- অথ (atha)now
- শ্ৰীগণেশহৃদযম্ (śrīgaṇeśahṛdayam)the Heart of Shri Ganesha
anvaya অথ শ্ৰীগণেশহৃদযম্
chandas Prose, the title
হৃদয Heart — The inner core of a god's worship. This Heart lists twenty-one names of Ganesha and then explains each one.
- শিৱঃ (śivaḥ)Shiva
- উৱাচ (uvāca)said
anvaya শিৱঃ উৱাচ
chandas Prose, the speaker's line
সাধকায মহাভাগাঃ শীঘ্ৰেণ শান্তিদং পৰম্ ॥ ১ ॥
- গণেশহৃদযম্ (gaṇeśahṛdayam)the Heart of Ganesha
- ৱক্ষ্যে (vakṣye)I will tell
- সৰ্ৱসিদ্ধিপ্ৰদাযকম্ (sarvasiddhipradāyakam)which gives every success
- সাধকায (sādhakāya)to the seeker
- মহাভাগাঃ (mahābhāgāḥ)O blessed ones
- শীঘ্ৰেণ (śīghreṇa)quickly
- শান্তিদম্ (śāntidam)which gives peace
- পৰম্ (param)the highest
anvaya মহাভাগাঃ সাধকায সৰ্ৱসিদ্ধিপ্ৰদাযকম্ শীঘ্ৰেণ পৰম্ শান্তিদম্ গণেশহৃদযম্ ৱক্ষ্যে
chandas Anuṣṭubh (śloka), 8 syllables in each of 4 pādas
অস্য শ্ৰীগণেশহৃদযস্তোত্ৰমন্ত্ৰস্য শম্ভুৰৃষিঃ । নানাৱিধানি ছন্দাংসি ।
শ্ৰীমত্স্ৱানন্দেশো গণেশো দেৱতা । গমিতি বীজম্ । জ্ঞানাত্মিকা শক্তিঃ । নাদঃ কীলকম্ ।
শ্ৰীগণপতিপ্ৰীত্যৰ্থমভীষ্টসিদ্ধ্যৰ্থং জপে ৱিনিযোগঃ । গাং গীমিতি ন্যাসঃ ।
chandas Prose, the viniyoga
ৱিনিযোগ the statement of use — Said before a hymn is recited: its seer, metre, deity, seed, power and pin, and what it is recited for.
কীলক the pin — The part of a mantra said to hold its power in place, as a pin holds a joint.
সিন্দূৰাভং ত্ৰিনেত্ৰং পৃথুতৰজঠৰং ৰক্তৱস্ত্ৰাৱৃতং তং
পাশং চৈৱাঙ্কুশং ৱৈ ৰদনমভযদং পাণিভিঃ সন্দধানম্ ॥
সিদ্ধ্যা বুদ্ধ্যা চ শ্লিষ্টং গজৱদনমহং চিন্তযে হ্যেকদন্তং
নানাভূষাভিৰামং নিজজনসুখদং নাভিশেষং গণেশম্ ॥ ২ ॥
- ধ্যানম্ (dhyānam)meditation
- সিন্দূৰাভম্ (sindūrābham)red as sindura
- ত্ৰিনেত্ৰম্ (trinetram)three-eyed
- পৃথুতৰজঠৰম্ (pṛthutarajaṭharam)very broad in the belly
- ৰক্তৱস্ত্ৰাৱৃতম্ (raktavastrāvṛtam)dressed in red
- তম্ (tam)him
- পাশম্ (pāśam)the noose
- চ (ca)and
- এৱ (eva)also
- অঙ্কুশম্ (aṅkuśam)the goad
- ৱৈ (vai)indeed
- ৰদনম্ (radanam)his tusk
- অভযদম্ (abhayadam)giving safety
- পাণিভিঃ (pāṇibhiḥ)in his hands
- সন্দধানম্ (sandadhānam)holding
- সিদ্ধ্যা (siddhyā)by Siddhi
- বুদ্ধ্যা (buddhyā)by Buddhi
- চ (ca)and
- শ্লিষ্টম্ (śliṣṭam)embraced
- গজৱদনম্ (gajavadanam)the elephant-faced one
- অহম্ (aham)I
- চিন্তযে (cintaye)meditate on
- হি (hi)indeed
- একদন্তম্ (ekadantam)with a single tusk
- নানাভূষাভিৰামম্ (nānābhūṣābhirāmam)lovely with many ornaments
- নিজজনসুখদম্ (nijajanasukhadam)who gives happiness to his own people
- নাভিশেষম্ (nābhiśeṣam)who wears Shesha round his navel
- গণেশম্ (gaṇeśam)Ganesha
anvaya ধ্যানম্ অহম্ সিন্দূৰাভম্ ত্ৰিনেত্ৰম্ পৃথুতৰজঠৰম্ ৰক্তৱস্ত্ৰাৱৃতম্ পাণিভিঃ পাশম্ চ এৱ অঙ্কুশম্ ৱৈ ৰদনম্ সন্দধানম্ অভযদম্ সিদ্ধ্যা বুদ্ধ্যা চ শ্লিষ্টম্ নানাভূষাভিৰামম্ নিজজনসুখদম্ নাভিশেষম্ একদন্তম্ গজৱদনম্ তম্ গণেশম্ হি চিন্তযে
chandas Sragdharā, 21 syllables in each of 4 pādas
- স্তোত্ৰম্ (stotram)the hymn
anvaya স্তোত্ৰম্
chandas Prose, a heading
ঢুণ্ঢিৰাজং মযূৰেশং লম্বোদৰং গজাননম্ ॥ ১ ॥
- ওং (oṃ)Om
- গণেশম্ (gaṇeśam)Ganesha
- একদন্তম্ (ekadantam)Ekadanta
- চ (ca)and
- চিন্তামণিম্ (cintāmaṇim)Chintamani
- ৱিনাযকম্ (vināyakam)Vinayaka
- ঢুণ্ঢিৰাজম্ (ḍhuṇḍhirājam)Dhundhiraja
- মযূৰেশম্ (mayūreśam)Mayuresha
- লম্বোদৰম্ (lambodaram)Lambodara
- গজাননম্ (gajānanam)Gajanana
anvaya ওং গণেশম্ একদন্তম্ চ চিন্তামণিম্ ৱিনাযকম্ ঢুণ্ঢিৰাজম্ মযূৰেশম্ লম্বোদৰম্ গজাননম্ [ৱন্দে]
chandas Anuṣṭubh (śloka), 8 syllables in each of 4 pādas
note Three verses list the twenty-one names. The verse that says I bow comes third.
