ধৃতৰাষ্ট্ৰ উৱাচ
মামকাঃ পাণ্ডৱাশ্চৈৱ কিমকুৰ্ৱত সঞ্জয ॥ 1 ॥
- ধৃতৰাষ্ট্ৰ (dhṛtarāṣṭra)Dhritarashtra
- উৱাচ (uvāca)said
- ধৰ্মক্ষেত্ৰে (dharmakṣetre)in the field of righteousness (dharma:righteousness | kṣetre:in the field)
- কুৰুক্ষেত্ৰে (kurukṣetre)in the field of Kurus (kuru:Kurus | kṣetre:in the field)
- সমৱেতাঃ (samavetāḥ)assembled
- যুযুত্সৱঃ (yuyutsavaḥ)desirous to fight
- মামকাঃ (māmakāḥ)my people
- পাণ্ডৱাঃ (pāṇḍavāḥ)sons of Pandu
- চ (ca)and
- এৱ (eva)also
- কিম্ (kim)what
- অকুৰ্ৱত (akurvata)did they do
- সঞ্জয (sañjaya)Sanjaya
আচাৰ্যমুপসঙ্গম্য ৰাজা ৱচনমব্ৰৱীত্ ॥ 2 ॥
- সঞ্জয (sañjaya)Sanjaya
- উৱাচ (uvāca)said
- দৃষ্ট্ৱা (dṛṣṭvā)having seen
- তু (tu)but
- পাণ্ডৱানীকম্ (pāṇḍavānīkam)army of the Pandavas (pāṇḍava:Pandavas | anīkam:army)
- ৱ্যূঢম্ (vyūḍham)drawn up
- দুৰ্যোধনঃ (duryodhanaḥ)Duryodhana
- তদা (tadā)then
- আচাৰ্যম্ (ācāryam)teacher
- উপসঙ্গম্য (upasaṅgamya)approaching
- ৰাজা (rājā)king
- ৱচনম্ (vacanam)words
- অব্ৰৱীত্ (abravīt)spoke
ৱ্যূঢাং দ্ৰুপদপুত্ৰেণ তৱ শিষ্যেণ ধীমতা ॥ 3 ॥
- পশ্য (paśya)behold
- এতাম্ (etām)this
- পাণ্ডুপুত্ৰাণাম্ (pāṇḍuputrāṇām)of the sons of Pandu (pāṇḍu:Pandu | putrāṇām:of the sons)
- আচাৰ্য (ācārya)O Teacher
- মহতীম্ (mahatīm)mighty
- চমূম্ (camūm)army
- ৱ্যূঢাম্ (vyūḍhām)arrayed
- দ্ৰুপদপুত্ৰেণ (drupadaputreṇa)by the son of Drupada (drupada:Drupada | putreṇa:by the son)
- তৱ (tava)your
- শিষ্যেণ (śiṣyeṇa)by the disciple
- ধীমতা (dhīmatā)wise
যুযুধানো ৱিৰাটশ্চ দ্ৰুপদশ্চ মহাৰথঃ ॥ 4 ॥
- অত্ৰ (atra)here
- শূৰা (śūrā)heroes
- মহেষ্ৱাসা (maheṣvāsā)mighty archers (maha:great | iṣvāsā:archers)
- ভীমাৰ্জুনসমা (bhīmārjunasamā)equal to Bhima and Arjuna (bhīma:Bhima | arjuna:Arjuna | samā:equal)
- যুধি (yudhi)in battle
- যুযুধানঃ (yuyudhānaḥ)Yuyudhana
- ৱিৰাটঃ (virāṭaḥ)Virata
- চ (ca)and
- দ্ৰুপদঃ (drupadaḥ)Drupada
- চ (ca)and
- মহাৰথঃ (mahārathaḥ)great chariot-warrior (mahā:great | rathaḥ:chariot-warrior)
পুৰুজিত্কুন্তিভোজশ্চ শৈব্যশ্চ নৰপুঙ্গৱঃ ॥ 5 ॥
- ধৃষ্টকেতুঃ (dhṛṣṭaketuḥ)Dhrishtaketu
- চ (ca)and
- চেকিতানঃ (cekitānaḥ)Chekitana
- কাশিৰাজঃ (kāśirājaḥ)king of Kashi (kāśi:Kashi | rājaḥ:king)
- চ (ca)and
- ৱীৰ্যৱান্ (vīryavān)valiant
- পুৰুজিত্ (purujit)Purujit
- কুন্তিভোজঃ (kuntibhojaḥ)Kuntibhoja
- চ (ca)and
- শৈব্যঃ (śaibyaḥ)Saibya
- চ (ca)and
- নৰপুঙ্গৱঃ (narapuṅgavaḥ)best of men (nara:man | puṅgavaḥ:best)
সৌভদ্ৰো দ্ৰৌপদেযাশ্চ সৰ্ৱ এৱ মহাৰথাঃ ॥ 6 ॥
- যুধামন্যুঃ (yudhāmanyuḥ)Yudhamanyu
- চ (ca)and
- ৱিক্ৰান্তঃ (vikrāntaḥ)strong
- উত্তমৌজাঃ (uttamaujāḥ)Uttamaujas
- চ (ca)and
- ৱীৰ্যৱান্ (vīryavān)brave
- সৌভদ্ৰঃ (saubhadraḥ)son of Subhadra (subhadra:Subhadra | sūnuḥ:son)
- দ্ৰৌপদেযাঃ (draupadeyāḥ)sons of Draupadi (draupadī:Draupadi | putrāḥ:sons)
