Mahavira (Agni)

5 - pravargya brāhmaṇam - kṛṣṇa yajurveda taittirīya āraṇyaka pāṭhaḥ - devā vai satramāsata

(Pravargya Brahmanam in English (IAST))

From Taittiriya Aranyaka, Krishna Yajurveda

The Pravargya Brahmanam is the fifth Prapathaka of the Taittiriya Aranyaka belonging to the Krishna Yajurveda. It describes the sacred Pravargya ritual, a complex Vedic ceremony involving the preparation and offering of hot milk in a specialized clay pot known as the Mahavira, which represents the cosmic sacrifice and the manifestation of Agni. This ritual symbolizes the reconstruction of the cosmic body of the sacrifice. Chanting or studying these mantras is believed to bestow immense spiritual potency, purify the practitioner, and align the individual with the rhythm of the cosmic order, ultimately leading to divine enlightenment and prosperity.

#of 108
kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya āraṇyake pañcamaḥ prapāṭhakaḥ - pravargya brāhmaṇam
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | hariḥ om ||
anuvākaṃ 1
devā vai satramā̭sata | ṛddhi̭parimitam ~yaśa̭skāmāḥ | te-'bruvann | yannaḥ̭ prathamaṃ-ya~śa̭ ṛcchāt | sarvḙṣā-nnasta-thsahāsaditi̭ |
teṣā-ṅkurukṣetraṃ-ve~di̭rāsīt | tasyai̭ khāṇḍavo da̭kṣiṇārdha ā̭sīt | tūrghna̭muttarārdhaḥ | parīṇajja̭ghanārdhaḥ | marava̭ utkaraḥ || 1 ||
teṣā-mmakhaṃ-vai~ṣṇavaṃ-ya~śa̭ ārcchat | tannya̭kāmayata | tenāpākrāmat | ta-ndevā anvā̭yann | yaśo̭-'varurṷthsamānāḥ | tasyānvāga̭tasya |
savyāddhanurajā̭yata | dakṣi̭ṇādiṣa̭vaḥ | tasmā̭diṣudhanva-mpuṇya̭janma |
yajñaja̭nmā hi || 2 ||
tamekagṃ santam | bahavo nābhya̭dhṛṣṇuvann | tasmādeka̭miṣudhanvinam | bahavo̭-'niṣudhanvā nābhidhṛ̭ṣṇuvanti | so-'smayata | eka̭-mmā santa̭-mbahavo nābhya̭dharṣiṣuriti̭ |
tasya̭ siṣmiyāṇasya tejo-'pākrāmat | ta-ddevā oṣa̭dhīṣu nya̭mṛjuḥ | te śyāmākā̭ abhavann | smayākā vai nāmaite || 3 ||
ta-thsmayākā̭nāg smayākatvam | tasmā-ddīkṣitenā̭pigṛhya̭ smetavyam | teja̭so dhṛtyai | sa dhanuḥ̭ pratiṣkabhyā̭tiṣṭhat | tā ṷpadīkā̭ abruvan-vara̭m ~vṛṇāmahai | atha̭ va imagṃ ra̭ndhayāma |
yatra kva̭ ca khanā̭ma | tadapo̭-'bhitṛ̭ṇadāmeti̭ |
tasmā̭dupadīkā yatra kva̭ ca khana̭nti | tadapo̭-'bhitṛ̭ndanti || 4 ||
vārḙvṛtagg hyā̭sām | tasya jyāmapyā̭dann |
tasya dhanṷrviprava̭māṇagṃ śira uda̭vartayat |
ta-ddyāvā̭pṛthivī anuprāva̭rtata | ya-tprāva̭rtata |
ta-tpra̭vargya̭sya pravargyatvam | yadghrā~(4) ityapa̭tat |
taddharmasya̭ gharmatvam |
mahato vīrya̭mapaptaditi̭ | ta-nma̭hāvīrasya̭ mahāvīratvam || 5 ||
yadasyā-ssamabha̭rann | ta-thsamrājñaḥ̭ samrāṭtvam |
tagg stṛta-ndevatāstredhā vya̭gṛhṇata | agniḥ prā̭tassavanam | indro māddhya̭ndinagṃ sava̭nam | viśvḙ devāstṛ̭tīyasavanam | tenāpa̭śīrṣṇā yajñena yaja̭mānāḥ | nāśiṣo-'vārṷndhata |
na sṷvargaṃ-lo~kamabhya̭jayann |
te devā aśvinā̭vabruvann || 6 ||
bhiṣajau vai sthaḥ̭ | idaṃ-ya~jñasya śiraḥ prati̭dhattamiti̭ | tāva̭brūtāṃ-va~ra̭m ~vṛṇāvahai | graha̭ eva nāvatrāpi̭ gṛhyatāmiti̭ |
tābhyā̭-metamāśvina-ma̭gṛhṇann |
tāveta-dyajñasya śiraḥ pratya̭dhattām |
ya-tpra̭vargyaḥ̭ | tena saśīrṣṇā yajñena yaja̭mānāḥ | avāśiṣo-'rṷndhata |
abhi sṷvargaṃ-lo~kama̭jayann | ya-tpra̭vargya̭-mpravṛṇakti̭ | yajñasyaiva tacchiraḥ prati̭dadhāti |
tena saśīrṣṇā yajñena yaja̭mānaḥ |
avāśiṣo̭ rundhe | abhi sṷvargaṃ-lo~ka-ñja̭yati |
tasmā̭deṣa āśvinapra̭vayā iva | ya-tpra̭vargyaḥ̭ || 7 ||
(utkaro - hyḙ - te - tṛ̭ndanti - mahāvīratva - ma̭bruvan - najayan-thsapta ca̭) (a. 1)
anuvākaṃ 2
sāvitra-ñjṷhoti prasūtyai | caturgṛhītena̭ juhoti |
catṷṣpādaḥ paśavaḥ̭ | paśūnevāva̭rundhe | cata̭sro diśaḥ̭ | dikṣvḙva prati̭tiṣṭhati |
chandāgṃ̭si devebhyo-'pākrāmann |
na vo̭-'bhāgāni̭ havyaṃ-va~̭kṣyāma iti̭ |
tebhya̭ eta-cca̭turgṛhīta-ma̭dhārayann | puronuvākyā̭yai yājyā̭yai || 8 ||
devatā̭yai vaṣaṭkārāya̭ | yacca̭turgṛhīta-ñjuhoti̭ |
chandāg̭syeva ta-tprī̭ṇāti | tānya̭sya prītāni̭ devebhyo̭ havyaṃ-va~̭hanti | brahmavādino̭ vadanti | hotavya̭-ndīkṣitasya̭ gṛhā(3) i na ho̭tavyā(3) miti̭ | havirvai dīkṣitaḥ | yajjṷhuyāt | haviṣkṛ̭taṃ-ya~ja̭mānamagnau prada̭ddhyāt |
yanna jṷhuyāt || 9 ||
yajñaparurantari̭yāt | yajṷreva va̭det |
na haviṣkṛ̭taṃ-ya~ja̭mānamagnau pradadhā̭ti | na ya̭jñaparurantarḙti | gāyatrī chandāgsyatya̭manyata |
tasyai̭ vaṣaṭkāro-'bhyayya śiro-'cchinat |
tasyai dvedhā rasaḥ parā̭-'patat | pṛthivīmardhaḥ prāvi̭śat | paśūnardhaḥ | yaḥ pṛ̭thivī-mprāvi̭śat || 10 ||
sa kha̭diro̭-'bhavat | yaḥ paśūn | so̭-'jām | yatkhā̭diryabhri-rbhava̭ti | chanda̭sāmeva rasḙna yajñasya śira-ssambha̭rati | yadaudṷmbarī |
ūrgvā ṷdumbaraḥ̭ | ūrjaiva yajñasya śira-ssambha̭rati | ya-dvai̭ṇavī | tejo vai veṇuḥ̭ || 11 ||
teja̭saiva yajñasya śira-ssambha̭rati | ya-dvaika̭ṅkatī |
bhā evāva̭rundhe | devasya̭ tvā savituḥ pra̭sava ityabhrimāda̭tte prasūtyai | aśvino-rbāhubhyāmityā̭ha | aśvinau hi devānā̭maddhvaryū āstām |
pūṣṇo hastābhyāmityāha yatyai | vajra̭ iva vā eṣā | yadabhriḥ̭ | abhri̭rasi nāri̭rasītyā̭ha śāntyai || 12 ||
