sāṅkhyayogaḥ
sañjaya uvāca
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ || 1 ||
- sañjayaSanjaya
- uvācasaid
- tamhim
- tathāthus
- kṛpayāwith pity
- āviṣṭamovercome
- aśrupūrṇākulekṣaṇamwith tear-filled, agitated eyes (aśru:tear | pūrṇa:filled | ākula:agitated | īkṣaṇam:eyes)
- viṣīdantamdespondent
- idaṃthese
- vākyamwords
- uvācasaid
- madhusūdanaḥMadhusudana (madhu:Madhu | sūdana:destroyer)
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna || 2 ||
- śrībhagavānthe Blessed Lord (śrī:blessed | bhagavān:Lord)
- uvācasaid
- kutaḥwhence
- tvāupon thee
- kaśmalamdejection
- idaṃthis
- viṣamein perilous condition
- samupasthitamhas come upon
- anāryajuṣṭamun-Aryan-like (anārya:un-Aryan | juṣṭam:like)
- asvargyamheaven-excluding
- akīrtikaramdisgraceful (akīrti:disgrace | karam:causing)
- arjunaO Arjuna
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha parantapa || 3 ||
- klaibyaṃimpotence
- mādo not
- smaindeed
- gamaḥyield
- pārthaO Partha
- nanot
- etatthis
- tvayiin you
- upapadyatebefits
- kṣudraṃmean
- hṛdayadaurbalyaṃweakness of heart (hṛdaya:heart | daurbalyaṃ:weakness)
- tyaktvācasting off
- uttiṣṭhastand up
- parantapaO scorcher of foes
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana || 4 ||
- arjunaArjuna
- uvācasaid
- kathaṃhow
- bhīṣmamBhishma
- ahamI
- saṅkhyein battle
- droṇamDrona
- caand
- madhusūdanaO Madhusudana
- iṣubhiḥwith arrows
- pratiyotsyāmishall I fight
- pūjārhauworthy of worship (pūjā:worship | arhau:worthy)
- arisūdanaO destroyer of enemies (ari:enemy | sūdana:destroyer)
hatvārthakāmāṃstu gurunihaiva bhuñjīya bhogāna'rudhirapradigdhān || 5 ||
- gurūnteachers
- ahatvānot killing
- hiindeed
- mahānubhāvānnoble ones (mahā:great | anubhāvān:souls)
- śreyaḥbetter
- bhoktumto eat
- bhaikṣyambread of beggary
- apieven
- ihain this world
- lokeworld
- hatvākilling
- arthakāmānwealth and desires (artha:wealth | kāmān:desires)
- tubut
- gurūnteachers
- ihain this world
- evaindeed
- bhuñjīyaenjoy
- bhogānenjoyments
- rudhirapradigdhānstained with blood (rudhira:blood | pradigdhān:stained)
yāneva hatvā na jijīviṣāmaste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ || 6 ||
- nanot
- caand
- etatthis
- vidmaḥwe know
- kataratwhich
- naḥfor us
- garīyaḥbetter
- yatthat
- vāor
- jayemawe conquer
- yadiif
- vāor
- naḥus
- jayeyuḥthey conquer
- yānwhom
- evaeven
- hatvāhaving slain
- nanot
- jijīviṣāmaḥwish to live
- tethey
- avasthitāḥstanding
- pramukhein front
- dhārtarāṣṭrāḥsons of Dhritarashtra (dhṛtarāṣṭra:Dhritarashtra | āḥ:sons of)
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam || 7 ||
- kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥnature afflicted by pity (kārpaṇya:pity | doṣa:fault | upahata:afflicted | svabhāvaḥ:nature)
- pṛcchāmiI ask
- tvāmyou
- dharmasammūḍhacetāḥmind confused about duty (dharma:duty | sammūḍha:confused | cetāḥ:mind)
- yatwhat
- śreyaḥgood
- syātmay be
- niścitamdecisively
- brūhitell
- tatthat
- meto me
- śiṣyaḥdisciple
- teyour
- ahamI
- śādhiinstruct
- māmme
- tvāmyou
- prapannamsurrendered
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam || 8 ||
- nanot
- hiindeed
- prapaśyāmiI see
- mamamy
- apanudyādwould remove
- yatthat
- śokamsorrow
- ucchoṣaṇamburning up
- indriyāṇāmof the senses
- avāpyaattaining
- bhūmauon earth
- asapatnamunrivalled
