ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ
ଭଗଵାନପି ତତ୍ରୈଵ ବଲଦେଵେନ ସଂଯୁତଃ । ଅପଶ୍ଯନ୍ନିଵସନ୍ଗୋପାନିନ୍ଦ୍ରଯାଗକୃତୋଦ୍ଯମାନ୍ ॥ ୧ ॥
ଭଗଵାନପି ତତ୍ରୈଵ ବଲଦେଵେନ ସଂଯୁତଃ । ଅପଶ୍ଯନ୍ନିଵସନ୍ଗୋପାନିନ୍ଦ୍ରଯାଗକୃତୋଦ୍ଯମାନ୍ ॥ ୧ ॥
ତଦଭିଜ୍ଞୋଽପି ଭଗଵାନ୍ ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଦର୍ଶନଃ । ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତୋଽପୃଚ୍ଛଦ୍ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ନନ୍ଦପୁରୋଗମାନ୍ ॥ ୨ ॥
କଥ୍ଯତାଂ ମେ ପିତଃ କୋଽଯଂ ସମ୍ଭ୍ରମୋ ଵ ଉପାଗତଃ । କିଂ ଫଲଂ କସ୍ଯ ଵୋଦ୍ଦେଶଃ କେନ ଵା ସାଧ୍ଯତେ ମଖଃ ॥ ୩ ॥
ଏତଦ୍ ବ୍ରୂହି ମହାନ୍ କାମୋ ମହ୍ଯଂ ଶୁଶ୍ରୂଷଵେ ପିତଃ । ନ ହି ଗୋପ୍ଯଂ ହି ସାଧୂନାଂ କୃତ୍ଯଂ ସର୍ଵାତ୍ମନାମିହ । ଅସ୍ତ୍ଯସ୍ଵପରଦୃଷ୍ଟୀନାମମିତ୍ରୋଦାସ୍ତଵିଦ୍ଵିଷାମ୍ ॥ ୪ ॥
ଉଦାସୀନୋଽରିଵଦ୍ ଵର୍ଜ୍ଯ ଆତ୍ମଵତ୍ ସୁହୃଦୁଚ୍ଯତେ ॥ ୫ ॥
ଜ୍ଞାତ୍ଵାଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚ କର୍ମାଣି ଜନୋଽଯମନୁତିଷ୍ଠତି । ଵିଦୁଷଃ କର୍ମସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଯଥା ନାଵିଦୁଷୋ ଭଵେତ୍ ॥ ୬ ॥
ତତ୍ର ତାଵତ୍ କ୍ରିଯାଯୋଗୋ ଭଵତାଂ କିଂ ଵିଚାରିତଃ । ଅଥଵା ଲୌକିକସ୍ତନ୍ମେ ପୃଚ୍ଛତଃ ସାଧୁ ଭଣ୍ଯତାମ୍ ॥ ୭ ॥
ଶ୍ରୀନନ୍ଦ ଉଵାଚ
ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଭଗଵାନିନ୍ଦ୍ରୋ ମେଘାସ୍ତସ୍ଯାତ୍ମମୂର୍ତଯଃ । ତେଽଭିଵର୍ଷନ୍ତି ଭୂତାନାଂ ପ୍ରୀଣନଂ ଜୀଵନଂ ପଯଃ ॥ ୮ ॥
ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଭଗଵାନିନ୍ଦ୍ରୋ ମେଘାସ୍ତସ୍ଯାତ୍ମମୂର୍ତଯଃ । ତେଽଭିଵର୍ଷନ୍ତି ଭୂତାନାଂ ପ୍ରୀଣନଂ ଜୀଵନଂ ପଯଃ ॥ ୮ ॥
ତଂ ତାତ ଵଯମନ୍ଯେ ଚ ଵାର୍ମୁଚାଂ ପତିମୀଶ୍ଵରମ୍ । ଦ୍ରଵ୍ଯୈସ୍ତଦ୍ରେତସା ସିଦ୍ଧୈର୍ଯଜନ୍ତେ କ୍ରତୁଭିର୍ନରାଃ ॥ ୯ ॥