আশাপূৰং তু ৱৰদং ৱিকটং ধৰণীধৰম্ ॥ ২ ॥
- হেৰম্বম্ (herambam)Heramba
- ৱক্ৰতুণ্ডম্ (vakratuṇḍam)Vakratunda
- চ (ca)and
- জ্যেষ্ঠৰাজম্ (jyeṣṭharājam)Jyeshtharaja
- নিজস্থিতম্ (nijasthitam)Nijasthita, who rests in himself
- আশাপূৰম্ (āśāpūram)Ashapura
- তু (tu)and
- ৱৰদম্ (varadam)Varada
- ৱিকটম্ (vikaṭam)Vikata
- ধৰণীধৰম্ (dharaṇīdharam)Dharanidhara
anvaya হেৰম্বম্ ৱক্ৰতুণ্ডম্ চ জ্যেষ্ঠৰাজম্ নিজস্থিতম্ আশাপূৰম্ তু ৱৰদম্ ৱিকটম্ ধৰণীধৰম্ [ৱন্দে]
chandas Anuṣṭubh (śloka), 8 syllables in each of 4 pādas
মাঙ্গল্যেশং সৰ্ৱপূজ্যং ৱিঘ্নানাং নাযকং পৰম্ ॥ ৩ ॥
- সিদ্ধিবুদ্ধিপতিম্ (siddhibuddhipatim)the lord of Siddhi and Buddhi
- ৱন্দে (vande)I bow to
- ব্ৰহ্মণস্পতিসঞ্জ্ঞিতম্ (brahmaṇaspatisañjñitam)the one called Brahmanaspati
- মাঙ্গল্যেশম্ (māṅgalyeśam)the lord of all that is auspicious
- সৰ্ৱপূজ্যম্ (sarvapūjyam)the one all worship
- ৱিঘ্নানাম্ (vighnānām)of obstacles
- নাযকম্ (nāyakam)the leader
- পৰম্ (param)supreme
anvaya সিদ্ধিবুদ্ধিপতিম্ ব্ৰহ্মণস্পতিসঞ্জ্ঞিতম্ মাঙ্গল্যেশম্ সৰ্ৱপূজ্যম্ পৰম্ ৱিঘ্নানাম্ নাযকম্ ৱন্দে
chandas Anuṣṭubh (śloka), 8 syllables in each of 4 pādas
অৰ্থেন সম্যূতান্যেৱ হৃদযং পৰিকীৰ্তিতম্ ॥ ৪ ॥
- একৱিংশতি (ekaviṃśati)twenty-one
- নামানি (nāmāni)names
- গণেশস্য (gaṇeśasya)of Ganesha
- মহাত্মনঃ (mahātmanaḥ)the great
- অৰ্থেন (arthena)with their meanings
- সম্যূতানি (samyūtāni)joined
- এৱ (eva)indeed
- হৃদযম্ (hṛdayam)the Heart
- পৰিকীৰ্তিতম্ (parikīrtitam)are what is called
anvaya গণেশস্য মহাত্মনঃ একৱিংশতি নামানি অৰ্থেন সম্যূতানি এৱ হৃদযম্ পৰিকীৰ্তিতম্
chandas Anuṣṭubh (śloka), 8 syllables in each of 4 pādas
note সম্যূতানি is printed for সংযুতানি, joined. From the next verse on, each verse takes one of the names apart and says what it means.
ণকাৰগং ব্ৰহ্ম তথা পৰাত্পৰম্ ।
তযোঃ স্থিতাস্তস্য গণাঃ প্ৰকীৰ্তিতা
গণেশমেকং প্ৰণমাম্যহং পৰম্ ॥ ৫ ॥
- গকাৰৰূপম্ (gakārarūpam)has the form of the letter ga
- ৱিৱিধম্ (vividham)in all its variety
- চৰাচৰম্ (carācaram)the moving and unmoving world
- ণকাৰগম্ (ṇakāragam)is what the letter na points to
- ব্ৰহ্ম (brahma)Brahman
- তথা (tathā)and
- পৰাত্পৰম্ (parātparam)higher than the highest
- তযোঃ (tayoḥ)in these two
- স্থিতাঃ (sthitāḥ)rest
- তস্য (tasya)his
- গণাঃ (gaṇāḥ)ganas
- প্ৰকীৰ্তিতাঃ (prakīrtitāḥ)are said to
- গণেশম্ (gaṇeśam)Ganesha
- একম্ (ekam)the one
- প্ৰণমামি (praṇamāmi)bow to
- অহম্ (aham)I
- পৰম্ (param)supreme
anvaya ৱিৱিধম্ চৰাচৰম্ গকাৰৰূপম্ তথা পৰাত্পৰম্ ব্ৰহ্ম ণকাৰগম্ তস্য গণাঃ তযোঃ স্থিতাঃ প্ৰকীৰ্তিতাঃ অহম্ একম্ পৰম্ গণেশম্ প্ৰণমামি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
note Gana is split into ga, the world, and na, Brahman; Ganesha is the lord of both.