addhvarakṛ-ddevebhya ityā̭ha | yajño vā a̭ddhvaraḥ | yajñakṛ-ddevebhya iti vāvaitadā̭ha | utti̭ṣṭha brahmaṇaspata ityā̭ha |
brahma̭ṇaiva yajñasya śiro-'cchai̭ti |
praitu brahma̭ṇaspatirityā̭ha | pretyaiva yajñasya śiro-'cchai̭ti | pra devyḙtu sūnṛtetyā̭ha |
yajño vai sūnṛtā | acchā̭ vīrannarya̭-mpaṅktirā̭dhasamityā̭ha || 13 ||
pāṅkto hi yajñaḥ | devā yajñanna̭yantu na ityā̭ha |
devāneva ya̭jñaniyaḥ̭ kurute | devī dyāvāpṛthivī anṷ me magṃsāthāmityā̭ha | ābhyāmevānṷmato yajñasya śira-ssambha̭rati | ṛddhyāsa̭madya makhasya śira ityā̭ha | yajño vai makhaḥ |
ṛddhyāsa̭madya yajñasya śira iti vāvaitadā̭ha |
makhāya̭ tvā makhasya̭ tvā śīrṣṇa ityā̭ha |
nirdiśyaivaina̭ddharati || 14 ||
trirha̭rati | traya̭ ime lokāḥ | ebhya eva lokebhyo̭ yajñasya śira-ssambha̭rati | tūṣṇī-ñca̭turthagṃ ha̭rati | apa̭rimitādeva yajñasya śira-ssambha̭rati |
mṛtkhanādagrḙ harati | tasmā-nmṛtkhanaḥ ka̭ruṇya̭tamaḥ | iyatyagra̭ āsīrityā̭ha | asyāmevācha̭mbaṭkāraṃ-ya~jñasya śira-ssambha̭rati | ūrjam ~vā etagṃ rasa̭-mpṛthivyā ṷpadīkā uddi̭hanti || 15 ||
ya-dvalmīkam | ya-dva̭lmīkavapā sa̭mbhāro bhava̭ti |
ūrja̭meva rasa̭-mpṛthivyā ava̭rundhe | atho śrotra̭meva | śrotragg hyḙta-tpṛ̭thivyāḥ | ya-dvalmīkaḥ̭ | aba̭dhiro bhavati | ya evaṃ-ve~da̭ | indro̭ vṛtrāya vajramuda̭yacchat |
sa yatra̭yatra parākra̭mata || 16 ||
tannāddhri̭yata | sa pṷ̄tīkastambe parākramata | so-'ddhriyata | so-'bravīt | ūtiṃ-vai~ mḙ dhā iti̭ | tadūtīkā̭nā-mūtīkatvam | yadūtīkā bhava̭nti |
yajñāyaivoti-nda̭dhati | agnijā a̭si prajāpa̭te reta ityā̭ha | ya eva rasaḥ̭ paśū-nprāvi̭śat || 17 ||
tamevāva̭rundhe | pañcaite sa̭mbhārā bha̭vanti | pāṅkto̭ yajñaḥ | yāvā̭neva yajñaḥ | tasya śira-ssambha̭rati | yadgrāmyāṇā-mpaśūnāñcarma̭ṇā sambharet | grāmyā-npaśūñchucā-'rpa̭yet | kṛṣṇājinena sambha̭rati | āraṇyāneva paśūñchucā-'rpa̭yati | tasmā-thsamāva̭t-paśūnā-mprajāya̭mānānām || 18 ||
āraṇyāḥ paśavaḥ kanī̭yāgṃsaḥ | śucā hyṛ̭tāḥ |
lomata-ssambha̭rati | ato hya̭sya meddhyam | parigṛhyā ya̭nti | rakṣa̭sāmapa̭hatyai |
bahavo̭ haranti | apa̭citimevāsmi̭-ndadhati |
uddha̭te sika̭topopte pari̭śrite nida̭dhati śāntyai |
mada̭ntībhirupa̭ sṛjati || 19 ||
teja̭ evāsmi̭-ndadhāti | madhṷ tvā madhulā ka̭rotvityā̭ha | brahma̭ṇaivāsmin -tejo̭ dadhāti |
yadgrāmyāṇā-mpātrā̭ṇā-ṅkapālai-ssagṃsṛjet |
grāmyāṇi pātrā̭ṇi śucā-'rpa̭yet | armakapālai-ssagṃsṛ̭jati | etāni vā a̭nupajīvanīyāni̭ | tānyeva śucā-'rpa̭yati |
śarka̭rābhi-ssagṃsṛ̭jati dhṛtyai | atho̭ śantvāya̭ | ajalomai-ssagṃsṛ̭jati | eṣā vā agneḥ priyā tanūḥ | yadajā | priyayaivaina̭-ntanuvā sagṃsṛ̭jati | atho teja̭sā | kṛṣṇājinasya loma̭bhi-ssagṃsṛ̭jati | yajño vai kṛ̭ṣṇājinam |
yajñenaiva yajñagṃ sagṃsṛ̭jati || 20 ||
(yājā̭yai - na jṷhuyā - davi̭śa-d- veṇaḥ - śāntyai̭ - paṅktirā̭dhasamityā̭ha - harati - dihanti - parākra̭ma - tāvi̭śat - prajāya̭mānānāgṃ - sṛjati - śantvāyā ṣṭau ca̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3
pari̭śrite karoti | brahmavarcasasya pari̭gṛhītyai | na kurvannabhi prāṇyāt | ya-tkurvanna̭bhi prāṇyāt | prāṇāñchucā-'rpa̭yet | apahāya prāṇi̭ti |
prāṇānā-ṅgopīthāya̭ | na pra̭vargya̭m-cādityam-cāntarḙyāt | yada̭ntareyāt | duścarmā syāt || 21 ||
tasmānnāntarāyyam | ātmano̭ gopīthāya̭ | veṇṷnā karoti | tejo vai veṇuḥ̭ | tejaḥ̭ pravargyaḥ̭ | teja̭saiva teja-ssama̭rdhayati | makhasya śiro-'sītyā̭ha | yajño vai makhaḥ | tasyaitacchiraḥ̭ | ya-tpra̭vargyaḥ̭ || 22 ||
tasmā̭devamā̭ha | yajñasya̭ pade stha ityā̭ha | yajñasya hyḙte pade | atho prati̭ṣṭhityai | gāyatreṇa̭ tvā chanda̭sā karomītyā̭ha |
chando̭bhirevaina̭-ṅkaroti | tryṷddhi-ṅkaroti | traya̭ ime lokāḥ | eṣām ~lokānāmāptyai | chando̭bhiḥ karoti || 23 ||
vīrya̭m ~vai chandāgṃ̭si | vīryḙṇaivaina̭-ṅkaroti |
yajṷṣā bila̭-ṅkaroti vyāvṛ̭yai | iya̭nta-ṅkaroti |
prajāpa̭tinā yajñamukhena sammi̭tam | iya̭nta-ṅkaroti |
yajñaparuṣā sammi̭tam | iya̭nta-ṅkaroti |
etāvadvai purṷṣe vīryam | vīrya̭sammitam || 24 ||
apa̭rimita-ṅkaroti | apa̭rimitasyāva̭ruddhyai | parigrīva-ṅka̭roti dhṛtyai | sūrya̭sya hara̭sā śrāyetyā̭ha | yathāyajurevaitat | aśvaśakena̭ dhūpayati | prājāpatyo vā aśvaḥ̭ sayonitvāya̭ | vṛṣṇo aśva̭sya niṣpadasītyā̭ha |
asau vā ā̭dityo vṛṣā-'śvaḥ̭ | tasya chandāgṃ̭si niṣpat || 25 ||
chando̭bhirevaina̭-ndhūpayati | arciṣe tvā śociṣe tvetyā̭ha | teja̭ evāsmi̭-ndadhāti | vāruṇo̭-'bhīddhaḥ̭ | maitriyopai̭ti śāntyai | siddhyai tvetyā̭ha | yathāyajurevaitat | devastvā̭ savitodva̭patvityā̭ha |
savitṛpra̭sūta evaina-mbrahma̭ṇā devatā̭bhirudva̭pati | apa̭dyamānaḥ pṛthivyāmāśā diśa āpṛṇetyā̭ha || 26 ||
tasmā̭dagni-ssarvā diśo-'nu vibhā̭ti |
utti̭ṣṭha bṛhan-bha̭vordhvasti̭ṣṭha dhruvastvamityā̭ha prati̭ṣṭhityai |
īśvaro vā eṣo-'ndho bhavi̭toḥ |
yaḥ pra̭vargya̭manvīkṣa̭te | sūrya̭sya tvā cakṣuṣā-'nvīkṣa ityā̭ha |
cakṣṷṣo gopīthāya̭ | ṛjave tvā sādhave tvā sukṣityai tvā bhūtyai tvetyā̭ha | iyaṃ-vā~ ṛjuḥ | antari̭kṣagṃ sādhu | asau sṷkṣitiḥ || 27 ||
diśo bhūtiḥ̭ | imānevāsmai̭ lokān ka̭lpayati | atho prati̭ṣṭhityai | ida-maha-mamumā̭muṣyāyaṇam ~viśā paśubhi̭-rbrahmavarcasena paryṷ̄hāmītyā̭ha |