ତଚ୍ଛେଷେଣୋପଜୀଵନ୍ତି ତ୍ରିଵର୍ଗଫଲହେତଵେ । ପୁଂସାଂ ପୁରୁଷକାରାଣାଂ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ଫଲଭାଵନଃ ॥ ୧୦ ॥
ଯ ଏନଂ ଵିସୃଜେଦ୍ ଧର୍ମଂ ପରମ୍ପର୍ଯାଗତଂ ନରଃ । କାମାଦ୍ ଦ୍ଵେଷାଦ୍ଭଯାଲ୍ଲୋଭାତ୍ସ ଵୈ ନାପ୍ନୋତି ଶୋଭନମ୍ ॥ ୧୧ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ
ଵଚୋ ନିଶମ୍ଯ ନନ୍ଦସ୍ଯ ତଥାନ୍ଯେଷାଂ ଵ୍ରଜୌକସାମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରାଯ ମନ୍ଯୁଂ ଜନଯନ୍ ପିତରଂ ପ୍ରାହ କେଶଵଃ ॥ ୧୨ ॥
ଵଚୋ ନିଶମ୍ଯ ନନ୍ଦସ୍ଯ ତଥାନ୍ଯେଷାଂ ଵ୍ରଜୌକସାମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରାଯ ମନ୍ଯୁଂ ଜନଯନ୍ ପିତରଂ ପ୍ରାହ କେଶଵଃ ॥ ୧୨ ॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ
କର୍ମଣା ଜାଯତେ ଜନ୍ତୁଃ କର୍ମଣୈଵ ପ୍ରଲୀଯତେ । ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଭଯଂ କ୍ଷେମଂ କର୍ମଣୈଵାଭିପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୩ ॥
କର୍ମଣା ଜାଯତେ ଜନ୍ତୁଃ କର୍ମଣୈଵ ପ୍ରଲୀଯତେ । ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଭଯଂ କ୍ଷେମଂ କର୍ମଣୈଵାଭିପଦ୍ଯତେ ॥ ୧୩ ॥
ଅସ୍ତି ଚେଦୀଶ୍ଵରଃ କଶ୍ଚିତ୍ଫଲରୂପ୍ଯନ୍ଯକର୍ମଣାମ୍ । କର୍ତାରଂ ଭଜତେ ସୋଽପି ନ ହ୍ଯକର୍ତୁଃ ପ୍ରଭୁର୍ହି ସଃ ॥ ୧୪ ॥
କିମିନ୍ଦ୍ରେଣେହ ଭୂତାନାଂ ସ୍ଵସ୍ଵକର୍ମାନୁଵର୍ତିନାମ୍ । ଅନୀଶେନାନ୍ଯଥା କର୍ତୁଂ ସ୍ଵଭାଵଵିହିତଂ ନୃଣାମ୍ ॥ ୧୫ ॥
ସ୍ଵଭାଵତନ୍ତ୍ରୋ ହି ଜନଃ ସ୍ଵଭାଵମନୁଵର୍ତତେ । ସ୍ଵଭାଵସ୍ଥମିଦଂ ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍ ॥ ୧୬ ॥
ଦେହାନୁଚ୍ଚାଵଚାଞ୍ଜନ୍ତୁଃ ପ୍ରାପ୍ଯୋତ୍ସୃଜତି କର୍ମଣା । ଶତ୍ରୁର୍ମିତ୍ରମୁଦାସୀନଃ କର୍ମୈଵ ଗୁରୁରୀଶ୍ଵରଃ ॥ ୧୭ ॥
ତସ୍ମାତ୍ସମ୍ପୂଜଯେତ୍କର୍ମ ସ୍ଵଭାଵସ୍ଥଃ ସ୍ଵକର୍ମକୃତ୍ । ଅଞ୍ଜସା ଯେନ ଵର୍ତେତ ତଦେଵାସ୍ଯ ହି ଦୈଵତମ୍ ॥ ୧୮ ॥