দন্তঃ পৰো মাযিকৰূপধাৰকঃ ।
যোগে তযোৰেকৰদং সুমানিনি
ধীস্থং নতোঽহং জনভক্তিলালসম্ ॥ ৬ ॥
- মাযাস্ৱৰূপম্ (māyāsvarūpam)the nature of maya
- তু (tu)indeed
- সদা (sadā)always
- একৱাচকম্ (ekavācakam)is what eka means
- দন্তঃ (dantaḥ)danta
- পৰঃ (paraḥ)the supreme
- মাযিকৰূপধাৰকঃ (māyikarūpadhārakaḥ)who holds the form of maya's master
- যোগে (yoge)where joined
- তযোঃ (tayoḥ)the two are
- একৰদম্ (ekaradam)Ekarada, the one-tusked
- সুমানিনি (sumānini)O noble lady
- ধীস্থম্ (dhīstham)who lives in the mind
- নতঃ (nataḥ)bow to
- অহম্ (aham)I
- জনভক্তিলালসম্ (janabhaktilālasam)who longs for people's devotion
anvaya একৱাচকম্ সদা মাযাস্ৱৰূপম্ তু দন্তঃ পৰঃ মাযিকৰূপধাৰকঃ তযোঃ যোগে একৰদম্ সুমানিনি ধীস্থম্ জনভক্তিলালসম্ অহম্ নতঃ
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
note Ekadanta is split into eka, maya, and danta, the one who holds maya in check.
লেপাৱলেপাদিৱিৱৰ্জিতং চ ।
ভোগৈৰ্ৱিহীনং ত্ৱথ ভোগকাৰকং
চিন্তামণিং তং প্ৰণমামি নিত্যম্ ॥ ৭ ॥
- চিত্তপ্ৰকাশম্ (cittaprakāśam)the light of the mind
- ৱিৱিধেষু (vividheṣu)in its many states
- সংস্থম্ (saṃstham)present
- লেপাৱলেপাদিৱিৱৰ্জিতম্ (lepāvalepādivivarjitam)untouched by any stain or clinging
- চ (ca)and
- ভোগৈঃ (bhogaiḥ)enjoyments of his own
- ৱিহীনম্ (vihīnam)who has no
- তু (tu)yet
- অথ (atha)and
- ভোগকাৰকম্ (bhogakārakam)who makes enjoyment possible
- চিন্তামণিম্ (cintāmaṇim)Chintamani
- তম্ (tam)that
- প্ৰণমামি (praṇamāmi)I bow to
- নিত্যম্ (nityam)always
anvaya ৱিৱিধেষু সংস্থম্ চিত্তপ্ৰকাশম্ লেপাৱলেপাদিৱিৱৰ্জিতম্ চ ভোগৈঃ ৱিহীনম্ তু অথ ভোগকাৰকম্ তম্ চিন্তামণিম্ নিত্যম্ প্ৰণমামি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
note Chintamani, the wishing gem, is read as chitta-mani, the jewel that lights up the mind.
ৱিশেষতো নাযকমীশ্ৱৰাত্মনাম্ ।
নিৰঙ্কুশং তং প্ৰণমামি সৰ্ৱদং
সদাত্মকং ভাৱযুতেন চেতসা ॥ ৮ ॥
- ৱিনাযকম্ (vināyakam)Vinayaka
- নাযকৱৰ্জিতম্ (nāyakavarjitam)who has no leader over him
- প্ৰিযে (priye)O beloved
- ৱিশেষতঃ (viśeṣataḥ)above all
- নাযকম্ (nāyakam)the leader
- ঈশ্ৱৰাত্মনাম্ (īśvarātmanām)of those whose self is the Lord
- নিৰঙ্কুশম্ (niraṅkuśam)whom no goad can steer
- তম্ (tam)him
- প্ৰণমামি (praṇamāmi)I bow to
- সৰ্ৱদম্ (sarvadam)who gives everything
- সদাত্মকম্ (sadātmakam)whose nature is pure being
- ভাৱযুতেন (bhāvayutena)full of feeling
- চেতসা (cetasā)with a heart
anvaya প্ৰিযে নাযকৱৰ্জিতম্ ৱিশেষতঃ ঈশ্ৱৰাত্মনাম্ নাযকম্ নিৰঙ্কুশম্ সৰ্ৱদম্ সদাত্মকম্ তম্ ৱিনাযকম্ ভাৱযুতেন চেতসা প্ৰণমামি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
শাস্ত্ৰাণি যোগীশ্ৱৰদেৱমানৱাঃ ।
নাগাসুৰা ব্ৰহ্মগণাশ্চ জন্তৱো
ঢুণ্ঢন্তি ৱন্দে ত্ৱথ ঢুণ্ঢিৰাজকম্ ॥ ৯ ॥
- ৱেদাঃ (vedāḥ)the Vedas
- পুৰাণানি (purāṇāni)the Puranas
- মহেশ্ৱৰাদিকাঃ (maheśvarādikāḥ)Maheshvara and the other gods
- শাস্ত্ৰাণি (śāstrāṇi)the shastras
- যোগীশ্ৱৰদেৱমানৱাঃ (yogīśvaradevamānavāḥ)the masters of yoga, gods and men
- নাগাসুৰাঃ (nāgāsurāḥ)nagas and demons
- ব্ৰহ্মগণাঃ (brahmagaṇāḥ)the hosts of Brahma
- চ (ca)and
- জন্তৱঃ (jantavaḥ)every living thing
- ঢুণ্ঢন্তি (ḍhuṇḍhanti)are searching for him
- ৱন্দে (vande)I bow to
- তু (tu)and
- অথ (atha)so
- ঢুণ্ঢিৰাজকম্ (ḍhuṇḍhirājakam)Dhundhiraja
anvaya ৱেদাঃ পুৰাণানি মহেশ্ৱৰাদিকাঃ শাস্ত্ৰাণি যোগীশ্ৱৰদেৱমানৱাঃ নাগাসুৰাঃ ব্ৰহ্মগণাঃ চ জন্তৱঃ ঢুণ্ঢন্তি অথ তু ঢুণ্ঢিৰাজকম্ ৱন্দে
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
note Dhundhi comes from dhundh, to search: he is the one everything is searching for.