- ṛddhamprosperous
- rājyamdominion
- surāṇāmof the gods
- apieven
- caand
- ādhipatyamlordship
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha || 9 ||
- sañjayaSanjaya
- uvācasaid
- evamthus
- uktvāhaving spoken
- hṛṣīkeśaṃHrishikesha
- guḍākeśaḥGudakesha
- parantapadestroyer of foes
- nanot
- yotsyafight
- itithus
- govindamGovinda
- uktvāhaving spoken
- tūṣṇīmsilent
- babhūvabecame
- haindeed
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ || 10 ||
- tamto him
- uvācaspoke
- hṛṣīkeśaḥHrishikesha
- prahasansmiling
- ivaas if
- bhārataO Bharata
- senayoḥof the armies
- ubhayorof both
- madhyein the midst
- viṣīdantamdespondent
- idaṃthese
- vacaḥwords
aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase |
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ || 11 ||
- śrībhagavānuvācaThe Blessed Lord said (śrī:blessed | bhagavān:Lord | uvāca:said)
- aśocyānthose not to be grieved
- anvaśokaḥgrieved
- tvaṃyou
- prajñāvādānwords of wisdom (prajñā:wisdom | vādān:words)
- caand
- bhāṣaseyou speak
- gatāsūnthose whose life is gone (gata:gone | asūn:life)
- agatāsūnthose whose life is not gone (agata:not gone | asūn:life)
- caand
- nanot
- anuśocantigrieve
- paṇḍitāḥthe wise
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param || 12 ||
- nanot
- tuindeed
- evacertainly
- ahamI
- jātuat any time
- nanot
- āsamwas
- nanot
- tvamyou
- nanot
- imethese
- janādhipāḥrulers of men (jana:men | adhipāḥ:rulers)
- nanot
- caand
- evacertainly
- nanot
- bhaviṣyāmaḥshall be
- sarveall
- vayamwe
- ataḥhereafter
- parambeyond
tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati || 13 ||
- dehinaḥof the embodied
- asminin this
- yathājust as
- dehein the body
- kaumāramchildhood
- yauvanamyouth
- jarāold age
- tathāso also
- dehāntaraprāptiḥattainment of another body (deha:body | antara:another | prāptiḥ:attainment)
- dhīḥthe wise
- tatrathere
- nanot
- muhyatiis deluded
āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva bhārata || 14 ||
- mātrāsparśāḥcontacts of senses (mātrā:senses | sparśāḥ:contacts)
- tubut
- kaunteyaO son of Kunti
- śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥcause heat, cold, pleasure, pain (śīta:cold | uṣṇa:heat | sukha:pleasure | duḥkha:pain | dāḥ:cause)
- āgamāpāyinaḥhave a beginning and end (āgama:arrival | apāyinaḥ:departure)
- anityāimpermanent
- stānthem
- titīkṣasvaendure
- bhārataO descendant of Bharata
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate || 15 ||
- yaṃwhom
- hisurely
- nanot
- vyathayantiafflict
- etethese
- puruṣaṃman
- puruṣarṣabhachief among men (puruṣa:man | ṛṣabha:chief)
- samaduḥkhasukhaṃpleasure and pain are the same (sama:same | duḥkha:pain | sukha:pleasure)
- dhīraṃfirm man
- saḥhe
- amṛtatvāyafor immortality (amṛta:immortality | tvāya:for)
- kalpateis fit
ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ || 16 ||
- nanot
- asataḥof the unreal
- vidyateexists
- bhāvaḥbeing
- nanot
- abhāvaḥnon-being
- vidyateexists
- sataḥof the real
- ubhayorof both
- apialso
- dṛṣṭaḥseen
- antaḥend
- tubut
- anayoḥof these
- tattvadarśibhiḥby the seers of truth (tattva:truth | darśibhiḥ:by the seers)
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati || 17 ||
- avināśiindestructible
- tubut
- tatthat
- viddhiknow
- yenaby which
- sarvamall
