Brahman

వాక్యవృత్తిః సర్గస్థితిప్రలయహేతుమచిన్త్యశక్తిం విశ్వేశ్వరం విదితవిశ్వమనన్తమూర్తిమ్

(Vakya Vritti in Telugu)

Also known as sargasthitipralayahetumacintyasaktim

The Vakya Vritti is a short but profound Vedantic text by Adi Shankaracharya that unpacks the meaning of one of the four great sayings of the Upanishads — "Prajnanam Brahma" (Consciousness is Brahman), found in the Aitareya Upanishad of the Rigveda. Written as a dialogue between a teacher and a sincere student, it walks step by step through what the words "Prajnanam" and "Brahman" really mean, and how the two can be identical. The text is short — around fifty verses — but it covers the essential Advaita teaching with precision.

వాక్యవృత్తిః
సర్గస్థితిప్రలయహేతుమచిన్త్యశక్తిం
విశ్వేశ్వరం విదితవిశ్వమనన్తమూర్తిమ్।
నిర్ముక్తబన్ధనమపారసుఖామ్బురాశిం
శ్రీవల్లభం విమలబోధఘనం నమామి।।1।।
యస్య ప్రసాదాదహమేవ విష్ణు
ర్మయ్యేవ సర్వం పరికల్పితం చ।
ఇత్థం విజానామి సదాత్మరూపం
తస్యాఙ్ఘ్రిపద్మం ప్రణతోఽస్మి నిత్యమ్।।2।।
తాపత్రయార్కసంతప్తః కశ్చిదుద్విగ్నమానసః।
శమాదిసాధనైర్యుక్తః సద్గురుం పరిపృచ్ఛతి।।3।।
అనాయాసేన యేనాస్మాన్ముచ్యేయ భవబన్ధనాత్।
తన్మే సంక్షిప్య భగవన్కేవలం కృపయా వద।।4।।
సాధ్వీ తే వచనవ్యక్తిః ప్రతిభాతి వదామి తే।
ఇదం తదితి విస్పష్టం సావధానమనాః శ్రృణు।।5।।
తత్త్వమస్యాదివాక్యోత్థం యజ్జీవపరమాత్మనోః।
తాదాత్మ్యవిషయం జ్ఞానం తదిదం ముక్తిసాధనమ్।।6।।
కో జీవః కః పరశ్చాత్మా తాదాత్మ్యం వా కథం తయోః।
తత్త్వమస్యాదివాక్యం వా కథం తత్ప్రతిపాదయేత్।।7।।
అత్ర బ్రూమః సమాధానం కోఽన్యో జీవస్త్వమేవ హి।
యస్త్వం పృచ్ఛసి మాం కోఽహం బ్రహ్మైవాసి న సంశయః।।8।।
పదార్థమేవ జానామి నాద్యాపి భగవన్స్ఫుటమ్।
అహం బ్రహ్మేతి వాక్యార్థం ప్రతిపద్యే కథం వద।।9।।
సత్యమాహ భవానత్ర విగానం నైవ విద్యతే।
హేతుః పదార్థబోధో హి వాక్యార్థావగతేరిహ।।10।।
అన్తఃకరణతద్వృత్తిసాక్షీ చైతన్యవిగ్రహః।
ఆనన్దరూపః సత్యః సన్కిం నాత్మానం ప్రపద్యసే।।11।।
సత్యానన్దస్వరూపం ధీసాక్షిణం జ్ఞానవిగ్రహమ్।
చిన్తయాత్మతయా నిత్యం త్యక్త్వా దేహాదిగాం ధియమ్।।12।।