ଆଜୀଵ୍ଯୈକତରଂ ଭାଵଂ ଯସ୍ତ୍ଵନ୍ଯମୁପଜୀଵତି । ନ ତସ୍ମାଦ୍ ଵିନ୍ଦତେ କ୍ଷେମଂ ଜାରାନ୍ ନାର୍ଯସତୀ ଯଥା ॥ ୧୯ ॥
ଵର୍ତେତ ବ୍ରହ୍ମଣା ଵିପ୍ରୋ ରାଜନ୍ଯୋ ରକ୍ଷଯା ଭୁଵଃ । ଵୈଶ୍ଯସ୍ତୁ ଵାର୍ତଯା ଜୀଵେଚ୍ଛୂଦ୍ରସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜସେଵଯା ॥ ୨୦ ॥
କୃଷିଵାଣିଜ୍ଯଗୋରକ୍ଷା କୁସୀଦଂ ତୂର୍ଯମୁଚ୍ଯତେ । ଵାର୍ତା ଚତୁର୍ଵିଧା ତତ୍ର ଵଯଂ ଗୋଵୃତ୍ତଯୋଽନିଶମ୍ ॥ ୨୧ ॥
ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମ ଇତି ସ୍ଥିତ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତ୍ଯନ୍ତହେତଵଃ । ରଜସୋତ୍ପଦ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵମନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଵିଵିଧଂ ଜଗତ୍ ॥ ୨୨ ॥
ରଜସା ଚୋଦିତା ମେଘା ଵର୍ଷନ୍ତ୍ଯମ୍ବୂନି ସର୍ଵତଃ । ପ୍ରଜାସ୍ତୈରେଵ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ମହେନ୍ଦ୍ରଃ କିଂ କରିଷ୍ଯତି ॥ ୨୩ ॥
ନ ନଃ ପୁରୋ ଜନପଦା ନ ଗ୍ରାମା ନ ଗୃହା ଵଯମ୍ । ଵନୌକସସ୍ତାତ ନିତ୍ଯଂ ଵନଶୈଲନିଵାସିନଃ ॥ ୨୪ ॥
ତସ୍ମାଦ୍ ଗଵାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାମଦ୍ରେଶ୍ଚାରଭ୍ଯତାଂ ମଖଃ । ଯ ଇନ୍ଦ୍ରଯାଗସମ୍ଭାରାସ୍ତୈରଯଂ ସାଧ୍ଯତାଂ ମଖଃ ॥ ୨୫ ॥
ପଚ୍ଯନ୍ତାଂ ଵିଵିଧାଃ ପାକାଃ ସୂପାନ୍ତାଃ ପାଯସାଦଯଃ । ସଂଯାଵାପୂପଶଷ୍କୁଲ୍ଯଃ ସର୍ଵଦୋହଶ୍ଚ ଗୃହ୍ଯତାମ୍ ॥ ୨୬ ॥
ହୂଯନ୍ତାମଗ୍ନଯଃ ସମ୍ଯଗ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ । ଅନ୍ନଂ ବହୁଗୁଣଂ ତେଭ୍ଯୋ ଦେଯଂ ଵୋ ଧେନୁଦକ୍ଷିଣାଃ ॥ ୨୭ ॥
ଅନ୍ଯେଭ୍ଯଶ୍ଚାଶ୍ଵଚାଣ୍ଡାଲପତିତେଭ୍ଯୋ ଯଥାର୍ହତଃ । ଯଵସଂ ଚ ଗଵାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଗିରଯେ ଦୀଯତାଂ ବଲିଃ ॥ ୨୮ ॥
