Goddess Durga

શ્રીચણ્ડીરહસ્યમ્ (નીલકણ્ઠ દીક્ષિત વિરચિત)

(Shri Chandi Rahasyam in Gujarati)

Nilakantha Dikshita

Also known as sri chandi rahasyam · shree chandi rahasyam · chandi rahasyam

Thirty-six verses by Nilakantha Dikshita, and the secret of the title is an argument rather than a rite. The hymn reads the Devi Mahatmya back against itself and gives every act in it to her. Vishnu, it says, fights only as her outer self; the splendours and weapons the gods held were fruitless in their own hands and bore fruit only once she took them up; whoever sacrifices to Indra worships her womb, to Agni her eyes, to the sun her feet. Mahisha, it claims, reached her highest state the instant her sole touched his head, and the trident that followed was mere excitement of battle; the condition Shumbha was given was a ruse, since she had never forgotten Mahesha. The closing verses set the reasoning down and ask only that she be gracious of her own accord.

॥ શ્રીચણ્ડીરહસ્યમ્ ॥
યચ્છક્તિલેશસકૃદર્પણપાત્રભાવ-
માત્રાદપિ દ્રુહિણશૌરિમહેશ્વરાણામ્ ।
પ્રાપ્તો યદિ શ્રુતિશતૈઃ પરમાત્મભાવ-
સ્તામમ્બ દેવિ ભવતી કિમિતિ સ્તુવન્તુ ॥ ૧॥
કૃત્વા મુખં પશુપતિર્ભવતી કિલૈકાં
નિર્માતિ પાલયતિ હન્તિ જગન્તિ દેવઃ ।
તજ્જામિતાવિપરિવૃત્તિકૃતે તમેવ
શમ્ભું મુખં કૃતવતી ભવતીતિ મન્યે ॥ ૨॥
વિશ્વં નિયચ્છતિ વિશૃઙ્ખલચેષ્ટિતો યઃ
સોઽપિ ત્વયા નિયમનીય ઇતિ સ્ફુટં નઃ ।
વૈવસ્વતં ચિકુરભાવજુષં યદમ્બ
બધ્નાસિ વેણિકબરીગ્રથનાદિભેદૈઃ ॥ ૩॥
ભ્રૂકિઙ્કરાણિ ભુવનાનિ તવ ભ્રુવૌ ચ
સન્ધ્યાત્મિકે ઇતિ ગૃણન્તિ યતોઽત એવ ।
કર્માણિ માતરિતરાણિ કરોતુ મા વા
સન્ધ્યાં પુનર્ભજત એવ સમસ્તલોકઃ ॥ ૪॥
જાતા દૃશો જનનિ પાવકતેજસૈવ
તિસ્રસ્તવેત્યપિ કિમાગમબોધ્યમેતત્ ।
પાપાન્યપાઙ્ગવલનૈઃ પરિમાર્જતીનાં
તાસાં ચ પાવકપદે વિચિકિત્સતે કઃ ॥ ૫॥
મૂલ્યં ન યસ્ય ભુવનાનિ ચતુર્દશાપિ
મુક્તાફલં વહતિ તત્તવ નાસિકેતિ ।
ચિત્રીયતે કિમપિ ચેતસિ મે ન માતઃ
કિં રાજરાજપદવીં ભજતામલભ્યમ્ ॥ ૬॥
નાસાધિકારમિહ ગન્ધવહાત્મકત્વં
દેવિ શ્રુતી સ્વયમપાહરતાં ભવત્યાઃ ।
સર્વાઃ શ્રુતીરપિ તુ સા સ્વવશે ચકાર
કિં દુર્લભં ત્રિષુ જગત્સુ ધનેશ્વરાણામ્ ॥ ૭॥
પ્રાઞ્ચો જગજ્જનનિ યે પતયઃ પ્રજાનાં
તે દેવિ સંવવૃતિરે દશનાત્મના તે ।