নানাভ্ৰমাৰ্থং প্ৰকৰোতি তেন ।
তস্মান্মযূৰেশমথো ৱদন্তি
নমামি মাযাপতিমাসমন্তাত্ ॥ ১০ ॥
- মাযাৰ্থৱাচ্যঃ (māyārthavācyaḥ)is a word that means maya
- মযূৰপ্ৰভাৱঃ (mayūraprabhāvaḥ)the power called mayura
- নানাভ্ৰমাৰ্থম্ (nānābhramārtham)the many kinds of illusion
- প্ৰকৰোতি (prakaroti)he works
- তেন (tena)through it
- তস্মাত্ (tasmāt)so
- মযূৰেশম্ (mayūreśam)Mayuresha
- অথো (atho)then
- ৱদন্তি (vadanti)they call him
- নমামি (namāmi)I bow to
- মাযাপতিম্ (māyāpatim)the lord of maya
- আসমন্তাত্ (āsamantāt)on every side
anvaya মযূৰপ্ৰভাৱঃ মাযাৰ্থৱাচ্যঃ তেন নানাভ্ৰমাৰ্থম্ প্ৰকৰোতি তস্মাত্ অথো মযূৰেশম্ ৱদন্তি মাযাপতিম্ আসমন্তাত্ নমামি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
note Mayura, peacock, is heard as maya: Mayuresha is the lord of maya.
ব্ৰহ্মাণি তদ্ৱজ্জঠৰে স্থিতানি ।
আনন্ত্যৰূপং জঠৰং হি যস্য
লম্বোদৰং তং প্ৰণতোঽস্মি নিত্যম্ ॥ ১১ ॥
- যস্য (yasya)his
- উদৰাত্ (udarāt)from belly
- ৱিশ্ৱম্ (viśvam)universe
- ইদম্ (idam)this whole
- প্ৰসূতম্ (prasūtam)was born
- ব্ৰহ্মাণি (brahmāṇi)all the forms of Brahman
- তদ্ৱত্ (tadvat)in that same way
- জঠৰে (jaṭhare)in the belly
- স্থিতানি (sthitāni)rest
- আনন্ত্যৰূপম্ (ānantyarūpam)has no end
- জঠৰম্ (jaṭharam)belly
- হি (hi)for
- যস্য (yasya)whose
- লম্বোদৰম্ (lambodaram)Lambodara
- তম্ (tam)that
- প্ৰণতঃ (praṇataḥ)bow to
- অস্মি (asmi)I
- নিত্যম্ (nityam)always
anvaya যস্য উদৰাত্ ইদম্ ৱিশ্ৱম্ প্ৰসূতম্ তদ্ৱত্ ব্ৰহ্মাণি জঠৰে স্থিতানি যস্য হি জঠৰম্ আনন্ত্যৰূপম্ তম্ লম্বোদৰম্ নিত্যম্ প্ৰণতঃ অস্মি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
গজাত্মকং ব্ৰহ্ম শিৰঃ পৰেশম্ ।
তযোশ্চ যোগে প্ৰৱদন্তি সৰ্ৱে
গজাননং তং প্ৰণমামি নিত্যম্ ॥ ১২ ॥
- জগত্ (jagat)the world
- গলাধঃ (galādhaḥ)below the throat
- গণনাযকস্য (gaṇanāyakasya)of the leader of the ganas
- গজাত্মকম্ (gajātmakam)the elephant
- ব্ৰহ্ম (brahma)Brahman
- শিৰঃ (śiraḥ)his head
- পৰেশম্ (pareśam)supreme
- তযোঃ (tayoḥ)of the two
- চ (ca)and
- যোগে (yoge)the joining
- প্ৰৱদন্তি (pravadanti)speak of
- সৰ্ৱে (sarve)everyone
- গজাননম্ (gajānanam)as Gajanana
- তম্ (tam)him
- প্ৰণমামি (praṇamāmi)I bow to
- নিত্যম্ (nityam)always
anvaya গণনাযকস্য গলাধঃ জগত্ গজাত্মকম্ শিৰঃ পৰেশম্ ব্ৰহ্ম তযোঃ চ যোগে সৰ্ৱে গজাননম্ প্ৰৱদন্তি তম্ নিত্যম্ প্ৰণমামি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
note The elephant head on a body like ours is read as Brahman joined to the world.