viśaivaina̭-mpaśubhi̭-rbrahmavarcasena paryṷ̄hati |
viśeti̭ rājanya̭sya brūyāt | viśaivaina-mparyṷ̄hati | paśubhiriti vaiśya̭sya | paśubhi̭revaina-mparyṷ̄hati | asurya̭-mpātramanācchṛṇṇam || 28 ||
ācchṛ̭ṇatti | devatrā-'kaḥ̭ | ajakṣīreṇācchṛ̭ṇatti |
paramaṃ-vā~ eta-tpayaḥ̭ | yada̭jakṣīram | parameṇaivaina-mpayasā-''cchṛ̭ṇatti |
yajṷṣā vyāvṛ̭ttyai | chando̭bhirācchṛ̭ṇatti | chando̭bhirvā eṣa kri̭yate | chando̭bhireva chandāgsyācchṛ̭ṇatti | chṛndhi vācamityā̭ha |
vāca̭mevāva̭rundhe | chṛndhyūrjamityā̭ha | ūrja̭mevāva̭rundhe | chṛndhi havirityā̭ha | havirevākaḥ̭ | deva̭ puraścara saghyāsantvetyā̭ha |
yathāyajurevaitat || 29 ||
(syā-dya-tpra̭vargyaḥ̭ - chando̭bhiḥ karoti - vīrya̭ sammitam - chandāgṃ̭si niṣpat - pṛṇetyā̭ha - sukṣiti - ranācchṛṇṇam - chandāgsyācchṛ̭ṇa ttyaṣṭau ca̭) (a. 3)
anuvākaṃ 4
brahma-npraca̭riṣyāmo hota̭-rgharmamabhiṣṭuhītyā̭ha |
eṣa vā etarhi bṛhaspatiḥ̭ | yadbrahmā |
tasmā̭ eva pra̭tiprocya praca̭rati |
ātmano-'nārtyai | yamāya̭ tvā makhāya tvetyā̭ha |
etā vā etasya̭ devatāḥ | tābhi̭revainagṃ sama̭rdhayati | mada̭ntībhiḥ prokṣa̭ti | teja̭ evāsmi̭-ndadhāti || 30 ||
abhipūrva-mprokṣa̭ti | abhipūrva-mevāsmin-tejo̭ dadhāti | triḥ prokṣa̭ti | tryā̭vṛddhi yajñaḥ | atho̭ meddhyatvāya̭ | hotā-'nvā̭ha | rakṣa̭sāmapa̭hatyai | ana̭vānam | prāṇānāgṃ santa̭tyai |
triṣṭubhaḥ̭ satī-rgā̭yatrīrivānvā̭ha || 31 ||
gāyatro hi prāṇaḥ | prāṇameva yaja̭māne dadhāti | santa̭tamanvā̭ha | prāṇānā̭mannādya̭sya santa̭tyai | atho rakṣa̭sāmapa̭hatyai | ya-tpari̭mitā anubrūyāt | pari̭mitamava̭rundhīta | apa̭rimitā anvā̭ha |
apa̭rimitasyāva̭ruddhyai | śiro vā eta-dyajñasya̭ || 32 ||
ya-tpra̭vargyaḥ̭ | ūṃrmuñjāḥ | ya-nmauñjo vedo bhava̭ti | ūrjaiva yajñasya śira-ssama̭rdhayati | prāṇāhutī-rjṷhoti | prāṇāneva yaja̭māne dadhāti | sapta jṷhoti | sapta vai śī̭rṣaṇyāḥ prāṇāḥ | prāṇānevāsmi̭-ndadhāti | devastvā̭ savitā maddhvā̭-'naktvityā̭ha || 33 ||
teja̭saivaina̭manakti | pṛthivī-ntapa̭sastrāyasveti hira̭ṇyamupāsyati | asyā ana̭tidāhāya | śiro vā eta-dyajñasya̭ | ya-tpra̭vargyaḥ̭ | agni-ssarvā̭ devatāḥ | pralavānādīpyopāsyati | devatāsveva yajñasya śiraḥ prati̭dadhāti | apra̭tiśīrṇāgra-mbhavati |
eta-dba̭rhirhyḙṣaḥ || 34 ||
arcira̭si śocirasītyā̭ha | teja̭ evāsmi̭-nbrahmavarcasa-nda̭dhāti | sagṃsī̭dasva mahāgṃ asītyā̭ha | mahān. hyḙṣaḥ | brahmavādino̭ vadanti |
ete vāva ta ṛtvijaḥ̭ | ye da̭rśapūrṇamāsayoḥ |
atha̭ kathā hotā yaja̭mānāyāśiṣo nāśāsta iti̭ |
purastā̭dāśīḥ khalu vā anyo yajñaḥ | upari̭ṣṭādāśīranyaḥ || 35 ||
anādhṛṣyā purastāditi yadetāni yajūgṣyāha̭ | śīrṣata eva yajñasya yaja̭māna āśiṣo-'va̭rundhe | āyuḥ̭ purastā̭dāha | prajā-nda̭kṣiṇataḥ | prāṇa-mpaścāt |
śrotra̭muttarataḥ | vidhṛ̭timupari̭ṣṭāt | prāṇānevāsmai̭ samīco̭ dadhāti |
īśvaro vā eṣa diśo-'nūnma̭ditoḥ |
yandiśo-'nṷ vyāsthāpaya̭nti || 36 ||
manoraśvā̭-'si bhūri̭putretīmā-mabhimṛ̭śati |
iyaṃ-vai~ manoraśvā bhūri̭putrā | asyāmeva prati̭tiṣṭhatyanṷnmādāya | sūpasadā̭ me bhūyā mā mā̭ higṃsīrityāhāhigṃ̭sāyai |
citaḥ̭ stha paricita ityā̭ha | apa̭citimevāsmi̭-ndadhāti | śiro vā eta-dyajñasya̭ | ya-tpra̭vargyaḥ̭ |
asau khalu vā ā̭dityaḥ pra̭vargyaḥ̭ | tasya̭ maruto̭ raśmayaḥ̭ || 37 ||
svāhā̭ marudbhiḥ pari̭śrayasvetyā̭ha | amumevādityagṃ raśmibhiḥ paryṷ̄hati |
tasmā̭-dasāvā̭dityo̭-'muṣmi̭n ~loke raśmibhiḥ paryṷ̄ḍhaḥ | tasmā-drājā̭ viśā paryṷ̄ḍhaḥ | tasmā-dgrāmaṇī-ssa̭jātaiḥ paryṷ̄ḍhaḥ | agne-ssṛṣṭasya̭ yataḥ | vika̭ṅkata-mbhā ārcchat |
ya-dvaika̭ṅkatāḥ paridhayo bhava̭nti |
bhā evāva̭rundhe | dvāda̭śa bhavanti || 38 ||
dvāda̭śa māsā-ssaṃva~thsaraḥ | saṃva~thsaramevāva̭rundhe |
asti̭ trayodaśo māsa ityā̭huḥ | ya-ttra̭yodaśaḥ pa̭ridhirbhava̭ti | tenaiva tra̭yodaśa-mmāsamava̭rundhe | antari̭kṣasyānta-rdhirasītyā̭ha vyāvṛ̭ttyai | diva-ntapa̭sastrāyasve-tyupari̭ṣṭā-ddhira̭ṇyamadhi nida̭dhāti | amuṣyā ana̭tidāhāya | atho̭ ābhyāmevaina̭mubhayataḥ pari̭gṛhṇāti |
arha̭-nbibharṣi sāya̭kāni dhanvetyā̭ha || 39 ||
stautyevaina̭metat | gāyatrama̭si traiṣṭṷbhamasi jāga̭tamasīti̭ dhavitrāṇyāda̭tte | chando̭bhirevainānyāda̭tte | madhu maddhviti̭ dhūnoti | prāṇo vai madhṷ | prāṇameva yaja̭māne dadhāti | triḥ pari̭yanti | trivṛddhi prāṇaḥ |
triḥ pari̭yanti | tryā̭vṛddhi yajñaḥ || 40 ||
atho rakṣa̭sāmapa̭hatyai | triḥ punaḥ pari̭yanti |
ṣaṭ-thsampa̭dyante | ṣaḍvā ṛtavaḥ̭ | ṛtuṣveva prati̭tiṣṭhanti | yo vai gharmasya̭ priyān-tanuva̭mākrāma̭ti | duścarmā vai sa bha̭vati |
eṣa ha vā a̭sya priyā-ntanuvamākrā̭mati |
ya striḥ parītya̭ caturtha-mparyḙti |
etāgṃ ha vā a̭syogradḙvo rāja̭nirāca̭krāma || 41 ||
tato vai sa duścarmā̭-'bhavat | tasmā-ttriḥ parītya na ca̭turtha-mparī̭yāt | ātmano̭ gopīthāya̭ | prāṇā vai dhavitrā̭ṇi | avya̭tiṣaṅga-ndhūnvanti |
prāṇānā-mavya̭tiṣaṅgāya klṛptyai | viniṣadya̭ dhūnvanti | dikṣvḙva prati̭tiṣṭhanti | ūrdhvandhūnvanti | suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai | sarvato̭ dhūnvanti |
tasmā̭dayagṃ sarvataḥ̭ pavate || 42 ||