రూపాదిమాన్యతః పిణ్డస్తతో నాత్మా ఘటాదివత్।
వియదాదిమహాభూతవికారత్వాచ్చ కుమ్భవత్।।13।।
అనాత్మా యది పిణ్డోఽయముక్తహేతుబలాన్మతః।
కరామలకవత్సాక్షాదాత్మానం ప్రతిపాదయ।।14।।
ఘటద్రష్టా ఘటాద్భిన్నః సర్వథా న ఘటో యథా।
దేహద్రష్టా తథా దేహో నాహమిత్యవధారయ।।15।।
ఏవమిన్ద్రియదృఙ్ నాహమిన్ద్రియాణీతి నిశ్చిను।
మనో బుద్ధిస్తథా ప్రాణో నాహమిత్యవధారయ।।16।।
సంఘాతోఽపి తథా నాహమితి దృశ్యవిలక్షణమ్।
ద్రష్టారమనుమానేన నిపుణం సంప్రధారయ।।17।।
దేహేన్ద్రియాదయో భావా హానాదివ్యాపృతిక్షమాః।
యస్య సంనిధిమాత్రేణ సోఽహమిత్యవధారయ।।18।।
అనాపన్నవికారః సన్నయస్కాన్తవదేవ యః।
బుద్ధ్యాదీంశ్చాలయేత్ప్రత్యక్సోఽహమిత్యవధారయ।।19।।
అజడాత్మవదాభాన్తి యత్సాంనిధ్యాజ్జడా అపి।
దేహేన్ద్రియమనఃప్రాణాః సోఽహమిత్యవధారయ।।20।।
అగమన్మే మనోఽన్యత్ర సాంప్రతం చ స్థిరీకృతమ్।
ఏవం యో వేద ధీవృత్తిం సోఽహమిత్యవధారయ।।21।।
స్వప్నజాగరితే సుప్తి భావాభావౌ ధియాం తథా।
యో వేత్త్యవిక్రియః సాక్షాత్సోఽహమిత్యవధారయ।।22।।
ఘటావభాసకో దీపో ఘటాదన్యో యథేష్యతే।
దేహావభాసకో దేహీ తథాహం బోధవిగ్రహః।।23।।
పుత్రవిత్తాదయో భావా యస్య శేషతయా ప్రియాః।
ద్రష్టా సర్వప్రియతమః సోఽహమిత్యవధారయ।।24।।
పరప్రేమాస్పదతయా మా న భూవమహం సదా।
భూయాసమితి యో ద్రష్టా సోఽహమిత్యవధారయ।।25।।
యః సాక్షిలక్షణో బోధస్త్వంపదార్థః స ఉచ్యతే।
సాక్షిత్వమపి బోద్ధృత్వమవికారితయాత్మనః।।26।।
దేహేన్ద్రియమనఃప్రాణాహంకృతిభ్యో విలక్షణః।
ప్రోజ్ఝితాశేషషడ్భావవికారస్త్వంపదాభిధః।।27।।
త్వమర్థమేవం నిశ్చిత్య తదర్థం చిన్తయేత్పునః।
అతద్వ్యావృత్తిరూపేణ సాక్షాద్విధిముఖేన చ।।28।।
నిరస్తాశేషసంసారదోషోఽస్థూలాదిలక్షణః।
అదృశ్యత్వాదిగుణకః పరాకృతతమోమలః।।29।।
నిరస్తాతిశయానన్దః సత్యః ప్రజ్ఞానవిగ్రహః।
సత్తాస్వలక్షణః పూర్ణః పరమాత్మేతి గీయతే।।30।।
సర్వజ్ఞత్వం పరేశత్వం తథా సంపూర్ణశక్తితా।
వేదైః సమర్థ్యతే యస్య తద్బ్రహ్మేత్యవధారయ।।31।।
యజ్జ్ఞానాత్సర్వవిజ్ఞానం శ్రుతిషు ప్రతిపాదితమ్।
మృదాద్యనేకదృష్టాన్తైస్తద్బ్రహ్మేత్యవధారయ।।32।।
యదానన్త్యం ప్రతిజ్ఞాయ శ్రుతిస్తత్సిద్ధయే జగౌ।
తత్కార్యత్వం ప్రపఞ్చస్య తద్బ్రహ్మేత్యవధారయ।।33।।
విజిజ్ఞాస్యతయా యచ్చ వేదాన్తేషు ముముక్షుభిః।
సమర్థ్యతేఽతియత్నేన తద్బ్రహ్మేత్యవధారయ।।34।।