ব্ৰহ্মাৰ্থৱাচ্যো নিগমেষু ৰম্বঃ ।
তত্পালকত্ৱাচ্চ তযোঃ প্ৰযোগে
হেৰম্বমেকং প্ৰণমামি নিত্যম্ ॥ ১৩ ॥
- দীনাৰ্থৱাচ্যঃ (dīnārthavācyaḥ)means the helpless
- তু (tu)and
- অথ (atha)so
- হেঃ (heḥ)he
- জগত্ (jagat)the world
- চ (ca)and
- ব্ৰহ্মাৰ্থৱাচ্যঃ (brahmārthavācyaḥ)means Brahman
- নিগমেষু (nigameṣu)in the Vedas
- ৰম্বঃ (rambaḥ)rambha
- তত্পালকত্ৱাত্ (tatpālakatvāt)because he protects them
- চ (ca)and
- তযোঃ (tayoḥ)the two
- প্ৰযোগে (prayoge)put together
- হেৰম্বম্ (herambam)Heramba
- একম্ (ekam)the one
- প্ৰণমামি (praṇamāmi)I bow to
- নিত্যম্ (nityam)always
anvaya হেঃ দীনাৰ্থৱাচ্যঃ জগত্ চ তু অথ নিগমেষু ৰম্বঃ ব্ৰহ্মাৰ্থৱাচ্যঃ তত্পালকত্ৱাত্ চ তযোঃ প্ৰযোগে একম্ হেৰম্বম্ নিত্যম্ প্ৰণমামি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
note Heramba is split into he, the helpless and the world, and ramba, Brahman: he protects both.
তস্মাচ্চ ৱক্ত্ৰং পৰমাত্মৰূপম্ ।
তুণ্ডং তদেৱং হি তযোঃ প্ৰযোগে
তং ৱক্ৰতুণ্ডং প্ৰণমামি নিত্যম্ ॥ ১৪ ॥
- ৱিশ্ৱাত্মকম্ (viśvātmakam)is the universe
- যস্য (yasya)whose
- শৰীৰম্ (śarīram)body
- একম্ (ekam)one
- তস্মাত্ (tasmāt)apart from it
- চ (ca)and
- ৱক্ত্ৰম্ (vaktram)his face
- পৰমাত্মৰূপম্ (paramātmarūpam)is the supreme self
- তুণ্ডম্ (tuṇḍam)the tunda
- তত্ (tat)that
- এৱম্ (evam)so
- হি (hi)indeed
- তযোঃ (tayoḥ)the two
- প্ৰযোগে (prayoge)joining
- তম্ (tam)that
- ৱক্ৰতুণ্ডম্ (vakratuṇḍam)Vakratunda
- প্ৰণমামি (praṇamāmi)I bow to
- নিত্যম্ (nityam)always
anvaya যস্য একম্ শৰীৰম্ ৱিশ্ৱাত্মকম্ তস্মাত্ চ ৱক্ত্ৰম্ পৰমাত্মৰূপম্ তত্ এৱম্ হি তুণ্ডম্ তযোঃ প্ৰযোগে তম্ ৱক্ৰতুণ্ডম্ নিত্যম্ প্ৰণমামি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
note ৱক্ত্ৰং, face, may be meant as ৱক্ৰং, the curved, which gives the first half of the name.
তস্যাপি মাতাজনকাদিকং ন ।
শ্ৰেষ্ঠং ৱদন্তি নিগমাঃ পৰেশং
তং জ্যেষ্ঠৰাজং প্ৰণমামি নিত্যম্ ॥ ১৫ ॥
- মাতাপিতা (mātāpitā)mother and father
- অযম্ (ayam)he is
- জগতাম্ (jagatām)to the worlds
- পৰেষাম্ (pareṣām)and to all beyond them
- তস্য (tasya)he
- অপি (api)himself
- মাতাজনকাদিকম্ (mātājanakādikam)mother, father or anyone before him
- ন (na)has no
- শ্ৰেষ্ঠম্ (śreṣṭham)the best of all
- ৱদন্তি (vadanti)call
- নিগমাঃ (nigamāḥ)the Vedas
- পৰেশম্ (pareśam)the supreme lord
- তম্ (tam)that
- জ্যেষ্ঠৰাজম্ (jyeṣṭharājam)Jyeshtharaja
- প্ৰণমামি (praṇamāmi)I bow to
- নিত্যম্ (nityam)always
anvaya অযম্ জগতাম্ পৰেষাম্ মাতাপিতা তস্য অপি মাতাজনকাদিকম্ ন নিগমাঃ পৰেশম্ শ্ৰেষ্ঠম্ ৱদন্তি তম্ জ্যেষ্ঠৰাজম্ নিত্যম্ প্ৰণমামি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
সম্যোগৰূপেণ নিজস্ৱৰূপম্ ।
পূৰ্ণস্য সা পূৰ্ণসমাধিৰূপা
স্ৱানন্দনাথং প্ৰণমামি চাতঃ ॥ ১৬ ॥
- নানা (nānā)in many ways
- চতুঃস্থম্ (catuḥstham)holds the fourfold
- ৱিৱিধাত্মকেন (vividhātmakena)in varied forms
- সম্যোগৰূপেণ (samyogarūpeṇa)joined together
- নিজস্ৱৰূপম্ (nijasvarūpam)his own nature
- পূৰ্ণস্য (pūrṇasya)of the complete one
- সা (sā)that
- পূৰ্ণসমাধিৰূপা (pūrṇasamādhirūpā)is the complete samadhi
- স্ৱানন্দনাথম্ (svānandanātham)the lord of Svananda
- প্ৰণমামি (praṇamāmi)I bow to
- চ (ca)and
- অতঃ (ataḥ)so
anvaya নিজস্ৱৰূপম্ ৱিৱিধাত্মকেন সম্যোগৰূপেণ নানা চতুঃস্থম্ সা পূৰ্ণস্য পূৰ্ণসমাধিৰূপা অতঃ চ স্ৱানন্দনাথম্ প্ৰণমামি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
note This verse gives Nijasthita, he who rests in himself, as lord of Svananda, his own joy. It is the hardest verse of the set, and it does not spell out the fourfold.