- idamthis
- tatampervaded
- vināśamdestruction
- avyayasyaof the imperishable (avyaya:imperishable | asya:of)
- asyaof this
- nanot
- kaścitanyone
- kartumto cause
- arhatiis able
anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata || 18 ||
- antavantaḥhaving an end
- imethese
- dehāḥbodies
- nityasyaof the eternal
- uktāḥare said
- śarīriṇaḥof the embodied
- anāśinaḥindestructible
- aprameyasyaincomprehensible
- tasmāttherefore
- yudhyasvafight
- bhārataO Bharata
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate || 19 ||
- yawho
- enamthis
- vettiknows
- hantāramslayer
- yaḥwho
- caand
- enamthis
- manyatethinks
- hatamslain
- ubhauboth
- tauthey
- nanot
- vijānītaḥknow
- nanot
- ayamthis
- hantislays
- nanot
- hanyateis slain
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre || 20 ||
- nanot
- jāyateis born
- mriyatedies
- vāor
- kadācinat any time
- nanot
- ayamthis
- bhūtvāhaving been
- bhavitāwill be
- vāor
- nanot
- bhūyaḥagain
- ajaḥunborn
- nityaḥeternal
- śāśvataḥchangeless
- ayamthis
- purāṇaḥancient
- nanot
- hanyateis killed
- hanyamānewhen killed
- śarīrebody
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam || 21||
- vedaknows
- avināśinamindestructible
- nityameternal
- yaḥwho
- enamhim
- ajamunborn
- avyayaminexhaustible
- kathamhow
- saḥthat
- puruṣaḥman
- pārthaO Partha
- kamwhom
- ghātayaticauses to be slain
- hantislays
- kamwhom
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dehī || 22 ||
- vāsāṃsiclothes
- jīrṇāniworn out
- yathājust as
- vihāyahaving cast off
- navāninew ones
- gṛhṇātitakes
- naraḥman
- aparāṇiothers
- tathāso also
- śarīrāṇibodies
- vihāyahaving cast off
- jīrṇāniworn out
- anyāniothers
- saṃyātienters
- navāninew ones
- dehīembodied-Self
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ || 23 ||
- nanot
- enamthis
- chindanticleave
- śastrāṇiweapons
- nanot
- enamthis
- dahatiburns
- pāvakaḥfire
- nanot
- caand
- enamthis
- kledayantimoisten
- āpaḥwater
- nanot
- śoṣayatidries
- mārutaḥwind
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ || 24 ||
- acchedyaḥcannot be cut
- ayamthis
- adāhyaḥcannot be burnt
- ayamthis
- akledyaḥcannot be moistened
- aśoṣyaḥcannot be dried
- evaindeed
- caand
- nityaḥeternal
- sarvagataḥall-pervading (sarva:all | gataḥ:pervading)
- sthāṇuḥstable
- acalaḥimmovable
- ayamthis
- sanātanaḥancient
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi || 25 ||
- avyaktaḥunmanifest
- ayamthis
- acintyaḥunthinkable
- ayamthis
- avikāryaḥunchangeable
- ayamthis
- ucyateis said
- tasmāttherefore
- evamthus
- viditvāknowing
- enamthis
- nanot
- anuśocitumto grieve
- arhasiyou should
tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi || 26 ||
- athabut
- caand
- enamthis
- nityajātaṃconstantly born (nitya:constant | jātaṃ:born)
- nityamconstantly
- vāor
- manyaseyou think
- mṛtamdead
- tathāpieven then
- tvamyou
- mahābāhoO mighty-armed (mahā:great | bāho:armed)
- nanot
- evamthus
- śocitumto grieve
- arhasiyou should
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi || 27 ||
- jātasyaof the born
- hiindeed
- dhruvaḥcertain
- mṛtyuḥdeath
- dhruvaṃcertain
- janmabirth
- mṛtasyaof the dead
- caand
- tasmāttherefore
- aparihāryeinevitable
- arthein the matter
- nanot
- tvaṃyou
- śocitumto grieve
- arhasishould