- চ (ca)and
- সৰ্ৱে (sarve)all
- এৱ (eva)indeed
- মহাৰথাঃ (mahārathāḥ)great warriors (mahā:great | rathāḥ:warriors)
নাযকা মম সৈন্যস্য সঞ্জ্ঞাৰ্থং তান্ব্ৰৱীমি তে ॥ 7 ॥
- অস্মাকং (asmākaṃ)our
- তু (tu)but
- ৱিশিষ্টা (viśiṣṭā)distinguished
- যে (ye)who
- তান্ (tān)them
- নিবোধ (nibodha)know
- দ্ৱিজোত্তম (dvijottama)O best among the twice-born (dvija:twice-born | uttama:best)
- নাযকা (nāyakā)leaders
- মম (mama)my
- সৈন্যস্য (sainyasya)of the army
- সংজ্ঞাৰ্থং (saṃjñārthaṃ)for information (saṃjñā:information | arthaṃ:for)
- তান্ (tān)them
- ব্ৰৱীমি (bravīmi)I name
- তে (te)to you
অশ্ৱত্থামা ৱিকৰ্ণশ্চ সৌমদত্তিস্তথৈৱ চ ॥ 8 ॥
- ভৱান্ (bhavān)yourself
- ভীষ্মঃ (bhīṣmaḥ)Bhishma
- চ (ca)and
- কৰ্ণঃ (karṇaḥ)Karna
- চ (ca)and
- কৃপঃ (kṛpaḥ)Kripa
- চ (ca)and
- সমিতি-ইঞ্জযঃ (samitiñjayaḥ)victorious in war (samiti:war | iñjayaḥ:victorious)
- অশ্ৱত্থামা (aśvatthāmā)Ashwatthama
- ৱিকৰ্ণঃ (vikarṇaḥ)Vikarna
- চ (ca)and
- সৌমদত্তিঃ (saumadattiḥ)son of Somadatta (sauma:of Soma | dattaḥ:given)
- তথা (tathā)so also
- এৱ (eva)indeed
- চ (ca)and
নানাশস্ত্ৰপ্ৰহৰণাঃ সৰ্ৱে যুদ্ধৱিশাৰদাঃ ॥ 9 ॥
- অন্যে (anye)others
- চ (ca)and
- বহৱঃ (bahavaḥ)many
- শূৰাঃ (śūrāḥ)heroes
- মদৰ্থে (madarthe)for my sake (mad:my | arthe:for the sake)
- ত্যক্তজীৱিতাঃ (tyaktajīvitāḥ)having given up life (tyakta:given up | jīvitāḥ:lives)
- নানাশস্ত্ৰপ্ৰহৰণাঃ (nānāśastrapraharaṇāḥ)armed with various weapons (nānā:various | śastra:weapons | praharaṇāḥ:armed with)
- সৰ্ৱে (sarve)all
- যুদ্ধৱিশাৰদাঃ (yuddhaviśāradāḥ)skilled in battle (yuddha:battle | viśāradāḥ:skilled)
পৰ্যাপ্তং ত্ৱিদমেতেষাং বলং ভীমাভিৰক্ষিতম্ ॥ 10 ॥
- অপৰ্যাপ্তং (aparyāptaṃ)insufficient
- তত্ (tat)that
- অস্মাকং (asmākaṃ)our
- বলং (balaṃ)army
- ভীষ্ম-অভিৰক্ষিতম্ (bhīṣma-abhirakṣitam)defended by Bhishma (bhīṣma:Bhishma | abhirakṣitam:defended)
- পৰ্যাপ্তং (paryāptaṃ)sufficient
- তু (tu)but
- ইদম্ (idam)this
- এতেষাং (eteṣāṃ)their
- বলং (balaṃ)army
- ভীম-অভিৰক্ষিতম্ (bhīma-abhirakṣitam)defended by Bhima (bhīma:Bhima | abhirakṣitam:defended)
ভীষ্মমেৱাভিৰক্ষন্তু ভৱন্তঃ সৰ্ৱ এৱ হি ॥ 11 ॥
- অযনেষু (ayaneṣu)in the strategic points
- চ (ca)and
- সৰ্ৱেষু (sarveṣu)in all
- যথাভাগম্ (yathābhāgam)according to division (yathā:according to | bhāgam:division)
- অৱস্থিতাঃ (avasthitāḥ)stationed
- ভীষ্মম্ (bhīṣmam)Bhishma
- এৱ (eva)alone
- অভিৰক্ষন্তু (abhirakṣantu)protect
- ভৱন্তঃ (bhavantaḥ)you all
- সৰ্ৱ (sarva)all
- এৱ (eva)indeed
- হি (hi)for
সিংহনাদং ৱিনদ্যোচ্চৈঃ শঙ্খং দধ্মৌ প্ৰতাপৱান্ ॥ 12 ॥
- তস্য (tasya)his
- সঞ্জনযন্ (sañjanayan)causing
- হৰ্ষং (harṣaṃ)joy
- কুৰুৱৃদ্ধঃ (kuruvṛddhaḥ)the oldest of the Kauravas (kuru:Kauravas | vṛddhaḥ:oldest)
