vākyavṛttiḥ
sargasthitipralayahetumacintyaśaktiṃ
viśveśvaraṃ viditaviśvamanantamūrtim|
nirmuktabandhanamapārasukhāmburāśiṃ
śrīvallabhaṃ vimalabodhaghanaṃ namāmi||1||
sargasthitipralayahetumacintyaśaktiṃ
viśveśvaraṃ viditaviśvamanantamūrtim|
nirmuktabandhanamapārasukhāmburāśiṃ
śrīvallabhaṃ vimalabodhaghanaṃ namāmi||1||
yasya prasādādahameva viṣṇu
rmayyeva sarvaṃ parikalpitaṃ ca|
itthaṃ vijānāmi sadātmarūpaṃ
tasyāṅghripadmaṃ praṇato'smi nityam||2||
rmayyeva sarvaṃ parikalpitaṃ ca|
itthaṃ vijānāmi sadātmarūpaṃ
tasyāṅghripadmaṃ praṇato'smi nityam||2||
tāpatrayārkasaṃtaptaḥ kaścidudvignamānasaḥ|
śamādisādhanairyuktaḥ sadguruṃ paripṛcchati||3||
śamādisādhanairyuktaḥ sadguruṃ paripṛcchati||3||
anāyāsena yenāsmānmucyeya bhavabandhanāt|
tanme saṃkṣipya bhagavankevalaṃ kṛpayā vada||4||
tanme saṃkṣipya bhagavankevalaṃ kṛpayā vada||4||
sādhvī te vacanavyaktiḥ pratibhāti vadāmi te|
idaṃ taditi vispaṣṭaṃ sāvadhānamanāḥ śrṛṇu||5||
idaṃ taditi vispaṣṭaṃ sāvadhānamanāḥ śrṛṇu||5||
tattvamasyādivākyotthaṃ yajjīvaparamātmanoḥ|
tādātmyaviṣayaṃ jñānaṃ tadidaṃ muktisādhanam||6||
tādātmyaviṣayaṃ jñānaṃ tadidaṃ muktisādhanam||6||
ko jīvaḥ kaḥ paraścātmā tādātmyaṃ vā kathaṃ tayoḥ|
tattvamasyādivākyaṃ vā kathaṃ tatpratipādayet||7||
tattvamasyādivākyaṃ vā kathaṃ tatpratipādayet||7||
atra brūmaḥ samādhānaṃ ko'nyo jīvastvameva hi|
yastvaṃ pṛcchasi māṃ ko'haṃ brahmaivāsi na saṃśayaḥ||8||
yastvaṃ pṛcchasi māṃ ko'haṃ brahmaivāsi na saṃśayaḥ||8||
padārthameva jānāmi nādyāpi bhagavansphuṭam|
ahaṃ brahmeti vākyārthaṃ pratipadye kathaṃ vada||9||
ahaṃ brahmeti vākyārthaṃ pratipadye kathaṃ vada||9||
satyamāha bhavānatra vigānaṃ naiva vidyate|
hetuḥ padārthabodho hi vākyārthāvagateriha||10||
hetuḥ padārthabodho hi vākyārthāvagateriha||10||
antaḥkaraṇatadvṛttisākṣī caitanyavigrahaḥ|
ānandarūpaḥ satyaḥ sankiṃ nātmānaṃ prapadyase||11||
ānandarūpaḥ satyaḥ sankiṃ nātmānaṃ prapadyase||11||
satyānandasvarūpaṃ dhīsākṣiṇaṃ jñānavigraham|
cintayātmatayā nityaṃ tyaktvā dehādigāṃ dhiyam||12||
cintayātmatayā nityaṃ tyaktvā dehādigāṃ dhiyam||12||
rūpādimānyataḥ piṇḍastato nātmā ghaṭādivat|
viyadādimahābhūtavikāratvācca kumbhavat||13||
viyadādimahābhūtavikāratvācca kumbhavat||13||
anātmā yadi piṇḍo'yamuktahetubalānmataḥ|
karāmalakavatsākṣādātmānaṃ pratipādaya||14||
karāmalakavatsākṣādātmānaṃ pratipādaya||14||
ghaṭadraṣṭā ghaṭādbhinnaḥ sarvathā na ghaṭo yathā|
dehadraṣṭā tathā deho nāhamityavadhāraya||15||
dehadraṣṭā tathā deho nāhamityavadhāraya||15||
evamindriyadṛṅ nāhamindriyāṇīti niścinu|
mano buddhistathā prāṇo nāhamityavadhāraya||16||
mano buddhistathā prāṇo nāhamityavadhāraya||16||
saṃghāto'pi tathā nāhamiti dṛśyavilakṣaṇam|
draṣṭāramanumānena nipuṇaṃ saṃpradhāraya||17||
draṣṭāramanumānena nipuṇaṃ saṃpradhāraya||17||
