Brahman

ଵାକ୍ଯଵୃତ୍ତିଃ ସର୍ଗସ୍ଥିତିପ୍ରଲଯହେତୁମଚିନ୍ତ୍ଯଶକ୍ତିଂ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ଵିଦିତଵିଶ୍ଵମନନ୍ତମୂର୍ତିମ୍

(Vakya Vritti in Odia)

Also known as sargasthitipralayahetumacintyasaktim

The Vakya Vritti is a short but profound Vedantic text by Adi Shankaracharya that unpacks the meaning of one of the four great sayings of the Upanishads — "Prajnanam Brahma" (Consciousness is Brahman), found in the Aitareya Upanishad of the Rigveda. Written as a dialogue between a teacher and a sincere student, it walks step by step through what the words "Prajnanam" and "Brahman" really mean, and how the two can be identical. The text is short — around fifty verses — but it covers the essential Advaita teaching with precision.

ଵାକ୍ଯଵୃତ୍ତିଃ
ସର୍ଗସ୍ଥିତିପ୍ରଲଯହେତୁମଚିନ୍ତ୍ଯଶକ୍ତିଂ
ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରଂ ଵିଦିତଵିଶ୍ଵମନନ୍ତମୂର୍ତିମ୍।
ନିର୍ମୁକ୍ତବନ୍ଧନମପାରସୁଖାମ୍ବୁରାଶିଂ
ଶ୍ରୀଵଲ୍ଲଭଂ ଵିମଲବୋଧଘନଂ ନମାମି।।1।।
ଯସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଦହମେଵ ଵିଷ୍ଣୁ
ର୍ମଯ୍ଯେଵ ସର୍ଵଂ ପରିକଲ୍ପିତଂ ଚ।
ଇତ୍ଥଂ ଵିଜାନାମି ସଦାତ୍ମରୂପଂ
ତସ୍ଯାଙ୍ଘ୍ରିପଦ୍ମଂ ପ୍ରଣତୋଽସ୍ମି ନିତ୍ଯମ୍।।2।।
ତାପତ୍ରଯାର୍କସଂତପ୍ତଃ କଶ୍ଚିଦୁଦ୍ଵିଗ୍ନମାନସଃ।
ଶମାଦିସାଧନୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ସଦ୍ଗୁରୁଂ ପରିପୃଚ୍ଛତି।।3।।
ଅନାଯାସେନ ଯେନାସ୍ମାନ୍ମୁଚ୍ଯେଯ ଭଵବନ୍ଧନାତ୍।
ତନ୍ମେ ସଂକ୍ଷିପ୍ଯ ଭଗଵନ୍କେଵଲଂ କୃପଯା ଵଦ।।4।।
ସାଧ୍ଵୀ ତେ ଵଚନଵ୍ଯକ୍ତିଃ ପ୍ରତିଭାତି ଵଦାମି ତେ।
ଇଦଂ ତଦିତି ଵିସ୍ପଷ୍ଟଂ ସାଵଧାନମନାଃ ଶ୍ରୃଣୁ।।5।।
ତତ୍ତ୍ଵମସ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯୋତ୍ଥଂ ଯଜ୍ଜୀଵପରମାତ୍ମନୋଃ।
