- श्रीविनायकाष्टकम् (śrīvināyakāṣṭakam)the Shri Vinayaka Ashtakam, the eight verses to Vinayaka
anvaya श्रीविनायकाष्टकम्
अष्टकम् the eight verses — An ashtaka is a set of eight. Here each of the eight is built on one rhyming sound, and the sound changes when the verse does.
note The hymn is a feat of rhyme before it is anything else: within a verse every line closes on the same syllable.
शिरःश्रीमदिन्दुं श्रितश्रीमुकुन्दम् ।
बृहच्चारुतुन्दं स्तुतश्रीसनन्दं
जटाहीन्द्रकुन्दं भजेऽभीष्टसन्दम् ॥ १॥
- नमद्देववृन्दम् (namaddevavṛndam)before whom the host of gods bows
- लसद्वेदकन्दम् (lasadvedakandam)the shining root of the Veda
- शिरःश्रीमदिन्दुम् (śiraḥśrīmadindum)with the fine moon on his head
- श्रितश्रीमुकुन्दम् (śritaśrīmukundam)to whom Shri and Mukunda have come
- बृहच्चारुतुन्दम् (bṛhaccārutundam)whose belly is big and handsome
- स्तुतश्रीसनन्दम् (stutaśrīsanandam)praised by the blessed Sanandana
- जटाहीन्द्रकुन्दम् (jaṭāhīndrakundam)with the king of snakes and jasmine in his matted hair
- भजे (bhaje)I worship
- अभीष्टसन्दम् (abhīṣṭasandam)the giver of what is longed for
anvaya नमद्देववृन्दम् लसद्वेदकन्दम् शिरःश्रीमदिन्दुम् श्रितश्रीमुकुन्दम् बृहच्चारुतुन्दम् स्तुतश्रीसनन्दम् जटाहीन्द्रकुन्दम् अभीष्टसन्दम् भजे
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
वेदकन्दम् the root of the Veda — Kanda is the bulb a plant grows from. The Veda is pictured as a plant and he as the bulb under it.
सनन्दम् Sanandana — One of the four boy-sages born from Brahma's mind, who stayed children and knew everything.
note Every line of this verse ends in -न्दम्.
सदानन्दमात्रं महाभक्तमित्रम् ।
शरच्चन्द्रवक्त्रं त्रयीपूतपात्रं
समस्तार्त्तिदात्रं भजे शक्तिपुत्रम् ॥ २॥
- किलद्देवगोत्रम् (kiladdevagotram)around whom the family of gods is glad
- कनद्धेमगात्रम् (kanaddhemagātram)whose body shines like gold
- सदानन्दमात्रम् (sadānandamātram)who is nothing but unending joy
- महाभक्तमित्रम् (mahābhaktamitram)friend to those who love him most
- शरच्चन्द्रवक्त्रम् (śaraccandravaktram)whose face is the autumn moon
- त्रयीपूतपात्रम् (trayīpūtapātram)the vessel the three Vedas have made clean
- समस्तार्त्तिदात्रम् (samastārttidātram)the sickle that cuts down every pain
- भजे (bhaje)I worship
- शक्तिपुत्रम् (śaktiputram)the son of Shakti
anvaya किलद्देवगोत्रम् कनद्धेमगात्रम् सदानन्दमात्रम् महाभक्तमित्रम् शरच्चन्द्रवक्त्रम् त्रयीपूतपात्रम् समस्तार्त्तिदात्रम् शक्तिपुत्रम् भजे
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
दात्रम् a sickle — Datra is the curved blade used for reaping. The same spelling can be read as giver, but a sickle for pain is what fits the line.
त्रयी the three Vedas — Rig, Yajus and Saman together, called simply the three.
note Every line of this verse ends in -त्रम्.