চৰাচৰাণাং জগতাং পৰেষাম্ ।
অতো গণেশং প্ৰৱদন্তি চাশা-
-প্ৰপূৰকং তং প্ৰণমামি নিত্যম্ ॥ ১৭ ॥
- মনোৰথান্ (manorathān)the wishes
- পূৰযতি (pūrayati)he fulfils
- ইহ (iha)in this world
- গঙ্গে (gaṅge)O Ganga
- চৰাচৰাণাম্ (carācarāṇām)of all that moves and does not move
- জগতাম্ (jagatām)the worlds
- পৰেষাম্ (pareṣām)in beyond
- অতঃ (ataḥ)so
- গণেশম্ (gaṇeśam)Ganesha
- প্ৰৱদন্তি (pravadanti)they call
- চ (ca)and
- আশাপ্ৰপূৰকম্ (āśāprapūrakam)Ashapuraka, the one who fills every hope
- তম্ (tam)him
- প্ৰণমামি (praṇamāmi)I bow to
- নিত্যম্ (nityam)always
anvaya গঙ্গে ইহ পৰেষাম্ জগতাম্ চৰাচৰাণাম্ মনোৰথান্ পূৰযতি অতঃ চ গণেশম্ আশাপ্ৰপূৰকম্ প্ৰৱদন্তি তম্ নিত্যম্ প্ৰণমামি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
note Shiva's listener is called Ganga here and in verse 20, and beloved elsewhere.
ৱিশ্ৱং তথা ব্ৰহ্মৱিহাৰিণা চ ।
অতঃ পৰং ৱিপ্ৰমুখা ৱদন্তি
ৱৰপ্ৰদং তং ৱৰদং নতোঽস্মি ॥ ১৮ ॥
- ৱৰৈঃ (varaiḥ)by boons
- সমস্থাপিতম্ (samasthāpitam)was set in its place
- এৱ (eva)indeed
- সৰ্ৱম্ (sarvam)whole
- ৱিশ্ৱম্ (viśvam)universe
- তথা (tathā)and
- ব্ৰহ্মৱিহাৰিণা (brahmavihāriṇā)by him who plays in Brahman
- চ (ca)and
- অতঃ (ataḥ)so
- পৰম্ (param)the highest
- ৱিপ্ৰমুখাঃ (vipramukhāḥ)the brahmins and others
- ৱদন্তি (vadanti)call him
- ৱৰপ্ৰদম্ (varapradam)giver of boons
- তম্ (tam)that
- ৱৰদম্ (varadam)Varada
- নতঃ (nataḥ)bow to
- অস্মি (asmi)I
anvaya সৰ্ৱম্ ৱিশ্ৱম্ তথা ব্ৰহ্মৱিহাৰিণা ৱৰৈঃ সমস্থাপিতম্ এৱ চ অতঃ ৱিপ্ৰমুখাঃ পৰম্ ৱৰপ্ৰদম্ ৱদন্তি তম্ ৱৰদম্ নতঃ অস্মি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
মিথ্যাস্ৱৰূপং ভ্ৰমদাযকং চ ।
তস্মাত্পৰং ব্ৰহ্ম ৱদন্তি সত্য-
-মেনং পৰেশং ৱিকটং নমামি ॥ ১৯ ॥
- মাযামযম্ (māyāmayam)made of maya
- সৰ্ৱম্ (sarvam)all
- ইদম্ (idam)this
- ৱিভাতি (vibhāti)shines
- মিথ্যাস্ৱৰূপম্ (mithyāsvarūpam)false in nature
- ভ্ৰমদাযকম্ (bhramadāyakam)deceiving
- চ (ca)and
- তস্মাত্ (tasmāt)beyond it
- পৰম্ (param)higher
- ব্ৰহ্ম (brahma)Brahman
- ৱদন্তি (vadanti)they say
- সত্যম্ (satyam)the true
- এনম্ (enam)this
- পৰেশম্ (pareśam)supreme lord
- ৱিকটম্ (vikaṭam)Vikata
- নমামি (namāmi)I bow to
anvaya ইদম্ সৰ্ৱম্ মাযামযম্ মিথ্যাস্ৱৰূপম্ ভ্ৰমদাযকম্ চ ৱিভাতি তস্মাত্ পৰম্ সত্যম্ ব্ৰহ্ম ৱদন্তি এনম্ পৰেশম্ ৱিকটম্ নমামি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
note Vikata, the unusual one, is read as the one who stands beyond the world of maya.