(dadhā- tīvānvā̭ha - yajña - syā̭hai - ṣa - upari̭ṣṭādāśīranyo - vyāsthāpaya̭nti - raśmayo̭ - bhavanti - dhanvetyā̭ha - yajña - śca̭krāma - sama̭ṣṭyai dve ca̭) (a. 4)
anuvākaṃ 5
agniṣṭvā vasṷbhiḥ purastā-drocayatu gāyatreṇa chandasetyā̭ha | agnirevainaṃ-va~sṷbhiḥ purastā-drocayati gāyatreṇa chanda̭sā | sa mā̭ rucito ro̭cayetyā̭ha | āśiṣa̭mevaitāmāśāste |
indra̭stvā rudrai-rda̭kṣiṇato ro̭cayatu traiṣṭṷbhena
chandasetyā̭ha | indra̭ evainagṃ̭ rudrai-rda̭kṣiṇato ro̭cayati traiṣṭṷbhena chanda̭sā | sa mā̭ rucito ro̭cayetyā̭ha | āśiṣa̭mevaitāmāśāste |
varṷṇastvā-''dityaiḥ paścā-dro̭cayatu jāga̭tena chandasetyā̭ha | varṷṇa evaina̭mādityaiḥ paścā-dro̭cayati jāga̭tena chanda̭sā || 43 ||
sa mā̭ rucito ro̭cayetyā̭ha | āśiṣa̭mevaitāmāśāste |
dyutānastvā̭ māruto marudbhi̭ruttarato ro̭cayatvānṷṣṭubhena chandasetyā̭ha |
dyutāna evaina̭-mmāruto marudbhi̭ruttarato ro̭cayatyānṷṣṭubhena chanda̭sā |
sa mā̭ rucito ro̭cayetyā̭ha | āśiṣa̭mevaitāmāśāste |
bṛhaspati̭stvā viśvai-rdevairupari̭ṣṭā-drocayatu pāṅktḙna chandasetyā̭ha |
bṛhaspati̭revainam ~viśvai-rdevairupari̭ṣṭā-drocayati pāṅktḙna chanda̭sā |
sa mā̭ rucito ro̭cayetyā̭ha | āśiṣa̭mevaitāmāśāste || 44 ||
rocitastva-ndḙva gharma deveṣvasītyā̭ha | rocito hyḙṣa deveṣṷ | rociṣīyāha-mma̭nuṣyeṣvityā̭ha | roca̭ta evaiṣa ma̭nuṣyḙṣu | samrāḍ gharma rucitastva-ndeveṣvāyṷṣmāg stejasvī bra̭hmavarcasya̭sītyā̭ha |
rucito hyḙṣa deveṣvāyṷṣmāg stejasvī bra̭hmavarcasī |
rucito̭-'ha-mma̭nuṣyeṣvāyṷṣmāg stejasvī bra̭hmavarcasī bhṷ̄yāsamityā̭ha |
rucita evaiṣa ma̭nuṣyeṣvāyṷṣmāg stejasvī bra̭hmavarcasī bha̭vati | ruga̭si ruca-mmayi̭ dhehi mayi rugityā̭ha | āśiṣa̭mevaitāmāśāste |
taṃ-ya~detai-ryajṷrbhiraro̭cayitvā | rucito gharma iti̭ prabrūyāt | aro̭cuko-'ddhvaryu-ssyāt |
aro̭cuko yaja̭mānaḥ | atha yadḙnametairyajṷrbhī rocayitvā | rucito gharma iti prāha̭ | rocṷko-'ddhvaryu-rbhava̭ti | rocṷko yaja̭mānaḥ || 45 ||
(paścā-dro̭cayati jaga̭tena chanda̭sā - pāṅktḙna chanda̭sā sa mā̭ rucito ro̭cayetyā̭hāśiṣa̭mevaitāmāśāste - śāste 'ṣṭau ca̭) (a. 5)
anuvākaṃ 6
śiro vā eta-dyajñasya̭ | ya-tpra̭vargyaḥ̭ | grīvā ṷpasadaḥ̭ | purastā̭dupasadā-mpravargya̭-mpravṛ̭ṇakti | grīvāsveva yajñasya śiraḥ prati̭dadhāti | triḥ pravṛ̭ṇakti | traya̭ ime lokāḥ | ebhya eva lokebhyo̭ yajñasya śiro-'va̭rundhe |
ṣaṭ-thsampa̭dyante | ṣaḍvā ṛtavaḥ̭ || 46 ||
ṛtubhya̭ eva yajñasya śiro-'va̭rundhe | dvāda̭śa kṛtvaḥ pravṛ̭ṇakti | dvāda̭śa māsā-ssaṃva~thsaraḥ | saṃva~thsarādeva yajñasya śiro-'va̭rundhe | catṷrvigṃśati-ssampa̭dyante | catṷrvigṃśatirardhamāsāḥ |
ardhamāsebhya̭ eva yajñasya śiro-'va̭rundhe | atho khalṷ | sakṛdeva pravṛjyaḥ̭ | ekagṃ hi śiraḥ̭ || 47 ||
agniṣṭome pravṛ̭ṇakti | etāvān. vai yajñaḥ | yāvā̭nagniṣṭomaḥ | yāvā̭neva yajñaḥ | tasya śiraḥ prati̭dadhāti | nokthye pravṛ̭ñjyāt |
prajā vai paśava̭ ukthāni̭ | yadukthye pravṛñjyāt |
prajā-mpaśūna̭sya nirda̭het | viśvajiti sarva̭pṛṣṭhe pravṛ̭ṇakti || 48 ||
pṛṣṭhāni vā acyṷtañcyāvayanti |
pṛṣṭhairevāsmā acyṷtañcyāvayitvā-'va̭rundhe | apa̭śya-ṅgopāmityā̭ha | prāṇo vai gopāḥ | prāṇameva prajāsu viyā̭tayati |
apa̭śya-ṅgopāmityā̭ha | asau vā ā̭dityo gopāḥ | sa hīmāḥ prajā go̭pāyati̭ | tameva prajānā-ṅgoptāra̭-ṅkurute | ani̭padyamānamityā̭ha || 49 ||
na hyḙṣa nipadya̭te | ā ca parā̭ ca pathibhiścara̭ntamityā̭ha | ā ca hyḙṣa parā̭ ca pathibhiścara̭ti | sa saddhrīcī-ssa viṣṷ̄cīrvasā̭na ityā̭ha | saddhrīcīśca hyḙṣa viṣṷ̄cīśca vasā̭naḥ prajā abhi vipaśya̭ti | ā va̭rīvarti bhuva̭neṣvantarityā̭ha | ā hyḙṣa va̭rīvarti bhuva̭neṣvantaḥ | atra̭ prāvīrmadhu māddhvībhyā-mmadhu mādhṷ̄cībhyāmityā̭ha |
vāsa̭ntikāvevāsmā̭ ṛtū ka̭lpayati |
samagniragninā̭ gatetyā̭ha || 50 ||
graiṣmā̭vevāsmā̭ ṛtū ka̭lpayati | samagniragninā̭ gatetyā̭ha | agnirhyḙvaiṣo-'gninā̭ saṅgaccha̭te | svāhā samagnistapa̭sā gatetyā̭ha |
pūrva̭mevoditam | utta̭reṇābhigṛ̭ṇāti |
dhartā divo vibhā̭si raja̭saḥ pṛthivyā ityā̭ha |
vārṣi̭kāvevāsmā̭ ṛtū ka̭lpayati |
hṛde tvā mana̭se tvetyā̭ha | śāradāvevāsmā̭ ṛtū ka̭lpayati || 51 ||
divi deveṣu hotrā̭ yacchetyā̭ha | hotrā̭bhirevemān ~lokān-thsa-nda̭dhāti | viśvā̭sā-mbhuvā-mpata ityā̭ha | haima̭ntikāvevāsmā̭ ṛtū ka̭lpayati |
devaśrūstva-ndḙva gharma devā-npāhītyā̭ha |
śaiśirāvevāsmā̭ ṛtū ka̭lpayati |
tapojāṃ-vā~ca̭masme niya̭ccha devāyuvamityā̭ha |
yā vai meddhyā vāk | sā ta̭pojāḥ | tāmevāva̭rundhe || 52 ||
garbho̭ devānāmityā̭ha | garbho hyḙṣa devānām | pitā ma̭tīnāmityā̭ha | prajā vai matayaḥ̭ | tāsā̭meṣa eva pitā | ya-tpra̭vargyaḥ̭ |
tasmā̭devamā̭ha | patiḥ̭ prajānāmityā̭ha | patirhyḙṣa prajānām | matiḥ̭ kavīnāmityā̭ha || 53 ||
matirhyḙṣa ka̭vīnām | sa-ndevo devena̭ savitrā 'ya̭tiṣṭa sagṃ sūryḙṇāruktetyā̭ha |
amuñcaivāditya-mpra̭vargya̭ñca sagṃśāsti |
āyurdāstvamasmabhya̭-ṅgharma varcodā asītyā̭ha |
āśiṣa̭mevaitāmāśāste | pitā no̭-'si pitā no̭ bodhetyā̭ha | bodhaya̭tyevainam | na vai tḙ-'vakāśā bha̭vanti | patni̭yai daśamaḥ |
nava vai purṷṣe prāṇāḥ || 54 ||