ତାଦାତ୍ମ୍ଯଵିଷଯଂ ଜ୍ଞାନଂ ତଦିଦଂ ମୁକ୍ତିସାଧନମ୍।।6।।
କୋ ଜୀଵଃ କଃ ପରଶ୍ଚାତ୍ମା ତାଦାତ୍ମ୍ଯଂ ଵା କଥଂ ତଯୋଃ।
ତତ୍ତ୍ଵମସ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯଂ ଵା କଥଂ ତତ୍ପ୍ରତିପାଦଯେତ୍।।7।।
ଅତ୍ର ବ୍ରୂମଃ ସମାଧାନଂ କୋଽନ୍ଯୋ ଜୀଵସ୍ତ୍ଵମେଵ ହି।
ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପୃଚ୍ଛସି ମାଂ କୋଽହଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵାସି ନ ସଂଶଯଃ।।8।।
ପଦାର୍ଥମେଵ ଜାନାମି ନାଦ୍ଯାପି ଭଗଵନ୍ସ୍ଫୁଟମ୍।
ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ଵାକ୍ଯାର୍ଥଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯେ କଥଂ ଵଦ।।9।।
ସତ୍ଯମାହ ଭଵାନତ୍ର ଵିଗାନଂ ନୈଵ ଵିଦ୍ଯତେ।
ହେତୁଃ ପଦାର୍ଥବୋଧୋ ହି ଵାକ୍ଯାର୍ଥାଵଗତେରିହ।।10।।
ଅନ୍ତଃକରଣତଦ୍ଵୃତ୍ତିସାକ୍ଷୀ ଚୈତନ୍ଯଵିଗ୍ରହଃ।
ଆନନ୍ଦରୂପଃ ସତ୍ଯଃ ସନ୍କିଂ ନାତ୍ମାନଂ ପ୍ରପଦ୍ଯସେ।।11।।
ସତ୍ଯାନନ୍ଦସ୍ଵରୂପଂ ଧୀସାକ୍ଷିଣଂ ଜ୍ଞାନଵିଗ୍ରହମ୍।
ଚିନ୍ତଯାତ୍ମତଯା ନିତ୍ଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହାଦିଗାଂ ଧିଯମ୍।।12।।
ରୂପାଦିମାନ୍ଯତଃ ପିଣ୍ଡସ୍ତତୋ ନାତ୍ମା ଘଟାଦିଵତ୍।
ଵିଯଦାଦିମହାଭୂତଵିକାରତ୍ଵାଚ୍ଚ କୁମ୍ଭଵତ୍।।13।।
ଅନାତ୍ମା ଯଦି ପିଣ୍ଡୋଽଯମୁକ୍ତହେତୁବଲାନ୍ମତଃ।
କରାମଲକଵତ୍ସାକ୍ଷାଦାତ୍ମାନଂ ପ୍ରତିପାଦଯ।।14।।
ଘଟଦ୍ରଷ୍ଟା ଘଟାଦ୍ଭିନ୍ନଃ ସର୍ଵଥା ନ ଘଟୋ ଯଥା।
ଦେହଦ୍ରଷ୍ଟା ତଥା ଦେହୋ ନାହମିତ୍ଯଵଧାରଯ।।15।।
ଏଵମିନ୍ଦ୍ରିଯଦୃଙ୍ ନାହମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀତି ନିଶ୍ଚିନୁ।
ମନୋ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତଥା ପ୍ରାଣୋ ନାହମିତ୍ଯଵଧାରଯ।।16।।
ସଂଘାତୋଽପି ତଥା ନାହମିତି ଦୃଶ୍ଯଵିଲକ୍ଷଣମ୍।
ଦ୍ରଷ୍ଟାରମନୁମାନେନ ନିପୁଣଂ ସଂପ୍ରଧାରଯ।।17।।
ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାଦଯୋ ଭାଵା ହାନାଦିଵ୍ଯାପୃତିକ୍ଷମାଃ।
ଯସ୍ଯ ସଂନିଧିମାତ୍ରେଣ ସୋଽହମିତ୍ଯଵଧାରଯ।।18।।
ଅନାପନ୍ନଵିକାରଃ ସନ୍ନଯସ୍କାନ୍ତଵଦେଵ ଯଃ।
ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦୀଂଶ୍ଚାଲଯେତ୍ପ୍ରତ୍ଯକ୍ସୋଽହମିତ୍ଯଵଧାରଯ।।19।।
ଅଜଡାତ୍ମଵଦାଭାନ୍ତି ଯତ୍ସାଂନିଧ୍ଯାଜ୍ଜଡା ଅପି।
ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯମନଃପ୍ରାଣାଃ ସୋଽହମିତ୍ଯଵଧାରଯ।।20।।
ଅଗମନ୍ମେ ମନୋଽନ୍ଯତ୍ର ସାଂପ୍ରତଂ ଚ ସ୍ଥିରୀକୃତମ୍।
ଏଵଂ ଯୋ ଵେଦ ଧୀଵୃତ୍ତିଂ ସୋଽହମିତ୍ଯଵଧାରଯ।।21।।
ସ୍ଵପ୍ନଜାଗରିତେ ସୁପ୍ତି ଭାଵାଭାଵୌ ଧିଯାଂ ତଥା।
ଯୋ ଵେତ୍ତ୍ଯଵିକ୍ରିଯଃ ସାକ୍ଷାତ୍ସୋଽହମିତ୍ଯଵଧାରଯ।।22।।
ଘଟାଵଭାସକୋ ଦୀପୋ ଘଟାଦନ୍ଯୋ ଯଥେଷ୍ଯତେ।
ଦେହାଵଭାସକୋ ଦେହୀ ତଥାହଂ ବୋଧଵିଗ୍ରହଃ।।23।।
ପୁତ୍ରଵିତ୍ତାଦଯୋ ଭାଵା ଯସ୍ଯ ଶେଷତଯା ପ୍ରିଯାଃ।
ଦ୍ରଷ୍ଟା ସର୍ଵପ୍ରିଯତମଃ ସୋଽହମିତ୍ଯଵଧାରଯ।।24।।
ପରପ୍ରେମାସ୍ପଦତଯା ମା ନ ଭୂଵମହଂ ସଦା।
ଭୂଯାସମିତି ଯୋ ଦ୍ରଷ୍ଟା ସୋଽହମିତ୍ଯଵଧାରଯ।।25।।
ଯଃ ସାକ୍ଷିଲକ୍ଷଣୋ ବୋଧସ୍ତ୍ଵଂପଦାର୍ଥଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ।
ସାକ୍ଷିତ୍ଵମପି ବୋଦ୍ଧୃତ୍ଵମଵିକାରିତଯାତ୍ମନଃ।।26।।
ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯମନଃପ୍ରାଣାହଂକୃତିଭ୍ଯୋ ଵିଲକ୍ଷଣଃ।
ପ୍ରୋଜ୍ଝିତାଶେଷଷଡ୍ଭାଵଵିକାରସ୍ତ୍ଵଂପଦାଭିଧଃ।।27।।
ତ୍ଵମର୍ଥମେଵଂ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ତଦର୍ଥଂ ଚିନ୍ତଯେତ୍ପୁନଃ।
ଅତଦ୍ଵ୍ଯାଵୃତ୍ତିରୂପେଣ ସାକ୍ଷାଦ୍ଵିଧିମୁଖେନ ଚ।।28।।
ନିରସ୍ତାଶେଷସଂସାରଦୋଷୋଽସ୍ଥୂଲାଦିଲକ୍ଷଣଃ।
ଅଦୃଶ୍ଯତ୍ଵାଦିଗୁଣକଃ ପରାକୃତତମୋମଲଃ।।29।।
ନିରସ୍ତାତିଶଯାନନ୍ଦଃ ସତ୍ଯଃ ପ୍ରଜ୍ଞାନଵିଗ୍ରହଃ।
ସତ୍ତାସ୍ଵଲକ୍ଷଣଃ ପୂର୍ଣଃ ପରମାତ୍ମେତି ଗୀଯତେ।।30।।
ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵଂ ପରେଶତ୍ଵଂ ତଥା ସଂପୂର୍ଣଶକ୍ତିତା।
ଵେଦୈଃ ସମର୍ଥ୍ଯତେ ଯସ୍ଯ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯଵଧାରଯ।।31।।
ଯଜ୍ଜ୍ଞାନାତ୍ସର୍ଵଵିଜ୍ଞାନଂ ଶ୍ରୁତିଷୁ ପ୍ରତିପାଦିତମ୍।
ମୃଦାଦ୍ଯନେକଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୈସ୍ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯଵଧାରଯ।।32।।