गलाम्भोदकालं सदा दानशीलम् ।
सुरारातिकालं महेशात्मबालं
लसत्पुण्ड्रभालं भजे लोकमूलम् ॥ ३॥
- गलद्दानमालम् (galaddānamālam)down whom the must runs in a line
- चलद्भोगिमालम् (caladbhogimālam)on whom a garland of snakes moves
- गलाम्भोदकालम् (galāmbhodakālam)whose throat is dark as a rain cloud
- सदा (sadā)always
- दानशीलम् (dānaśīlam)given to giving
- सुरारातिकालम् (surārātikālam)death to the enemies of the gods
- महेशात्मबालम् (maheśātmabālam)the very child of Mahesha
- लसत्पुण्ड्रभालम् (lasatpuṇḍrabhālam)with a bright mark on his brow
- भजे (bhaje)I worship
- लोकमूलम् (lokamūlam)the root of the world
anvaya गलद्दानमालम् चलद्भोगिमालम् गलाम्भोदकालम् सदा दानशीलम् सुरारातिकालम् महेशात्मबालम् लसत्पुण्ड्रभालम् लोकमूलम् भजे
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
दान must, and giving — Dana is both the fluid that runs from an elephant's temples and the act of giving. The verse uses it in both senses two lines apart, and means the pun.
note Every line of this verse ends in -लम्.
सुरश्रीविचारं हृतार्त्तारिभारम् ।
कटे दानपूरं जटाभोगिपूरं
कलाबिन्दुतारं भजे शैववीरम् ॥ ४॥
- उरस्तारहारम् (urastārahāram)with a string of pearls on his chest
- शरच्चन्द्रहीरम् (śaraccandrahīram)with a diamond like the autumn moon
- सुरश्रीविचारम् (suraśrīvicāram)who watches over the welfare of the gods
- हृतार्त्तारिभारम् (hṛtārttāribhāram)who has carried off the weight of pain and of enemies
- कटे (kaṭe)on his temples
- दानपूरम् (dānapūram)a flood of must
- जटाभोगिपूरम् (jaṭābhogipūram)a flood of snakes in his matted hair
- कलाबिन्दुतारम् (kalābindutāram)holding the crescent, the point and the pupil
- भजे (bhaje)I worship
- शैववीरम् (śaivavīram)the hero of Shiva
anvaya उरस्तारहारम् शरच्चन्द्रहीरम् सुरश्रीविचारम् हृतार्त्तारिभारम् कटे दानपूरम् जटाभोगिपूरम् कलाबिन्दुतारम् शैववीरम् भजे
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
कलाबिन्दुतारम् the crescent, the point and the pupil — The crescent and the dot are the two marks written above Om, and tara is both a star and the dark of the eye. One word holds all three.
note Every line of this verse ends in -रम्.
चलत्सारसाक्षं पराशक्तिपक्षम् ।
श्रितामर्त्यवृक्षं सुरारिद्रुतक्षं
परानन्दपक्षं भजे श्रीशिवाक्षम् ॥ ५॥
- करारूढमोक्षम् (karārūḍhamokṣam)in whose hand liberation sits
- विपद्भङ्गदक्षम् (vipadbhaṅgadakṣam)quick at breaking trouble
- चलत्सारसाक्षम् (calatsārasākṣam)whose eyes move like lotuses
- पराशक्तिपक्षम् (parāśaktipakṣam)who stands on the side of the highest power
- श्रितामर्त्यवृक्षम् (śritāmartyavṛkṣam)the wishing-tree for those who come to him
- सुरारिद्रुतक्षम् (surāridrutakṣam)who cuts down the enemies of the gods at once
- परानन्दपक्षम् (parānandapakṣam)whose side is the joy beyond all joy
- भजे (bhaje)I worship
- श्रीशिवाक्षम् (śrīśivākṣam)him who is Shiva's own eye
anvaya करारूढमोक्षम् विपद्भङ्गदक्षम् चलत्सारसाक्षम् पराशक्तिपक्षम् श्रितामर्त्यवृक्षम् सुरारिद्रुतक्षम् परानन्दपक्षम् श्रीशिवाक्षम् भजे
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
अमर्त्यवृक्षम् the wishing-tree — The deathless tree of heaven, which gives whatever is asked of it.
note Every line of this verse ends in -क्षम्.