nābhi̭rdaśamī | prāṇāneva yaja̭māne dadhāti | atho daśākṣarā virāṭ | annaṃ̭-vi~rāṭ | virājaivānnādyamava̭rundhe | yajñasya śiro-'cchidyata | ta-ddevā hotrā̭bhiḥ pratya̭dadhuḥ | ṛtvijo-'vekṣante | etā vai hotrāḥ | hotrā̭bhireva yajñasya śiraḥ prati̭dadhāti || 55 ||
rucitamavekṣante | rucitādvai prajāpa̭tiḥ prajā a̭sṛjata | prajānāgṃ sṛṣṭyai | rucitamavekṣante | rucitādvai parjanyo̭ varṣati | varṣṷkaḥ parjanyo̭ bhavati | sa-mprajā ḙdhante | rucitamavekṣante | rucitam ~vai bra̭hmavarcasam | brahmavarcasino̭ bhavanti || 56 ||
adhīyanto-'vekṣante | sarvamāyṷryanti | na patnyavekṣeta | ya-tpantyavekṣḙta | prajā̭yeta | prajāntva̭syai nirda̭het | yannāvekṣḙta | na prajā̭yeta |
nāsyai prajānnirda̭het | tiraskṛtya yajṷ-rvācayati | prajā̭yate | nāsyai prajānnirda̭hati | tvaṣṭī̭matī te sapeyetyā̭ha | sapāddhi prajāḥ prajāya̭nte || 57 ||
(ṛtavo - hi śiraḥ - sarva̭pṛṣṭhe pravṛ̭ṇa - ktyani̭padyamānamityā̭ha - gatetyā̭ha - śāradāvevāsmā̭ ṛtū ka̭lpayati - rundhe - kavināmityā̭ha - prāṇāḥ - prati̭dadhāti - bhavanti - vācayati catvāri̭ ca) (a. 6)
anuvākaṃ 7
devasya̭ tvā savituḥ pra̭sava iti̭ raśanāmāda̭tte prasūtyai | aśvino-rbāhubhyāmityā̭ha | aśvinau hi devānā̭maddhvaryū āstām | pūṣṇo hastābhyāmityā̭ha yatyai | ādade-'di̭tyai rāsnā-'sītyā̭ha yajṷṣkṛtyai | iḍa ehyadi̭ta ehi sara̭svatyehītyā̭ha | etāni vā a̭syai devanāmāni̭ |
devanāmairevainā-māhva̭yati | asāvehya-sāvehya-sāvehītyā̭ha | etāni vā a̭syai manuṣyanāmāni̭ || 58 ||
manuṣyanāmairevaināmāhva̭yati |
ṣaṭ-thsampa̭dyante | ṣaḍvā ṛtavaḥ̭ |
ṛtubhi̭revaināmāhva̭yati | adi̭tyā uṣṇīṣa̭masītyā̭ha | yathāyajurevaitat |
vāyura̭syaiḍa ityā̭ha | vāyudevatyo̭ vai vathsaḥ |
pūṣā tvopāva̭sṛjatvityā̭ha | pauṣṇā vai devata̭yā paśavaḥ̭ || 59 ||
svayaivaina̭-ndevata̭yopāva̭sṛjati | aśvibhyā-mpradā̭payetyā̭ha | aśvinau vai devānā-mbhiṣajau | tābhyā̭mevāsmai̭ bheṣaja-ṅka̭roti | yaste stanaḥ̭ śaśaya ityā̭ha | stautyevainām | usra̭ gharmagṃ śigṃṣosra̭ gharma-mpā̭hi gharmāya̭ śigṃṣetyā̭ha | yathā brūyādamuṣmai̭ dehīti̭ | tādṛgeva tat | bṛhaspatistvopa̭sīdatvityā̭ha || 60 ||
brahma vai devānā-mbṛhaspatiḥ̭ | brahma̭ṇaivaināmupa̭sīdati |
dāna̭va-sstha pera̭va ityā̭ha | meddhyā̭nevainānkaroti |
viṣvagvṛto lohi̭tenetyā̭ha vyāvṛ̭ttyai |
aśvibhyā-mpinvasva sara̭svatyai pinvasva pūṣṇe pi̭nvasva bṛhaspata̭ye pinvasvetyā̭ha |
etābhyo hyḙṣā devatābhyaḥ pinva̭te |
indrā̭ya pinvasvendrā̭ya pinvasvetyā̭ha |
indra̭meva bhā̭gadheyḙna sama̭rdhayati | dvirindrāyetyā̭ha || 61 ||
tasmādindro̭ devatā̭nā-mbhūyiṣṭhabhākta̭maḥ |
gāyatro̭-'si traiṣṭṷbho-'si jāga̭tamasīti̭ śaphopayamānāda̭tte |
chando̭bhirevainānāda̭tte | sahorjo bhāgenopamehītyā̭ha |
ūrja evaina̭-mbhāgama̭kaḥ |
aśvinau vā eta-dyajñasya śiraḥ̭ pratidadha̭tāvabrūtām |
āvābhyā̭meva pūrvābhyāṃ-va~ṣa̭ṭkriyātā iti̭ |
indrāśvinā madhṷna-ssāraghasyetyā̭ha |
aśvibhyā̭meva pūrvābhyāṃ-va~ṣa̭ṭkaroti |
atho̭ aśvinā̭veva bhā̭gadheyḙna sama̭rdhayati || 62 ||
gharma-mpā̭ta vasavo yaja̭tā vaḍityā̭ha |
vasṷ̄neva bhā̭gadheyḙna sama̭rdhayati | ya-dva̭ṣaṭkuryāt | yātayā̭mā-'sya vaṣaṭkāra-ssyāt |
yanna va̭ṣaṭkuryāt | rakṣāgṃ̭si yajñagṃ ha̭nyuḥ | vaḍityā̭ha | parokṣa̭meva vaṣa̭ṭkaroti | nāsya̭ yātayā̭mā vaṣaṭkāro bhava̭ti |
na yajñagṃ rakṣāgṃ̭si ghnanti || 63 ||
svāhā tvā sūrya̭sya raśmayḙ vṛṣṭivana̭ye juhomītyā̭ha | yo vā a̭sya puṇyo̭ raśmiḥ | sa vṛ̭ṣṭivaniḥ̭ | tasmā̭ evaina̭-ñjuhoti |
madhṷ havirasītyā̭ha | svadaya̭tyevainam | sūrya̭sya tapa̭stapetyā̭ha |
yathāyajurevaitat | dyāvā̭pṛthivībhyā-ntvā pari̭gṛhṇāmītyā̭ha |
dyāvā̭pṛthivībhyā̭-mevaina-mpari̭gṛhṇāti || 64 ||
antari̭kṣeṇa tvopa̭yacchāmītyā̭ha | antari̭kṣeṇaivaina-mupa̭yacchati |
na vā eta-mma̭nuṣyo̭ bhartṷmarhati |
devānā-ntvā pitṛṇāmanṷmato bhartugṃ̭ śakeyamityā̭ha | devairevaina̭-mpitṛbhiranṷmata āda̭tte | vi vā ḙnametada̭rdhayanti | ya-tpaścā-tpravṛjya̭ puro juhva̭ti | tejo̭-'si tejo-'nu prehītyā̭ha | teja̭ evāsmi̭-ndadhāti | divispṛmmā mā̭ higṃsī-rantarikṣaspṛmmā mā̭ higṃsīḥ
pṛthivispṛmmā mā̭ higṃsīrityāhāhigṃ̭sāyai || 65 ||
suva̭rasi suva̭rme yaccha divaṃ̭-ya~ccha divo mā̭ pāhītyā̭ha | āśiṣa̭mevaitāmāśāste | śiro vā eta-dyajñasya̭ | ya-tpra̭vargyaḥ̭ |
ātmā vāyuḥ | udyatya̭ vātanāmānyā̭ha |
ātmanneva yajñasya śiraḥ prati̭dadhāti |
ana̭vānam | prāṇānāgṃ santa̭tyai | pañcā̭ha || 66 ||
pāṅkto̭ yajñaḥ | yāvā̭neva yajñaḥ | tasya śiraḥ prati̭dadhāti | agnaye tvā vasṷmate svāhetyā̭ha |
asau vā ā̭dityo-'gni-rvasṷmān | tasmā̭ evaina̭ñjuhoti | somā̭ya tvā rudrava̭te svāhetyā̭ha |
candramā vai somo̭ rudravāṋ | tasmā̭ evaina̭ñjuhoti | varṷṇāya tvā-''dityava̭te svāhetyā̭ha || 67 ||
aphsu vai varṷṇa ādityavāṋ | tasmā̭ evaina̭ñjuhoti |
bṛhaspata̭ye tvā viśvadevyāvate svāhetyā̭ha |
brahma vai devānā-mbṛhaspatiḥ̭ |
brahma̭ṇa evaina̭ñjuhoti |
savitre tva̭rbhumatḙ vibhumate prabhumate vāja̭vate svāhetyā̭ha | saṃva~thsaro vai sa̭vitarbhumān. vi̭bhumā-npra̭bhumān. vāja̭vān | tasmā̭ evaina̭ñjuhoti | yamāya tvā-'ṅgi̭rasvate pitṛmate svāhetyā̭ha |
prāṇo vai yamo-'ṅgi̭rasvā-npitṛmān || 68 ||