dehendriyādayo bhāvā hānādivyāpṛtikṣamāḥ|
yasya saṃnidhimātreṇa so'hamityavadhāraya||18||
yasya saṃnidhimātreṇa so'hamityavadhāraya||18||
anāpannavikāraḥ sannayaskāntavadeva yaḥ|
buddhyādīṃścālayetpratyakso'hamityavadhāraya||19||
buddhyādīṃścālayetpratyakso'hamityavadhāraya||19||
ajaḍātmavadābhānti yatsāṃnidhyājjaḍā api|
dehendriyamanaḥprāṇāḥ so'hamityavadhāraya||20||
dehendriyamanaḥprāṇāḥ so'hamityavadhāraya||20||
agamanme mano'nyatra sāṃprataṃ ca sthirīkṛtam|
evaṃ yo veda dhīvṛttiṃ so'hamityavadhāraya||21||
evaṃ yo veda dhīvṛttiṃ so'hamityavadhāraya||21||
svapnajāgarite supti bhāvābhāvau dhiyāṃ tathā|
yo vettyavikriyaḥ sākṣātso'hamityavadhāraya||22||
yo vettyavikriyaḥ sākṣātso'hamityavadhāraya||22||
ghaṭāvabhāsako dīpo ghaṭādanyo yatheṣyate|
dehāvabhāsako dehī tathāhaṃ bodhavigrahaḥ||23||
dehāvabhāsako dehī tathāhaṃ bodhavigrahaḥ||23||
putravittādayo bhāvā yasya śeṣatayā priyāḥ|
draṣṭā sarvapriyatamaḥ so'hamityavadhāraya||24||
draṣṭā sarvapriyatamaḥ so'hamityavadhāraya||24||
parapremāspadatayā mā na bhūvamahaṃ sadā|
bhūyāsamiti yo draṣṭā so'hamityavadhāraya||25||
bhūyāsamiti yo draṣṭā so'hamityavadhāraya||25||
yaḥ sākṣilakṣaṇo bodhastvaṃpadārthaḥ sa ucyate|
sākṣitvamapi boddhṛtvamavikāritayātmanaḥ||26||
sākṣitvamapi boddhṛtvamavikāritayātmanaḥ||26||
dehendriyamanaḥprāṇāhaṃkṛtibhyo vilakṣaṇaḥ|
projjhitāśeṣaṣaḍbhāvavikārastvaṃpadābhidhaḥ||27||
projjhitāśeṣaṣaḍbhāvavikārastvaṃpadābhidhaḥ||27||
tvamarthamevaṃ niścitya tadarthaṃ cintayetpunaḥ|
atadvyāvṛttirūpeṇa sākṣādvidhimukhena ca||28||
atadvyāvṛttirūpeṇa sākṣādvidhimukhena ca||28||
nirastāśeṣasaṃsāradoṣo'sthūlādilakṣaṇaḥ|
adṛśyatvādiguṇakaḥ parākṛtatamomalaḥ||29||
adṛśyatvādiguṇakaḥ parākṛtatamomalaḥ||29||
nirastātiśayānandaḥ satyaḥ prajñānavigrahaḥ|
sattāsvalakṣaṇaḥ pūrṇaḥ paramātmeti gīyate||30||
sattāsvalakṣaṇaḥ pūrṇaḥ paramātmeti gīyate||30||
sarvajñatvaṃ pareśatvaṃ tathā saṃpūrṇaśaktitā|
vedaiḥ samarthyate yasya tadbrahmetyavadhāraya||31||
vedaiḥ samarthyate yasya tadbrahmetyavadhāraya||31||
yajjñānātsarvavijñānaṃ śrutiṣu pratipāditam|
mṛdādyanekadṛṣṭāntaistadbrahmetyavadhāraya||32||
mṛdādyanekadṛṣṭāntaistadbrahmetyavadhāraya||32||
yadānantyaṃ pratijñāya śrutistatsiddhaye jagau|
tatkāryatvaṃ prapañcasya tadbrahmetyavadhāraya||33||
tatkāryatvaṃ prapañcasya tadbrahmetyavadhāraya||33||
vijijñāsyatayā yacca vedānteṣu mumukṣubhiḥ|
samarthyate'tiyatnena tadbrahmetyavadhāraya||34||
samarthyate'tiyatnena tadbrahmetyavadhāraya||34||
jīvātmanā praveśaśca niyantṛtvaṃ ca tānprati|
śrūyate yasya vedeṣu tadbrahmetyavadhāraya||35||
śrūyate yasya vedeṣu tadbrahmetyavadhāraya||35||
karmaṇāṃ phaladātṛtvaṃ yasyaiva śrūyate śrutau|
jīvānāṃ hetukartṛtvaṃ tadbrahmetyavadhāraya||36||
jīvānāṃ hetukartṛtvaṃ tadbrahmetyavadhāraya||36||