ଯଦାନନ୍ତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ଶ୍ରୁତିସ୍ତତ୍ସିଦ୍ଧଯେ ଜଗୌ।
ତତ୍କାର୍ଯତ୍ଵଂ ପ୍ରପଞ୍ଚସ୍ଯ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯଵଧାରଯ।।33।।
ଵିଜିଜ୍ଞାସ୍ଯତଯା ଯଚ୍ଚ ଵେଦାନ୍ତେଷୁ ମୁମୁକ୍ଷୁଭିଃ।
ସମର୍ଥ୍ଯତେଽତିଯତ୍ନେନ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯଵଧାରଯ।।34।।
ଜୀଵାତ୍ମନା ପ୍ରଵେଶଶ୍ଚ ନିଯନ୍ତୃତ୍ଵଂ ଚ ତାନ୍ପ୍ରତି।
ଶ୍ରୂଯତେ ଯସ୍ଯ ଵେଦେଷୁ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯଵଧାରଯ।।35।।
କର୍ମଣାଂ ଫଲଦାତୃତ୍ଵଂ ଯସ୍ଯୈଵ ଶ୍ରୂଯତେ ଶ୍ରୁତୌ।
ଜୀଵାନାଂ ହେତୁକର୍ତୃତ୍ଵଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯଵଧାରଯ।।36।।
ତତ୍ତ୍ଵଂପଦାର୍ଥୌ ନିର୍ଣୀତୌ ଵାକ୍ଯାର୍ଥଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯତେଽଧୁନା।
ତାଦାତ୍ମ୍ଯମତ୍ର ଵାକ୍ଯାର୍ଥସ୍ତଯୋରେଵ ପଦାର୍ଥଯୋଃ।।37।।
ସଂସର୍ଗୋ ଵା ଵିଶିଷ୍ଟୋ ଵା ଵାକ୍ଯାର୍ଥୋ ନାତ୍ର ସଂମତଃ।
ଅଖଣ୍ଡୈକରସତ୍ଵେନ ଵାକ୍ଯାର୍ଥୋ ଵିଦୁଷାଂ ମତଃ।।38।।
ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ବୋଧୋ ଯ ଆଭାତି ସୋଽଦ୍ଵଯାନନ୍ଦଲକ୍ଷଣଃ।
ଅଦ୍ଵଯାନନ୍ଦରୂପଶ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ବୋଧୈକଲକ୍ଷଣଃ।।39।।
ଇତ୍ଥମନ୍ଯୋନ୍ଯତାଦାତ୍ମ୍ଯପ୍ରତିପତ୍ତିର୍ଯଦା ଭଵେତ୍।
ଅବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ତ୍ଵମର୍ଥସ୍ଯ ଵ୍ଯାଵର୍ତେତ ତଦୈଵ ହି।।40।।
ତଦର୍ଥସ୍ଯ ଚ ପାରୋକ୍ଷ୍ଯଂ ଯଦ୍ଯେଵଂ କିଂ ତତଃ ଶ୍ରୃଣୁ।
ପୂର୍ଣାନନ୍ଦୈକରୂପେଣ ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ବୋଧୋଽଵତିଷ୍ଠତେ।।41।।
ତତ୍ତ୍ଵମସ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯଂ ଚ ତାଦାତ୍ମ୍ଯପ୍ରତିପାଦନେ।
ଲକ୍ଷ୍ଯୌ ତତ୍ତ୍ଵଂପଦାର୍ଥୌ ଦ୍ଵାଵୁପାଦାଯ ପ୍ରଵର୍ତତେ।।42।।
ହିତ୍ଵା ଦ୍ଵୌ ଶବଲୌ ଵାଚ୍ଯୌ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯାର୍ଥବୋଧନେ।