tasmā̭ evaina̭ñjuhoti | etābhya̭ evaina̭-ndevatābhyo juhoti | daśa sampa̭dyante | daśākṣarā virāṭ | annaṃ̭-vi~rāṭ | virājaivānnādyamava̭rundhe | rauhiṇābhyāṃ-vai~ devā-ssṷvargaṃ-lo~kamā̭yann | ta-draṷhiṇayo̭ rauhiṇatvam | ya-draṷhiṇau bhava̭taḥ | rauhiṇābhyā̭meva ta-dyaja̭māna-ssuvargaṃ-lo~kamḙti |
aharjyotiḥ̭ ketunā̭ juṣatāgṃ sujyotirjyoti̭ṣāg svāhā rātrirjyotiḥ̭ ketunā̭ juṣatāgṃ sujyotirjyoti̭ṣāg svāhetyā̭ha |
ādityameva tadamuṣmi̭n ~loke-'hnā̭ parastā-ddādhāra | rātri̭yā avastāt |
tasmā̭dasāvā̭dityo̭ 'muṣmi̭n ~lokḙ-'horātrābhyā-ndhṛtaḥ || 69 ||
(manuṣyanāmāni̭ - paśavaḥ̭ - sīdatvityā - hendrāyetyā̭hā - rdhayati - ghnanti - gṛhṇā - tyahigṃ̭sāyai - pañcā̭hā - dityava̭te svāhetyā̭ha - pitṛmā - nḙti catvāri̭ ca) (a. 7)
anuvākaṃ 8
viśvā āśā̭ dakṣiṇasadityā̭ha | viśvā̭neva devā-nprī̭ṇāti | atho duri̭ṣṭyā evaina̭-mpāti | viśvā-ndevāna̭yāḍihetyā̭ha | viśvā̭neva devā-nbhā̭gadheyḙna sama̭rdhayati | svāhā̭kṛtasya gharmasya madhoḥ pibatamaśvinetyā̭ha |
aśvinā̭veva bhā̭gadheyḙna sama̭rdhayati |
svāhā-'gnayḙ yajñiyā̭ya śaṃya~jṷrbhirityā̭ha | abhyḙvaina̭-ṅghārayati | atho̭ havirevākaḥ̭ || 70 ||
aśvi̭nā gharma-mpā̭tagṃ hārdivāna-maha̭rdivābhi̭-rūtibhirityā̭ha | aśvinā̭veva bhā̭gadheyḙna sama̭rdhayati | anṷ vā-ndyāvā̭pṛthivī magṃ̭sātāmityāhānṷmatyai |
svāhendrā̭ya svāhendrā vaḍityā̭ha |
indrā̭ya hi puro hūyate | āśrāvyā̭ha gharmasya̭ yajeti̭ | vaṣa̭ṭkṛte juhoti | rakṣa̭sāmapa̭hatyai | anṷyajati svagākṛ̭tyai |
gharmama̭pātamaśvinetyā̭ha || 71 ||
pūrva̭mevoditam | utta̭reṇābhigṛ̭ṇāti |
anṷ vān-dyāvā̭pṛthivī a̭magṃsātāmityāhānṷmatyai |
ta-mprāvya̭m ~yathāvaṇṇamo̭ dive namaḥ̭ pṛthivyā ityā̭ha | yathāyajurevaitat | divi dhā̭ imaṃ-ya~jñaṃ-ya~jñamima-ndivi dhā ityā̭ha |
suvargamevaina̭m ~loka-ṅga̭mayati |
diva̭-ṅgacchāntari̭kṣa-ṅgaccha pṛthivī-ṅgacchetyā̭ha |
eṣvḙvaina̭m ~lokeṣu prati̭ṣṭhāpayati | pañca̭ pradiśo̭ gacchetyā̭ha || 72 ||
dikṣvḙvaina-mprati̭ṣṭhāpayati |
devā-ngha̭rmapā-nga̭ccha pitṝ-ngha̭rmapā-ngacchetyā̭ha | ubhayeṣvevaina-mprati̭ṣṭhāpayati | ya-tpinva̭te | varṣṷkaḥ parjanyo̭ bhavati | tasmā-tpinva̭mānaḥ puṇyaḥ̭ | ya-tprāmpinva̭te | ta-ddevānām | ya-dda̭kṣiṇā | tat-pi̭tṛṇām || 73 ||
ya-tpratyak | ta-nma̭nuṣyā̭ṇām | yadudaṅṋ̇ | ta-drudrāṇām | prāñcamuda̭ñca-mpinvayati | devatrā-'kaḥ̭ | atho khalṷ | sarvā anu diśaḥ̭ pinvayati | sarvā diśa-ssamḙdhante | antaḥparidhi pi̭nvayati || 74 ||
tejaso-'ska̭ndāya | iṣe pī̭pihyūrje pī̭pihītyā̭ha |
iṣa̭mevorjaṃ-ya~ja̭māne dadhāti | yaja̭mānāya pīpihītyā̭ha | yaja̭mānāyaivaitā-māśiṣamāśāste |
mahyañjyaiṣṭhyā̭ya pīpihītyā̭ha |
ātmana̭ evaitāmāśiṣamāśāste |
tviṣyai tvā dyumnāya̭ tvendriyāya̭ tvā bhūtyai tvetyā̭ha | yathāyajurevaitat | dharmā̭-'si sudharmā me nyasme brahmā̭ṇi dhārayetyā̭ha || 75 ||
brahma̭nnevaina-mprati̭ṣṭhāpayati | nettvā vātaḥ̭ skandayāditi yadya̭bhicaret | amuṣya̭ tvā prāṇe sā̭dayāmyamunā̭ saha ni̭rartha-ṅgaccheti̭ brūyā-dya-ndviṣyāt | yameva dveṣṭi̭ | tenai̭nagṃ saha ni̭rartha-ṅga̭mayati | pūṣṇe śara̭se svāhetyā̭ha | yā eva devatā̭ hutabhā̭gāḥ | tābhya̭ evaina̭ñjuhoti | grāva̭bhya-ssvāhetyā̭ha | yā evāntari̭kṣe vācaḥ̭ || 76 ||
tābhya̭ evaina̭ñjuhoti | pratirebhya-ssvāhetyā̭ha | prāṇā vai devāḥ pra̭tirāḥ | tebhya̭ evaina̭ñjuhoti | dyāvā̭pṛthivībhyāg svāhetyā̭ha |
dyāvā̭pṛthivībhyā̭-mevaina̭ñjuhoti | pitṛbhyo̭ gharmapebhya-ssvāhetyā̭ha | ye vai yajvā̭naḥ | te pitaro̭ gharmapāḥ | tebhya̭ evaina̭ñjuhoti || 77 ||
rudrāya̭ rudrahotre svāhetyā̭ha | rudrameva bhā̭gadheyḙna sama̭rdhayati | sarvata-ssama̭nakti | sarvata̭ eva rudrannirava̭dayate | uda̭ñcannira̭syati |
eṣā vai rudrasya dik | svāyā̭meva diśi rudrannirava̭dayate | apa upa̭spṛśati meddhyatvāya̭ | nānvīkṣeta | yadanvīkṣḙta || 78 ||
cakṣṷrasya pramāyṷkagg syāt | tasmānnānvīkṣyaḥ̭ |
apī̭paro mā-'hno rātri̭yai mā pāhyeṣā tḙ agne samittayā sami̭ddhyasvāyṷrme dā varca̭sā mā-'ñjīrityā̭ha | āyṷrevāsmin varco̭ dadhāti |
apī̭paro mā rātri̭yā ahno̭ mā pāhyeṣā tḙ agne samittayā sami̭ddhyasvāyṷrme dā varca̭sā mā-'ñjīrityā̭ha | āyṷrevāsmin varco̭ dadhāti |
agni-rjyoti-rjyoti̭ragni-ssvāhā sūryo jyotirjyoti-ssūrya-ssvāhetyā̭ha | yathāyajurevaitat | brahmavādino̭ vadanti | hotavya̭magnihotrā(3) nna ho̭tavyā(3) miti̭ || 79 ||
ya-dyajṷṣā juhuyāt | aya̭thāpūrvamāhṷtī juhuyāt | yanna jṷhuyāt | agniḥ parā̭bhavet | bhū-ssvāhetyeva ho̭tavyam | yathāpūrvamāhṷtī juhoti̭ | nāgniḥ parā̭bhavati | hutagṃ havirmadhṷ havirityā̭ha |
svadaya̭tyevainam | indra̭tame-'gnāvityā̭ha || 80 ||
prāṇo vā indra̭tamo-'gniḥ |
prāṇa evainamindra̭tame-'gnau jṷhoti |
pitā no̭-'si mā mā̭ higṃsīrityāhāhigṃ̭sāyai |
aśyāma̭ te deva gharma madhṷmato vāja̭vataḥ pitumata ityā̭ha | āśiṣa̭mevaitāmāśāste |
svadhāvino̭-'śīmahi̭ tvā mā mā̭ higṃsī-rityāhāhigṃ̭sāyai | teja̭sā vā ete vyṛ̭ddhyante | ye pra̭vargyḙṇa cara̭nti | prāśña̭nti |
teja̭ evātman-da̭dhate || 81 ||
saṃva~thsaranna māgṃsama̭śñīyāt | na rāmāmupḙyāt | na mṛnmayḙna pibet | nāsya̭ rāma ucchi̭ṣṭa-mpibet | teja̭ eva tathsagṃśya̭ti |
devāsurā-ssaṃya~̭ttā āsann | te devā vi̭jayamṷpayantaḥ̭ | vibhrāji̭ saurye brahma sannya̭dadhata | ya-tkiñca̭ divākīrtyam |