tattvaṃpadārthau nirṇītau vākyārthaścintyate'dhunā|
tādātmyamatra vākyārthastayoreva padārthayoḥ||37||
tādātmyamatra vākyārthastayoreva padārthayoḥ||37||
saṃsargo vā viśiṣṭo vā vākyārtho nātra saṃmataḥ|
akhaṇḍaikarasatvena vākyārtho viduṣāṃ mataḥ||38||
akhaṇḍaikarasatvena vākyārtho viduṣāṃ mataḥ||38||
pratyagbodho ya ābhāti so'dvayānandalakṣaṇaḥ|
advayānandarūpaśca pratyagbodhaikalakṣaṇaḥ||39||
advayānandarūpaśca pratyagbodhaikalakṣaṇaḥ||39||
itthamanyonyatādātmyapratipattiryadā bhavet|
abrahmatvaṃ tvamarthasya vyāvarteta tadaiva hi||40||
abrahmatvaṃ tvamarthasya vyāvarteta tadaiva hi||40||
tadarthasya ca pārokṣyaṃ yadyevaṃ kiṃ tataḥ śrṛṇu|
pūrṇānandaikarūpeṇa pratyagbodho'vatiṣṭhate||41||
pūrṇānandaikarūpeṇa pratyagbodho'vatiṣṭhate||41||
tattvamasyādivākyaṃ ca tādātmyapratipādane|
lakṣyau tattvaṃpadārthau dvāvupādāya pravartate||42||
lakṣyau tattvaṃpadārthau dvāvupādāya pravartate||42||
hitvā dvau śabalau vācyau vākyaṃ vākyārthabodhane|
yathā pravartate'smābhistathā vyākhyātamādarāt||43||
yathā pravartate'smābhistathā vyākhyātamādarāt||43||
ālambanatayā bhāti yo'smatpratyayaśabdayoḥ|
antaḥkaraṇasaṃbhinnabodhaḥ sa tvaṃpadābhidhaḥ||44||
antaḥkaraṇasaṃbhinnabodhaḥ sa tvaṃpadābhidhaḥ||44||
māyopādhirjagadyoniḥ sarvajñatvādilakṣaṇaḥ|
pārokṣyaśabalaḥ satyādyātmakastatpadābhidhaḥ||45||
pārokṣyaśabalaḥ satyādyātmakastatpadābhidhaḥ||45||
pratyakparokṣataikasya sadvitīyatvapūrṇatā|
virudhyate yatastasmāllakṣaṇā saṃpravartate||46||
virudhyate yatastasmāllakṣaṇā saṃpravartate||46||
mānāntaravirodhe tu mukhyārthasyāparigrahe|
mukhyārthenāvinābhūte pratītirlakṣaṇocyate||47||
mukhyārthenāvinābhūte pratītirlakṣaṇocyate||47||
tattvamasyādivākyeṣu lakṣaṇā bhāgalakṣaṇā|
so'yamityādivākyasthapadayoriva nāparā||48||
so'yamityādivākyasthapadayoriva nāparā||48||
ahaṃ brahmeti vākyārthabodho yāvaddṛḍhībhavet|
śamādisahitastāvadabhyasyecchravaṇādikam||49||
śamādisahitastāvadabhyasyecchravaṇādikam||49||
śrutyācāryaprasādena dṛḍho bodho yadā bhavet|
nirastāśeṣasaṃsāranidānaḥ puruṣastadā||50||
nirastāśeṣasaṃsāranidānaḥ puruṣastadā||50||
viśīrṇakāryakaraṇo bhūtasūkṣmairanāvṛtaḥ|
vimuktakarmanigalaḥ sadya eva vimucyate||51||
vimuktakarmanigalaḥ sadya eva vimucyate||51||
prārabdhakarmavegeṇa jīvanmukto yadā bhavet|
kiñcitkālamanārabdhakarmabandhasya saṃkṣaye||52||
kiñcitkālamanārabdhakarmabandhasya saṃkṣaye||52||
nirastātiśayānandaṃ vaiṣṇavaṃ paramaṃ padam|
punarāvṛttirahitaṃ kaivalyaṃ pratipadyate||53||
punarāvṛttirahitaṃ kaivalyaṃ pratipadyate||53||
iti śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryasya
śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau
vākyavṛttiḥ samāptā||
śrīgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyasya
śrīmacchaṃkarabhagavataḥ kṛtau
vākyavṛttiḥ samāptā||