ଯଥା ପ୍ରଵର୍ତତେଽସ୍ମାଭିସ୍ତଥା ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତମାଦରାତ୍।।43।।
ଆଲମ୍ବନତଯା ଭାତି ଯୋଽସ୍ମତ୍ପ୍ରତ୍ଯଯଶବ୍ଦଯୋଃ।
ଅନ୍ତଃକରଣସଂଭିନ୍ନବୋଧଃ ସ ତ୍ଵଂପଦାଭିଧଃ।।44।।
ମାଯୋପାଧିର୍ଜଗଦ୍ଯୋନିଃ ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵାଦିଲକ୍ଷଣଃ।
ପାରୋକ୍ଷ୍ଯଶବଲଃ ସତ୍ଯାଦ୍ଯାତ୍ମକସ୍ତତ୍ପଦାଭିଧଃ।।45।।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ପରୋକ୍ଷତୈକସ୍ଯ ସଦ୍ଵିତୀଯତ୍ଵପୂର୍ଣତା।
ଵିରୁଧ୍ଯତେ ଯତସ୍ତସ୍ମାଲ୍ଲକ୍ଷଣା ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ।।46।।
ମାନାନ୍ତରଵିରୋଧେ ତୁ ମୁଖ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯାପରିଗ୍ରହେ।
ମୁଖ୍ଯାର୍ଥେନାଵିନାଭୂତେ ପ୍ରତୀତିର୍ଲକ୍ଷଣୋଚ୍ଯତେ।।47।।
ତତ୍ତ୍ଵମସ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯେଷୁ ଲକ୍ଷଣା ଭାଗଲକ୍ଷଣା।
ସୋଽଯମିତ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯସ୍ଥପଦଯୋରିଵ ନାପରା।।48।।
ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ଵାକ୍ଯାର୍ଥବୋଧୋ ଯାଵଦ୍ଦୃଢୀଭଵେତ୍।
ଶମାଦିସହିତସ୍ତାଵଦଭ୍ଯସ୍ଯେଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦିକମ୍।।49।।
ଶ୍ରୁତ୍ଯାଚାର୍ଯପ୍ରସାଦେନ ଦୃଢୋ ବୋଧୋ ଯଦା ଭଵେତ୍।
ନିରସ୍ତାଶେଷସଂସାରନିଦାନଃ ପୁରୁଷସ୍ତଦା।।50।।
ଵିଶୀର୍ଣକାର୍ଯକରଣୋ ଭୂତସୂକ୍ଷ୍ମୈରନାଵୃତଃ।
ଵିମୁକ୍ତକର୍ମନିଗଲଃ ସଦ୍ଯ ଏଵ ଵିମୁଚ୍ଯତେ।।51।।
ପ୍ରାରବ୍ଧକର୍ମଵେଗେଣ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଯଦା ଭଵେତ୍।
କିଞ୍ଚିତ୍କାଲମନାରବ୍ଧକର୍ମବନ୍ଧସ୍ଯ ସଂକ୍ଷଯେ।।52।।
ନିରସ୍ତାତିଶଯାନନ୍ଦଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ପରମଂ ପଦମ୍।
ପୁନରାଵୃତ୍ତିରହିତଂ କୈଵଲ୍ଯଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ।।53।।
ଇତି ଶ୍ରୀମତ୍ପରମହଂସପରିଵ୍ରାଜକାଚାର୍ଯସ୍ଯ
ଶ୍ରୀଗୋଵିନ୍ଦଭଗଵତ୍ପୂଜ୍ଯପାଦଶିଷ୍ଯସ୍ଯ
ଶ୍ରୀମଚ୍ଛଂକରଭଗଵତଃ କୃତୌ
ଵାକ୍ଯଵୃତ୍ତିଃ ସମାପ୍ତା।।

Explore More