- পিতামহঃ (pitāmahaḥ)grandsire
- সিংহনাদং (siṃhanādaṃ)lion's roar (siṃha:lion | nādaṃ:roar)
- ৱিনদ্য (vinadya)sounded aloud
- উচ্চৈঃ (uccaiḥ)aloud
- শঙ্খং (śaṅkhaṃ)conch
- দধ্মৌ (dadhmau)blew
- প্ৰতাপৱান্ (pratāpavān)glorious
সহসৈৱাভ্যহন্যন্ত স শব্দস্তুমুলোঽভৱত্ ॥ 13 ॥
- ততঃ (tataḥ)then
- শঙ্খাঃ (śaṅkhāḥ)conches
- চ (ca)and
- ভেৰ্যঃ (bheryaḥ)kettle-drums
- চ (ca)and
- পণৱ-আনক-গোমুখাঃ (paṇava-ānaka-gomukhāḥ)tabors, drums, cow-horns (paṇava:tabors | ānaka:drums | gomukhāḥ:cow-horns)
- সহসা (sahasā)suddenly
- এৱ (eva)indeed
- অভ্যহন্যন্ত (abhyahanyanta)were sounded
- স (sa)that
- শব্দঃ (śabdaḥ)sound
- তুমুলঃ (tumulaḥ)tremendous
- অভৱত্ (abhavat)became
মাধৱঃ পাণ্ডৱশ্চৈৱ দিৱ্যৌ শঙ্খৌ প্ৰদঘ্মতুঃ ॥ 14 ॥
- ততঃ (tataḥ)then
- শ্ৱেতৈঃ (śvetaiḥ)with white
- হযৈঃ (hayaiḥ)horses
- যুক্তে (yukte)yoked
- মহতি (mahati)magnificent
- স্যন্দনে (syandane)chariot
- স্থিতৌ (sthitau)seated
- মাধৱঃ (mādhavaḥ)Madhava
- পাণ্ডৱঃ (pāṇḍavaḥ)son of Pandu
- চ (ca)and
- এৱ (eva)also
- দিৱ্যৌ (divyau)divine
- শঙ্খৌ (śaṅkhau)conches
- প্ৰদধ্মতুঃ (pradadhmatuḥ)blew
পৌণ্ড্ৰং দধ্মৌ মহাশঙ্খং ভীমকৰ্মা ৱৃকোদৰঃ ॥ 15 ॥
- পাঞ্চজন্যং (pāñcajanyaṃ)Panchajanya
- হৃষীকেশঃ (hṛṣīkeśaḥ)Hrishikesha
- দেৱদত্তং (devadattaṃ)Devadatta
- ধনঞ্জযঃ (dhanañjayaḥ)Dhananjaya
- পৌণ্ড্ৰং (pauṇḍraṃ)Paundra
- দধ্মৌ (dadhmau)blew
- মহাশঙ্খং (mahāśaṅkhaṃ)great conch (mahā:great | śaṅkhaṃ:conch)
- ভীমকৰ্মা (bhīmakarmā)doer of terrible deeds (bhīma:terrible | karmā:deeds)
- ৱৃকোদৰঃ (vṛkodaraḥ)Vrikodara
নকুলঃ সহদেৱশ্চ সুঘোষমণিপুষ্পকৌ ॥ 16 ॥
- অনন্তৱিজযং (anantavijayam)Anantavijaya conch (ananta:endless | vijayam:victory)
- ৰাজা (rājā)king
- কুন্তীপুত্ৰঃ (kuntīputraḥ)son of Kunti (kuntī:Kunti | putraḥ:son)
- যুধিষ্ঠিৰঃ (yudhiṣṭhiraḥ)Yudhishthira
- নকুলঃ (nakulaḥ)Nakula
- সহদেৱঃ (sahadevaḥ)Sahadeva
- চ (ca)and
- সুঘোষমণিপুষ্পকৌ (sughoṣamaṇipuṣpakau)Sughosha and Manipushpaka (sughoṣa:Sughosha | maṇipuṣpakau:Manipushpaka)
ধৃষ্টদ্যুম্নো ৱিৰাটশ্চ সাত্যকিশ্চাপৰাজিতঃ ॥ 17 ॥
- কাশ্যঃ (kāśyaḥ)king of Kashi
- চ (ca)and
- পৰমেষ্ৱাসঃ (parameṣvāsaḥ)excellent archer (parama:excellent | iṣvāsaḥ:archer)
- শিখণ্ডী (śikhaṇḍī)Shikhandi
- চ (ca)and
- মহাৰথঃ (mahārathaḥ)mighty commander (mahā:great | rathaḥ:chariot warrior)
- ধৃষ্টদ্যুম্নঃ (dhṛṣṭadyumnaḥ)Dhristadyumna
- ৱিৰাটঃ (virāṭaḥ)Virata
- চ (ca)and
- সাত্যকিঃ (sātyakiḥ)Satyaki
- চ (ca)and
- অপৰাজিতঃ (aparājitaḥ)unconquered
সৌভদ্ৰশ্চ মহাবাহুঃ শঙ্খান্দধ্মুঃ পৃথক্পৃথক্ ॥ 18 ॥
- দ্ৰুপদঃ (drupadaḥ)Drupada
- দ্ৰৌপদেযাঃ (draupadeyāḥ)sons of Draupadi
- চ (ca)and
- সৰ্ৱশঃ (sarvaśaḥ)all
- পৃথিৱীপতে (pṛthivīpate)O Lord of the Earth (pṛthivī:earth | pate:lord)
- সৌভদ্ৰঃ (saubhadraḥ)son of Subhadra
- চ (ca)and