નો ચેત્તદન્તિકતલે રસનાગ્રભાગે
કિં ભારતી વસતિ કિઙ્કરતાં ગતેવ ॥ ૮॥
સ્વેનાત્મના મુરરિપુર્દનુજૈર્વિગૃહ્ય
વારાન્ કતીહ ન બભાર પરાઙ્મુખત્વમ્ ।
ઓજાયિતું સ નિરપાયમુપાયવેદી
બાહ્યાત્મના પરિણતો નિયતં ભવત્યાઃ ॥ ૯॥
વર્ષન્ કરો મહિષમર્દનિ તે વસૂનિ
પ્રસ્તૂયતાં કવિજનૈર્ન મમાદ્ભુતં તત્ ।
આસાદિતા વસુભિરઙ્ગુલિતા યદીયા
કસ્તસ્ય શંસ વસુવર્ષવિધૌ પ્રયાસઃ ॥ ૧૦॥
સોમેઽમૃતં કતિચિદેવ પુરા લભન્તે
તલ્લભ્યમસ્તુ જગતામિતિ તર્કયન્ત્યા ।
નીતઃ પયોધરદશાં સ શિવે ત્વયા ય-
દસ્માદૃશામયમતર્કિતભાગ્યયોગઃ ॥ ૧૧॥
બ્રહ્મર્ષિશાપભવયા ત્રપયા મહત્યા
પ્રાગાસ્ત યઃ ક્વચન દેવિ સરસ્યદૃશ્યઃ ।
નૂનં સ એષ વિબુધાધિપતિર્ભવત્યાઃ
પ્રાપ્તો વલગ્નપદવીમધુનાપ્યદૃશ્યઃ ॥ ૧૨॥
પાદૌ બભૂવ તવ પદ્મભવસ્તતઃ કિં
બાહ્યાત્મના પરિણનામ હરિસ્તતઃ કિમ્ ।
સિદ્ધા નિતમ્બવિધયા વસુધા યદા તે
સિદ્ધસ્તદા પુરહરસ્ય મનોરથોઽયમ્ ॥ ૧૩॥
યદ્વારુણં કથિતમૂરુયુગં સજઙ્ઘ-
મિન્દીવરચ્છદસકાન્તિ ન વારુણં તત્ ।
પ્રાચેતસં તદિહ વર્ણયિતું ક્ષમેત
પ્રાચેતસં કવિકુલપ્રથમં વિના કઃ ॥ ૧૪॥
વક્ત્રૈરકૃત્રિમવચાંસિ વહન્ વિષણ્ણો
વેધાશ્ચિરં વિપરિણમ્ય પદાત્મના તે ।
સન્ધાર્યતેઽદ્ય શિરસા સકલૈરમીભિઃ
ક્લિષ્ટશ્ચિરાત્ કિમુપયાતુ ન જાતુ હર્ષમ્ ॥ ૧૫॥
બાહ્યં તમો હરતિ યસ્તપનઃ કથઞ્ચિ-
ત્પાદૌ તવાઙ્ગુલિતયામ્બ ભજન્ સ એવ ।
અન્તસ્તમાંસિ ચ હરત્યતિદુર્હરાણિ
કિં સેન્યસેવનવિધિર્ન કરોતિ પુંસામ્ ॥ ૧૬॥
દેવેષુ વાસવમુખેષુ નિજાં નિધાય
શક્તિં યદમ્બ સમયે પુનરગ્રહીસ્ત્વમ્ ।
કર્પૂરભાજનનયાદધુનાપિ તે તે
કીર્તિં વહન્તિ કિયતીમપિ તાવતૈવ ॥ ૧૭॥
તેજાંસિ ચ પ્રહરણાનિ ચ યાનિ યાનિ
દેવેષુ દેવિ નિહિતાનિ પુરા ભવત્યા ।
તાન્યેવ નિષ્ફલતરાણિ તદાશ્રિતાનિ
ત્વત્સ્વીકૃતાનિ ફલવન્તિ બભૂવુરિત્થમ્ ॥ ૧૮॥
શત્ત્યા યયા દિવિચરા અતિશેરતેઽસ્માન્
સા ચ ત્વમિત્યવગતઃ સકલૈશ્ચ તન્ત્રૈઃ ।
કિં ત્વં વિચારકુશલૈરસિ સેવનીયા
કિં દેવતાસ્તવ ઋજીષદશાં પ્રપન્નાઃ ॥ ૧૯॥
ઇન્દ્રં યજન્તુ તવ ગર્ભમુપાસતે તે
વહ્નિં યજન્તુ નયને તવ તર્પયન્તિ ।
ભાનું નમન્તુ વિનમન્તિ પદામ્બુજં તે
સર્વં જગન્નનુ સમર્ચતિ સર્વથા ત્વામ્ ॥ ૨૦॥
કેચિત્ પ્રતીકમિતરે તુ સમગ્રરૂપ-
મારાધયન્તિ તવ યે પુનરાસ્તિકાઃ સ્યુઃ ।
નાસ્તિક્યવાદનિરતા નરકે પતન્તો-
ઽપ્યમ્બ સ્તુવન્તિ ચિકુરાત્મકમન્તકેન ॥ ૨૧॥
શૌરિં વિબોધ્ય સમરાય તમુદ્યમય્ય
વ્યામોહ્ય દાનવવરૌ કૃતસંવિધાના ।
માતસ્ત્વમેવ મધુકૈટભયોર્નિહન્ત્રી
શાર્ઙ્ગી કૃતે ભવતિ શસ્ત્રપદાભિષિક્તઃ ॥ ૨૨॥