ସ୍ଵଲଙ୍କୃତା ଭୁକ୍ତଵନ୍ତଃ ସ୍ଵନୁଲିପ୍ତାଃ ସୁଵାସସଃ । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ ଚ କୁରୁତ ଗୋଵିପ୍ରାନଲପର୍ଵତାନ୍ ॥ ୨୯ ॥
ଏତନ୍ମମ ମତଂ ତାତ କ୍ରିଯତାଂ ଯଦି ରୋଚତେ । ଅଯଂ ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣାଦ୍ରୀଣାଂ ମହ୍ଯଂ ଚ ଦଯିତୋ ମଖଃ ॥ ୩୦ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ
କାଲାତ୍ମନା ଭଗଵତା ଶକ୍ରଦର୍ପ ଜିଘାଂସଯା । ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନିଶମ୍ଯ ନନ୍ଦାଦ୍ଯାଃ ସାଧ୍ଵଗୃହ୍ଣନ୍ତ ତଦ୍ଵଚଃ ॥ ୩୧ ॥
କାଲାତ୍ମନା ଭଗଵତା ଶକ୍ରଦର୍ପ ଜିଘାଂସଯା । ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନିଶମ୍ଯ ନନ୍ଦାଦ୍ଯାଃ ସାଧ୍ଵଗୃହ୍ଣନ୍ତ ତଦ୍ଵଚଃ ॥ ୩୧ ॥
ତଥା ଚ ଵ୍ଯଦଧୁଃ ସର୍ଵଂ ଯଥାହ ମଧୁସୂଦନଃ । ଵାଚଯିତ୍ଵା ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯଯନଂ ତଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଗିରିଦ୍ଵିଜାନ୍ ॥ ୩୨ ॥
ଉପହୃତ୍ଯ ବଲୀନ୍ ସମ୍ଯଗାଦୃତା ଯଵସଂ ଗଵାମ୍ । ଗୋଧନାନି ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଗିରିଂ ଚକ୍ରୁଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ॥ ୩୩ ॥
ଅନାଂସ୍ଯନଡୁଦ୍ଯୁକ୍ତାନି ତେ ଚାରୁହ୍ଯ ସ୍ଵଲଙ୍କୃତାଃ । ଗୋପ୍ଯଶ୍ଚ କୃଷ୍ଣଵୀର୍ଯାଣି ଗାଯନ୍ତ୍ଯଃ ସଦ୍ଵିଜାଶିଷଃ ॥ ୩୪ ॥
କୃଷ୍ଣସ୍ତ୍ଵନ୍ଯତମଂ ରୂପଂ ଗୋପଵିଶ୍ରମ୍ଭଣଂ ଗତଃ । ଶୈଲୋଽସ୍ମୀତି ବ୍ରୁଵନ୍ ଭୂରି ବଲିମାଦଦ୍ ବୃହଦ୍ଵପୁଃ ॥ ୩୫ ॥
ତସ୍ମୈ ନମୋ ଵ୍ରଜଜନୈଃ ସହ ଚକ୍ର ଆତ୍ମନାତ୍ମନେ । ଅହୋ ପଶ୍ଯତ ଶୈଲୋଽସୌ ରୂପୀ ନୋଽନୁଗ୍ରହଂ ଵ୍ଯଧାତ୍ ॥ ୩୬ ॥
ଏଷୋଽଵଜାନତୋ ମର୍ତ୍ଯାନ୍ କାମରୂପୀ ଵନୌକସଃ । ହନ୍ତି ହ୍ଯସ୍ମୈ ନମସ୍ଯାମଃ ଶର୍ମଣେ ଆତ୍ମନୋ ଗଵାମ୍ ॥ ୩୭ ॥
ଇତ୍ଯଦ୍ରିଗୋଦ୍ଵିଜମଖଂ ଵାସୁଦେଵପ୍ରଚୋଦିତାଃ । ଯଥା ଵିଧାଯ ତେ ଗୋପା ସହକୃଷ୍ଣା ଵ୍ରଜଂ ଯଯୁଃ ॥ ୩୮ ॥