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā || 28 ||
- avyaktādīniunmanifest in the beginning (avyakta:unmanifest | ādīni:in the beginning)
- bhūtānibeings
- vyaktamadhyānimanifest in the middle (vyakta:manifest | madhyāni:in the middle)
- bhārataO Bharata
- avyaktanidhanāniunmanifest in the end (avyakta:unmanifest | nidhanāni:in the end)
- evaindeed
- tatrathere
- kāwhat
- paridevanāgrief
āścaryavaccainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit || 29 ||
- āścaryavatas a wonder (āścarya:wonder | vat:like)
- paśyatisees
- kaścitsomeone
- enamthis
- āścaryavatas a wonder (āścarya:wonder | vat:like)
- vadatispeaks
- tathāthus
- evaindeed
- caand
- anyaḥanother
- āścaryavatas a wonder (āścarya:wonder | vat:like)
- caand
- enamthis
- anyaḥanother
- śṛṇotihears
- śrutvāhaving heard
- apieven
- enamthis
- vedaknows
- nanot
- caand
- evaindeed
- kaścitanyone
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi || 30 ||
- dehīthe embodied
- nityameternally
- avadhyaḥindestructible
- ayamthis
- dehein the body
- sarvasyaof everyone
- bhārataO Bharata
- tasmāttherefore
- sarvāṇiall
- bhūtānicreatures
- nanot
- tvamyou
- śocitumto grieve
- arhasishould
dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate || 31 ||
- svadharmamown duty (sva:own | dharmam:duty)
- apieven
- caand
- āvekṣyaconsidering
- nanot
- vikampitumto waver
- arhasiought
- dharmyātthan a righteous
- hiindeed
- yuddhātfrom war
- śreyaḥbetter
- anyatother
- kṣatriyasyafor a Kshatriya
- nanot
- vidyateexists
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddhamīdṛśam || 32 ||
- yadṛcchayāby chance
- caand
- upapannaṃobtained
- svargadvāramdoor to heaven (svarga:heaven | dvāram:door)
- apāvṛtamopened
- sukhinaḥhappy
- kṣatriyāḥwarriors
- pārthaO Partha
- labhanteobtain
- yuddhambattle
- īdṛśamsuch
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi || 33 ||
- athabut
- cetif
- tvamyou
- imamthis
- dharmyamrighteous
- saṅgrāmamwar
- nanot
- kariṣyasiwill do
- tataḥthen
- svadharmamown duty (sva:own | dharmam:duty)
- kīrtimfame
- caand
- hitvāabandoning
- pāpamsin
- avāpsyasiyou shall incur
sambhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate || 34 ||
- akīrtiṃdishonour
- caand
- apialso
- bhūtānipeople
- kathayiṣyantiwill recount
- teyour
- avyayāmeverlasting
- sambhāvitasyaof the honoured
- caand
- akīrtiḥdishonour
- maraṇātthan death
- atiricyateis more
yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam || 35 ||
- bhayātfrom fear
- raṇātfrom battle
- uparatamwithdrawn
- maṃsyantewill think
- tvāmyou
- mahārathāḥgreat battalion commanders (mahā:great | rathāḥ:charioteers/commanders)
- yeṣāmof whom
- caand
- tvamyou
- bahumatohighly regarded
- bhūtvāhaving been
- yāsyasiwill go
- lāghavamdisgrace
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim || 36 ||
- avācyavādānunspeakable words (avācya:unspeakable | vādān:words)
- caand
- bahūnmany
- vadiṣyantiwill speak
- tavayour
- ahitāḥenemies
- nindantaḥcavilling
- tavayour
- sāmarthyampowers
- tataḥthan this
- duḥkhataraṃmore painful
- nuindeed
- kimwhat
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ || 37 ||
- hataḥslain
- vāor
- prāpsyasiyou will obtain
- svargamheaven
- jitvāhaving conquered
- vāor
- bhokṣyaseyou will enjoy
- mahīmthe earth
- tasmāttherefore
- uttiṣṭhastand up
- kaunteyaO son of Kunti