निदानोद्भवं शाङ्करप्रेमकोशम् ।
धृतश्रीनिशेशं लसद्दन्तकोशं
चलच्छूलपाशं भजे कृत्तपाशम् ॥ ६॥
- सदाशम् (sadāśam)ever the lord
- सुरेशम् (sureśam)lord of the gods
- सदा (sadā)always
- पातुम् (pātum)to protect
- ईशम् (īśam)able
- निदानोद्भवम् (nidānodbhavam)risen from the first cause
- शाङ्करप्रेमकोशम् (śāṅkarapremakośam)the store of Shankara's love
- धृतश्रीनिशेशम् (dhṛtaśrīniśeśam)wearing the lord of night
- लसद्दन्तकोशम् (lasaddantakośam)whose tusk shines in its sheath
- चलच्छूलपाशम् (calacchūlapāśam)whose trident and noose are never still
- भजे (bhaje)I worship
- कृत्तपाशम् (kṛttapāśam)the one who cuts the noose
anvaya सदाशम् सुरेशम् सदा पातुम् ईशम् निदानोद्भवम् शाङ्करप्रेमकोशम् धृतश्रीनिशेशम् लसद्दन्तकोशम् चलच्छूलपाशम् कृत्तपाशम् भजे
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
निशेशम् the lord of night — The moon, which he wears as his father does.
पाश the noose — He holds a noose and he cuts one: the noose he holds draws the devotee in, the noose he cuts is what binds a person to being born again.
note Every line of this verse ends in -शम्. The compressed सदाशं is read सदा with ईशम्, which the rhyme has pulled together.
बुधश्रीकरन्तं गजास्यं विभान्तम् ।
करात्मीयदन्तं त्रिलोककैकवृन्तं
सुमन्दं परन्तं भजेऽहं भवन्तम् ॥ ७॥
- ततानेकसन्तम् (tatānekasantam)who has spread himself out as many beings
- सदा (sadā)always
- दानवन्तम् (dānavantam)giving
- बुधश्रीकरन्तम् (budhaśrīkarantam)who makes the learned prosper
- गजास्यम् (gajāsyam)with the face of an elephant
- विभान्तम् (vibhāntam)shining
- करात्मीयदन्तम् (karātmīyadantam)with his own tusk in his hand
- त्रिलोककैकवृन्तम् (trilokakaikavṛntam)the single stalk on which the three worlds are set
- सुमन्दम् (sumandam)slow-moving and gentle
- परन्तम् (parantam)beyond all of it
- भजे (bhaje)I worship
- अहम् (aham)I
- भवन्तम् (bhavantam)you
anvaya ततानेकसन्तम् सदा दानवन्तम् बुधश्रीकरन्तम् गजास्यम् विभान्तम् करात्मीयदन्तम् त्रिलोककैकवृन्तम् सुमन्दम् परन्तम् भवन्तम् अहम् भजे
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
वृन्तम् the stalk — The stalk that holds a fruit to the tree. The three worlds hang from him as a fruit from its stalk.
note Every line of this verse ends in -न्तम्, and the last word turns from him to you.
लसद्दन्तखण्डं सदानन्दपूर्णम् ।
विवर्णप्रभास्यं धृतस्वर्णभाण्डं
चलच्चारुशुण्डं भजे दन्तितुण्डम् ॥ ८॥
- शिवप्रेमपिण्डम् (śivapremapiṇḍam)a lump of Shiva's own love
- परम् (param)the supreme
- स्वर्णवर्णम् (svarṇavarṇam)the colour of gold
- लसद्दन्तखण्डम् (lasaddantakhaṇḍam)out of whom a piece of tusk shines
- सदानन्दपूर्णम् (sadānandapūrṇam)filled with joy that does not end
- विवर्णप्रभास्यम् (vivarṇaprabhāsyam)whose face shines past all colour
- धृतस्वर्णभाण्डम् (dhṛtasvarṇabhāṇḍam)holding a golden pot
- चलच्चारुशुण्डम् (calaccāruśuṇḍam)whose lovely trunk is always moving
- भजे (bhaje)I worship
- दन्तितुण्डम् (dantituṇḍam)the tusker's trunk
anvaya शिवप्रेमपिण्डम् परम् स्वर्णवर्णम् लसद्दन्तखण्डम् सदानन्दपूर्णम् विवर्णप्रभास्यम् धृतस्वर्णभाण्डम् चलच्चारुशुण्डम् दन्तितुण्डम् भजे
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
पिण्डम् a lump — Pinda is a rounded mass, the word used of the ball of rice offered to the ancestors. To call him a lump of Shiva's love is to say the love took a body.
note The last verse lets the rhyme slip: three lines end in -ण्डम् and the others do not.