- શ્રીવિનાયકાષ્ટકમ્ (śrīvināyakāṣṭakam)the Shri Vinayaka Ashtakam, the eight verses to Vinayaka
anvaya શ્રીવિનાયકાષ્ટકમ્
અષ્ટકમ્ the eight verses — An ashtaka is a set of eight. Here each of the eight is built on one rhyming sound, and the sound changes when the verse does.
note The hymn is a feat of rhyme before it is anything else: within a verse every line closes on the same syllable.
શિરઃશ્રીમદિન્દું શ્રિતશ્રીમુકુન્દમ્ ।
બૃહચ્ચારુતુન્દં સ્તુતશ્રીસનન્દં
જટાહીન્દ્રકુન્દં ભજેઽભીષ્ટસન્દમ્ ॥ ૧॥
- નમદ્દેવવૃન્દમ્ (namaddevavṛndam)before whom the host of gods bows
- લસદ્વેદકન્દમ્ (lasadvedakandam)the shining root of the Veda
- શિરઃશ્રીમદિન્દુમ્ (śiraḥśrīmadindum)with the fine moon on his head
- શ્રિતશ્રીમુકુન્દમ્ (śritaśrīmukundam)to whom Shri and Mukunda have come
- બૃહચ્ચારુતુન્દમ્ (bṛhaccārutundam)whose belly is big and handsome
- સ્તુતશ્રીસનન્દમ્ (stutaśrīsanandam)praised by the blessed Sanandana
- જટાહીન્દ્રકુન્દમ્ (jaṭāhīndrakundam)with the king of snakes and jasmine in his matted hair
- ભજે (bhaje)I worship
- અભીષ્ટસન્દમ્ (abhīṣṭasandam)the giver of what is longed for
anvaya નમદ્દેવવૃન્દમ્ લસદ્વેદકન્દમ્ શિરઃશ્રીમદિન્દુમ્ શ્રિતશ્રીમુકુન્દમ્ બૃહચ્ચારુતુન્દમ્ સ્તુતશ્રીસનન્દમ્ જટાહીન્દ્રકુન્દમ્ અભીષ્ટસન્દમ્ ભજે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
વેદકન્દમ્ the root of the Veda — Kanda is the bulb a plant grows from. The Veda is pictured as a plant and he as the bulb under it.
સનન્દમ્ Sanandana — One of the four boy-sages born from Brahma's mind, who stayed children and knew everything.
note Every line of this verse ends in -ન્દમ્.
સદાનન્દમાત્રં મહાભક્તમિત્રમ્ ।
શરચ્ચન્દ્રવક્ત્રં ત્રયીપૂતપાત્રં
સમસ્તાર્ત્તિદાત્રં ભજે શક્તિપુત્રમ્ ॥ ૨॥
- કિલદ્દેવગોત્રમ્ (kiladdevagotram)around whom the family of gods is glad
- કનદ્ધેમગાત્રમ્ (kanaddhemagātram)whose body shines like gold
- સદાનન્દમાત્રમ્ (sadānandamātram)who is nothing but unending joy
- મહાભક્તમિત્રમ્ (mahābhaktamitram)friend to those who love him most
- શરચ્ચન્દ્રવક્ત્રમ્ (śaraccandravaktram)whose face is the autumn moon
- ત્રયીપૂતપાત્રમ્ (trayīpūtapātram)the vessel the three Vedas have made clean
- સમસ્તાર્ત્તિદાત્રમ્ (samastārttidātram)the sickle that cuts down every pain
- ભજે (bhaje)I worship
- શક્તિપુત્રમ્ (śaktiputram)the son of Shakti
anvaya કિલદ્દેવગોત્રમ્ કનદ્ધેમગાત્રમ્ સદાનન્દમાત્રમ્ મહાભક્તમિત્રમ્ શરચ્ચન્દ્રવક્ત્રમ્ ત્રયીપૂતપાત્રમ્ સમસ્તાર્ત્તિદાત્રમ્ શક્તિપુત્રમ્ ભજે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
દાત્રમ્ a sickle — Datra is the curved blade used for reaping. The same spelling can be read as giver, but a sickle for pain is what fits the line.
ત્રયી the three Vedas — Rig, Yajus and Saman together, called simply the three.
note Every line of this verse ends in -ત્રમ્.