- yuddhāyafor battle
- kṛtaniścayaḥdetermined (kṛta:made | niścayaḥ:determination)
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi || 38 ||
- sukhaduḥkhepleasure and pain (sukha:pleasure | duḥkhe:pain)
- samethe same
- kṛtvāhaving made
- lābhālābhaugain and loss (lābha:gain | ālābhau:loss)
- jayājayauvictory and defeat (jaya:victory | ajayau:defeat)
- tataḥthen
- yuddhāyafor battle
- yujyasvaengage
- nanot
- evaṃthus
- pāpamsin
- avāpsyasiyou shall incur
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi || 39 ||
- eṣāthis
- teto you
- abhihitāhas been taught
- sāṅkhyein SANKHYA
- buddhiḥwisdom
- yogein YOGA
- tubut
- imāṃthis
- śṛṇulisten
- buddhyāwith wisdom
- yuktaḥendowed
- yayāby which
- pārthaO Partha
- karmabandhaṃbonds of action (karma:action | bandhaṃ:bonds)
- prahāsyasiyou shall cast off
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt || 40 ||
- na ihanot here
- abhikramanāśaḥloss of effort (abhikrama:effort | nāśaḥ:loss)
- astiis
- pratyavāyaḥharm
- nanot
- vidyateexists
- svalpama little
- apieven
- asyaof this
- dharmasyaof dharma
- trāyateprotects
- mahataḥgreat
- bhayātfrom fear
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāīnām || 41 ||
- vyavasāyātmikāsingle-pointed determination (vyavasāya:determination | ātmikā:nature of)
- buddhiḥintelligence
- ekaone
- ihahere
- kurunandanaO joy of the Kurus (kuru:Kurus | nandana:joy)
- bahuśākhāḥmany-branched (bahu:many | śākhāḥ:branches)
- hiindeed
- anantāḥendless
- caand
- buddhayaḥthoughts
- avyavasāyināmof the irresolute (a:not | vyavasāyinām:of the resolute)
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ || 42 ||
- yāmwhich
- imāmthis
- puṣpitāmflowery
- vācāmspeech
- pravadantiutter
- avipaścitaḥunwise
- vedavādaratāḥtaking pleasure in Vedic words (veda:Vedas | vāda:words | ratāḥ:taking pleasure)
- pārthaO Partha
- nanot
- anyatanything else
- astiis
- itithus
- vādinaḥthose who say
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati || 43 ||
- kāmātmānaḥfull of desires (kāma:desire | ātmānaḥ:selves)
- svargaparāhaving heaven as goal (svarga:heaven | parā:goal)
- janmakarmaphalapradāmpromise new birth rewards (janma:birth | karma:action | phala:fruit | pradām:giving)
- kriyāviśeṣabahulāmprescribe specific actions (kriyā:action | viśeṣa:specific | bahulām:abundant)
- bhogaiśvaryagatiṃattainment of pleasure and lordship (bhoga:pleasure | aiśvarya:lordship | gatiṃ:attainment)
- pratitowards
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate || 44 ||
- bhogaiśvaryaprasaktānāṃattached to pleasure and power (bhoga:pleasure | aiśvarya:power | prasaktānāṃ:attached to)
- tayāby that
- apahṛtacetasāmwhose minds are taken away (apahṛta:taken away | cetasām:of the minds)
- vyavasāyātmikādeterminate and resolute (vyavasāya:determination | ātmikā:nature)
- buddhiḥintelligence
- samādhauin meditation
- nanot
- vidhīyateis established
nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān || 45 ||
- traiguṇyaviṣayārelated to three qualities (trai:three | guṇya:qualities | viṣayā:related to)
- vedāthe Vedas
- nistraiguṇyaḥbeyond three qualities (nis:beyond | trai:three | guṇyaḥ:qualities)
- bhavabecome
- arjunaArjuna
- nirdvandvaḥfree from dualities (nir:free from | dvandvaḥ:dualities)
- nityasattvasthaḥever established in goodness (nitya:ever | sattva:goodness | sthaḥ:established in)
