- ശ്രീവിനായകാഷ്ടകമ് (śrīvināyakāṣṭakam)the Shri Vinayaka Ashtakam, the eight verses to Vinayaka
anvaya ശ്രീവിനായകാഷ്ടകമ്
അഷ്ടകമ് the eight verses — An ashtaka is a set of eight. Here each of the eight is built on one rhyming sound, and the sound changes when the verse does.
note The hymn is a feat of rhyme before it is anything else: within a verse every line closes on the same syllable.
ശിരഃശ്രീമദിന്ദും ശ്രിതശ്രീമുകുന്ദമ് ।
ബൃഹച്ചാരുതുന്ദം സ്തുതശ്രീസനന്ദം
ജടാഹീന്ദ്രകുന്ദം ഭജേഽഭീഷ്ടസന്ദമ് ॥ ൧॥
- നമദ്ദേവവൃന്ദമ് (namaddevavṛndam)before whom the host of gods bows
- ലസദ്വേദകന്ദമ് (lasadvedakandam)the shining root of the Veda
- ശിരഃശ്രീമദിന്ദുമ് (śiraḥśrīmadindum)with the fine moon on his head
- ശ്രിതശ്രീമുകുന്ദമ് (śritaśrīmukundam)to whom Shri and Mukunda have come
- ബൃഹച്ചാരുതുന്ദമ് (bṛhaccārutundam)whose belly is big and handsome
- സ്തുതശ്രീസനന്ദമ് (stutaśrīsanandam)praised by the blessed Sanandana
- ജടാഹീന്ദ്രകുന്ദമ് (jaṭāhīndrakundam)with the king of snakes and jasmine in his matted hair
- ഭജേ (bhaje)I worship
- അഭീഷ്ടസന്ദമ് (abhīṣṭasandam)the giver of what is longed for
anvaya നമദ്ദേവവൃന്ദമ് ലസദ്വേദകന്ദമ് ശിരഃശ്രീമദിന്ദുമ് ശ്രിതശ്രീമുകുന്ദമ് ബൃഹച്ചാരുതുന്ദമ് സ്തുതശ്രീസനന്ദമ് ജടാഹീന്ദ്രകുന്ദമ് അഭീഷ്ടസന്ദമ് ഭജേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
വേദകന്ദമ് the root of the Veda — Kanda is the bulb a plant grows from. The Veda is pictured as a plant and he as the bulb under it.
സനന്ദമ് Sanandana — One of the four boy-sages born from Brahma's mind, who stayed children and knew everything.
note Every line of this verse ends in -ന്ദമ്.
സദാനന്ദമാത്രം മഹാഭക്തമിത്രമ് ।
ശരച്ചന്ദ്രവക്ത്രം ത്രയീപൂതപാത്രം
സമസ്താര്ത്തിദാത്രം ഭജേ ശക്തിപുത്രമ് ॥ ൨॥
- കിലദ്ദേവഗോത്രമ് (kiladdevagotram)around whom the family of gods is glad
- കനദ്ധേമഗാത്രമ് (kanaddhemagātram)whose body shines like gold
- സദാനന്ദമാത്രമ് (sadānandamātram)who is nothing but unending joy
- മഹാഭക്തമിത്രമ് (mahābhaktamitram)friend to those who love him most
- ശരച്ചന്ദ്രവക്ത്രമ് (śaraccandravaktram)whose face is the autumn moon
- ത്രയീപൂതപാത്രമ് (trayīpūtapātram)the vessel the three Vedas have made clean
- സമസ്താര്ത്തിദാത്രമ് (samastārttidātram)the sickle that cuts down every pain
- ഭജേ (bhaje)I worship
- ശക്തിപുത്രമ് (śaktiputram)the son of Shakti
anvaya കിലദ്ദേവഗോത്രമ് കനദ്ധേമഗാത്രമ് സദാനന്ദമാത്രമ് മഹാഭക്തമിത്രമ് ശരച്ചന്ദ്രവക്ത്രമ് ത്രയീപൂതപാത്രമ് സമസ്താര്ത്തിദാത്രമ് ശക്തിപുത്രമ് ഭജേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
ദാത്രമ് a sickle — Datra is the curved blade used for reaping. The same spelling can be read as giver, but a sickle for pain is what fits the line.
ത്രയീ the three Vedas — Rig, Yajus and Saman together, called simply the three.
note Every line of this verse ends in -ത്രമ്.