ગલામ્ભોદકાલં સદા દાનશીલમ્ ।
સુરારાતિકાલં મહેશાત્મબાલં
લસત્પુણ્ડ્રભાલં ભજે લોકમૂલમ્ ॥ ૩॥
- ગલદ્દાનમાલમ્ (galaddānamālam)down whom the must runs in a line
- ચલદ્ભોગિમાલમ્ (caladbhogimālam)on whom a garland of snakes moves
- ગલામ્ભોદકાલમ્ (galāmbhodakālam)whose throat is dark as a rain cloud
- સદા (sadā)always
- દાનશીલમ્ (dānaśīlam)given to giving
- સુરારાતિકાલમ્ (surārātikālam)death to the enemies of the gods
- મહેશાત્મબાલમ્ (maheśātmabālam)the very child of Mahesha
- લસત્પુણ્ડ્રભાલમ્ (lasatpuṇḍrabhālam)with a bright mark on his brow
- ભજે (bhaje)I worship
- લોકમૂલમ્ (lokamūlam)the root of the world
anvaya ગલદ્દાનમાલમ્ ચલદ્ભોગિમાલમ્ ગલામ્ભોદકાલમ્ સદા દાનશીલમ્ સુરારાતિકાલમ્ મહેશાત્મબાલમ્ લસત્પુણ્ડ્રભાલમ્ લોકમૂલમ્ ભજે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
દાન must, and giving — Dana is both the fluid that runs from an elephant's temples and the act of giving. The verse uses it in both senses two lines apart, and means the pun.
note Every line of this verse ends in -લમ્.
સુરશ્રીવિચારં હૃતાર્ત્તારિભારમ્ ।
કટે દાનપૂરં જટાભોગિપૂરં
કલાબિન્દુતારં ભજે શૈવવીરમ્ ॥ ૪॥
- ઉરસ્તારહારમ્ (urastārahāram)with a string of pearls on his chest
- શરચ્ચન્દ્રહીરમ્ (śaraccandrahīram)with a diamond like the autumn moon
- સુરશ્રીવિચારમ્ (suraśrīvicāram)who watches over the welfare of the gods
- હૃતાર્ત્તારિભારમ્ (hṛtārttāribhāram)who has carried off the weight of pain and of enemies
- કટે (kaṭe)on his temples
- દાનપૂરમ્ (dānapūram)a flood of must
- જટાભોગિપૂરમ્ (jaṭābhogipūram)a flood of snakes in his matted hair
- કલાબિન્દુતારમ્ (kalābindutāram)holding the crescent, the point and the pupil
- ભજે (bhaje)I worship
- શૈવવીરમ્ (śaivavīram)the hero of Shiva
anvaya ઉરસ્તારહારમ્ શરચ્ચન્દ્રહીરમ્ સુરશ્રીવિચારમ્ હૃતાર્ત્તારિભારમ્ કટે દાનપૂરમ્ જટાભોગિપૂરમ્ કલાબિન્દુતારમ્ શૈવવીરમ્ ભજે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
કલાબિન્દુતારમ્ the crescent, the point and the pupil — The crescent and the dot are the two marks written above Om, and tara is both a star and the dark of the eye. One word holds all three.
note Every line of this verse ends in -રમ્.
ચલત્સારસાક્ષં પરાશક્તિપક્ષમ્ ।
શ્રિતામર્ત્યવૃક્ષં સુરારિદ્રુતક્ષં
પરાનન્દપક્ષં ભજે શ્રીશિવાક્ષમ્ ॥ ૫॥
- કરારૂઢમોક્ષમ્ (karārūḍhamokṣam)in whose hand liberation sits
- વિપદ્ભઙ્ગદક્ષમ્ (vipadbhaṅgadakṣam)quick at breaking trouble
- ચલત્સારસાક્ષમ્ (calatsārasākṣam)whose eyes move like lotuses
- પરાશક્તિપક્ષમ્ (parāśaktipakṣam)who stands on the side of the highest power
- શ્રિતામર્ત્યવૃક્ષમ્ (śritāmartyavṛkṣam)the wishing-tree for those who come to him
- સુરારિદ્રુતક્ષમ્ (surāridrutakṣam)who cuts down the enemies of the gods at once
- પરાનન્દપક્ષમ્ (parānandapakṣam)whose side is the joy beyond all joy
- ભજે (bhaje)I worship
- શ્રીશિવાક્ષમ્ (śrīśivākṣam)him who is Shiva's own eye
anvaya કરારૂઢમોક્ષમ્ વિપદ્ભઙ્ગદક્ષમ્ ચલત્સારસાક્ષમ્ પરાશક્તિપક્ષમ્ શ્રિતામર્ત્યવૃક્ષમ્ સુરારિદ્રુતક્ષમ્ પરાનન્દપક્ષમ્ શ્રીશિવાક્ષમ્ ભજે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
અમર્ત્યવૃક્ષમ્ the wishing-tree — The deathless tree of heaven, which gives whatever is asked of it.
note Every line of this verse ends in -ક્ષમ્.