- niryogakṣemaḥfree from acquisition and preservation (nir:free from | yoga:acquisition | kṣemaḥ:preservation)
- ātmavānself-possessed
tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ || 46 ||
- yāvānas much as
- arthaḥuse
- udapānein a well
- sarvataḥeverywhere
- samplutodakein a flooded place (sampluta:flooded | udake:in water)
- tāvānso much
- sarveṣuin all
- vedeṣuin the Vedas
- brāhmaṇasyaof the Brahmana
- vijānataḥwho has known
mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi || 47 ||
- karmaṇiin action
- evaonly
- adhikāraḥright
- teyour
- mānot
- phaleṣuin the fruits
- kadācanaever
- mānot
- karmaphalahetuḥ (karmaphalahetuḥ)cause of action's fruits (karma:action | phala:fruits | hetuḥ:cause)
- bhūḥbe
- mānot
- teyour
- saṅgaḥattachment
- astube
- akarmaṇiin inaction
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate || 48 ||
- yogasthaḥsteadfast in yoga (yoga:yoga | sthaḥ:steadfast)
- kuruperform
- karmāṇiactions
- saṅgamattachment
- tyaktvāabandoning
- dhanañjayaO Dhananjaya
- siddhyasiddhyoḥin success and failure (siddhi:success | asiddhi:failure)
- samaḥbalanced
- bhūtvābeing
- samatvaṃevenness of mind
- yogayoga
- ucyateis called
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ || 49 ||
- dūreṇaby far
- hiindeed
- avaraṃlower
- karmaaction
- buddhiyogātthan the yoga of wisdom (buddhi:wisdom | yogāt:than the yoga)
- dhanañjayaO Dhananjaya
- buddhauin wisdom
- śaraṇamrefuge
- anvicchaseek
- kṛpaṇāḥwretched
- phalahetavaḥthose whose motive is the fruit (phala:fruit | hetavaḥ:motive)
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam || 50 ||
- buddhiyuktaḥendowed with wisdom (buddhi:wisdom | yuktaḥ:endowed with)
- jahāticasts off
- ihain this life
- ubheboth
- sukṛtaduṣkṛtegood and evil deeds (sukṛta:good deed | duṣkṛta:evil deed)
- tasmāttherefore
- yogāyato yoga
- yujyasvadevote yourself
- yogaḥyoga
- karmasuin actions
- kauśalamskill
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam || 51 ||
- karmajaṃborn of action (karma:action | jaṃ:born of)
- buddhiyuktāendowed with wisdom (buddhi:wisdom | yuktā:endowed with)
- hiindeed
- phalaṃfruit
- tyaktvāhaving abandoned
- manīṣiṇaḥthe wise
- janmabandhavinirmuktāḥfreed from birth's fetters (janma:birth | bandha:fetters | vinirmuktāḥ:freed from)
- padaṃstate
- gacchantigo
- anāmayambeyond all evil
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca || 52 ||
- yadāwhen
- teyour
- mohakalilaṃmire of delusion (moha:delusion | kalilaṃ:mire)
- buddhiḥintellect
- vyatitariṣyaticrosses beyond
- tadāthen
- gantāsiyou shall attain
- nirvedaṃindifference
- śrotavyasyaof what is to be heard
- śrutasyaof what has been heard
- caand
samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi || 53 ||
- śrutivipratipannāconfused by scriptures (śruti:scriptures | vipratipannā:confused)
- teyour
- yadāwhen
- sthāsyatishall stand
- niścalāimmovable
- samādhauin concentration
- acalāsteady
- buddhiḥintellect
- tadāthen
- yogamSelf-realisation
- avāpsyasiyou shall attain
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim || 54 ||
- arjunaArjuna
- uvācasaid
- sthitaprajñasyaof steady wisdom (sthita:steady | prajñasya:of wisdom)
- kāwhat
- bhāṣādescription
- samādhisthasyamerged in superconscious state (samādhi:superconscious state | sthasya:merged in)