tadetenaiva vratenā̭gopāyat | tasmā̭deta-dvrata-ñcāryam | teja̭so gopīthāya̭ | tasmā̭detāni yajūgṃ̭ṣi vibhrājaḥ̭ sauryasyetyā̭huḥ |
svāhā tvā sūrya̭sya raśmibhya iti̭ prāta-ssagṃsā̭dayati | svāhā tvā nakṣa̭trebhya iti̭ sāyam |
etā vā etasya̭ devatāḥ | tābhi̭revainagṃ sama̭rdhayati || 82 ||
(aka - raśvinetyā̭ha - pradiśo̭ gacchetyā̭ha - pitṛṇā - ma̭ntaḥ paridhi pi̭nvayati - dhārayetyā̭ha - vāco̭ - dharmapā stebhya̭ evaina̭-ñjuho - tyanvīkṣḙta - hotavyā (3) mi - tyagrāvityā̭ha - dadhate - 'gopāya-thsapta ca̭) (a. 8)
anuvākaṃ 9
gharma yā tḙ divi śugiti̭ tisra āhṷtī-rjuhoti |
chando̭bhirevāsyaibhyo lokebhya-śśucamava̭ yajate | iyatyagrḙ juhoti | atheyatyatheya̭ti | traya̭ ime lokāḥ |
ebhya eva lokebhya-śśucamava̭ yajate |
anṷ no-'dyānṷmatirityāhānṷmatyai | divastvā̭ paraspāyā ityā̭ha | diva evemān ~lokā-ndā̭dhāra |
brahma̭ṇastvā paraspāyā ityā̭ha || 83 ||
eṣvḙva lokeṣṷ prajā dā̭dhāra | prāṇasya̭ tvā paraspāyā ityā̭ha | prajāsveva prāṇā-ndā̭dhāra | śiro vā eta-dyajñasya̭ | ya-tpra̭vargyaḥ̭ | asau khalu vā ā̭dityaḥ pra̭vargyaḥ̭ | taṃ-ya~-dda̭kṣiṇā pratyañca-muda̭ñca-mudvāsayet |
jihmaṃ-ya~jñasya śiro̭ haret |
prāñcamudvā̭sayati | purastā̭deva yajñasya śiraḥ prati̭dadhāti || 84 ||
prāñcamudvā̭sayati | tasmā̭dasāvā̭dityaḥ purastādudḙti | śaphopayamāndhavitrā̭ṇi dhṛṣṭī ityanvava̭haranti |
sātmā̭namevainagṃ sata̭nu-ṅkaroti | sātmā-'muṣmi̭n ~loke bha̭vati |
ya evaṃ-ve~da̭ | audṷmbarāṇi bhavanti | ūrgvā ṷdumbaraḥ̭ | ūrja̭mevāva̭rundhe | vartma̭nā vā anvitya̭ || 85 ||
yajñagṃ rakṣāgṃ̭si jighāgṃsanti | sāmnā prastotā-'nvavai̭ti | sāma vai ra̭kṣohā | rakṣa̭sāmapa̭hatyai | trirnidhanamupai̭ti | traya̭ ime lokāḥ | ebhya eva lokebhyo rakṣāgsyapa̭hanti | purṷṣaḥpuruṣo nidhanamupai̭ti | purṷṣaḥpuruṣo hi ra̭kṣasvī | rakṣa̭sāmapa̭hatyai || 86 ||
ya-tpṛ̭thivyāmṷdvāsayet | pṛthivīgṃ śucā-'rpa̭yet | yadaphsu | apa-śśucārpa̭yet | yadoṣa̭dhīṣu | oṣa̭dhī-śśucā-'rpa̭yet |
ya-dvanaspati̭ṣu | vanaspatīñchucā-'rpa̭yet | hira̭ṇyannidhāyodvā̭sayati |
amṛtaṃ-vai~ hira̭ṇyam || 87 ||
amṛta̭ evaina-mprati̭ṣṭhāpayati |
valgura̭si śaṃ-yu~dhā̭yā iti triḥ pa̭riṣiñcanparyḙti | trivṛdvā agniḥ | yāvā̭nevāgniḥ | tasya śucagṃ̭ śamayati | triḥ punaḥ paryḙti | ṣaṭ-thsampa̭dyante | ṣaḍvā ṛtavaḥ̭ | ṛtubhi̭revāsya śucagṃ̭ śamayati | catuḥ̭ sraktirnābhi̭r-ṛtasyetyā̭ha || 88 ||
iyaṃ-vā~ ṛtam | tasyā̭ eṣa eva nābhiḥ̭ | ya-tpra̭vargyaḥ̭ | tasmā̭devamā̭ha | sado̭ viśvāyurityā̭ha | sado hīyam | apa dveṣo apa hvara ityā̭ha bhrātṛ̭vyāpanuttyai | gharmaitatte-'nna̭meta-tpurī̭ṣamiti̭ daddhnā ma̭dhumiśreṇa̭ pūrayati |
ūrgvā annādyandadhi̭ | ūrjaivaina̭mannādyḙna sama̭rdhayati || 89 ||
ana̭śanāyuko bhavati | ya evaṃ-ve~da̭ |
rantirnāmā̭si divyo ga̭ndharva ityā̭ha |
rūpamevāsyai-ta-nma̭himānagṃ ranti̭-mbandhutāṃ-vyā~ca̭ṣṭe | samahamāyṷṣā sa-mprāṇenetyā̭ha | āśiṣa̭mevaitāmāśāste |
vya̭sau yo-'smā-ndveṣṭi yañca̭ vaya-ndviṣma ityā̭ha | abhicāra evāsyaiṣaḥ | aci̭krada-dvṛṣā harirityā̭ha | vṛṣā hyḙṣaḥ || 90 ||
vṛṣā hariḥ̭ | mahā-nmitro na da̭rśata ityā̭ha | stautyevaina̭metat | cida̭si samudrayo̭nirityā̭ha | svāmevainaṃ-yo~ni̭ṅgamayati |
nama̭ste astu mā mā̭ higṃsīrityāhāhigṃ̭sāyai |
viśvāva̭sugṃ somagandharvamityā̭ha | yadevāsya̭ kriyamā̭ṇasyāntaryanti̭ | tadevāsyaitenā pyā̭yayati |
viśvāva̭surabhi tanno̭ gṛṇātvityā̭ha || 91 ||
pūrva̭mevoditam | utta̭reṇābhigṛ̭ṇāti |
dhiyo̭ hinvāno dhiya inno̭ avyādityā̭ha | ṛtūnevāsmai̭ kalpayati | prāsā-ṅgandharvo amṛtā̭ni vocadityā̭ha | prāṇā vā amṛtāḥ |
prāṇānevāsmai̭ kalpayati | etattvandḙva gharma devo devānupā̭gā ityā̭ha | devo hyḙṣa sandevānupaiti̭ | idamaha-mma̭nuṣyo̭ manuṣyā̭nityā̭ha || 92 ||
manuṣyo̭ hi | eṣa sa-nma̭nuṣyā̭nupaiti̭ |
īśvaro vai pra̭vargya̭mudvāsayanṋ | prajā-mpaśūn-thso̭mapīthama̭nūdvāsa-ssoma̭pīthānumehi̭ | saha prajayā̭ saha rāyaspoṣeṇetyā̭ha | prajāmeva paśūn-thso̭mapīthamātma-ndha̭tte | sumitrā na āpa oṣa̭dhaya-ssantvityā̭ha | āśiṣa̭mevaitāmāśāste |
durmitrāstasmai̭ bhūyāsu-ryo-'smān-dveṣṭi yañca̭ vaya-ndviṣma ityā̭ha | abhicāra evāsyaiṣaḥ | pra vā eṣo-'smā-llokāccya̭vate |
yaḥ pra̭vargya̭mudvāsaya̭ti | udu tya-ñcitramiti̭ saurībhyā̭mṛgbhyā-mpunaretya gārha̭patye juhoti |
ayam ~vai loko gārha̭patyaḥ | asminneva loke prati̭tiṣṭhati |
asau khalu vā ā̭ditya-ssṷvargo lokaḥ |
ya-thsaurī bhava̭taḥ | tenaiva sṷvargā-llokānnaiti̭ || 93 ||
(brahma̭ṇastvā paraspāyā ityā̭ha - dadhā - tyanvitya̭ - rakṣasvī rakṣa̭sāmapa̭hatyai - vai hira̭ṇya - māhā - rdhayati - hyḙṣa - gṛ̭ṇātvityā̭ha - manuṣyā̭nityā̭hā - syaiṣo 'ṣṭau ca̭) (a. 9)
anuvākaṃ 10
prajāpa̭tiṃ-vai~ devā-śśukra-mpayo̭-'duhrann | tadebhyo na vya̭bhavat | tadagnirvya̭karot | tāni śukri̭yāṇi sāmānyabhavann | teṣāṃ-yo~ raso-'tyakṣa̭rat | tāni̭ śukrayajūgṣya̭bhavann |
śukri̭yāṇāṃ-vā~ etāni śukri̭yāṇi | sāmapayasaṃvā~ etayo̭ranyat |
devānā̭manyatpayaḥ̭ | yadgoḥ payaḥ̭ || 94 ||