- মহাবাহুঃ (mahābāhuḥ)mighty armed (mahā:great | bāhuḥ:armed)
- শঙ্খান্ (śaṅkhān)conches
- দধ্মুঃ (dadhmuḥ)blew
- পৃথক্ (pṛthak)separately
- পৃথক্ (pṛthak)separately
নভশ্চ পৃথিৱীং চৈৱ তুমুলো ৱ্যনুনাদযন্ ॥ 19 ॥
- স (sa)that
- ঘোষঃ (ghoṣaḥ)sound
- ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰাণাম্ (dhārtarāṣṭrāṇām)of Dhritarashtra's party (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | āṇām:of the party)
- হৃদযানি (hṛdayāni)hearts
- ৱ্যদাৰযত্ (vyadārayat)rent
- নভঃ (nabhaḥ)heaven
- চ (ca)and
- পৃথিৱীম্ (pṛthivīm)earth
- চ (ca)and
- এৱ (eva)indeed
- তুমুলঃ (tumulaḥ)tumultuous
- অভ্যনুনাদযন্ (abhyanunādayan)reverberating
প্ৰৱৃত্তে শস্ত্ৰসম্পাতে ধনুৰুদ্যম্য পাণ্ডৱঃ ॥ 20 ॥
অৰ্জুন উৱাচ
সেনযোৰুভযোৰ্মধ্যে ৰথং স্থাপয মেঽচ্যুত ॥ 21 ॥
- অৰ্জুন (arjuna)Arjuna
- উৱাচ (uvāca)said
- সেনযোঃ (senayoḥ)of the armies
- উভযোঃ (ubhayor)of both
- মধ্যে (madhye)in the middle
- ৰথং (rathaṃ)chariot
- স্থাপয (sthāpaya)place
- মে (me)my
- অচ্যুত (acyuta)O Achyuta
কৈৰ্মযা সহ যোদ্ধৱ্যমস্মিন্ৰণসমুদ্যমে ॥ 22 ॥
- যাৱত্ (yāvat)as long as
- এতান্ (etān)these
- নিৰীক্ষে (nirīkṣe)I behold
- অহম্ (aham)I
- যোদ্ধুকামান্ (yoddhukāmān)desirous of fighting (yoddhu:to fight | kāmān:desirous)
- অৱস্থিতান্ (avasthitān)standing
- কৈঃ (kaiḥ)with whom
- মযা (mayā)by me
- সহ (saha)together with
- যোদ্ধৱ্যম্ (yoddhavyam)must fight
- অস্মিন্ (asmin)in this
- ৰণসমুদ্যমে (raṇasamudyame)battle endeavor (raṇa:battle | samudyame:endeavor)
ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰস্য দুৰ্বুদ্ধেৰ্যুদ্ধে প্ৰিযচিকীৰ্ষৱঃ ॥ 23 ॥
- যোত্স্যমানান্ (yotsyamānān)those who are fighting
- অৱেক্ষে (avekṣe)I desire to observe
- অহম্ (aham)I
- য (ya)who
- এতে (ete)these
- অত্ৰ (atra)here
- সমাগতাঃ (samāgatāḥ)assembled
- ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰস্য (dhārtarāṣṭrasya)of Dhritarashtra's sons (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | asya:of)
- দুৰ্বুদ্ধেঃ (durbuddheḥ)evil-minded (dur:evil | buddheḥ:minded)
- যুদ্ধে (yuddhe)in battle
- প্ৰিযচিকীৰ্ষৱঃ (priyacikīrṣavaḥ)wishing to please (priya:pleasing | cikīrṣavaḥ:wishing to do)
সেনযোৰুভযোৰ্মধ্যে স্থাপযিত্ৱা ৰথোত্তমম্ ॥ 24 ॥
- সঞ্জয (sañjaya)Sanjaya
- উৱাচ (uvāca)said
- এৱম্ (evam)thus
- উক্তঃ (uktaḥ)addressed
- হৃষীকেশঃ (hṛṣīkeśaḥ)Hrishikesha
- গুডাকেশেন (guḍākeśena)by Gudakesha
- ভাৰত (bhārata)O Bharata
- সেনযোঃ (senayoḥ)of the armies
- উভযোঃ (ubhayor)of both
- মধ্যে (madhye)in the middle
- স্থাপযিত্ৱা (sthāpayitvā)having stationed
- ৰথোত্তমম্ (rathottamam)the best of chariots (ratha:chariot | uttamam:best)
উৱাচপাৰ্থ পশ্যৈতান্সমৱেতান্কুৰূনিতি ॥ 25 ॥
- ভীষ্ম (bhīṣma)Bhishma
- দ্ৰোণ (droṇa)Drona
- প্ৰমুখতঃ (pramukhataḥ)in front of