- keśavaO Keshava
- sthitadhīḥone of steady wisdom (sthita:steady | dhīḥ:wisdom)
- kiṃhow
- prabhāṣetaspeak
- kimhow
- āsītasit
- vrajetawalk
- kimhow
ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate || 55 ||
- śrībhagavānthe Blessed Lord (śrī:blessed | bhagavān:Lord)
- uvācasaid
- prajahāticasts off
- yadāwhen
- kāmāndesires
- sarvānall
- pārthaO Partha
- manogatānof the mind (mano:mind | gatān:gone to)
- ātmaniin the Self
- evaindeed
- ātmanāby the Self
- tuṣṭaḥsatisfied
- sthitaprajñaḥone of steady Wisdom (sthita:steady | prajñaḥ:wisdom)
- tadāthen
- ucyateis said
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate || 56 ||
- duḥkheṣuin adversities
- anudvignamanāḥunshaken mind (anudvigna:unshaken | manāḥ:mind)
- sukheṣuin prosperity
- vigataspṛhaḥfree from desires (vigata:free from | spṛhaḥ:desires)
- vītarāgabhayakrodhaḥfree from attachment, fear, anger (vīta:free from | rāga:attachment | bhaya:fear | krodhaḥ:anger)
- sthitadhīḥsteady wisdom (sthita:steady | dhīḥ:wisdom)
- muniḥsage
- ucyateis called
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā || 57 ||
- yaḥwho
- sarvatraeverywhere
- anabhisnehaḥwithout attachment
- tattatthat and that
- prāpyaon meeting
- śubhāśubhamgood and bad (śubha:good | aśubham:bad)
- nanot
- abhinandatirejoices
- nanor
- dveṣṭihates
- tasyahis
- prajñāwisdom
- pratiṣṭhitāis fixed
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā || 58 ||
- yadāwhen
- saṃharatewithdraws
- caand
- ayamthis
- kūrmaḥtortoise
- aṅgānilimbs
- ivalike
- sarvaśaḥfrom all sides
- indriyāṇisenses
- indriyārthebhyaḥfrom sense-objects (indriya:senses | arthebhyaḥ:from objects)
- tasyahis
- prajñāwisdom
- pratiṣṭhitābecomes steady
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate || 59 ||
- viṣayāḥobjects of the senses
- vinivartanteturn away
- nirāhārasyaof the abstinent
- dehinaḥembodied soul
- rasavarjamleaving the longing (rasa:longing | varjam:leaving)
- rasaḥlonging
- apialso
- asyahis
- paramSupreme
- dṛṣṭvāon seeing
- nivartateleaves
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ || 60 ||
- yatataḥstriving
- hiindeed
- apieven
- kaunteyaO son of Kunti
- puruṣasyaof a man
- vipaścitaḥof the wise
- indriyāṇisenses
- pramāthīniturbulent
- haranticarry away
- prasabhamviolently
- manaḥmind
vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā || 61 ||
- tānithose
- sarvāṇiall
- saṃyamyarestraining
- yuktasteadfast
- āsītashould sit
- matparaḥintent on Me (mat:Me | paraḥ:intent on)
- vaśeunder control
- hiindeed
- yasyawhose
- indriyāṇisenses
- tasyahis
- prajñāwisdom
- pratiṣṭhitāsteady
saṅgātsañjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate || 62 ||
- dhyāyataḥthinking of
- viṣayānobjects
- puṃsaḥof a man
- saṅgaḥattachment
- teṣuin them
- upajāyatearises
- saṅgātfrom attachment
- sañjāyateis born
- kāmaḥdesire
- kāmātfrom desire
- krodhaḥanger
- abhijāyatearises
smṛtibhraṃśādbuddhināśo buddhināśātpraṇaśyati || 63 ||
- krodhātfrom anger
- bhavatibecomes
- sammohaḥdelusion
- sammohātfrom delusion
- smṛtivibhramaḥloss of memory (smṛti:memory | vibhramaḥ:loss)
- smṛtibhraṃśātfrom loss of memory (smṛti:memory | bhraṃśāt:from loss)
- buddhināśaḥdestruction of discrimination (buddhi:discrimination | nāśaḥ:destruction)