ta-thsāmnaḥ payaḥ̭ | yadajāyai payaḥ̭ | ta-ddevānā-mpayaḥ̭ | tasmā-dyatraitai-ryajṷrbhiścara̭nti | ta-tpaya̭sā caranti | prajāpa̭timeva ta-ddevānpaya̭sā-'nnādyḙna sama̭rdhayanti | eṣa ha tvai sākṣā-tpra̭vargya̭-mbhakṣayati | yasyaivaṃ-vi~duṣaḥ̭ pravargyaḥ̭ pravṛjyate | uttaravedyā-mudvā̭sayet-teja̭skāmasya | tejo vā ṷttaravediḥ || 95 ||
tejaḥ̭ pravargyaḥ̭ | teja̭saiva teja-ssama̭rdhayati |
uttaravedyā-mudvā̭saye-danna̭kāmasya | śiro vā eta-dyajñasya̭ | ya-tpra̭vargyaḥ̭ | mukha̭muttaravediḥ |
śīrṣṇaiva mukhagṃ sanda̭dhātyannādyā̭ya | annāda eva bha̭vati | yatra khalu vā etamudvā̭sitaṃ-va~yāgṃ̭si paryāsa̭te | pari vai tāgṃ samā-mprajā vayāg̭syāsate || 96 ||
tasmā̭-duttaravedyā-mevodvā̭sayet | prajānā-ṅgopīthāya̭ | puro vā̭ paścādvodvā̭sayet | purastādvā etajjyotirudḙti | ta-tpaścānnimro̭cati | svāmevainam ~yonimanūdvā̭sayati |
apā-mmaddhya udvā̭sayet | apāṃ-vā~ etanmaddhyā-jjyoti̭rajāyata | jyotiḥ̭ pravargyaḥ̭ | sva evainaṃ-yo~nau prati̭ṣṭhāpayati || 97 ||
ya-ndviṣyāt | yatra sa syāt | tasyā-ndiśyudvā̭sayet |
eṣa vā agni-rvaiśvānaraḥ | yat-pra̭vargyaḥ̭ |
agninaivainaṃ̭-vai~śvānareṇābhi prava̭rtayati |
audṷmbaryāgṃ śākhā̭yāmudvā̭sayet |
ūrgvā ṷdumbaraḥ̭ | anna̭-mprāṇaḥ | śuggharmaḥ || 98 ||
idamaha-mamuṣyā̭muṣyāyaṇasya̭ śucā prāṇamapi̭ dahāmītyā̭ha | śucaivāsya̭ prāṇamapi̭ dahati | tājagārtimārccha̭ti | yatra̭ darbhā ṷpadīka̭santatā-ssyuḥ | tadudvā̭saye-dvṛṣṭi̭kāmasya | etā vā apāma̭nūjjhāva̭ryo nāma̭ |
ya-ddarbhāḥ | asau khalu vā ā̭ditya ito vṛṣṭimudī̭rayati | asāvevāsmā̭ ādityo vṛṣṭinniya̭cchati | tā āpo niya̭tā dhanva̭nā yanti || 99 ||
(goḥ paya̭ - uttaravedi - rā̭sate - sthāpayati - gharmo - ya̭nti) (a. 10)
anuvākaṃ 11
prajāpa̭ti-ssambhriyamā̭ṇaḥ | samrāṭ-thsambhṛ̭taḥ | gharmaḥ pravṛ̭ktaḥ | mahāvīra udvā̭sitaḥ | asau khalu vāvaiṣa ā̭dityaḥ | ya-tpra̭vargyaḥ̭ |
sa etāni nāmānyakuruta | ya evaṃ-ve~da̭ | vidurḙnannāmnā | brahmavādino̭ vadanti || 100 ||
yo vai vasī̭yāgṃ saṃya~thānāmamṷpacara̭ti |
puṇyārtiṃ-vai~ sa tasmai̭ kāmayate | puṇyārtimasmai kāmayante | ya evaṃ-ve~da̭ | tasmā̭devaṃ-vi~dvān | gharma iti divā-''ca̭kṣīta | samrāḍiti naktam | ete vā etasya̭ priye tanuvau | ete a̭sya priye nāma̭nī | priyayaivaina̭-ntanuvā || 101 ||
priyeṇa nāmnā sama̭rdhayati | kīrtira̭sya pūrvā ga̭cchati janatā̭māyataḥ | gāyatrī devebhyo-'pākrāmat | tāndevāḥ pra̭vargyḙṇaivānu vya̭bhavann |
pravargyḙṇāpnuvann | yacca̭turvigṃśatiḥ kṛtvaḥ̭ pravargya̭-mpravṛṇakti̭ | gāyatrīmeva tadanu vibha̭vati | gāyatrīmāpnoti | pūrvā-'sya janaṃ̭-ya~taḥ kīrtirga̭cchati | vaiśvadeva-ssagṃsa̭nnaḥ || 102 ||
vasa̭vaḥ pravṛ̭ktaḥ | somo̭-'bhikīryamā̭ṇaḥ | āśvinaḥ paya̭syānīyamā̭ne |
mārutaḥ kvathanṋ | pauṣṇa uda̭ntaḥ | sārasvato viṣyanda̭mānaḥ | maitra-śśaro̭ gṛhītaḥ | teja udya̭to vāyuḥ | hriyamā̭ṇaḥ prajāpa̭tiḥ |
hūyamā̭no vāghutaḥ || 103 ||
asau khalu vāvaiṣa ā̭dityaḥ | ya-tpra̭vargyaḥ̭ |
sa etāni nāmānyakuruta | ya evaṃ-ve~da̭ | vidurḙnannāmnā | brahmavādino̭ vadanti |
yanmṛnmaya-māhṷtinnāśñute-'tha̭ | kasmā̭deṣo-'śñuta iti̭ | vāgeṣa iti̭ brūyāt | vācyḙva vāca̭-ndadhāti || 104 ||
tasmā̭daśñute | prajāpa̭tirvā eṣa dvā̭daśadhā vihi̭taḥ | ya-tpra̭vargyaḥ̭ | ya-tprāga̭vakāśebhyaḥ̭ | tena̭ prajā a̭sṛjata | avakāśai-rdḙvāsurāna̭sṛjata | yadūrdhvama̭vakāśebhyaḥ̭ |
tenānna̭masṛjata | anna̭-mprajāpa̭tiḥ | prajāpa̭tirvāvaiṣaḥ || 105 ||
(vadanti - tanuvā - sagṃsa̭nno - hūyamā̭no vāghuto - da̭dhā - tyeṣaḥ) (a. 11)
anuvākaṃ 12
savitā bhūtvā pra̭thame-'ha-npravṛ̭jyate | tena kāmāgṃ̭ eti | ya-ddvitīye-'ha̭n-pravṛjyate | agni-rbhūtvā devānḙti | yat-tṛtīye-'ha̭n-pravṛjyate | vāyu-rbhūtvā prāṇānḙti |
yacca̭turthe-'ha̭n-pravṛjyate | ādityo bhūtvā raśmīnḙti | ya-tpa̭ñcame-'ha̭n-pravṛjyate | candramā̭ bhūtvā nakṣa̭trāṇyeti || 106 ||
ya-thṣaṣṭhe-'ha̭n-pravṛjyate | ṛtu-rbhūtvā saṃ̭va~thsaramḙti | ya-thsa̭ptame-'ha̭n-pravṛjyate | dhātā bhūtvā śakva̭rīmeti | yada̭ṣṭame-'ha̭n-pravṛjyate | bṛhaspati̭-rbhūtvā gā̭yatrīmḙti |
ya-nna̭vame-'ha̭n-pravṛjyate | mitro bhūtvā trivṛta̭ imān ~lokānḙti | ya-dda̭śame-'ha̭n-pravṛjyate | varṷṇo bhūtvā virāja̭meti || 107 ||
yadḙkādaśe-'ha̭n-pravṛjyate | indro̭ bhūtvā triṣṭubha̭meti | ya-ddvā̭daśe-'ha̭n-pravṛjyate | somo̭ bhūtvā sutyāmḙti | yat-purastā̭dupasadā-mpravṛjyate | tasmā̭ditaḥ parāṃ̭amūṃ-lo~kāgstapa̭nneti | yadupari̭ṣṭā-dupasadā-mpravṛjyate | tasmā̭damuto-'rvāṃimāṃ-lo~kāgstapa̭nneti | ya evaṃ-ve~da̭ |
aiva ta̭pati || 108 ||
(nakṣa̭trāṇyeti - virāja̭meti - tapati) (a. 12)
devā vai satragṃ - sā̭vitram - pari̭śrite - brahma-npraca̭riṣyāmo - 'gniṣṭvā - śiro grīvā - devasya̭ raśanāṃ - ~viśvā āśā - dharma yā ta - prajāpa̭tigṃ śukram - prajāpa̭ti-ssambhriyamā̭ṇaḥ -
savitā bhūtvā dvāda̭śa)
(devā vai satragṃ - sa kha̭diraḥ - pari̭śrite - 'bhipūrva - matho rakṣa̭sām - graiṣmā̭vevāsmai - brahma vai devānā - maśvi̭nā gharma-mpā̭tam - prāṇo vai - vṛṣā hari--r yo vai vasī̭yāgṃ saṃya~thānāma
maṣṭotta̭raśatam)
(devā vai satra - maiva ta̭pati)
|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya āraṇyake pañcamaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||

Explore More