ jyotirbhavasi paramāditya tasmai namaste || 14 ||
stotā stutyaḥ stutiriti bhavānkartṛkarmakriyātmā
krīḍatyekastava nutividhāvasvatantrastato'ham |
yadvā vacmi praṇayasubhagaṃ gopate tacca tathyaṃ
tvatto hyanyatkimiva jagatāṃ vidyate tanmṛṣā syāt || 15 ||
jñānaṃ nāntaḥkaraṇarahitaṃ vidyate'smadvidhānāṃ
tvaṃ cātyantaṃ sakalakaraṇāgocaratvādacintyaḥ |
dhyānātītastvamiti na vinā bhaktiyogena labhya-
-stasmādbhaktiṃ śaraṇamamṛtaprāptaye'haṃ prapannaḥ || 16 ||
hārdaṃ hanti prathamamuditā yā tamaḥ saṃśritānāṃ
sattvodrekāttadanu ca rajaḥ karmayogakrameṇa |
svabhyastā ca prathayatitarāṃ sattvameva prapannā
nirvāṇāya vrajati śamināṃ te'rka bhaktistrayīva || 17 ||
tāmāsādya śriyamiva gṛhe kāmadhenuṃ pravāse
dhvānte bhātiṃ dhṛtimiva vane yojane brahmanāḍim |
nāvaṃ cāsminviṣamaviṣayagrāhasaṃsārasindhau
gaccheyaṃ te paramamamṛtaṃ yanna śītaṃ na coṣṇam || 18 ||
agnīṣomāvakhilajagataḥ kāraṇaṃ tau mayūkhaiḥ
sargādāne sṛjasi bhagavanhrāsavṛddhikrameṇa |
tāvevāntarviṣuvati samau juhvatāmātmavahnau
dvāvapyastaṃ nayasi yugapanmuktaye bhaktibhājām || 19 ||
sthūlatvaṃ te prakṛtigahanaṃ naiva lakṣyaṃ hyanantaṃ
sūkṣmatvaṃ vā tadapi sadasadvyaktyabhāvādacintyam |
dhyāyāmītthaṃ kathamaviditaṃ tvāmanādyantamanta-
-stasmādarka praṇayini mayi svātmanaiva prasīda || 20 ||
yattadvedyaṃ kimapi paramaṃ śabdatattvaṃ tvamanta-
-statsadvyaktiṃ jigamiṣu śanairlāti mātrā kalāḥ khe |
avyaktena praṇavavapuṣā bindunādoditaṃ sa-
-cchabdabrahmoccarati karaṇavyañjitaṃ vācakaṃ te || 21 ||
prātaḥsandhyāruṇakiraṇabhāgṛṅmayaṃ rājasaṃ ya-
-nmadhye cāpi jvaladiva yajuḥ śuklabhāḥ sāttvikaṃ vā |
sāyaṃ sāmāstamitakiraṇaṃ yattamollāsi rūpaṃ
sāhnaḥ sargasthitilayavidhāvākṛtiste trayīva || 22 ||
ye pātālodadhimuninagadvīpalokādhibīja-
-cchandobhūtasvaramukhanadatsaptasaptiṃ prapannāḥ |
ye caikāśvaṃ niravayavavāgbhāvamātrādhirūḍhaṃ
te tvāmeva svaraguṇakalāvarjitaṃ yāntyanaśvam || 23 ||
divyaṃ jyotiḥ salilapavanaiḥ pūrayitvā trilokī-
-mekībhūtaṃ punarapi ca tatsāramādāya gobhiḥ |
antarlīno viśasi vasudhāṃ tadgataḥ sūyase'nnaṃ
tacca prāṇāṃstvamiti jagatāṃ prāṇabhṛtsūrya ātmā || 24 ||
agnīṣomau prakṛtipuruṣau bindunādau ca nityau
prāṇāpānāvapi dinaniśe ye ca satyānṛte dve |
dharmādharmau sadasadubhayaṃ yo'ntarāveśya yogī
vartetātmanyuparatamatirnirguṇaṃ tvāṃ viśetsaḥ || 25 ||
garbhādhānaprasavavidhaye suptayorindubhāsā
sāpatnyenābhimukhamiva khe kāntayormadhyasaṃsthaḥ |
dyāvāpṛthvyorvadanakamale gomukhairbodhayitvā
paryāyeṇāpibasi bhagavan ṣaḍrasāsvādalolaḥ || 26 ||
somaṃ pūrṇāmṛtamiva caruṃ tejasā sādhayitvā
kṛtvā tenānalamukhajagattarparṇaṃ vaiśvadevam |
āmāvasyaṃ vighasamiva khe tatkalāśeṣamaśnan
brahmāṇḍāntargṛhapatiriva svātmayāgaṃ karoṣi || 27 ||