- buddhināśātfrom destruction of discrimination (buddhi:discrimination | nāśāt:from destruction)
- praṇaśyatihe perishes
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati || 64 ||
- rāgadveṣaviyuktaiḥfreed from attachment and aversion (rāga:attachment | dveṣa:aversion | viyuktaiḥ:free from)
- tubut
- viṣayānobjects
- indriyaiḥwith senses
- caranmoving
- ātmavaśyaiḥself-controlled (ātma:self | vaśyaiḥ:controlled)
- vidheyātmādisciplined self (vidheya:disciplined | ātmā:self)
- prasādampeace
- adhigacchatiattains
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate || 65 ||
- prasādein tranquility
- sarvaduḥkhānāmof all pains (sarva:all | duḥkhānām:of pains)
- hāniḥdestruction
- asyaof this
- upajāyatearises
- prasannacetasaḥof the tranquil-minded (prasanna:tranquil | cetas:mind)
- hiindeed
- āśusoon
- buddhiḥintellect
- paryavatiṣṭhatebecomes steady
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham || 66 ||
- nāstithere is no
- buddhiḥknowledge
- ayuktasyaof the unsteady
- nanot
- caand
- ayuktasyaof the unsteady
- bhāvanāmeditation
- nanot
- caand
- abhāvayataḥof the unmeditative
- śāntiḥpeace
- aśāntasyaof the peaceless
- kutaḥhow
- sukhamhappiness
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi || 67 ||
- indriyāṇāmof the senses
- hiindeed
- caratāmwandering
- yatwhich
- manaḥmind
- anuvidhīyatefollows
- tatthat
- asyahis
- haraticarries away
- prajñāmdiscrimination
- vāyuḥwind
- nāvamboat
- ivalike
- ambhasion the waters
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā || 68 ||
- tasmāttherefore
- yasyawhose
- mahābāhoO mighty-armed (mahā:great | bāho:armed)
- nigṛhītānirestrained
- sarvaśaḥcompletely
- indriyāṇisenses
- indriyārthebhyaḥfrom sense-objects (indriya:senses | arthebhyaḥ:from objects)
- tasyahis
- prajñāknowledge
- pratiṣṭhitāsteady
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ || 69 ||
- yāwhich
- niśānight
- sarvabhūtānāṃof all beings (sarva:all | bhūtānāṃ:of beings)
- tasyāṃin that
- jāgartikeeps awake
- saṃyamīself-controlled man
- yasyāṃwhere
- jāgratiare awake
- bhūtānibeings
- sāthat
- niśānight
- paśyataḥfor the one who sees
- muneḥof the sage
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī || 70 ||
- āpūryamāṇambeing filled
- acalapratiṣṭhamsteadfast (acala:immovable | pratiṣṭham:established)
- samudramocean
- āpaḥwaters
- praviśantienter
- yadvatjust as
- tadvatso
- kāmāḥdesires
- yamwhom
- praviśantienter
- sarveall
- sahe
- śāntimpeace
- āpnotiattains
- nanot
- kāmakāmīdesirer of desires (kāma:desire | kāmī:desirer)
nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati || 71 ||
- vihāyaabandoning
- kāmāndesires
- yaḥwho
- sarvānall
- pumānman
- caratimoves about
- niḥspṛhaḥwithout longing
- nirmamaḥwithout 'my-ness'
- nirahaṅkāraḥwithout 'I-ness'
- sahe
- śāntimpeace
- adhigacchatiattains
sthitvāsyāmantakāle'pi brahmanirvāṇamṛcchati || 72 ||
- eṣāthis
- brāhmīBrahmic
- sthitiḥstate
- pārthaO Son of Pritha
- nanot
- enāmthis
- prāpyaattaining
- vimuhyatiis deluded
- sthitvābeing established
- asyāmtherein
- antakāleat the end of life (anta:end | kāle:at the time)
- apieven
- brahmanirvāṇamoneness with Brahman (brahma:Brahman | nirvāṇam:oneness)
- ṛcchatiattains
śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde sāṅkhyayogo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ ||2 ||