- সৰ্ৱেষাম্ (sarveṣām)of all
- চ (ca)and
- মহীক্ষিতাম্ (mahīkṣitām)rulers of the earth (mahī:earth | kṣitām:rulers)
- উৱাচ (uvāca)said
- পাৰ্থ (pārtha)O Partha
- পশ্য (paśya)behold
- এতান্ (etān)these
- সমৱেতান্ (samavetān)gathered together
- কুৰূন্ (kurūn)Kurus
- ইতি (iti)thus
আচাৰ্যান্মাতুলান্ভ্ৰাতৄন্পুত্ৰান্পৌত্ৰান্সখীংস্তথা ॥ 26 ॥
- তত্ৰ (tatra)there
- অপশ্যত্ (apaśyat)saw
- স্থিতান্ (sthitān)stationed
- পাৰ্থঃ (pārthaḥ)Partha
- পিতৄন্ (pitṝn)fathers
- অথ (atha)and
- পিতামহান্ (pitāmahān)grandfathers
- আচাৰ্যান্ (ācāryān)teachers
- মাতুলান্ (mātulān)maternal uncles
- ভ্ৰাতৄন্ (bhrātṝn)brothers
- পুত্ৰান্ (putrān)sons
- পৌত্ৰান্ (pautrān)grandsons
- সখীন্ (sakhīn)friends
- তথা (tathā)also
তান্সমীক্ষ্য স কৌন্তেযঃ সৰ্ৱান্বন্ধূনৱস্থিতান্ ॥ 27 ॥
- শ্ৱশুৰান্ (śvaśurān)fathers-in-law
- সুহৃদঃ (suhṛdaḥ)friends
- চ (ca)and
- এৱ (eva)also
- সেনযোঃ (senayoḥ)of the armies
- উভযোঃ (ubhayayoḥ)of both
- অপি (api)also
- তান্ (tān)them
- সমীক্ষ্য (samīkṣya)having seen
- স (sa)he
- কৌন্তেযঃ (kaunteyaḥ)son of Kunti
- সৰ্ৱান্ (sarvān)all
- বন্ধূন্ (bandhūn)kinsmen
- অৱস্থিতান্ (avasthitān)standing arrayed
- কৃপযা (kṛpayā)with pity
- পৰযা (parayā)deep
- আৱিষ্টঃ (āviṣṭaḥ)filled
- ৱিষীদন্ (viṣīdan)sorrowfully
- ইদম্ (idam)this
- অব্ৰৱীত্ (abravīt)spoke
অৰ্জুন উৱাচ
দৃষ্ট্ৱেমং স্ৱজনং কৃষ্ণ যুযুত্সুং সমুপস্থিতম্ ॥ 28 ॥
- অৰ্জুন (arjuna)Arjuna
- উৱাচ (uvāca)said
- দৃষ্ট্ৱা (dṛṣṭvā)having seen
- ইমং (imam)this
- স্ৱজনং (svajanam)kinsmen
- কৃষ্ণ (kṛṣṇa)O Krishna
- যুযুত্সুম্ (yuyutsum)eager to fight
- সমুপস্থিতম্ (samupasthitam)arrayed
ৱেপথুশ্চ শৰীৰে মে ৰোমহৰ্ষশ্চ জাযতে ॥ 29 ॥
- সীদন্তি (sīdanti)fail
- মম (mama)my
- গাত্ৰাণি (gātrāṇi)limbs
- মুখং (mukhaṃ)mouth
- চ (ca)and
- পৰিশুষ্যতি (pariśuṣyati)is parched
- ৱেপথুঃ (vepathuḥ)quivers
- চ (ca)and
- শৰীৰে (śarīre)in the body
- মে (me)my
- ৰোমহৰ্ষঃ (romaharṣaḥ)hair stands on end (roma:hair | harṣaḥ:stands on end)
- চ (ca)and
- জাযতে (jāyate)arises
ন চ শক্নোম্যৱস্থাতুং ভ্ৰমতীৱ চ মে মনঃ ॥ 30 ॥
- গাণ্ডীৱং (gāṇḍīvam)Gandiva bow
- স্ৰংসতে (sraṃsate)slips
- হস্তাত্ (hastāt)from the hand
- ত্ৱক্ (tvak)skin
- চ (ca)and
- এৱ (eva)indeed
- পৰিদহ্যতে (paridahyate)burns all over
- ন (na)not
- চ (ca)and
- শক্নোমি (śaknomi)am able
- অৱস্থাতুম্ (avasthātum)to stand
- ভ্ৰমতি (bhramati)whirls
- ইৱ (iva)as it were
- চ (ca)and
- মে (me)my
- মনঃ (manaḥ)mind
ন চ শ্ৰেযোঽনুপশ্যামি হত্ৱা স্ৱজনমাহৱে ॥ 31 ॥
- নিমিত্তানি (nimittāni)omens
- চ (ca)and
- পশ্যামি (paśyāmi)I see
- ৱিপৰীতানি (viparītāni)adverse
- কেশৱ (keśava)O Keshava
- ন (na)not
- চ (ca)and
- শ্ৰেযঃ (śreyaḥ)good
- অনুপশ্যামি (anupaśyāmi)I see
- হত্ৱা (hatvā)killing
- স্ৱজনম্ (svajanam)kinsmen
- আহৱে (āhave)in battle