kṛtvā naktaṃdinamiva jagadbījamāvyaktikaṃ ya-
-ttatraivāntardinakara tathā brāhmamanyattato'lpam |
daivaṃ pitryaṃ kramaparigataṃ mānuṣaṃ cālpamalpaṃ
kurvankakurvankalayasi jagatpañcadhāvartanābhiḥ || 28 ||
tattvāloke tapana sudine ye paraṃ samprabuddhāḥ
ye vā cittopaśamarajanīyoganidrāmupetāḥ |
te'horātroparamaparamānandasandhyāsu sauraṃ
bhittvā jyotiḥ paramaparamaṃ yānti nirvāṇasañjñam || 29 ||
ābrahmedaṃ navamiva jagajjaṅgamasthāvarāntaṃ
sarge sarge visṛjasi rave gobhirudriktasomaiḥ |
dīptaiḥ pratyāharasi ca laye tadyathāyoni bhūyaḥ
sargāntādau prakaṭavibhavāṃ darśayanraśmilīlām || 30 ||
śritvā nityopacitamucitaṃ brahmatejaḥ prakāśaṃ
rūpaṃ sargasthitilayamucā sarvabhūteṣu madhye |
antevāsiṣviva suguruṇā yaḥ parokṣaḥ prakṛtyā
pratyakṣo'sau jagati bhavatā darśitaḥ svātmanātmā || 31 ||
lokāḥ sarve vapuṣi niyataṃ te sthitāstvaṃ ca teṣā-
-mekaikasminyugapadaguṇo viśvahetorguṇīva |
itthambhūte bhavati bhagavanna tvadanyo'smi satyaṃ
kiṃ tu jñastvaṃ paramapuruṣo'haṃ prakṛtyaiva cājñaḥ || 32 ||
saṅkalpecchādyakhilakaraṇaprāṇavāṇyo vareṇyāḥ
sampannā me tvadabhinavanājjanma cedaṃ śaraṇyam |
manye cāstaṃ jigamiṣu śanaiḥ puṇyapāpadvayaṃ ta-
-dbhaktiśraddhe tava caraṇayoranyathā no bhavetām || 33 ||
satyaṃ bhūyo jananamaraṇe tvatprapanneṣu na sta-
-statrāpyekaṃ tava nutiphalaṃ janma yāce tadittham |
trailokyeśaḥ śama iva paraḥ puṇyakāyo'pyayoniḥ
saṃsārābdhau plava iva jagattāraṇāya sthiraḥ syām || 34 ||
sauṣumṇena tvamamṛtapathenaitya śītāṃśubhāvaṃ
puṣṇāsyagre suranarapitṝn śāntabhābhiḥ kalābhiḥ |
paścādambho viśasi vividhāścauṣadhīstadgato'pi
prīṇāsyevaṃ tribhuvanamataste jaganmitratārka || 35 ||
mandākrānte tamasi bhavatā nātha doṣāvasāne
nāntarlīnā mama matiriyaṃ gāḍhanidrāṃ jahāti |
tasmādastaṅgamitatamasā padminīvātmabhāsā
saurītyeṣā dinakara paraṃ nīyatāmāśu bodham || 36 ||
yena grāsīkṛtamiva jagatsarvamāsīttadastaṃ
dhvāntaṃ nītvā punarapi vibho taddayāghrātacittaḥ |
dhatse naktaṃdinamapi gatī śuklakṛṣṇe vibhajya
trātā tasmādbhava paribhave duṣkṛte me'pi bhāno || 37 ||
āsaṃsāropacitasadasatkarmabandhāśritānā-
-mādhivyādhiprajanamaraṇakṣutpipāsārditānām |
mithyājñānaprabalatamasā nātha cāndhīkṛtānāṃ
tvaṃ nastrātā bhava karuṇayā yatra tatra sthitānām || 38 ||
satyāsatyaskhalitavacasāṃ śaucalajjojjhitānā-
-majñānānāmaphalasaphalaprārthanākātarāṇām |
sarvāvasthāsvakhilaviṣayābhyastakautūhalānāṃ
tvaṃ nastrātā bhava pitṛtayā bhogalolārbhakāṇām || 39 ||
yāvaddehaṃ jarayati jarā nāntakādetya dūtī
no vā bhīmastriphaṇabhujagākāradurvārapāśaḥ |
gāḍhaṃ kaṇṭhe lagati sahasā jīvitaṃ lelihāna-
-stāvadbhaktābhayada sadayaṃ śreyase naḥ prasīda || 40 ||
viśvaprāṇagrasanarasanāṭopakopapragalbhaṃ
mṛtyorvaktraṃ dahananayanoddāmadaṃṣṭrākarālam |