নানাৱিধা যোগিভিৰেৱ গঙ্গে ।
তাসাং সদা ধাৰক এষ ৱন্দে
চাহং হি ধৰণীধৰমাদিভূতম্ ॥ ২০ ॥
- চিত্তস্য (cittasya)of the mind
- প্ৰোক্তাঃ (proktāḥ)speak of
- মুনিভিঃ (munibhiḥ)the sages
- পৃথিৱ্যঃ (pṛthivyaḥ)grounds
- নানাৱিধাঃ (nānāvidhāḥ)many
- যোগিভিঃ (yogibhiḥ)and yogis
- এৱ (eva)indeed
- গঙ্গে (gaṅge)O Ganga
- তাসাম্ (tāsām)them
- সদা (sadā)always
- ধাৰকঃ (dhārakaḥ)holds up
- এষঃ (eṣaḥ)he
- ৱন্দে (vande)bow to
- চ (ca)and
- অহম্ (aham)I
- হি (hi)so
- ধৰণীধৰম্ (dharaṇīdharam)Dharanidhara
- আদিভূতম্ (ādibhūtam)who was there before all
anvaya গঙ্গে মুনিভিঃ যোগিভিঃ এৱ চিত্তস্য নানাৱিধাঃ পৃথিৱ্যঃ প্ৰোক্তাঃ এষঃ তাসাম্ সদা ধাৰকঃ হি চ অহম্ আদিভূতম্ ধৰণীধৰম্ ৱন্দে
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
চিত্তভূমি grounds of the mind — The states of mind yoga describes, from scattered to still. Dharanidhara, the earth-bearer, is read as the one who bears these grounds.
তস্যা ৱিমোহপ্ৰদিকা চ সিদ্ধিঃ ।
তাভ্যাং সদা খেলতি যোগনাথঃ
তং সিদ্ধিবুদ্ধীশমথো নমামি ॥ ২১ ॥
- ৱিশ্ৱাত্মিকা (viśvātmikā)is the universe
- ব্ৰহ্মমযী (brahmamayī)made of Brahman
- হি (hi)indeed
- বুদ্ধিঃ (buddhiḥ)Buddhi, understanding
- তস্যাঃ (tasyāḥ)her
- ৱিমোহপ্ৰদিকা (vimohapradikā)what leads astray
- চ (ca)and
- সিদ্ধিঃ (siddhiḥ)Siddhi, success
- তাভ্যাম্ (tābhyām)with the two of them
- সদা (sadā)always
- খেলতি (khelati)plays
- যোগনাথঃ (yoganāthaḥ)the lord of yoga
- তম্ (tam)that
- সিদ্ধিবুদ্ধীশম্ (siddhibuddhīśam)lord of Siddhi and Buddhi
- অথো (atho)so
- নমামি (namāmi)I bow to
anvaya বুদ্ধিঃ হি ৱিশ্ৱাত্মিকা ব্ৰহ্মমযী সিদ্ধিঃ চ তস্যাঃ ৱিমোহপ্ৰদিকা যোগনাথঃ তাভ্যাম্ সদা খেলতি অথো তম্ সিদ্ধিবুদ্ধীশম্ নমামি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
-গনিৱৃত্তিব্ৰহ্মাণি ৱিৰচ্য খেলকঃ ।
সদা স্ৱযং যোগমযেন ভাতি
তমানতোঽহং ত্ৱথ ব্ৰহ্মণস্পতিম্ ॥ ২২ ॥
- অসত্যসত্সাম্যতুৰীযনৈজগনিৱৃত্তিব্ৰহ্মাণি (asatyasatsāmyaturīyanaijaganivṛttibrahmāṇi)the forms of Brahman called untrue, true, equal, fourth, one's own, moving and ceasing
- ৱিৰচ্য (viracya)making
- খেলকঃ (khelakaḥ)he plays
- সদা (sadā)always
- স্ৱযম্ (svayam)by himself
- যোগমযেন (yogamayena)in a form made of yoga
- ভাতি (bhāti)shines
- তম্ (tam)that
- আনতঃ (ānataḥ)bow to
- অহম্ (aham)I
- তু (tu)and
- অথ (atha)so
- ব্ৰহ্মণস্পতিম্ (brahmaṇaspatim)Brahmanaspati
anvaya অসত্যসত্সাম্যতুৰীযনৈজগনিৱৃত্তিব্ৰহ্মাণি ৱিৰচ্য খেলকঃ সদা স্ৱযম্ যোগমযেন ভাতি অথ তু অহম্ তম্ ব্ৰহ্মণস্পতিম্ আনতঃ
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
note The Mudgala Purana speaks of a series of Brahmans, each a way of seeing the whole. The verse lists them in shorthand; Brahmanaspati is lord over them all.