কিং নো ৰাজ্যেন গোৱিন্দ কিং ভোগৈৰ্জীৱিতেন ৱা ॥ 32 ॥
- ন (na)not
- কাঙ্ক্ষে (kāṅkṣe)I desire
- ৱিজযম্ (vijayam)victory
- কৃষ্ণ (kṛṣṇa)O Krishna
- ন (na)not
- চ (ca)and
- ৰাজ্যম্ (rājyam)kingdom
- সুখানি (sukhāni)pleasures
- চ (ca)and
- কিম্ (kim)what
- নঃ (naḥ)to us
- ৰাজ্যেন (rājyena)with kingdom
- গোৱিন্দ (govinda)O Govinda
- কিম্ (kim)what
- ভোগৈঃ (bhogaiḥ)with pleasures
- জীৱিতেন (jīvitena)with life
- ৱা (vā)or
ত ইমেঽৱস্থিতা যুদ্ধে প্ৰাণাংস্ত্যক্ত্ৱা ধনানি চ ॥ 33 ॥
- যেষাম্ (yeṣām)for whom
- অৰ্থে (arthe)for the sake
- কাঙ্ক্ষিতম্ (kāṅkṣitam)desired
- নঃ (naḥ)our
- ৰাজ্যম্ (rājyam)kingdom
- ভোগাঃ (bhogāḥ)enjoyments
- সুখানি (sukhāni)pleasures
- চ (ca)and
- তে (te)they
- ইমে (ime)these
- অৱস্থিতাঃ (avasthitāḥ)standing
- যুদ্ধে (yuddhe)in battle
- প্ৰাণান্ (prāṇān)lives
- ত্যক্ত্ৱা (tyaktvā)having renounced
- ধনানি (dhanāni)wealth
- চ (ca)and
মাতুলাঃ শ্ৱশুৰাঃ পৌত্ৰাঃ শ্যালাঃ সম্বন্ধিনস্তথা ॥ 34 ॥
- আচাৰ্যাঃ (ācāryāḥ)teachers
- পিতৰঃ (pitaraḥ)fathers
- পুত্ৰাঃ (putrāḥ)sons
- তথা (tathā)and also
- এৱ (eva)indeed
- চ (ca)and
- পিতামহাঃ (pitāmahāḥ)grandfathers
- মাতুলাঃ (mātulāḥ)maternal uncles
- শ্ৱশুৰাঃ (śvaśurāḥ)fathers-in-law
- পৌত্ৰাঃ (pautrāḥ)grandsons
- শ্যালাঃ (śyālāḥ)brothers-in-law
- সম্বন্ধিনঃ (sambandhinaḥ)relatives
- তথা (tathā)and also
অপি ত্ৰৈলোক্যৰাজ্যস্য হেতোঃ কিং নু মহীকৃতে ॥ 35 ॥
- এতান্ (etān)these
- ন (na)not
- হন্তুম্ (hantum)to kill
- ইচ্ছামি (icchāmi)I wish
- ঘ্নতঃ (ghnataḥ)though they kill
- অপি (api)even
- মধুসূদন (madhusūdana)O Madhusudana
- অপি (api)even
- ত্ৰৈলোক্যৰাজ্যস্য (trailokyarājyasya)of the dominion over three worlds (trai:three | lokya:worlds | rājyasya:of the dominion)
- হেতোঃ (hetoḥ)for the sake
- কিং (kiṃ)how much
- নু (nu)indeed
- মহীকৃতে (mahīkṛte)for the sake of the earth (mahī:earth | kṛte:for the sake)
পাপমেৱাশ্ৰযেদস্মান্হত্ৱৈতানাততাযিনঃ ॥ 36 ॥
- নিহত্য (nihatya)having killed
- ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰান্ (dhārtarāṣṭrān)sons of Dhritarashtra (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | ān:sons of)
- নঃ (naḥ)our
- কা (kā)what
- প্ৰীতিঃ (prītiḥ)pleasure
- স্যাত্ (syāt)can be
- জনাৰ্দন (janārdana)O Janardana
- পাপম্ (pāpam)sin
- এৱ (eva)alone
- আশ্ৰযেত্ (āśrayet)will be our gain
- অস্মান্ (asmān)us
- হত্ৱা (hatvā)by killing
- এতান্ (etān)these
- আততাযিনঃ (ātatāyinaḥ)felons
স্ৱজনং হি কথং হত্ৱা সুখিনঃ স্যাম মাধৱ ॥ 37 ॥
- তস্মাত্ (tasmāt)therefore
- ন (na)not
- অৰ্হাঃ (arhāḥ)worthy
- ৱযম্ (vayam)we
- হন্তুম্ (hantum)to kill
- ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰান্ (dhārtarāṣṭrān)sons of Dhritarashtra (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | ān:sons)