yāvadṛṣṭvā vrajati na bhiyā pañcatāmeṣa kāya-
-stāvannityāmṛtamaya rave pāhi naḥ kāndiśīkān || 41 ||
śabdākāraṃ viyadiva vapuste yajuḥsāmadhāmnaḥ
saptacchandāṃsyapi ca turagā ṛṅmayaṃ maṇḍalaṃ ca |
evaṃ sarvaśrutimayatayā maddayānugrahādvā
kṣipraṃ mattaḥ kṛpaṇakaruṇākrandamākarṇayemam || 42 ||
nāśaṃ nāsmaccaraṇaśaraṇā yāntyapi grasyamānā
devairitthaṃ sitamiva yaśo darśayansvaṃ trilokyām |
manye somaṃ kṣatatanumamāgarbhavṛddhyā vivasvan
śuklacchāyāṃ nayasi śanakaiḥ svāṃ suṣumṇāṃśubhāsā || 43 ||
āstāṃ janmaprabhṛti bhavataḥ sevanaṃ taddhi loke
vācyaṃ kenāparimitaphalaṃ bhuktimuktiprakāram |
jyotirmātraṃ smṛtipathamito jīvitānte'pi bhāsva-
-nnirvāṇāya prabhavasi satāṃ tena te kaḥ samo'nyaḥ || 44 ||
apratyakṣatridaśabhajanādyatparokṣaṃ phalaṃ ta-
-tpuṃsāṃ yuktaṃ bhavati hi samaṃ kāraṇenaiva kāryam |
pratyakṣastvaṃ sakalajagatāṃ yatsamakṣaṃ phalaṃ me
yuṣmadbhakteḥ samucitamatastattu yāce yathā tvām || 45 ||
ye cārogyaṃ diśati bhagavānsevito'pyevamāhu-
-ste tattvajñā jagati subhagā bhogayogapradhānāḥ |
bhuktermukterapi ca jagatāṃ yacca pūrṇaṃ sukhānāṃ
tasyānyo'rkādamṛtavapuṣaḥ ko hi nāmāstu dātā || 46 ||
hitvā hitvā gurucapalatāmapyanekānnijārthā-
-nyairekārthīkṛtamiva bhavatsevanaṃ matpriyārtham |
teṣāmicchāmyupakṛtimahaṃ svendriyāṇāṃ priyāṇā-
-mādau tasmānmama dinapate dehi tebhyaḥ prasādam || 47 ||
kiṃ tannāmoccarati vacanaṃ yasya noccārakastvaṃ
kiṃ tadvācyaṃ sakalavacasāṃ viśvamūrte na yattvam |
tasmāduktaṃ yadapi tadapi tvannutau bhaktiyogā-
-dasmābhistadbhavatu bhagavaṃstvatprasādena dhanyam || 48 ||
yā panthānaṃ diśati śiśirādyuttaraṃ devayānaṃ
yā vā kṛṣṇaṃ pitṛpathamatho dakṣiṇaṃ prāvṛḍādyam |
tābhyāmanyā viṣuvadabhijinmadhyamā kṛtyaśūnyā
dhanyā kāścitprakṛtipuruṣāvantarā me'stu vṛttiḥ || 49 ||
sthitvā kiñcinmana iva pibansetubandhasya madhye
prāpyopeyaṃ dhṛvapadamatho vyaktamuddālya tālu |
satyādūrdhvaṃ kimapi paramaṃ vyoma somāgniśūnyaṃ
gaccheyaṃ tvāṃ surapitṛgatī cāntarā brahmabhūtaḥ || 50 ||
sarvātmatvaṃ savituriti yo vāṅmanaḥkāyabuddhyā
rāgadveṣopaśamasamatāyogamevārurukṣuḥ |
dharmādharmagrasanaraśanāmuktaye yuktiyuktāṃ
sa śrīsāmbaḥ stutimiti raveḥ svapraśāntāṃ cakāra || 51 ||
bhaktiśraddhādyakhilataruṇīvallabhenedamuktaṃ
śrīsāmbena prakaṭagahanaṃ stotramadhyātmagarbham |
yaḥ sāvitraṃ paṭhati niyataṃ svātmavatsarvalokā-
-npaśyanso'nte vrajati śukavanmaṇḍalaṃ caṇḍaraśmeḥ || 52 ||
iti paramarahasyaślokapañcāśadeṣā
tapananavanapuṇyā sāgamabrahmacarcā |
haratu duritamasmadvarṇitākarṇitā vo
diśatu ca śubhasiddhiṃ mātṛvadbhaktibhājām || 53 ||
śrīsvātmasaṃvidabhinnarūpaśivārpaṇamastu |
samāptaṃ cedaṃ sāmbapañcāśikāśāstram |
iti sāmbapraṇītā sāmbapañcāśikā sampūrṇā |

Explore More