జీవాత్మనా ప్రవేశశ్చ నియన్తృత్వం చ తాన్ప్రతి।
శ్రూయతే యస్య వేదేషు తద్బ్రహ్మేత్యవధారయ।।35।।
కర్మణాం ఫలదాతృత్వం యస్యైవ శ్రూయతే శ్రుతౌ।
జీవానాం హేతుకర్తృత్వం తద్బ్రహ్మేత్యవధారయ।।36।।
తత్త్వంపదార్థౌ నిర్ణీతౌ వాక్యార్థశ్చిన్త్యతేఽధునా।
తాదాత్మ్యమత్ర వాక్యార్థస్తయోరేవ పదార్థయోః।।37।।
సంసర్గో వా విశిష్టో వా వాక్యార్థో నాత్ర సంమతః।
అఖణ్డైకరసత్వేన వాక్యార్థో విదుషాం మతః।।38।।
ప్రత్యగ్బోధో య ఆభాతి సోఽద్వయానన్దలక్షణః।
అద్వయానన్దరూపశ్చ ప్రత్యగ్బోధైకలక్షణః।।39।।
ఇత్థమన్యోన్యతాదాత్మ్యప్రతిపత్తిర్యదా భవేత్।
అబ్రహ్మత్వం త్వమర్థస్య వ్యావర్తేత తదైవ హి।।40।।
తదర్థస్య చ పారోక్ష్యం యద్యేవం కిం తతః శ్రృణు।
పూర్ణానన్దైకరూపేణ ప్రత్యగ్బోధోఽవతిష్ఠతే।।41।।
తత్త్వమస్యాదివాక్యం చ తాదాత్మ్యప్రతిపాదనే।
లక్ష్యౌ తత్త్వంపదార్థౌ ద్వావుపాదాయ ప్రవర్తతే।।42।।
హిత్వా ద్వౌ శబలౌ వాచ్యౌ వాక్యం వాక్యార్థబోధనే।
యథా ప్రవర్తతేఽస్మాభిస్తథా వ్యాఖ్యాతమాదరాత్।।43।।
ఆలమ్బనతయా భాతి యోఽస్మత్ప్రత్యయశబ్దయోః।
అన్తఃకరణసంభిన్నబోధః స త్వంపదాభిధః।।44।।
మాయోపాధిర్జగద్యోనిః సర్వజ్ఞత్వాదిలక్షణః।
పారోక్ష్యశబలః సత్యాద్యాత్మకస్తత్పదాభిధః।।45।।
ప్రత్యక్పరోక్షతైకస్య సద్వితీయత్వపూర్ణతా।
విరుధ్యతే యతస్తస్మాల్లక్షణా సంప్రవర్తతే।।46।।
మానాన్తరవిరోధే తు ముఖ్యార్థస్యాపరిగ్రహే।
ముఖ్యార్థేనావినాభూతే ప్రతీతిర్లక్షణోచ్యతే।।47।।
తత్త్వమస్యాదివాక్యేషు లక్షణా భాగలక్షణా।
సోఽయమిత్యాదివాక్యస్థపదయోరివ నాపరా।।48।।
అహం బ్రహ్మేతి వాక్యార్థబోధో యావద్దృఢీభవేత్।
శమాదిసహితస్తావదభ్యస్యేచ్ఛ్రవణాదికమ్।।49।।
శ్రుత్యాచార్యప్రసాదేన దృఢో బోధో యదా భవేత్।
నిరస్తాశేషసంసారనిదానః పురుషస్తదా।।50।।
విశీర్ణకార్యకరణో భూతసూక్ష్మైరనావృతః।
విముక్తకర్మనిగలః సద్య ఏవ విముచ్యతే।।51।।
ప్రారబ్ధకర్మవేగేణ జీవన్ముక్తో యదా భవేత్।
కిఞ్చిత్కాలమనారబ్ధకర్మబన్ధస్య సంక్షయే।।52।।
నిరస్తాతిశయానన్దం వైష్ణవం పరమం పదమ్।
పునరావృత్తిరహితం కైవల్యం ప్రతిపద్యతే।।53।।
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య
శ్రీగోవిన్దభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య
శ్రీమచ్ఛంకరభగవతః కృతౌ
వాక్యవృత్తిః సమాప్తా।।

Explore More