- স্ৱবান্ধৱান্ (svabāndhavān)our relatives (sva:own | bāndhavān:relatives)
- স্ৱজনম্ (svajanam)our own people (sva:own | janam:people)
- হি (hi)indeed
- কথম্ (katham)how
- হত্ৱা (hatvā)having killed
- সুখিনঃ (sukhinaḥ)happy
- স্যাম (syāma)shall we be
- মাধৱ (mādhava)O Madhava
কুলক্ষযকৃতং দোষং মিত্ৰদ্ৰোহে চ পাতকম্ ॥ 38 ॥
- যদ্যপি (yadyapi)although
- এতে (ete)these
- ন (na)not
- পশ্যন্তি (paśyanti)see
- লোভোপহতচেতসঃ (lobhopahatacetasaḥ)intelligence clouded by greed (lobha:greed | upahata:clouded | cetas:intelligence)
- কুলক্ষযকৃতং (kulakṣayakṛtaṃ)destruction of families (kula:families | kṣaya:destruction | kṛtaṃ:done)
- দোষং (doṣaṃ)evil
- মিত্ৰদ্ৰোহে (mitradrohe)cruelty to friends (mitra:friends | droha:cruelty)
- চ (ca)and
- পাতকম্ (pātakam)sin
কুলক্ষযকৃতং দোষং প্ৰপশ্যদ্ভিৰ্জনাৰ্দন ॥ 39 ॥
- কথং (kathaṃ)how
- ন (na)not
- জ্ঞেযম্ (jñeyam)should be known
- অস্মাভিঃ (asmābhiḥ)by us
- পাপাত্ (pāpāt)from sin
- অস্মাত্ (asmāt)from this
- নিৱৰ্তিতুম্ (nivartitum)to turn away
- কুলক্ষযকৃতম্ (kulakṣayakṛtam)caused by family destruction (kula:family | kṣaya:destruction | kṛtam:caused by)
- দোষম্ (doṣam)fault
- প্ৰপশ্যদ্ভিঃ (prapaśyadbhiḥ)by those who see
- জনাৰ্দন (janārdana)O Janardana
ধৰ্মে নষ্টে কুলং কৃত্স্নমধৰ্মোঽভিভৱত্যুত ॥ 40 ॥
- কুলক্ষযে (kulakṣaye)in family destruction (kula:family | kṣaye:in destruction)
- প্ৰণশ্যন্তি (praṇaśyanti)perish
- কুলধৰ্মাঃ (kuladharmāḥ)family religious rites (kula:family | dharmāḥ:religious rites)
- সনাতনাঃ (sanātanāḥ)eternal
- ধৰ্মে (dharme)in spirituality
- নষ্টে (naṣṭe)when destroyed
- কুলং (kulaṃ)family
- কৃত্স্নম্ (kṛtsnam)whole
- অধৰ্মঃ (adharmaḥ)impiety
- অভিভৱতি (abhibhavati)overcomes
- উত (uta)indeed
স্ত্ৰীষু দুষ্টাসু ৱাৰ্ষ্ণেয জাযতে ৱৰ্ণসঙ্কৰঃ ॥ 41 ॥
- অধৰ্মাভিভৱাত্ (adharmābhibhavāt)by the prevalence of impiety (adharma:impiety | abhibhavāt:by the prevalence)
- কৃষ্ণ (kṛṣṇa)O Krishna
- প্ৰদুষ্যন্তি (praduṣyanti)become corrupt
- কুলস্ত্ৰিযঃ (kulastriyaḥ)women of the family (kula:family | striyaḥ:women)
- স্ত্ৰীষু (strīṣu)in women
- দুষ্টাসু (duṣṭāsu)being corrupted
- ৱাৰ্ষ্ণেয (vārṣṇeya)O descendent of the Vrishni-clan
- জাযতে (jāyate)arises
- ৱৰ্ণসঙ্কৰঃ (varṇasaṅkaraḥ)intermingling of castes (varṇa:castes | saṅkaraḥ:intermingling)
পতন্তি পিতৰো হ্যেষাং লুপ্তপিণ্ডোদকক্ৰিযাঃ ॥ 42 ॥
- সঙ্কৰঃ (saṅkaraḥ)confusion
- নৰকায (narakāya)to hell
- এৱ (eva)indeed
- কুলঘ্নানাম্ (kulaghnānām)of the slayers of the family (kula:family | ghnānām:of the slayers)
- কুলস্য (kulasya)of the family
- চ (ca)and
- পতন্তি (patanti)fall
- পিতৰঃ (pitaraḥ)forefathers
- হি (hi)for
- এষাম্ (eṣām)their
- লুপ্তপিণ্ডোদকক্ৰিযাঃ (luptapiṇḍodakakriyāḥ)deprived of offerings (lupta:deprived | piṇḍa:rice-ball | udaka:water | kriyāḥ:offerings)