નિદાનોદ્ભવં શાઙ્કરપ્રેમકોશમ્ ।
ધૃતશ્રીનિશેશં લસદ્દન્તકોશં
ચલચ્છૂલપાશં ભજે કૃત્તપાશમ્ ॥ ૬॥
- સદાશમ્ (sadāśam)ever the lord
- સુરેશમ્ (sureśam)lord of the gods
- સદા (sadā)always
- પાતુમ્ (pātum)to protect
- ઈશમ્ (īśam)able
- નિદાનોદ્ભવમ્ (nidānodbhavam)risen from the first cause
- શાઙ્કરપ્રેમકોશમ્ (śāṅkarapremakośam)the store of Shankara's love
- ધૃતશ્રીનિશેશમ્ (dhṛtaśrīniśeśam)wearing the lord of night
- લસદ્દન્તકોશમ્ (lasaddantakośam)whose tusk shines in its sheath
- ચલચ્છૂલપાશમ્ (calacchūlapāśam)whose trident and noose are never still
- ભજે (bhaje)I worship
- કૃત્તપાશમ્ (kṛttapāśam)the one who cuts the noose
anvaya સદાશમ્ સુરેશમ્ સદા પાતુમ્ ઈશમ્ નિદાનોદ્ભવમ્ શાઙ્કરપ્રેમકોશમ્ ધૃતશ્રીનિશેશમ્ લસદ્દન્તકોશમ્ ચલચ્છૂલપાશમ્ કૃત્તપાશમ્ ભજે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
નિશેશમ્ the lord of night — The moon, which he wears as his father does.
પાશ the noose — He holds a noose and he cuts one: the noose he holds draws the devotee in, the noose he cuts is what binds a person to being born again.
note Every line of this verse ends in -શમ્. The compressed સદાશં is read સદા with ઈશમ્, which the rhyme has pulled together.
બુધશ્રીકરન્તં ગજાસ્યં વિભાન્તમ્ ।
કરાત્મીયદન્તં ત્રિલોકકૈકવૃન્તં
સુમન્દં પરન્તં ભજેઽહં ભવન્તમ્ ॥ ૭॥
- તતાનેકસન્તમ્ (tatānekasantam)who has spread himself out as many beings
- સદા (sadā)always
- દાનવન્તમ્ (dānavantam)giving
- બુધશ્રીકરન્તમ્ (budhaśrīkarantam)who makes the learned prosper
- ગજાસ્યમ્ (gajāsyam)with the face of an elephant
- વિભાન્તમ્ (vibhāntam)shining
- કરાત્મીયદન્તમ્ (karātmīyadantam)with his own tusk in his hand
- ત્રિલોકકૈકવૃન્તમ્ (trilokakaikavṛntam)the single stalk on which the three worlds are set
- સુમન્દમ્ (sumandam)slow-moving and gentle
- પરન્તમ્ (parantam)beyond all of it
- ભજે (bhaje)I worship
- અહમ્ (aham)I
- ભવન્તમ્ (bhavantam)you
anvaya તતાનેકસન્તમ્ સદા દાનવન્તમ્ બુધશ્રીકરન્તમ્ ગજાસ્યમ્ વિભાન્તમ્ કરાત્મીયદન્તમ્ ત્રિલોકકૈકવૃન્તમ્ સુમન્દમ્ પરન્તમ્ ભવન્તમ્ અહમ્ ભજે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
વૃન્તમ્ the stalk — The stalk that holds a fruit to the tree. The three worlds hang from him as a fruit from its stalk.
note Every line of this verse ends in -ન્તમ્, and the last word turns from him to you.
લસદ્દન્તખણ્ડં સદાનન્દપૂર્ણમ્ ।
વિવર્ણપ્રભાસ્યં ધૃતસ્વર્ણભાણ્ડં
ચલચ્ચારુશુણ્ડં ભજે દન્તિતુણ્ડમ્ ॥ ૮॥
- શિવપ્રેમપિણ્ડમ્ (śivapremapiṇḍam)a lump of Shiva's own love
- પરમ્ (param)the supreme
- સ્વર્ણવર્ણમ્ (svarṇavarṇam)the colour of gold
- લસદ્દન્તખણ્ડમ્ (lasaddantakhaṇḍam)out of whom a piece of tusk shines
- સદાનન્દપૂર્ણમ્ (sadānandapūrṇam)filled with joy that does not end
- વિવર્ણપ્રભાસ્યમ્ (vivarṇaprabhāsyam)whose face shines past all colour
- ધૃતસ્વર્ણભાણ્ડમ્ (dhṛtasvarṇabhāṇḍam)holding a golden pot
- ચલચ્ચારુશુણ્ડમ્ (calaccāruśuṇḍam)whose lovely trunk is always moving
- ભજે (bhaje)I worship
- દન્તિતુણ્ડમ્ (dantituṇḍam)the tusker's trunk
anvaya શિવપ્રેમપિણ્ડમ્ પરમ્ સ્વર્ણવર્ણમ્ લસદ્દન્તખણ્ડમ્ સદાનન્દપૂર્ણમ્ વિવર્ણપ્રભાસ્યમ્ ધૃતસ્વર્ણભાણ્ડમ્ ચલચ્ચારુશુણ્ડમ્ દન્તિતુણ્ડમ્ ભજે
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
પિણ્ડમ્ a lump — Pinda is a rounded mass, the word used of the ball of rice offered to the ancestors. To call him a lump of Shiva's love is to say the love took a body.
note The last verse lets the rhyme slip: three lines end in -ણ્ડમ્ and the others do not.