ഗലാമ്ഭോദകാലം സദാ ദാനശീലമ് ।
സുരാരാതികാലം മഹേശാത്മബാലം
ലസത്പുണ്ഡ്രഭാലം ഭജേ ലോകമൂലമ് ॥ ൩॥
- ഗലദ്ദാനമാലമ് (galaddānamālam)down whom the must runs in a line
- ചലദ്ഭോഗിമാലമ് (caladbhogimālam)on whom a garland of snakes moves
- ഗലാമ്ഭോദകാലമ് (galāmbhodakālam)whose throat is dark as a rain cloud
- സദാ (sadā)always
- ദാനശീലമ് (dānaśīlam)given to giving
- സുരാരാതികാലമ് (surārātikālam)death to the enemies of the gods
- മഹേശാത്മബാലമ് (maheśātmabālam)the very child of Mahesha
- ലസത്പുണ്ഡ്രഭാലമ് (lasatpuṇḍrabhālam)with a bright mark on his brow
- ഭജേ (bhaje)I worship
- ലോകമൂലമ് (lokamūlam)the root of the world
anvaya ഗലദ്ദാനമാലമ് ചലദ്ഭോഗിമാലമ് ഗലാമ്ഭോദകാലമ് സദാ ദാനശീലമ് സുരാരാതികാലമ് മഹേശാത്മബാലമ് ലസത്പുണ്ഡ്രഭാലമ് ലോകമൂലമ് ഭജേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
ദാന must, and giving — Dana is both the fluid that runs from an elephant's temples and the act of giving. The verse uses it in both senses two lines apart, and means the pun.
note Every line of this verse ends in -ലമ്.
സുരശ്രീവിചാരം ഹൃതാര്ത്താരിഭാരമ് ।
കടേ ദാനപൂരം ജടാഭോഗിപൂരം
കലാബിന്ദുതാരം ഭജേ ശൈവവീരമ് ॥ ൪॥
- ഉരസ്താരഹാരമ് (urastārahāram)with a string of pearls on his chest
- ശരച്ചന്ദ്രഹീരമ് (śaraccandrahīram)with a diamond like the autumn moon
- സുരശ്രീവിചാരമ് (suraśrīvicāram)who watches over the welfare of the gods
- ഹൃതാര്ത്താരിഭാരമ് (hṛtārttāribhāram)who has carried off the weight of pain and of enemies
- കടേ (kaṭe)on his temples
- ദാനപൂരമ് (dānapūram)a flood of must
- ജടാഭോഗിപൂരമ് (jaṭābhogipūram)a flood of snakes in his matted hair
- കലാബിന്ദുതാരമ് (kalābindutāram)holding the crescent, the point and the pupil
- ഭജേ (bhaje)I worship
- ശൈവവീരമ് (śaivavīram)the hero of Shiva
anvaya ഉരസ്താരഹാരമ് ശരച്ചന്ദ്രഹീരമ് സുരശ്രീവിചാരമ് ഹൃതാര്ത്താരിഭാരമ് കടേ ദാനപൂരമ് ജടാഭോഗിപൂരമ് കലാബിന്ദുതാരമ് ശൈവവീരമ് ഭജേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
കലാബിന്ദുതാരമ് the crescent, the point and the pupil — The crescent and the dot are the two marks written above Om, and tara is both a star and the dark of the eye. One word holds all three.
note Every line of this verse ends in -രമ്.
ചലത്സാരസാക്ഷം പരാശക്തിപക്ഷമ് ।
ശ്രിതാമര്ത്യവൃക്ഷം സുരാരിദ്രുതക്ഷം
പരാനന്ദപക്ഷം ഭജേ ശ്രീശിവാക്ഷമ് ॥ ൫॥
- കരാരൂഢമോക്ഷമ് (karārūḍhamokṣam)in whose hand liberation sits
- വിപദ്ഭങ്ഗദക്ഷമ് (vipadbhaṅgadakṣam)quick at breaking trouble
- ചലത്സാരസാക്ഷമ് (calatsārasākṣam)whose eyes move like lotuses
- പരാശക്തിപക്ഷമ് (parāśaktipakṣam)who stands on the side of the highest power
- ശ്രിതാമര്ത്യവൃക്ഷമ് (śritāmartyavṛkṣam)the wishing-tree for those who come to him
- സുരാരിദ്രുതക്ഷമ് (surāridrutakṣam)who cuts down the enemies of the gods at once
- പരാനന്ദപക്ഷമ് (parānandapakṣam)whose side is the joy beyond all joy
- ഭജേ (bhaje)I worship
- ശ്രീശിവാക്ഷമ് (śrīśivākṣam)him who is Shiva's own eye
anvaya കരാരൂഢമോക്ഷമ് വിപദ്ഭങ്ഗദക്ഷമ് ചലത്സാരസാക്ഷമ് പരാശക്തിപക്ഷമ് ശ്രിതാമര്ത്യവൃക്ഷമ് സുരാരിദ്രുതക്ഷമ് പരാനന്ദപക്ഷമ് ശ്രീശിവാക്ഷമ് ഭജേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
അമര്ത്യവൃക്ഷമ് the wishing-tree — The deathless tree of heaven, which gives whatever is asked of it.
note Every line of this verse ends in -ക്ഷമ്.