উত্সাদ্যন্তে জাতিধৰ্মাঃ কুলধৰ্মাশ্চ শাশ্ৱতাঃ ॥ 43 ॥
- দোষৈঃ (doṣaiḥ)by the faults
- এতৈঃ (etaiḥ)these
- কুলঘ্নানাম্ (kulaghnānām)of the destroyers of family (kula:family | ghnānām:of the destroyers)
- ৱৰ্ণসঙ্কৰকাৰকৈঃ (varṇasaṅkarakārakaiḥ)causing confusion of castes (varṇa:caste | saṅkara:confusion | kārakaiḥ:causing)
- উত্সাদ্যন্তে (utsādyante)are destroyed
- জাতিধৰ্মাঃ (jātidharmāḥ)religious rites of caste (jāti:caste | dharmāḥ:religious rites)
- কুলধৰ্মাঃ (kuladharmāḥ)religious rites of family (kula:family | dharmāḥ:religious rites)
- চ (ca)and
- শাশ্ৱতাঃ (śāśvatāḥ)eternal
নৰকেঽনিযতং ৱাসো ভৱতীত্যনুশুশ্ৰুম ॥ 44 ॥
- উত্সন্নকুলধৰ্মাণাং (utsannakuladharmāṇām)of those with destroyed family duties (utsanna:destroyed | kula:family | dharmāṇām:of duties)
- মনুষ্যাণাং (manuṣyāṇām)of men
- জনাৰ্দন (janārdana)O Janardana
- নৰকে (narake)in hell
- নিযতং (niyatam)inevitable
- ৱাসঃ (vāsaḥ)dwelling
- ভৱতীতি (bhavatīti)it is said to be
- অনুশুশ্ৰুম (anuśuśruma)we have heard
যদ্ৰাজ্যসুখলোভেন হন্তুং স্ৱজনমুদ্যতাঃ ॥ 45 ॥
- অহো (aho)alas
- বত (bata)indeed
- মহত্ (mahat)great
- পাপং (pāpaṃ)sin
- কৰ্তুং (kartuṃ)to do
- ৱ্যৱসিতা (vyavasitā)determined
- ৱযম্ (vayam)we
- যত্ (yat)that
- ৰাজ্যসুখলোভেন (rājyasukhalobhena)from greed for kingdom's pleasures (rājya:kingdom | sukha:pleasures | lobhena:from greed)
- হন্তুং (hantuṃ)to kill
- স্ৱজনম্ (svajanam)kinsmen
- উদ্যতাঃ (udyatāḥ)prepared
ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰা ৰণে হন্যুস্তন্মে ক্ষেমতৰং ভৱেত্ ॥ 46 ॥
- যদি (yadi)if
- মাম্ (mām)me
- অপ্ৰতীকাৰম্ (apratīkāram)unresisting
- অশস্ত্ৰং (aśastram)unarmed
- শস্ত্ৰপাণযঃ (śastrapāṇayaḥ)weapons-in-hand (śastra:weapon | pāṇayaḥ:hands)
- ধাৰ্তৰাষ্ট্ৰাঃ (dhārtarāṣṭrāḥ)sons of Dhritarashtra (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | āḥ:sons of)
- ৰণে (raṇe)in battle
- হন্যুঃ (hanyuḥ)slay
- তত্ (tat)that
- মে (me)for me
- ক্ষেমতৰং (kṣemataraṃ)better
- ভৱেত্ (bhavet)would be
এৱমুক্ত্ৱাৰ্জুনঃ সঙ্খ্যে ৰথোপস্থ উপাৱিশত্ ।
ৱিসৃজ্য সশৰং চাপং শোকসংৱিগ্নমানসঃ ॥ 47 ॥
- সঞ্জয (sañjaya)Sanjaya
- উৱাচ (uvāca)said
- এৱম্ (evam)thus
- উক্ত্ৱা (uktvā)having spoken
- অৰ্জুনঃ (arjunaḥ)Arjuna
- সঙ্খ্যে (saṅkhye)in the battlefield
- ৰথোপস্থে (rathopasthe)on the chariot seat (ratha:chariot | upasthe:on the seat)
- উপাৱিশত্ (upāviśat)sat down
- ৱিসৃজ্য (visṛjya)casting away
- সশৰম্ (saśaram)with arrows (sa:with | śaram:arrows)
- চাপম্ (cāpam)bow
- শোকসংৱিগ্নমানসঃ (śokasaṃvignamānasaḥ)mind distressed with sorrow (śoka:sorrow | saṃvigna:distressed | mānasaḥ:mind)
শ্ৰীকৃষ্ণাৰ্জুনসংৱাদে অৰ্জুনৱিষাদযোগো নাম প্ৰথমোঽধ্যাযঃ ॥1 ॥