অযোগসম্যোগযুতং প্ৰণশ্ৱৰম্ ।
ততঃ পৰং মঙ্গলৰূপধাৰকং
নমামি মাঙ্গল্যপতিং সুশান্তিদম্ ॥ ২৩ ॥
- অমঙ্গলম্ (amaṅgalam)inauspicious
- ৱিশ্ৱম্ (viśvam)universe
- ইদম্ (idam)this
- সহাত্মভিঃ (sahātmabhiḥ)with all its selves
- অযোগসম্যোগযুতম্ (ayogasamyogayutam)caught up in separation and union
- প্ৰণশ্ৱৰম্ (praṇaśvaram)bound to perish
- ততঃ (tataḥ)it
- পৰম্ (param)beyond
- মঙ্গলৰূপধাৰকম্ (maṅgalarūpadhārakam)who holds the form of the auspicious
- নমামি (namāmi)I bow to
- মাঙ্গল্যপতিম্ (māṅgalyapatim)the lord of all that is auspicious
- সুশান্তিদম্ (suśāntidam)who gives true peace
anvaya সহাত্মভিঃ ইদম্ ৱিশ্ৱম্ অমঙ্গলম্ অযোগসম্যোগযুতম্ প্ৰণশ্ৱৰম্ ততঃ পৰম্ মঙ্গলৰূপধাৰকম্ সুশান্তিদম্ মাঙ্গল্যপতিম্ নমামি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
সুজ্ঞৈঃ শুভাদাৱশুভাদিপূজিতম্ ।
পূজ্যং ন তস্মান্নিগমাদিসম্মতং
তং সৰ্ৱপূজ্যং প্ৰণতোঽস্মি নিত্যম্ ॥ ২৪ ॥
- সৰ্ৱত্ৰমান্যম্ (sarvatramānyam)honoured everywhere
- সকলাৱভাসকম্ (sakalāvabhāsakam)who lights up everything
- সুজ্ঞৈঃ (sujñaiḥ)the wise
- শুভাদৌ (śubhādau)at the start of happy rites
- অশুভাদিপূজিতম্ (aśubhādipūjitam)worship him, and at the start of sad ones too
- পূজ্যম্ (pūjyam)more worthy of worship
- ন (na)none
- তস্মাত্ (tasmāt)than he
- নিগমাদিসম্মতম্ (nigamādisammatam)as the Vedas and the rest agree
- তম্ (tam)that
- সৰ্ৱপূজ্যম্ (sarvapūjyam)Sarvapujya
- প্ৰণতঃ (praṇataḥ)bow to
- অস্মি (asmi)I
- নিত্যম্ (nityam)always
anvaya সৰ্ৱত্ৰমান্যম্ সকলাৱভাসকম্ সুজ্ঞৈঃ শুভাদৌ অশুভাদিপূজিতম্ তস্মাত্ পূজ্যম্ ন নিগমাদিসম্মতম্ তম্ সৰ্ৱপূজ্যম্ নিত্যম্ প্ৰণতঃ অস্মি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
যো ৱিঘ্নহা ভক্তিপ্ৰিযো নিজেভ্যঃ ।
ভক্ত্যা ৱিহীনায দদাতি ৱিঘ্নান্
তং ৱিঘ্নৰাজং প্ৰণমামি নিত্যম্ ॥ ২৫ ॥
- ভুক্তিম্ (bhuktim)the good of this life
- চ (ca)both
- মুক্তিম্ (muktim)release
- চ (ca)and
- দদাতি (dadāti)gives
- তুষ্টঃ (tuṣṭaḥ)when he is pleased
- যঃ (yaḥ)who
- ৱিঘ্নহা (vighnahā)the destroyer of obstacles
- ভক্তিপ্ৰিযঃ (bhaktipriyaḥ)who loves devotion
- নিজেভ্যঃ (nijebhyaḥ)his own people
- ভক্ত্যা (bhaktyā)devotion
- ৱিহীনায (vihīnāya)to one without
- দদাতি (dadāti)he gives
- ৱিঘ্নান্ (vighnān)obstacles
- তম্ (tam)that
- ৱিঘ্নৰাজম্ (vighnarājam)Vighnaraja
- প্ৰণমামি (praṇamāmi)I bow to
- নিত্যম্ (nityam)always
anvaya যঃ ভক্তিপ্ৰিযঃ ৱিঘ্নহা তুষ্টঃ নিজেভ্যঃ ভুক্তিম্ চ মুক্তিম্ চ দদাতি ভক্ত্যা ৱিহীনায ৱিঘ্নান্ দদাতি তম্ ৱিঘ্নৰাজম্ নিত্যম্ প্ৰণমামি
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
ৱিঘ্নেশ্ৱৰস্যৈৱ পৰং ৰহস্যম্ ।
সপ্তত্ৰিনাম্নাং হৃদযং নৰো যো
জ্ঞাত্ৱা পৰং ব্ৰহ্মমযো ভৱেদিহ ॥ ২৬ ॥
- নামাৰ্থযুক্তম্ (nāmārthayuktam)with the meanings of his names
- কথিতম্ (kathitam)have told
- প্ৰিযে (priye)O beloved
- তে (te)you
- ৱিঘ্নেশ্ৱৰস্য (vighneśvarasya)of the lord of obstacles
- এৱ (eva)indeed
- পৰম্ (param)the highest
- ৰহস্যম্ (rahasyam)secret
- সপ্তত্ৰিনাম্নাম্ (saptatrināmnām)of the twenty-one names
- হৃদযম্ (hṛdayam)this heart
- নৰঃ (naraḥ)the man
- যঃ (yaḥ)who
- জ্ঞাত্ৱা (jñātvā)knows
- পৰম্ (param)the highest
- ব্ৰহ্মমযঃ (brahmamayaḥ)one with Brahman
- ভৱেত্ (bhavet)becomes
- ইহ (iha)in this very life
anvaya প্ৰিযে ৱিঘ্নেশ্ৱৰস্য এৱ পৰম্ ৰহস্যম্ নামাৰ্থযুক্তম্ তে কথিতম্ যঃ নৰঃ সপ্তত্ৰিনাম্নাম্ হৃদযম্ জ্ঞাত্ৱা ইহ পৰম্ ব্ৰহ্মমযঃ ভৱেত্
chandas Upajāti, mixing lines of 11 and 12 syllables
note Seven times three: the twenty-one names of the opening list.
- ইতি (iti)here ends
- শ্ৰীমুদ্গলপুৰাণে (śrīmudgalapurāṇe)from the Shri Mudgala Purana
- গণেশহৃদযস্তোত্ৰম্ (gaṇeśahṛdayastotram)the Ganesha Hridaya Stotram
anvaya ইতি শ্ৰীমুদ্গলপুৰাণে গণেশহৃদযস্তোত্ৰম্
chandas Prose, the colophon