നിദാനോദ്ഭവം ശാങ്കരപ്രേമകോശമ് ।
ധൃതശ്രീനിശേശം ലസദ്ദന്തകോശം
ചലച്ഛൂലപാശം ഭജേ കൃത്തപാശമ് ॥ ൬॥
- സദാശമ് (sadāśam)ever the lord
- സുരേശമ് (sureśam)lord of the gods
- സദാ (sadā)always
- പാതുമ് (pātum)to protect
- ഈശമ് (īśam)able
- നിദാനോദ്ഭവമ് (nidānodbhavam)risen from the first cause
- ശാങ്കരപ്രേമകോശമ് (śāṅkarapremakośam)the store of Shankara's love
- ധൃതശ്രീനിശേശമ് (dhṛtaśrīniśeśam)wearing the lord of night
- ലസദ്ദന്തകോശമ് (lasaddantakośam)whose tusk shines in its sheath
- ചലച്ഛൂലപാശമ് (calacchūlapāśam)whose trident and noose are never still
- ഭജേ (bhaje)I worship
- കൃത്തപാശമ് (kṛttapāśam)the one who cuts the noose
anvaya സദാശമ് സുരേശമ് സദാ പാതുമ് ഈശമ് നിദാനോദ്ഭവമ് ശാങ്കരപ്രേമകോശമ് ധൃതശ്രീനിശേശമ് ലസദ്ദന്തകോശമ് ചലച്ഛൂലപാശമ് കൃത്തപാശമ് ഭജേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
നിശേശമ് the lord of night — The moon, which he wears as his father does.
പാശ the noose — He holds a noose and he cuts one: the noose he holds draws the devotee in, the noose he cuts is what binds a person to being born again.
note Every line of this verse ends in -ശമ്. The compressed സദാശം is read സദാ with ഈശമ്, which the rhyme has pulled together.
ബുധശ്രീകരന്തം ഗജാസ്യം വിഭാന്തമ് ।
കരാത്മീയദന്തം ത്രിലോകകൈകവൃന്തം
സുമന്ദം പരന്തം ഭജേഽഹം ഭവന്തമ് ॥ ൭॥
- തതാനേകസന്തമ് (tatānekasantam)who has spread himself out as many beings
- സദാ (sadā)always
- ദാനവന്തമ് (dānavantam)giving
- ബുധശ്രീകരന്തമ് (budhaśrīkarantam)who makes the learned prosper
- ഗജാസ്യമ് (gajāsyam)with the face of an elephant
- വിഭാന്തമ് (vibhāntam)shining
- കരാത്മീയദന്തമ് (karātmīyadantam)with his own tusk in his hand
- ത്രിലോകകൈകവൃന്തമ് (trilokakaikavṛntam)the single stalk on which the three worlds are set
- സുമന്ദമ് (sumandam)slow-moving and gentle
- പരന്തമ് (parantam)beyond all of it
- ഭജേ (bhaje)I worship
- അഹമ് (aham)I
- ഭവന്തമ് (bhavantam)you
anvaya തതാനേകസന്തമ് സദാ ദാനവന്തമ് ബുധശ്രീകരന്തമ് ഗജാസ്യമ് വിഭാന്തമ് കരാത്മീയദന്തമ് ത്രിലോകകൈകവൃന്തമ് സുമന്ദമ് പരന്തമ് ഭവന്തമ് അഹമ് ഭജേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
വൃന്തമ് the stalk — The stalk that holds a fruit to the tree. The three worlds hang from him as a fruit from its stalk.
note Every line of this verse ends in -ന്തമ്, and the last word turns from him to you.
ലസദ്ദന്തഖണ്ഡം സദാനന്ദപൂര്ണമ് ।
വിവര്ണപ്രഭാസ്യം ധൃതസ്വര്ണഭാണ്ഡം
ചലച്ചാരുശുണ്ഡം ഭജേ ദന്തിതുണ്ഡമ് ॥ ൮॥
- ശിവപ്രേമപിണ്ഡമ് (śivapremapiṇḍam)a lump of Shiva's own love
- പരമ് (param)the supreme
- സ്വര്ണവര്ണമ് (svarṇavarṇam)the colour of gold
- ലസദ്ദന്തഖണ്ഡമ് (lasaddantakhaṇḍam)out of whom a piece of tusk shines
- സദാനന്ദപൂര്ണമ് (sadānandapūrṇam)filled with joy that does not end
- വിവര്ണപ്രഭാസ്യമ് (vivarṇaprabhāsyam)whose face shines past all colour
- ധൃതസ്വര്ണഭാണ്ഡമ് (dhṛtasvarṇabhāṇḍam)holding a golden pot
- ചലച്ചാരുശുണ്ഡമ് (calaccāruśuṇḍam)whose lovely trunk is always moving
- ഭജേ (bhaje)I worship
- ദന്തിതുണ്ഡമ് (dantituṇḍam)the tusker's trunk
anvaya ശിവപ്രേമപിണ്ഡമ് പരമ് സ്വര്ണവര്ണമ് ലസദ്ദന്തഖണ്ഡമ് സദാനന്ദപൂര്ണമ് വിവര്ണപ്രഭാസ്യമ് ധൃതസ്വര്ണഭാണ്ഡമ് ചലച്ചാരുശുണ്ഡമ് ദന്തിതുണ്ഡമ് ഭജേ
chandas Bhujaṅgaprayāta, 12 syllables in each of 4 pādas
പിണ്ഡമ് a lump — Pinda is a rounded mass, the word used of the ball of rice offered to the ancestors. To call him a lump of Shiva's love is to say the love took a body.
note The last verse lets the rhyme slip: three lines end in -ണ്ഡമ് and the others do not.