દૈત્યૌ વરં વિતરતો નિજનાશરૂપં
દૈત્યારયે ત્રિજગતાં વરદો વરાર્થી ।
ઇત્થં પ્રચોદિતધિયાં ક્ષમમીશ્વરત્વં
વૃત્તેષુ કિં ન સચિવોઽપિ નૃપં નિયુઙ્ક્તે ॥ ૨૩॥
ન્યસ્તં યદા શિરસિ પાદતલં ભવત્યા
લબ્ધં તદૈવ મહિષેણ પરં પદં તે ।
હન્તું પુનર્યદિદમાદદિષે ત્રિશૂલં
તત્તે જગજ્જનનિ સઙ્ગરસમ્ભ્રમેણ ॥ ૨૪॥
કસ્ત્વાં રણે જયતુ કસ્તવ હન્તુ દર્પં
કો વાસ્તુ તે પ્રતિભટો ભવિતા પતિઃ કઃ ।
દૈત્યં પ્રતારયિતુમેવ કૃતોઽભ્યુપાયો
દેવં ન વિસ્મૃતવતી ભવતી મહેશમ્ ॥ ૨૫॥
ચણ્ડિ દ્વિષસ્તવ નિપેતુરપેતકૃત્યા-
શ્ચણ્ડાટ્ટહાસનિનદૈરિતિ નાદ્ભુતં નઃ ।
દૃષ્ટક્રિયસ્ત્રિષુ પુરેષુ તવાપ્રસિદ્ધો
મન્દસ્મિતાર્ધમહિમા ન હિ માદૃશાનામ્ ॥ ૨૬॥
કર્માણિ યાનિ દશ તે જનભીષણાનિ
કલ્યાણદાનિ ભજતામભિજાનતાં વા ।
તૈરેવ વિશ્વમખિલં પરિવૃત્તિભેદૈ-
ર્બધ્નાસિ મુઞ્ચસિ ચ કુઞ્ચિકયેવ યન્ત્રમ્ ॥ ૨૭॥
અન્વાસિતં હરિહરદ્રુહિણૈઃ સદારૈ-
ર્જામાતૃભિસ્તનુભવૈર્દુહિતુઃ સુતૈશ્ચ ।
અગ્રોપવેશિતજગજ્જનનીસમાજ-
મારાધયે જનનિ રૂપમનુત્તરં તે ॥ ૨૮॥
સર્વાનુકમ્પનપરં સ્વકૃતોપદેશૈઃ
સાર્વજ્ઞગર્વશમનં તરુણેન્દુમૌલેઃ ।
સત્ત્વૈકસારમકૃતોક્તિપથાનુસારં
સારસ્વતં વપુરિદં તવ ચિન્તયામઃ ॥ ૨૯॥
નન્દાત્મજેતિ નનુ વર્ષસિ હેમરાશિં
શાકમ્ભરીતિ શમયસ્યુદરોપસર્ગાન્ ।
યોગીશ્વરીતિ પરિહૃત્ય ભયાનિ ભક્તાન્
માતેવ પાયયસિ કામદુઘૌ સ્તનૌ તે ॥ ૩૦॥
ઇચ્છાત્મિકા પુરહરસ્ય ચિદાત્મિકા ચ
શક્તિસ્ત્રિલોકવિદિતે ન હિ તત્ર શઙ્કા ।
તે ચાર્ચિતે જનયતઃ કિલ યત્પ્રસાદં
તામાશ્રયે ભગવતઃ કૃતિશક્તિમામ્બામ્ ॥ ૩૧॥
ત્વં ચેતનાસિ હૃદયં ત્વમસિ પ્રજાનાં
ત્વં વૃત્તયો ધૃતિમતિપ્રમુખાસ્તદીયાઃ ।
કૈઃ સાધનૈરભિમુખીકરણં તવ સ્યાત્
સ્વેનૈવ દેવિ દયસે યદિ તદ્દયેથાઃ ॥ ૩૨॥
ત્વત્પૂજનં યદિહ જાનદજાનદર્હં
માતશ્ચકર્થ મહતી કિલ ચાતુરીયમ્ ।
જાનદ્ભિરેવ ભવતી યદિ પૂજનીયા
લુપ્યેત પૂજનકથૈવ જગત્ત્રયે તે ॥ ૩૩॥
યાવત્પરત્વમખિલાગમબોધિતં તે
તાવત્તતઃ શતગુણં ચ સુખાશ્રયાસિ ।
વેદાસ્ત્વદર્ચનવિધાનપરા હિ નો ચે-
દમ્બ સ્યુરબ્ધિતરણોક્તિવદપ્રમાણમ્ ॥ ૩૪॥
પ્રાજ્ઞાનભિજ્ઞસુલભાં પરિપૂર્ણશક્તિ-
મવ્યાજભૂતકરુણાપરિણામરૂપામ્ ।
અમ્બાં મનાગપિ મનસ્યવલમ્બમાના
ધીરા ન બિભ્યતિ કથઞ્ચિદિતોઽમુતો વા ॥ ૩૫॥
અભ્યર્થનીયમખિલં ભવદાશ્રિતાના-
મભ્યર્થિતં પ્રથમમેવ હિ દેવસઙ્ઘૈઃ ।
અમ્બ સ્મરન્સફલયામ્યવશિષ્ટમાયુ-
રઙ્ગાનિ તે ભુવનમઙ્ગલમઙ્ગલાનિ ॥ ૩૬॥
॥ ઇતિ શ્રીનીલકણ્ઠદીક્ષિતવિરચિતં ચણ્ડીરહસ્યં સમ્પૂર્ણમ્ ॥

Explore More